ADAM KERSTEN
HISTORIA SZWECJI
WROCAW  WARSZAWA  KRAKW  GDASK
ZAKAD NARODOWY IMIENIA  OSSOLISKICH
WYDAWNICTWO
1973
Okadk, obwolut i wyklejk projektowa
JACEK SIKORSKI
Redaktor Wydawnictwa
ANNA LERGETPORER-JAKIMOW
Redaktor techniczny
MICHA YSSOWSKI
Printed in Poland
Zakad Narodowy im. Ossoliskich  Wydawnictwo. Wrocaw 1973.
Nakad: 5500+230 egz. Objto: ark. wyd. 32,40, ark. druk. 29,25. Papier
ilustr. kl. III, 80 g, 66x98. Oddano do skadania 17 X 1972. Podpisano do
druku 6 vni 1973. Druk ukoczono w sierpniu 1973. Wrocawska Drukarnia
Naukowa Nr zam. 352/72 - N-7. Cena z 85. -
OD AUTORA
REDNIOWIECZNA Szwecja bya bied-
nym, chopskim krajem na peryferiach wczesnej kultury europejskiej 
dzi jako jedna z pierwszych na naszym kontynencie poczyna wchodzi
w faz cywilizacji postindustrialnej, ktr wedle przewidywa Anglia i Fran-
cja osign dopiero w kocu XX w. W wiekach rednich krlobjstwo
w Szwecji byo czstym zjawiskiem, a w cigu ponad dwch stuleci, od
koca XIII do pocztkw XVI w., aden wadca nie panowa do koca
swego ycia  wspczesna Szwecja od kilkudziesiciu lat posiada usta-
bilizowane rzdy parlamentarne. Wojowniczo i denie do ekspansji,
ktre od czasw wikingw po wiek XIX charakteryzoway polityk Szwecji,
ustpiy tendencjom pokojowym  Szwecja naley do tych nielicznych
pastw europejskich, ktre nie bray udziau w dwch wielkich wojnach
naszego wieku, a i dzi zajmuje konsekwentnie neutralne stanowisko.
Stwierdzenia te wystarcz, by obudzi gbokie zainteresowanie prze-
szoci kraju oddzielonego od Polski niewielk przestrzeni morza. Pozna-
nie dziejw innych narodw wzbogaca i rozszerza pojmowanie wasnej
historii, pozwala lepiej rozumie procesy, ktre zoyy si na dzie dzi-
siejszy. Dostrzega to ju osiemnastowieczny cenzor, gdy dajc sw apro-
bat Historii Krlestwa Szwedzkiego spisanej przez ks. Wincentego Skrze-
tuskiego w 1771 r. wskazywa, i znalaz w niej wiele, co moe narodu
naszego dzieje objani, uatwi, wesprze i ugruntowa". Doczekaa si
te owa Historia dwch kolejnych wyda ... i pozostaa do dzi jedynym
polskim opracowaniem caoci dziejw naszego ssiada.
Kiedy podejmowaem opracowanie historii Szwecji, te wanie wzgldy
miaem przede wszystkim na uwadze. Refleksja nad rozwojem spoeczestwa
szwedzkiego od jego zarania moe by uyteczna, tym bardziej e w prze-
szoci dzieje Polski i Szwecji wielokrotnie blisko si splatay. Dwa kraje
pooone w strefie batyckiej wiele ze sob czyo i nie mniej wiele dzielio.
Nastpstwem tego byy z jednej strony sojusze i zwizki dynastyczne, z dru-
giej za wojny. Wizy przyjani okazay si jednak historycznie trwalsze
ni konflikty, mimo e walka ze szwedzkim potopem" stanowi integralny
skadnik polskiej tradycji narodowej, a Szwedzi dumni s ze swego stor-
maktstiden  wieku mocarstwowoci.
Opracowujc t ksik byem skrpowany wymogami, jakie narzuciy
ju inne pozycje cyklu, w ktrym ukazuje si Historia Szwecji. W myl
tych zaoe ksika ma przekaza Czytelnikowi moliwie wszechstronny,
niemal podrcznikowy zasb wiedzy w oparciu o najnowsze wyniki bada
historykw skandynawskich. Esej o historii Szwecji, jaki chciaem pisa,
prba bardziej wszechstronnego ukazania tego niezwykle pasjonujcego
procesu historycznego na porwnawczym tle dziejw innych krajw,
a wrd nich i Polski, ksika, w ktrej refleksja dominowa bdzie nad
faktami, czeka nadal na swego autora. To ujecie bynajmniej nie nosi
takiego charakteru, nawet sprawy polskie potraktowane s jedynie z punktu
widzenia historii Szwecji. Jest to tylko prba przekazania czytelnikowi
odpowiednio duej iloci materiau, ktry moe przysuy si do poznania
i stworzenia rzetelnych podstaw do rozwaa historycznych.
WSTP
WSPӣCZESNY historyk nie moe
przedstawia dziejw wedug lat porzdku", jak to czyni ks. Skrzetuski,
musi wskaza zwrotne momenty procesu historycznego, wyrni epoki
i mniejsze okresy, opierajc si na oglnym podziale dziejw naszej cywili-
zacji, a zarazem w peni uwzgldniajc specyfik kraju, ktrego histori
bada i wykada. Nie jest to atwe zadanie, wiadcz o tym dyskusje nad
periodyzacj historii toczce si od dziesitkw lat. Prezentowana tu kon-
strukcja dziejw Szwecji jest oparta na periodyzacji przyjtej w najnowszej
historiografii szwedzkiej. Zgodnie z ni granica midzy staroytnoci czy
mwic inaczej czasami przedhistorycznymi a wczesnym redniowieczem
zostaa przeprowadzona w kocu X w.; okres wypraw wikingw szwedzcy
historycy zasadniczo wczaj jeszcze do prehistorii"  forntiden. red-
niowiecze dzieli si na dwa okresy. Wczesne redniowiecze  do 1319 r. 
to okres cierania si starych instytucji spoeczestwa rodowo-plemiennego
z nowym porzdkiem, jaki niosy ze sob chrzecijastwo i feudalizm.
Ksztatoway si w tym czasie podstawy spoeczestwa stanowego, a lu-
na federacja dzielnic", jak pisz historycy szwedzcy o jedenastowie-
cznym krlestwie, przeobrazia si w zwarty organizm pastwowy. Na-
ley przy tym podkreli, e w przeciwiestwie do Polski w Szwecji nie
doszo nigdy do rozbicia dzielnicowego mimo istniejcych w tym kie-
runku tendencji. Kocow dat tego okresu wyznacza zaprzysienie
przez krla Magnusa Erikssona szwedzkiej wielkiej karty wolno-
ci" (1319).
Okres rozkwitu i zmierzchu redniowiecza (1319  1520) charakteryzuje
si przewag monowadztwa, ktre w XV w. stao si powanym czynni-
kiem destruktywnym. Treci ycia politycznego Szwecji bya w tym czasie
bezustanna walka miedzy kolejnymi wadcami, reprezentujcymi tendencje

do wzmocnienia wadzy krlewskiej, a wieckim i duchownym mono-
wadztwem. Znw odmiennie ni w wikszoci pastw europejskich nie
wyksztacia si w Szwecji monarchia typu stanowego. Wizao si to
z ukadem si spoecznych. Rola rycerstwa, a potem szlachty, bya zna-
cznie mniejsza ni np. w Polsce, mieszczastwo  poza sztokholm-
skim  nie miao znaczenia; istotn si stanowio natomiast wolne
chopstwo.
Wanym wydarzeniem tego okresu jest unia kalmarska (1397), ktra
nominalnie istniaa do pocztkw XVI w. W walce przeciw unii, oznacza-
jcej preponderancj Danii, wzrastaa aktywno szerokich warstw ludnoci
Szwecji, a w kolejnych zrywach powsta chopskich ksztatowaa si wia-
domo narodowa.
Nastpny okres obejmuje panowanie Gustawa Wazy i jego synw
(15201611). Przynis on rozkwit gospodarczy, cigle jeszcze w ramach
form gospodarki redniowiecznej, wzmocnienie wadzy krlewskiej,
zwycistwo reformacji. Monowadztwo upado, zastpione przez nowo-
ytn magnateri, ktra pozostawaa w orbicie dworu nawet wwczas,
gdy reprezentowaa tendencje opozycyjne. Monarchia elekcyjna prze-
ksztacia si w dziedziczn. Stworzone zostay wwczas podstawy potgi
Szwecji.
Wiek XVII jest nazywany okresem mocarstwowym  stormaktstiden.
Szwecja podja walk o panowanie na Morzu Batyckim, staa si wanym
partnerem w wielkich koalicjach europejskich. W stosunkach wewntrznych
nastpi proces ograniczania stanu posiadania ziemi i praw wolnych cho-
pw. Wzroso znaczenie szlachty i magnaterii, zagraajc wadzy kr-
lewskiej. Dopiero wielka redukcja" w latach osiemdziesitych utorowaa
drog rzdom absolutnym. Okres ten koczy uchwalenie konstytucji, ktra
ograniczya ponownie wadz krlewsk, oraz pokj w Nystadzie (1721)
pozbawiajcy Szwecj czci jej posiadoci w Finlandii i na poudniowym
wybrzeu Batyku.
Zaczynajcy si na pocztku XVIII w. okres wielkich zmian trwa okoo
stulecia; kocow dat wyznacza powstanie przeciw Gustawowi III i usta-
nowienie nowej konstytucji oraz definitywna utrata Finlandii wraz z Wys-
pami Alandzkimi (1809). W Szwecji dokonaa si w tym czasie rewolucja
przemysowa i uksztatoway si podstawy spoeczestwa kapitalistycznego.
Dalej wydzieli wypada pwiecze 18091865  czasy utrwalenia si
stosunkw kapitalistycznych we wszystkich dziedzinach ycia spoecznego,
rosncego znaczenia buruazji, liberalizmu mieszczaskiego. W nastp-
nym pwieczu (18661920) na czoo wysuny si dwa problemy: rozwj
kapitalizmu monopolistycznego oraz walki klasowe.
8
Po 1920 r. rozpoczyna si  jak pisz szwedzcy historycy  nasz
wasny czas". Otwiera go szereg demokratycznych reform, a stworzony
wwczas system ustrojowy przetrwa, z bardzo niewielkimi zmianami, do
dzi. Staraem si, w miar moliwoci, potraktowa okres najnowszych
dziejw Szwecji rwnie szeroko jak poprzednie, zamykajc ten zarys na
ostatnim dziesicioleciu historii naszego wiata.
GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNE
PODSTAWY SZWECJI
WSPӣCZESNA Szwecja rozciga si na wschodniej czci Pwyspu Skandynawskiego na przestrzeni 449,7 tys.
km2, graniczc z Norwegi wzdu wododziau Gr Skandynawskich i z Fin-
landi rzekami Muonio oraz Torne. Terytorium to ksztatowao si stop-
niowo, poprzez podboje i kolonizacj. U zarania redniowiecza, w X w.
krlestwo szwedzkie nie obejmowao jeszcze na poudniu Skanii, Hallandu
i Blekinge, nalecych wwczas do Danii, a na polnocy osadnictwo sigao
tylko do Angermanlandu; Wyspy Alandzkie, Olandia i Gotlandia byy
take szwedzkie. W XII w. Szwecja utracia na rzecz Norwegii Jamtland,
ktry odzyskaa czciowo w XIII i XIV w., a w caoci w XVI stuleciu.
Ekspansja szwedzka kierowaa si na poudnie i na wschd, kolonizacja
na pnoc i na wschd. W XII w. rozpocz si podbj wybrzea fiskiego,
ktry trwa przez nastpne dwa wieki. W 1323 r. traktat w Nteborgu
(pniej Orieszek) midzy Szwecj a ksistwem nowogrodzkim ustali
granic posiadoci szwedzkich na wschodnim wybrzeu Zatoki Botnickiej;
biega ona od Zatoki Fiskiej (na pd. od Wyborga) do ujcia rzeki Oulu
na pnocy. Granica ta z niewielkimi zmianami, cho cigle naruszana,
przetrwaa do koca XVI w., kiedy w rezultacie wojny szwedzko-rosyj-
skiej zostaa przesunita na korzy Szwecji.
Na poudniu Skania, Halland i Blekinge byy przedmiotem staych
konfliktw szwedzko-duskich, podobnie jak wyspy Gotlandia i Olandia.
W 1332 r. krl szwedzki Magnus Eriksson odkupi Skani od Danii, atoli
po niespena 30 latach Szwecja ju j utracia. Jednoczenie Gotlandia
przesza pod panowanie duskie, w XV w. za los jej podzielia take
Olandia. Dopiero w XVII w. Szwecji udao si przyczy obie wyspy oraz
poudniowe dzielnice Pwyspu Skandynawskiego.
Kolonizacja na pnocy postpowaa z wolna, dochodzc w XV w. do
rzeki Torne, a wic obejmujc cae dzisiejsze terytorium Szwecji.
10
Wojny XVII w. przyniosy nowe, wane nabytki terytorialne wzdu
poudniowo-wschodniego wybrzea Batyku, nad Zatok Fisk i Zatok
Rysk. Ju w XVI w. Szwecja zdobya cz Estonii. Pokj w Stobowie
(1617) przyzna jej Ingermanlandi, a rozejm w Starym Targu (Altmarku,
1629)  Inflanty. Nie byy to jednak nabytki trwae. Cz Inflant utracia
Szwecja ju w 1660 r. po pokoju oliwskim; pozostae w 1721 r. po pokoju
w Nystadzie przeszy do Rosji. W tym samym czasie take na rzecz Rosji
odpada od Szwecji poudniowo-wschodnia cz Finlandii. W dwadziecia
dwa lata pniej, w 1743 r., w wyniku nowej wojny Rosja zaja dalsze
terytoria fiskie. Szwedzkie panowanie w Finlandii skoczyo si osta-
tecznie w 1809 r.
Wiele elementw historii Szwecji zostao zdeterminowanych przez ro-
dowisko naturalne, w jakim ksztatowa si i rozwija nard szwedzki.
Morze, las, bogactwa ukryte w ziemi wyznaczay kierunki dziaania.
Przodkowie wspczesnych Szwedw ukazali si na scenie historycznej
jako eglarze, ktrzy  jak pisa Tacyt w swej Germanii (ok. 98 r. n. e.) 
maj silne floty". Morze  to rybowstwo, ktre w przeszoci znacze-
niem nie ustpowao rolnictwu, morze  to handel, przedmiot zaintereso-
wania Szwedw od czasw wikingw.
Lasy dzi jeszcze pokrywaj poow powierzchni kraju, zajmujc obszar
22,3 mln hektarw. S one jedynym z najwikszych bogactw Szwecji,
ktra w produkcji celulozy zajmuje trzecie miejsce w wiecie. W przeszo-
ci lasy  na pomocy wierkowe i sosnowe, na poudniu mieszane, licias-
to-iglaste  odgryway wielk rol w yciu mieszkacw Szwecji. Grunty
orne powstaway kosztem wypalanego i karczowanego lasu; bydo i trzoda
spdzay lato na pastwiskach lenych, a zim ywiono je liciami, cik
len, nawet igliwiem. Wreszcie lasy dostarczay drewna do budowy okrtw
oraz na budownictwo mieszkalne.
Ziemi ornej Szwecja posiadaa mao; obecnie grunty orne zajmuj 8%
powierzchni, w przeszoci jeszcze mniej. Najlepsze gleby znajduj si
w Skanii oraz na nizinach rodkowej Szwecji, gdzie te najintensywniej
rozwijao si rolnictwo. W Norrlandzie uprawa roli skupiaa si i skupia
nadal tylko na wybrzeu i w okolicach Wielkiego Jeziora (Storsjn).
Warunki naturalne w duym stopniu zdecydoway o tym, e pasterstwo
i hodowla byda miay wiksze znaczenie ni uprawa zb. Produkty ho-
dowlane byy jedn z waniejszych pozycji szwedzkiego eksportu, dopiero
w XX w. udzia ich w eksporcie powanie si skurczy. Nadal jednak
Szwecja intensywnie rozwija hodowl.
W redniowiecznej rymowanej kronice tak pisano o najwikszym bogac-
twie krlestwa:
11
Silv, bly, jarn och koppar
som fors utrikes i stora kopar
(srebro, ow, elazo i mied, ktre wywozi si za granice w wielkich
ilociach).
Podstawowym skarbem, ukrytym w ziemi szwedzkiej, jest ruda elaza;
najwiksze jej zoa znajduj si na pnocy (Kiruna, Malmberget) oraz
w Szwecji rodkowej, w Bergslagen.
Zasoby rud innych metali s bez porwnania mniejsze. Zoa miedzi
koo Falun, w Szwecji rodkowej, zostay ju wyczerpane, a odkryte
w dwudziestych latach naszego wieku pokady na pomocy nie s szczegl-
nie obfite. Podobnie i srebro, ktre w przeszoci w niewielkich ilociach
wydobywano w kopalniach w Sala, a obecnie na pomocy w Boliden.
Tam te znajduj si niewielkie zoa arsenu, zota i pirytw. Poza tym
Szwecja posiada pewne zasoby oowiu, cynku i uranu.
Z surowcw energetycznych zupenie brak nafty, a jedyne zagbie
wglowe w Skanii dostarcza wgiel niskiej jakoci. Wiksze znaczenie ma
torf. Przede wszystkim jednak szwedzki system energetyczny oparty jest
na sile wody. Niegdy te rozwinita sie wodna suya wewntrznej
komunikacji.
Charakteryzujc rodowisko naturalne trudno pomin klimat, ktry
mia duy wpyw na ksztatowanie si kultury i obyczajw, jak te na
gospodark szwedzk. W poowie XVI w. Olaus Magnus w swym dziele
Historia de gentibus septentrionalibus, powiconym ludom Skandynawii,
pisa: ludy pnocne od pocztku padziernika do koca kwietnia wspl-
nie znosz cik zim, z jej dugimi nocami, przenikliwymi wichurami,
mrozem, niegiem, mg, sztormami i niezmiernym zimnem". W Norrlan-
dzie zima rzeczywicie trwa 67 miesicy, a rednia roczna temperatura
wynosi 2,7C. Nie wszdzie jednak warunki klimatyczne s rwnie suro-
we. Szwecja jest niezmiernie zrnicowana pod wzgldem klimatycznym.
Na przykad w okolicach jeziora Malar pokrywa niena utrzymuje si
tylko 34 miesice, a na poudniu jeszcze krcej. Podobnie przedstawia
si czas lata: w najdalej wysunitych na pomoc rejonach trwa ono zaledwie
58 dni, w rodkowym Norrlandzie ju 91 dni, w Upplandzie  118, a na
poudniu blisko 5 miesicy. Dziki wpywowi morza poudniowe dzielnice
ze swym dugim, ciepym latem i agodnymi zimami posiadaj warunki
sprzyjajce rozwojowi rolnictwa i hodowli, umoliwiajce upraw kultur,
ktre normalnie nie wystpuj w tej szerokoci geograficznej.
12
I. POCZTKI DZIEJW CZOWIEKA
NA PӣWYSPIE SKANDYNAWSKIM

EPOKA KAMIENIA
(do 1500 r. p. n. e.)	
W KADYM kraju byli tak nie-
bacznie do Ojczyzny swojej przywizani dziejopisowie, e jego pocztki
od czasw najdawniejszych z ma lub adn do wiary podobnoci wy-
prowadzali ... Atoli midzy temi to nierozsdnymi sawy krajowej mio-
niczkami celuj dziejopisowie szwedzcy. Twierdz oni, e Szwecja naj-
dawniejszym jest nie tylko na pnocy, ale w caej Europie krlestwem" 
tymi sowami ks. Wincenty Skrzetuski rozpocz swoj Historyj Kr-
lestwa Szwedzkiego. Uwaa on zreszt, i darowa trzeba szwedzkiej
historii pisarzom, e umyliwszy staroytno narodu swego a od potopu
wywodzi ... rzd dugi monarchw zoyli, inaczej bowiem tak strasznego
chronologii swojej przecigu nigdyby byli nie zapchali". Zdaniem ks.
Skrzetuskiego prawdziwsza" i uyteczniejsza" historia Szwecji zaczyna
si dopiero w 1250 r.
Po ponad dwustu latach, jakie upyny od ukazania si pierwszego
polskiego zarysu dziejw Szwecji, nie legendarne, ale zbadane naukowo
pocztki bytowania czowieka w poudniowo-wschodniej Skandynawii
trzeba cofn do 10000 lub 8000 lat przed nasz er, do okresu pnego
paleolitu (starszej epoki kamienia). Jest to zasuga kilku pokole archeolo-
gw. Krok po kroku, od pierwszych zbiorw archeologicznych B. E. Hil-
debranda, poprzez klasyczne studia Oscara Monteliusa, wielkiego badacza
epoki brzu i twrcy metody typologicznej, ktra pozwolia na ustalenie
wzgldnej chronologii warstw kulturowych, a po wspczesne badania,
stwierdzajce bezwzgldny wiek znalezisk przy uyciu wgla radioaktyw-
nego (C 14), coraz peniej odtwarzane s dzieje czowieka na pomocy
Europy.
Najdawniejsze lady ludzi w Skandynawii zostay odkryte w zachodniej
Jutlandii w osadach midzylodowcowych czwartorzdu. Dalej, na pomocny
13
  zasig lodowca
 obecna linia brzegowa
NORWE
Ber
Wewntrzne Jezioro Batyckie (ok. 8000 lat p. n. e)
Morze Yoldiowe (ok. 7700 lat p. n. e.)
wschd, gruba pokrywa lodowa uniemoliwiaa rozwj flory i fauny, a tym
samym i bytowanie czowieka.
Dopiero w VIII tysicleciu p. n. e. lodowiec stopniowo pocz si cofa
na pnocny wschd. Topniejce lody utworzyy w miejscu poudniowego
Batyku jezioro lodowcowe, ktre nastpnie, na skutek nierwnomiernego
podnoszenia si ldu Fennoskandii, uzyskao poczenie z Morzem
Pnocnym. Pokryte jeszcze lodem pomocne rejony Szwecji zostay od-
dzielone od poudnia szerok cienin, poudnie natomiast: Skania,
Smalandi cz Gtalandu, byo poczone z gwnym ldem europej-
skim. To morze, ktre nazwano Yoldiowym, (Joldowym), powstao
okoo 7700 lat p. n. e.
Mimo surowego, subarktycznego klimatu w czasach Morza Yoldiowego
na poudniu Szwecji pojawili si pierwsi myliwi-koczownicy. By moe
przywdrowali w lad za stadami reniferw, ktre nadal yy w tej strefie,
cho tundr zastpiy lasy topolowe i brzozowe. Rogi reniferw, obok
krzemieni, stanowiy cenny surowiec, sucy do wyrobu narzdzi. lady
czowieka z okresu Morza Yoldiowego odkryto w Segebro koo Malm
w Skanii. Koczownicy przybyli z poudniowego zachodu; lady pobytu
ludzi w okolicach Hamburga sigaj XIIX tysiclecia p. n. e.
Z upywem lat warunki klimatyczne ulegay zmianie. Nastpio znaczne
ocieplenie. Wolne od lodu obszary Skandynawii pokryy lasy sosnowe ob-
fitujce w zwierzyn: ubry, osie, jelenie. Wypitrzenie si ldu w miar
topnienia lodu okoo 7400 lat p. n. e. spowodowao ponowne przerwanie
poczenia midzy Morzem Yoldiowym a Morzem Pomocnym. Powstao
sodkowodne jezioro, zwane Ancylusowym, bogate w mae i ryby. Wody
jego zajmoway znaczn cz obszaru Szwecji, oddzielajc nadal na duej
przestrzeni poudnie od pomocy.
Znaleziska pochodzce z tego czasu mwi o przybyszach, ktrzy re-
prezentowali prymitywne kultury myliwskie. Nie posiadali staych siedzib,
ale przenosili si z miejsca na miejsce w poszukiwaniu poywienia. ywili
si misem zwierzyny, na ktr polowali przy uyciu uku, rybami zo-
wionymi na harpun, ptactwem apanym w sida, a take owocami lenymi
i rolinami wodnymi. Na wybrzeu Skanii i Gtalandu odkryto lady
sezonowych osad ludzkich z VIV tysiclecia p. n. e. Znaleziono te w nich
rne narzdzia: ostrza strza, widry, zgrzeba. Na tej podstawie archeolo-
dzy stwierdzili, i koo miejscowoci Sandarna, w obrbie dzisiejszego
Gteborga, 66005000 lat p. n. e. mieszka lud, ktry prawdopodobnie
przywdrowa z poudnia i koczowa wzdu zachodnich wybrzey. Kul-
tura ta nosi nazw kultury Sandarna, od miejsca najwikszego znaleziska.
Do innej kultury zaliczyli badacze lud, po ktrym pozostay lady osad
15
. zasig lodowca
. obecna linia brzegowa
Morze Ancylusowe (ok. 6500 la-t p. n. e.)
Morze Litorynowe (ok. 4500 lat p. n. e.)
odkryte na torfowiskach w Agerd w Skanii. Nalea on do tak zwanej
kultury maglemoskiej  najwiksza osada bowiem odnaleziona zostaa
na torfowisku Maglemose (Zelandia). Kultura ta rozwina si na obszarze
Danii i pnocnych Niemiec, dokd zapewne dotara z Anglii, by nastpnie
rozprzestrzeni si na zachodnim wybrzeu Szwecji. Znaleziska w Skanii
s datowane na okoo 6000 lat p. n. e. Dla kultury maglemoskiej charak-
terystyczne byy narzdzia wyrabiane z rogu i koci, std uywana jest
niekiedy nazwa kultury kocianej.
Starsza ni kultura Sandarna i kultura maglemoska bya kultura myli-
wska, ktrej pozostaoci odnaleziono koo miejscowoci Hensbacka
w pnocnym Bohuslanie. Rozwina si ona okoo lat 73006600 p. n. e.
Porwnujc jej szcztki ze szcztkami kultury Sandarna oraz z pozosta-
ociami norweskiej kultury zwanej Fosna zwrcono uwag na istniejce
midzy nimi zalenoci.
Okoo 5000 lat p. n. e. warunki fizyczne i klimat Skandynawii ulegy
dalszym powanym przeobraeniom. Przez cay okres Morza Yoldiowego,
a potem Jeziora Ancylusowego trwa proces podnoszenia si ldu. Top-
nienie lodw pocigao za sob rwnie podniesienie poziomu wd, przede
wszystkim na poudniu. Nastpio znowu poczenie Jeziora Ancylusowego
z Morzem Pnocnym, a Cienina Sundzka oddzielia obszary przyszej
Szwecji od Danii i Europy rodkowej. Morze to, zwane Litorynowym,
nieco wiksze od Batyku, byo ksztatem bardzo ju do niego zblione.
agodny, wilgotny klimat, jaki wwczas panowa w Skandynawii, sprzy-
ja bujnej wegetacji. Lasy sosnowe stopniowo ustpiy miejsca dbrowom,
gajom leszczynowym i bukowym. Jelenie i sarny z wolna wypieray osie.
W tak dogodnych warunkach rozwijay si nowe kultury pierwotne.
Okres od utworzenia Morza Litorynowego do 2500 lat p. n. e. uczeni
szwedzcy zaliczaj do mezolitu  rodkowej epoki kamienia. Charak-
teryzowa si on znacznym rozprzestrzenianiem si czowieka na obszarach
Szwecji. Wwczas to od pomocnego wschodu przywdrowa wzdu wy-
brzey azjatycki lud Komsa. Przewaa wszake nadal poudniowy kie-
runek imigracji; procesu tego nie przerwao powstanie Cieniny Sundzkiej.
Z poudnia wanie przybyy ludy znajce sztuk obrbki krzemienia.
Narzdzia staway si coraz doskonalsze. Z owego czasu pochodz te
pierwsze lady ceramiki.
Podstaw bytu pozostaway nadal: mylistwo, rybowstwo i zbieractwo.
Na poudniowych wybrzeach poywienia dostarczay take wielkie kolo-
nie maw jadalnych. Od kopcw muszli znalezionych w pobliu osad
ludzkich kultur rozwijajc si w tej czci Szwecji oraz w Danii nazwano
kultur odpadkw kuchennych. Do wanych zdobyczy tej
17

gotowanie strawy, moliwe dziki znajomoci ognia i wytwarzaniu naczy.
Oswojono te pierwsze zwierz domowe  psa.
Interesujce wiato na ludy owego okresu rzucaj zachowane rysunki
ryte na skaach. Przedstawiaj one jelenie, osie oraz figury geometryczne.
Na pnocy, w Jamtlandzie, w miejscowoci Ofierdal znaleziono pyty
kamienne, na ktrych czowiek sprzed kilku tysicy lat wyry postacie trzech
osi, jednego nawet naturalnej wielkoci. Na rysunku, obok osi, mona
si domyla zarysu postaci ludzkiej. Datowanie tych zabytkw jest na razie
niepewne, pochodz prawdopodobnie z okoo 4500 lat p. n. e. Przypuszcza
si, i powstay one w zwizku z rytuaami magicznymi, miay moe za-
pewnia powodzenie podczas oww.
Okres neolitu  modszej epoki kamienia zacz si w Szwecji okoo
2500 lat p. n. e. i trwa tysiclecie. Opierajc si na kolejno po sobie
nastpujcych zmianach wielkich grobowcw megalitycznych, charaktery-
stycznych dla Szwecji, starsi badacze dzielili neolit na trzy podokresy:
czasy dolmenw (dstideri)  25002300; czasy grobw korytarzowych
(gdnggriftstideri)  23001800; czasy grobw skrzynkowych (hallkistti-
deri)  18001500. Obecnie odstpuje si ju od tej periodyzacji, wskazujc,
e dwa starsze typy grobw wystpuj tylko w regionach poudniowych
i zachodnich, nie s wic w peni reprezentatywne dla kultur rozwijajcych
si w innych czciach Szwecji. Neolityczne tysiclecie dziel zatem Szwedzi
na neolit wczesny, rodkowy i pny.
Najwaniejsz zmian, jaka nastpia w tym okresie, byo przejcie od
bytowania koczowniczego do osiadego, moliwe dziki poznaniu rolnictwa
i hodowli, ktre dotary do Szwecji z Zelandii i Jutlandii. By to powolny
proces, trwajcy setki lat. Badania archeologiczne nie potwierdzaj hipo-
tezy, wedug ktrej rozwj rolnictwa i hodowli by nastpstwem przy-
bycia jakiego nowego ludu z poudnia, z obszarw dzisiejszej Danii.
Jednak za prawdopodobiestwem tej teorii wypowiada si miedzy in-
nymi Ingvar Andersson, autor Historii Szwecji, tumaczonej niedawno na
jzyk polski.
Ziarna zboa odnalezione w szcztkach glinianych naczy wskazuj
na to, e ju we wczesnym neolicie uprawiano pszenic i jczmie. agodny
klimat umoliwia nawet upraw winoroli. Uatwia te hodowl; bydo
mogo przebywa na pastwiskach przez cay rok. Koci owiec, kz, krw
i nierogacizny licznie odnajdywane w neolitycznych osiedlach dowodz,
e hodowla bya bardzo rozwinita. Nie znaczy to, e mylistwo i rybow-
stwo przestay odgrywa istotn rol. Przeciwnie, miso dzikich zwierzt,
ryby, owoce lene stanowiy nadal wany skadnik poywienia. Na skutek
lepszych warunkw ycia szybko wzrastaa liczba ludnoci. Udoskonalone
18
narzdzia, wyrabiane w wikszoci z gadzonego krzemienia, znajduje si
w wykopaliskach neolitycznych niemal na caym obszarze Szwecji, podob-
nie jak szcztki bogato zdobionej ceramiki.
Wyrazem postpu technicznego i spoecznego w okresie neolitu byy
wielkie grobowce megalityczne, usytuowane pojedynczo lub rzdami na
wzniesieniach nad brzegiem morza lub wzdu dawnych traktw. Budo-
wano je z blokw kamiennych o wadze dochodzcej do 10 ton, co dowodzi
Grobowiec z modszej epoki kamiennej w Hoftrup (zach. Skania)
istnienia zorganizowanej, zespoowej pracy, prawdopodobnie niewolniczej.
Grobowce megalityczne nie s specyfik Szwecji, spotyka si je take na
obszarze Danii i w Europie zachodniej. Byy to grobowce rodzinne dla
kilku generacji; mogy one pomieci nawet i sto osb.
Archeolodzy, badajc rozmieszczenie grobowcw z okresu wczesnego
neolitu, stwierdzili, e na poudniu Szwecji rozpocieraa si, sigajc a
po okrg Malar na wschodnim wybrzeu, rolniczo-pasterska kultura,
zwana od typu ceramiki kultur pucharw lejkowatych. Tereny wscho-
dnie s sabiej zbadane ni Skania i wybrzee zachodnie. W Soderman-
landzie odnaleziono wszake szcztki czworoktnych chat, zbudowanych
z chrustu i pokrytych z zewntrz glin, ktre s podobne do chat na-
potykanych w neolitycznych wykopaliskach w niektrych okolicach Danii.
Dowodzi to, e istniay wwczas zwizki midzy poudniem a krain je-
zior. Peny jednak rozkwit kultury rolniczej na wschodnim wybrzeu na-
stpi zapewne dopiero w drugim okresie neolitu, na przeomie III i II
tysiclecia p. n. e.
19
Na nieustanny postp kultury materialnej wskazuj osada z tego okresu
odnaleziona w bagnisku Dags koo Alvastra, niedaleko jeziora Yattern
w Gtalandzie. Niewielkie chaty z chrustu stay na obszernej, wzniesionej
na bagnisku platformie, zbudowanej z kd i otoczonej palisad. Resztki
jedzenia wiadcz o skadzie poywienia, koci zwierzt domowych  o ho-
dowli, koci jelenia, niedwiedzia i osia  o mylistwie, oci za ryb
o rybowstwie.
Okoo 2000 lat p. n. e., w rodkowym okresie neolitu, w rnych cz-
ciach Szwecji osiedli si indoeuropejski lud, nalecy do odrbnej kultury,
zwanej kultur ceramiki sznurowej lub kultur toporw bojowych. W Szwe-
cji przyjto okrela j jako kultur toporw dkowatych  bdtyxor-
kultur*, od ksztatu uywanej broni.
Krg kultur ceramiki sznurowej obejmowa rozlege obszary wzdu
rzek: Renu, aby, Wisy, Dniepru, Wogi. Obecnie w nauce wiatowej
przewaa pogld, e kolebk ludw, ktre byy nosicielami tej kultury,
byy czarnomorskie stepy. Po osiedleniu si na obszarze Szwecji przybysze
odegrali istotn rol w oywieniu kontaktw handlowych tak z Europ
rodkow, jak i pomidzy rnymi rejonami Skandynawii. O wymianie
z Europ rodkow wiadcz przede wszystkim znaleziska siekier wykona-
nych z czystej miedzi, ktr od okoo 2000 lat p. n. e. wydobywano na
Wgrzech. Handel w obrbie Skandynawii obejmowa przede wszystkim
krzemie i wyroby z tego surowca. Centrum wydobycia i obrbki krze-
mienia znajdowao si na poudniu, w Skanii.
Lud kultury toporw bojowych przyczyni si rwnie do dalszego
postpu w rolnictwie oraz do rozprzestrzenienia uprawy roli i hodowli
w kierunku pnocy. Wspczesna nauka szwedzka odrzuca natomiast
hipotez, i z przybyciem tego ludu wizao si przejcie do nowej, wyszej
kultury epoki brzu. Nie potwierdzaj si te przypuszczenia, e w przy-
szoci utworzyy one grn warstw spoeczn, ujarzmiajc skandynaw-
skie ludy rolniczs. Badania szkieletw, nazw miejscowych oraz materiau
archeologicznego dowodz, e owi imigranci stopili si z przedindoeuro-
pejsk ludnoci Skandynawii. Proces ten, ktry zakoczy si ok. r. 1200
p. n. e., lea u podstaw uksztatowania si ludw germaskich. Powsta
wwczas jzyk pragermaski, w ktrym zmieszay si elementy indoeuro-
pejskie i skandynawskie. Praojczyzna Germanw obejmowaa poudniow
cz Szwecji, Jutlandi i obszary u ujcia aby; std rozeszy si pniej
potne fale migracji na zachd, poudnie i poudniowy wschd, sigajc
po Azj.
* Tumacz Dziejw Szwecji. I. Anderssona niezbyt trafnie oddaje bdtyxor jako
noe w ksztacie odzi", zob. rys.
20
EPOKA BRZU (1500-500 r. p. n. e.)
Okoo 1500 lat p. n. e. ludy na obszarze Szwecji wkroczyy w now faz
rozwoju. Niekiedy okrela si j jako czasy wielkoci germaskich ludw
pnocy, dokonay one bowiem wwczas niezwykego kroku naprzd tak
w zakresie kultury materialnej, jak i duchowej.
W wykopaliskach z tej epoki obok narzdzi i broni z gadzonego krze-
mienia pojawiy si w wielkiej iloci przedmioty wykonane z nie znanego
dotychczas surowca  brzu, bdcego stopem miedzi i cyny. Maa do-
mieszka cyny (10%) czynia metal twardszym, a zarazem bardziej topliwym
od czystej miedzi, ktr uywano ju do wyrabiania broni. Upowszechnie-
nie si brzu umoliwio znaczny postp techniczny i wywaro pitno na
kulturze materialnej epoki poprzedzajcej wprowadzenie elaza jako pod-
stawowego surowca.
Warunkiem rozpowszechnienia si brzu i wyrobw z tego metalu na
obszarze Szwecji by znaczny rozwj kontaktw handlowych. Brz spro-
wadzano z odlegych stron, przede wszystkim z okolic naddunajskich
i z Wysp Brytyjskich. W Skanii np. zosta odnaleziony bben do obrzdw
kultowych, analogiczny do tych, jakie spotyka si w tej epoce na Bakanach.
Wykopaliska dowodz take, e istniay wwczas bezporednie zwizki
midzy poudniem Szwecji a Wyspami Brytyjskimi. Mona to stwierdzi
na podstawie siekier o ksztatach typowych dla kultur brytyjskich.
Wzrost wymiany wpyn na udoskonalenie rodkw transportu.
Nauczono si budowa statki poruszane wiosami, zdolne do pokonywania
znacznych odlegoci. Na ldzie uywano wozw na koach, cignionych
przez konie, nie znane dawniej w Skandynawii. W zamian za brz i przed-
mioty wykonane z tego metalu dostarczano na poudnie futra, paciorki
z bursztynu oraz niewolnikw.
Nie oznacza to wcale, e na miejscu nie rozwijaa si wytwrczo
narzdzi, broni i ozdb z brzu. Badanie materiau archeologicznego
z wczesnego okresu epoki brzu nasuno wniosek, i niezalenie od im-
portu surowca oraz wyrobw z brzu istnia rwnie napyw majstrw
odlewnikw z Wysp Brytyjskich do poudniowej Szwecji. Przypuszcza si,
i to oni wanie rozpowszechnili umiejtno obrbki brzu wrd ludw
Skandynawii.
Brz w znacznie wikszym stopniu ni ko, rg czy krzemie pozwala
na ujawnienie zamiowania do zdobienia przedmiotw uytkowych, wa-
ciwego czowiekowi od zarania dziejw. Prosta zrazu, geometryczna orna-
mentyka okoo 1000 lat p. n. e. ustpia bardziej wyszukanej ornamentyce
spiralnej, ktra w dalszej ewolucji przybraa zawie i skomplikowane formy.
21
Najbardziej rozwinite orodki wytwrczoci na terenie Skandynawii
znajdoway si w Skanii, Jutlandii oraz na wyspach duskich. Poniewa
na miejscu nie znajdowano odpowiednich kamieni, nadajcych si na formy
odlewnicze, sprowadzano je z poudniowo-wschodniej Norwegii i ssia-
dujcych z ni rejonw Szwecji, Z kolei wyroby z brzu: miecze, sztylety
i ozdoby, drog wymiany dostaway si do rodkowej Szwecji. W okoli-
cach jeziora Malar odnajduje si w grobowcach z epoki brzu bogato
zdobion zotem bro, ozdoby i przedmioty codziennego uytku, ktre
na pewno pochodziy z poudnia.
Pohidniowoskandynawska kultura brzu docieraa take do Norrlandu,
gdzie yy ludy myliwskie, pozostajce na niszym szczeblu rozwoju.
Midzy poudniem a pomoc Szwecji istniay ywe kontakty handlowe,
a futra, ktrymi pnocni myliwi pacili za wyroby z brzu, stanowiy
jeden z podstawowych artykuw eksportu skandynawskiego.
Wyrazem postpu, jaki dokona si w zakresie kultury materialnej,
byy ubiory wyrabiane z weny. Ze szcztkw odnalezionych w grobach
na terenie Danii zrekonstruowano ubir mczyzny i kobiety z epoki brzu.
By on dostosowany do stosunkowo agodnego klimatu. Z terenu Szwecji zna-
na jest dotychczas tylko gunia, zachowana w torfowisku Gerum w Yaster-
gtlandzie, wykonana z weny w dwch kolorach. Umiano ju zatem prz,
tka i farbowa wen. Integraln cz ubioru stanowiy ozdoby.
W rolnictwie najwikszym osigniciem byo wprowadzenie uprawy
owsa oraz ulepszenie narzdzi, zwaszcza upowszechnienie sierpa z brzu
i rada, cignionego przez woy. W uzbrojeniu miecze i oszczepy zajy
miejsce krzemiennych toporw. Weszy te w uycie tarcze.
Istotne zmiany nastpiy w zakresie stosunkw spoecznych, o wiele
mniej znanych ni kultura materialna. Mona je dostrzec w przeksztaceniu
obyczajw grzebalnych. Zamiast wsplnych rodzinnych grobowcw poja-
wiay si indywidualne kurhany, sypane z ziemi lub kamieni. Kurhany
z ziemi stay si nieodcznym elementem krajobrazu Skanii i poudnio-
wego Hallandu. Dalej na pnoc dominuj ju usypiska z kamieni. Nie-
ktrzy badacze wizali ten nowy obyczaj z najazdem ludu kultury toporw
bojowych, obecnie wszake odrzuca si t teori. Zastpienie zbiorowych
grobw megalitycznych przez indywidualne kurhany byo niewtpliwie
konsekwencj sabnicia wsplnot rodowych i wzrostu znaczenia naczel-
nikw lub wodzw; przyczyn tego procesu nie trzeba jednak szuka w pod-
boju. Okoo 1000 lat p. n. e. kurhany poczy znika w zwizku z upowszech-
nieniem si nowego obyczaju palenia zmarych. Pocztkowo urny z po-
pioami grzebano w odrbnych grobowcach pokanych rozmiarw, z cza-
sem ustpiy one miejsca cmentarzyskom.
22
Obok zrnicowania spoecznego, jeszcze zapewne niezbyt daleko
posunitego, pogbi si podzia pracy. Wyodrbniy si specjalnoci zwi-
zane z obrbk brzu, kamienia oraz gliny. eglarz i kupiec, posta, ktra
si wwczas pojawia, w przyszoci mia sta si twrc potgi ludw
Skandynawii  Normanw.
Zacienianie si kontaktw midzy rnymi czciami Skandynawii
wpyno na utrwalenie wizi jzykowej i kulturowej, na ksztatowanie si
wsplnoty etnicznej. U schyku epoki brzu plemiona germaskie ze Skan-
dynawii rozpoczy siln ekspansj na poudnie. Fale migracji trway do
VI w. p. n. e. Skandynawscy Goci, Gepidzi i inne ludy dotarli w IV w.
p. n. e. do rde Odry i zatrzymali si na granicy osadnictwa celtyckiego,
ktra biega wwczas ab.
Dziki rytom naskalnym (hdllristningar) zachowanym niemal na caym
obszarze Szwecji, cznie z Norrlandem, stosunkowo wiele wiadomo o wie-
rzeniach religijnych owych ludw. Ryty te od dawna budziy zainteresowanie
badaczy. W XIX w. uwaano je za rodzaj opowieci historycznych, obecnie
wszake przewaa pogld, i byy one bezporednio zwizane z obrzdami
kultowymi, zapewne na cze podnoci. Ludy myliwskie ryy postacie
Ryty w kamieniu z grobowcw w Kivik (wsch. Skania) z okresu brzu, najwiksze
znalezisko w pnocnej Europie
23
renw, natomiast na wybrzeu odnale mona na rysunkach due i liczne
okrty.
Z kultem podnoci byy take przypuszczalnie zwizane wyobraenia
postaci mczyzn z wielkimi fallusami. Natomiast na kamieniu z Yitlyckeri
w Tanum przedstawione s pary miosne. Nierzadko na rysunkach poja-
wia si w  w prymitywnych wierzeniach wystpujcy jednoczenie jako
symbol podnoci i mierci. Spotyka si take gazie  obraz siy odra-
dzania si. Wan rol w wczesnych obrzdach kultowych odgryway
topory, ktre bardzo czsto odnajduje si na rysunkach.
Ryty naskalne wskazuj, e wrd ludw zamieszkujcych Szwecj
w epoce brzu ywy by kult soca, uprawiany w caej Skandynawii.
Mona oglda na nich piszczaki w ksztacie rogw, czsto wystpujce
parami, w ktre dto prawdopodobnie podczas obrzdw na cze soca.
Kilkakrotnie rogi takie znajduj si obok symboli soca  dyskw z rwno-
ramiennym krzyem w rodku. Ludzi trzymajcych owe instrumenty obda-
rzano zazwyczaj wyolbrzymionymi fallusami.
Inny element, zwizany z kultem soca, stanowiy rydwany soneczne,
cignione przez jelenie lub konie. Na terenie Szwecji znane s one tylko
z rytw naskalnych, natomiast w Danii wydobyto szcztki podobnego wozu
sonecznego, zachowanego w bagnie w Trundholm.
Dalszym, niezwykle ciekawym szczegem rytw naskalnych s postacie
olbrzymw, przerastajcych zwykych ludzi, na og z wielkimi fallusami.
Badacze sdz, i mogy one wyobraa bogw. W tym duchu tumaczy
si te rysunek maego czowieka, nioscego wielki oszczep  by moe
w wczesnych wierzeniach zmarli mczyni stawali si boskimi oszczep-
nikami.
Niezalenie od informacji o religii epoki brzu ryty naskalne przekazuj
bardzo wiele wiadomoci o yciu codziennym, uprawie roli, eglarstwie
i mylistwie. cznie z materiaem archeologicznym, pochodzcym przede
wszystkim z kurhanw, stanowi one podstaw bada nad kultur tego
tysiclecia (1500-500 p. n. e.).
II. PIERWSZE PASTWA
PLEMIENNE

PRZEDRZYMSKI OKRES
EPOKI ELAZA
(V w. p. n. e. - POCZTEK n. e.)      w   w	,       i   j -
 WSPANIAY rozkwit ludw zamiesz-
kujcych Szwecj zosta nagle zahamowany okoo 500 r. p. n. e. Mona to
stwierdzi przede wszystkim na podstawie materiau archeologicznego.
Poczynajc od V w. przez nastpne kilka stuleci wykopaliska staj si
ubogie, przy czym zjawisko to obserwuje si na obszarze nie tylko Szwecji,
ale i innych krajw Europy pnocnej. Stulecia te archeologowie szwedzcy
nazywaj fyndlosatiden  czasy bez znalezisk.
Tak radykalne zmiany wizano przede wszystkim z dwoma procesami.
Okoo V w. p. n. e. nastpio silne ozibienie w strefie batyckiej, poczone
ze wzrostem wilgotnoci. Warunki ycia stay si niepomiernie trudniejsze,
ludzie musieli zacz wytwarza cieplejsze ubiory, budowa domy, ktre
by chroniy przed zimnem i opadami, wznosi pomieszczenia do przecho-
wywania zbiorw oraz dla zwierzt domowych. W ostrzejszym klimacie
ziemia, uprawiana starymi metodami, pocza przynosi gorsze plony,
a nim doszo do intensyfikacji rolnictwa, miny dziesitki, a nawet i setki lat.
Drugi moment, bardzo istotny dla dziejw ludw skandynawskich, to
wzrost potgi Celtw, ktrzy okoo IIIII w. p. n. e. osignli dominujce
znaczenie w rodkowo-zachodniej Europie, doprowadzajc do zerwania
handlowych i kulturowych wizi midzy Pwyspem Skandynawskim a kon-
tynentem. Plemiona germaskie zamieszkujce pwysep zostay izolowane.
Kontakty z ludami celtyckimi, znajdujcymi si wwczas na wyszym szcze-
blu rozwoju, byy nike i nie miay powaniejszego wpywu czy to w zakresie
kultury materialnej, czy w innych dziedzinach ycia zbiorowego.
Najbardziej dotkliwym nastpstwem owej izolacji byo zahamowanie
importu brzu. Przesdzio to o upadku miejscowej wytwrczoci, przy-
najmniej do czasu upowszechnienia si nowego surowca  elaza.
elazo, znane ludziom od poowy II tysiclecia p. n. e., dotaro na
pnoc dopiero w poowie I tysiclecia, przede wszystkim w postaci goto-
25
wych produktw: sierpw, kotw, ostrzy do oszczepw, mieczy itp. W prze-
ciwiestwie do miedzi i brzu elazo nie byo importowane do Szwecji.
Wykorzystywano zrazu do produkcji miejscow rud wydobywan z dna
jezior lub z trzsawisk. Umiejtno eksploatowania z powierzchnio-
wych i obrbki elaza plemiona zamieszkujce Szwecj przejy dopiero
w przededniu naszej ery z Jutlandii.
WDRWKI PLEMION.
KONTAKTY Z KULTUR STAROYTNEGO RZYMU
Pocztek naszej ery przynis bardzo wane zmiany w pooeniu ludw
skandynawskich. Z nie wyjanionych jeszcze w peni przyczyn od I w.
p. n. e. przez kilka nastpnych stuleci, a do VIII w., przeyway one okres
niezwykego pobudzenia, ktre z jednej strony przejawio si w kolejno
po sobie nastpujcych falach emigracji, z drugiej za spowodowao nie-
ustanne walki midzyplemienne; lady ich archeologowie odnajduj w po-
staci grodzisk i obronnych osad, ktre pady ofiar najazdu.
Jako pierwsi  na przeomie II i I w. p. n. e.  ruszyli na poudnie
Cymbrowie i Teutoni, zamieszkujcy wyspy duskie. W kilka wiekw
pniej w ich lady poszli Anglowie z Poudniowej Jutlandii, Goci, Heru-
lowie, Wandalowie, Burgundowie  plemiona germaskie ze Skandy-
nawii. Fala migracji z ziem szwedzkich kierowaa si na poudnie i poud-
niowy wschd, na ziemie sowiaskie. Plemiona Gotw posuway si szla-
kiem wytyczonym przez wczeniejsze wdrwki, wzdu wybrzey Batyku
i z biegiem wikszych rzek, take Wisy.
Przez dugi okres, obejmujcy wiele generacji, plemiona, ktre zmieniay
swe siedziby, nie zryway wizi z terenami macierzystymi i bezustannie byy
zasilane przez nowe zastpy wojownikw.
Warunkiem, a zarazem take i nastpstwem przerwania izolacji ludw
zamieszkujcych obszar Pwyspu Skandynawskiego by dalszy rozwj
eglarstwa. Okrty budowane wwczas przez ludy skandynawskie wzbu-
dzay podziw Rzymian. Tacyt piszc w swej Germanii (98 r. n. e.) o ple-
mionach Svionw (Swaeww), ktre rzeczywicie zamieszkiway rodkow
Szwecj, wok jeziora Malar, wiele uwagi powici ich okrtom: Ksztat
okrtw tym si wyrnia, e obustronna ich sztaba tworzy front zawsze
do ldowania gotowy. Nadto nie obsuguj ich aglami ani wiose rzdami
po bokach nie umocowuj: wiosa s lune, jak na niektrych rzekach,
i przenone na jedn i drug stron, w miar jak tego potrzeba wymaga".
Statek (prawdopodobnie z III w.), odpowiadajcy temu opisowi, zosta
niedawno odnaleziony na duskiej wyspie Als. W Nydam (Szlezwik) od-
26
kopano szcztki okrtu z IV w., ktry by zbudowany z desek dbowych
i wyposaony w 18 par wiose. W pniejszym okresie ilo wiose dosza
nawet do 50 par. agli poczto uywa dopiero w VI w.
Wdrwkom plemion skandynawskich na kontynent sprzyjao zaamanie
si potgi Celtw, midzy innymi pod naporem legionw rzymskich. W po-
owie I w. przestaa istnie bariera, jak Celtowie stworzyli midzy Ger-
manami a Rzymem. Ludy germaskie znalazy si bezporednio w orbicie
pokojowej i wojennej ekspansji cesarstwa. Miao to tak istotne znaczenie
dla rozwoju Szwecji, i okres od okoo 50 r. do pocztkw V w. otrzyma
miano rzymskiej epoki elaza..
Rnymi drogami wpywy rzymskie docieray na ziemie szwedzkie,
w rnych te dziedzinach znajdoway swj wyraz. Najstarsze byy kontakty
z koloniami rzymskimi nad Renem. Pniej na czoo wysuny si zwizki
z wybrzeem Morza Czarnego, utrzymywane za porednictwem Gotw.
Dobitnym wiadectwem owych wizi s monety i przedmioty pochodzenia
rzymskiego, licznie reprezentowane w wykopaliskach na terenie Szwecji.
Napyway one jako upy czy trybut pobierany przez zwyciskich wodzw,
a take w wyniku wymiany handlowej. Obie te profesje: wojna i handel,
nie byy wwczas od siebie odlege. W zamian za futra, synne w caej
Europie, konie, a moe take i bydo, oferowano Skandynawom zoto,
ow, srebro, bro, przedmioty codziennego uytku, ozdoby i artykuy
zbytku. W grobach z tych czasw odnajduje si rzymskie miecze, rzdy
na konie, naczynia szklane, konwie, posgi, puchary, zamki z kluczykami 
pozostao po szkatukach drewnianych, noyczki, koci i tabliczki do gry.
Kontakt z wysoko rozwinit cywilizacj rzymsk wywar pitno take
i na miejscowej wytwrczoci, ktra pocztkowo naladowaa rzymskie
wzory. Wpywy kontynentalne mona obserwowa rwnie w obyczajach
grzebalnych.
JZYK. PISMO RUNICZNE
Ze strefy rdziemnomorskiej ludy germaskie zaczerpny te znajo-
mo pisma. Alfabet grecki i aciski, a wedug innych badaczy alfabety
pnocnoitalskie zostay przeksztacone w znaki pimienne, zwane runami.
Pierwsze lady pisma runicznego pochodz z III w.; w Norwegii, na wys-
pach duskich i na Gotlandii odnajduje si przedmioty uytkowe, monety
i ozdoby pokryte znakami runicznymi. W V stuleciu  najwczeniej w Nor-
wegii  upowszechni si obyczaj pokrywania pismem runicznym blokw
kamiennych. Wizao si to zapewne z rytuaem grzebalnym, napisy bowiem
zawieray imiona i formuy magiczne. Na kamieniach pochodzcych z nieco
27
pniejszego okresu mona odnale opis czynw zmarego; wraz z rozwo-
jem wasnoci prywatnej kamienie runiczne nabray charakteru znakw
wasnociowych, czsto wizay si z postpowaniem spadkowym. Obyczaj
ten utrzyma si do wczesnego redniowiecza, a liczba znanych dotychczas
Kamie runiczny w kociele Ardre na wsch. wybrzeu
Gotlandii
kamieni pokrytych inskrypcjami runicznymi dochodzi w Szwecji do 3 ty-
sicy. Stanowi one niezwykle wane wiadectwo kultury skandynawskiej.
Na podstawie napisw runicznych stwierdzono, i miedzy VI a IX
stuleciem nastpi istotny rozwj jzyka ludw pnocy. Ju wczeniej,
bezporednio przed nasz er, jzyk pragermaski, wsplny wszystkim
28
ludom tej grupy etnicznej, pocz si rnicowa. Plemiona zamieszkujce
Szwecj i Norwegi posugiway si nieco odmiennym jzykiem ni ple-
miona na terenach Szlezwiku, Holsztynu, Jutlandii i na wyspach duskich.
W epoce wdrwek ludw jzyk plemion pnocnych uleg dalszym prze-
ksztaceniom i znacznie si wzbogaci.
OSADNICTWO
Osadnictwo rolnicze, ktrego pocztki sigaj neolitu, poczynio w pier-
wszych wiekach n. e. istotne postpy. Wspczesne badania zdaj si wska-
zywa, e zahamowanie  czy wrcz, jak sdzono, regres  w przed-
rzymskim okresie epoki elaza byo raczej pozorne. Prawdopodobnie po
dokadniejszej analizie materiau wykopaliskowego i datowaniu znalezisk
uda si ostatecznie wyjani ten problem. Tymczasem przyjmuje si, e
wraz ze zmian warunkw klimatycznych ju w ostatnich wiekach p. n. e.
w wikszoci rejonw poudniowej i rodkowej Szwecji rozwijao si osad-
nictwo poczone z zakadaniem trwaych, zwartych osiedli. Cmentarzyska
z ostatnich stuleci p. n. e. zawieraj nieraz setki grobw kilku generacji,
dowodzc tym samym znacznej stabilizacji osadnictwa. O tym samym wiad-
czy utrzymujcy si przez stulecia obyczaj palenia zwok i skadania po-
piow do urny, ktr zakopywano w ziemi. Sierpy znajdowane w grobach
i ziarna tkwice w glinie, z ktrej ulepione byy urny, wskazuj, i cmen-
tarzyska te pozostawiy po sobie ludy rolnicze, a brak rnic midzy po-
szczeglnymi grobami stanowi odbicie panujcych stosunkw spoecznych.
Okoo VI w., na skutek podniesienia si ldu, znaczne obszary na
wschodzie krainy jezior, wok jeziora Malar, ktre dawniej nie nadaway
si do eksploatacji, zmieniy si w urodzajne pola i ki, stajc si atrak-
cyjnym terenem osadniczym. Z materiau archeologicznego wynika, e
w owym okresie osadnictwo rolnicze rozprzestrzenio si rwnomiernie
w caej rodkowej Szwecji. Obszary pooone dalej na pnoc, a wic cz
Yarmlandu, Dalarna i cay Norrland, byy jeszcze nadal w wikszoci za-
mieszkane przez ludy myliwskie. Kolonizacja rolnicza postpowaa z wolna,
wzdu wybrzea i z biegiem rzek. Najznaczniejsze osady powstay na wy-
brzeu Halsinglandu i u ujcia rzeki Indal. Rozkwit swj zawdziczay przede
wszystkim roli porednika w handlu midzy pomocn i rodkow Szwecj,
a take Gotlandi. Ludzie cignli tu w poszukiwaniu atrakcyjnych futer,
wabiy ich take yzne okolice wok jeziora Stor w Jamtlandzie.
Obfity materia archeologiczny, pochodzcy z wysp Gotlandii i Olandii,
pozwala pozna bliej charakter osad w kocu rzymskiego okresu elaza
i w nastpnych trzech stuleciach, rzuca take wiele wiata na yjce w nich
29
spoecznoci. Na wyspach odkryto tysice pali po dworzyszczach, opusz-
czonych prawdopodobnie na skutek najazdu nieprzyjaci. Badania pro-
wadzone byy wsplnie przez archeologw trzech pastw skandynawskich.
Zrekonstruowano plan wczesnej zagrody rolniczej, czy raczej dworzyszcza
zoonego z 35 obszernych domostw, studzien, sadzawki, otoczonych
palisad. Mieszkacy owych dworzyszcz obok uprawy ziemi i hodowli
zajmowali si handlem, a take uczestniczyli zapewne w wyprawach na
kontynent, z ktrych przywozili upy  skarby monet odnajdywane po
upywie stuleci w ziemi.
Na staym ldzie Szwecji nie odnaleziono dotd wielu pozostaoci
zwartych osiedli z tego okresu. lady w postaci dow po supach pod-
trzymujcych dach czy szcztkw kamiennych fundamentw wskazuj, e
konstrukcja domostw bya inna ni ta, ktr znamy z wysp. Zapewne
przypominay one domy z VIIIXI w., ktrych szcztki zachoway si
w Skanii, na wyspie Helg na jeziorze Malar, a take w innych okolicach.
Okoo VI w. rozpocz si proces czenia dworzyszcz i pojedynczych
osad we wsie z rozwinit organizacj wewntrzn. rde tego zjawiska
wypadnie szuka z jednej strony w zagroeniu, waciwemu okresowi walk
plemiennych, z drugiej natomiast w trudnych dla rolnictwa warunkach.
Charakterystyczn cech szwedzkiej wsi byo wspdziaanie wszystkich
gospodarstw w uprawie i hodowli. Stosunki, jakie si wwczas poczy
ksztatowa, zachoway si czciowo do koca XIX w. i odgryway nie-
zmiernie wan rol w szwedzkim procesie dziejowym.
WZROST ZRӯNICOWANIA SPOECZNEGO. KULTURA YENDELSKA
Od pocztku naszej ery, a nawet moe jeszcze wczeniej, spord
bezklasowej spoecznoci rolniczej, ktrej podstaw stanowi patriarchalny
rd wsplnie wadajcy ziemi, z wolna pocza si ksztatowa warstwa
monych. Odbicie tego procesu mona zaobserwowa w obyczajach grze-
balnych. Zmarych wojownikw nie palono jak innych, ale chowano
w penym rynsztunku, z broni: mieczem, oszczepem i tarcz.
Niektre groby odznaczay si szczeglnym bogactwem  kryy one
zwoki wodzw lub krlw plemiennych, ktrzy zapewne byli zarazem mo-
nymi kupcami i rolnikami, jak na to wskazuje wyposaenie dane im na
drog do wiata zmarych. Znaczenie tej warstwy wzroso szczeglnie w okre-
sie wdrwek ludw. Poczynajc od V w. mno si wiadectwa postpu-
jcego rozpadu organizacji rodowej i ksztatowania indywidualnego wa-
dania ziemi. Wzrastaa take stopniowo liczba ludnoci niewolnej.
Groby wodzw  kurhany i charakterystyczne groby z kamieni uo-
30
onych w ksztacie odzi, w ktrych chowano monych, zawieraj wiele
cennego materiau do badania wczesnych procesw politycznych, mwi
take niemao o kulturze materialnej ludw, ktre je wznosiy. Na tej pod-
stawie ustalono, i w VIIX w. w Upplandzie i na Gotlandii kwita wy-
soko rozwinita kultura, od najwikszego wykopaliska w miejscowoci
Yendel nazwana kultur vendelsk. Wyposaenie grobw, zoone z wy-
kwintnych, luksusowych przedmiotw z metali szlachetnych, czciowo
importowanych, czciowo produkowanych na miejscu, dowodzi dobro-
bytu, a zarazem wyrafinowanego smaku artystycznego. Szczeglny podziw
budzi ornamentyka zdobica bro, hemy, naszyjniki itp. przedmioty
z charakterystycznymi stylizowanymi motywami zwierzcymi. Groby ko-
biece nie ustpoway zasobnoci grobom mczyzn, co potwierdza, i
ludy pomocy otaczay kobiet specjaln czci.
PIERWSZE ORGANIZMY PASTWOWE
W zwodzie praw z XV w. znajduje si stwierdzenie, i niegdy
Szwecja nie bya jednym krlestwem. To samo rdo informuje dalej, e
krlestwo Szwecji powstao w czasach pogaskich z poczenia kraju
Swaeww i kraju Gotw. Owe kraje zwano te kraj na pomoc od lasu"
i kraj na poudnie od lasu", poniewa pasmo gstych borw cigncych
si od Kalmaru do Tiveden stanowio naturaln granic pomidzy Svea-
landem i Gtalandem.
rda latyskie z pierwszych wiekw naszej ery wspominaj, i Skan-
dz  Skandynawi zamieszkiway liczne plemiona. Bizantyjski historyk,
Prokop z Cezarei, yjcy w VI w., pisa, i jest ich trzynacie, kade po-
siadajce swego krla".
Jak powstao krlestwo Szwecji  na to pytanie prbowano odpo-
wiedzie ju w najstarszych przekazach rdowych. W spisanym w IX w.
przez Tiodolfa z Hvin poemacie o rodzie Ynglingw, z ktrego wywodzi
si miaa pierwsza na poy legendarna dynastia szwedzka, znajduje si
opowie o krlu Inggjaldzie Illrade. w wadca w podstpny i okrutny
sposb umierci szeciu innych krlw i zapanowa nad ich ziemiami.
Wspczeni historycy szwedzcy szukaj gwnych rde procesu jedno-
czenia politycznego ziem szwedzkich w przeobraeniach gospodarczych
i spoecznych, jakie dokonay si w pierwszych wiekach naszej ery, krok
za krokiem prowadzc do zacieniania si wizi lokalnych i powstawania
wikszych jednostek terytorialnych. Wsie czyy si w okolice {bygdeland),
te za w obszary plemienne (folkland). Pocztkowo granice nie byy cile
wyznaczone; wraz ze zwikszaniem si obszarw uprawnych, rozwojem
31
hodowli i wzrostem liczby ludnoci dochodzio do sporw wok pastwisk,
owisk itp. Rozstrzygano je czasem na drodze pokojowej, czsto jednak
prowadziy one do zaciekych walk, tak charakterystycznych dla tego okresu
historii Szwecji. ladem owych niespokojnych czasw s grodziska obronne
wznoszone na wzgrzach.
Nie stwierdzono dotd, kiedy postpujcy stopniowo proces jednoczenia
politycznego doprowadzi do utworzenia tworw pastwowych wyszego
rzdu. Zdaniem niektrych badaczy pastwo Swaewow poczo si kszta-
towa ju w epoce brzu. Hipoteza ta opiera si na wykopaliskach z kur-
hanu Haga w Upplandzie, pochodzcego z okoo X w. p. n. e., ktry
wielkoci i zasobnoci wyposaenia dorwnuje kurhanom kultury ven-
delskiej z VI w. Kurhan Haga miaby by grobowcem krla Swaewow.
Zwolennicy tezy o wczesnym powstaniu pastwa Swaewow powouj si
take na Germani Tacyta. Historyk rzymski w obszernym fragmencie
powiconym plemionom Sviones pisa midzy innymi: Bogactwa u nich
budz szacunek i dlatego jeden nimi wada bez adnego ju ograniczenia
i z nieodwoalnym prawem do posuchu".
Informacji Tacyta nie mona wszake traktowa bardzo powanie.
Nie czerpa ich z wasnych obserwacji, ani te z wiarygodnych rde.
Mimo i niektre fragmenty jego opisu  np. cytowany opis okrtw 
s potwierdzone przez materia archeologiczny, cao wymaga krytycznego
podejcia. Zdaniem wikszoci historykw plemiona zamieszkujce Szwecj
do okresu wdrwek ludw, to znaczy do IV w., nie tworzyy pastw
podobnych do tych, jakie ju istniay wrd plemion germaskich na kon-
tynencie, a wieloplemienne pastwo Swaewow  Svitjod naley przesun
o kilka stuleci.
Kolebk tego pastwa by Uppland, przede wszystkim jeden folkland
zwany Fjardlmndraland. Pniej wadztwo Swaewow rozcigno si na
ludy mieszkajce na zachodzie i poudniu, ktre nazwano Yastmanen 
ludzie zachodni, oraz Sddermanen  ludzie poudniowi. W pierwszych
wiekach pastewko skadao si z trzech falklandw: wymieniony Fjard-
hundraland, Tiundaland i Attundaland, zjednoczonych pod panowaniem
jednego krla.
Wadza krlw plemiennych bya ograniczona przede wszystkim do
spraw wojennych, byli to raczej wodzowie ni wadcy rzdzcy swymi pod-
danymi. W pastwie Swaewow brak jest ladw jakichkolwiek form zobo-
wiza na rzecz krlw, szczeglnie o charakterze fiskalnym.
Krla Swaewow obierali wszyscy wolni ludzie z Upplandu, zebrani
na polu w pobliu wityni pod Uppsal, jednego z najwaniejszych miejsc
kultu pogaskiego. Tam te odbywao si zgromadzenie (ting) trzech
32
falklandw, poczone z obrzdami religijnymi oraz jarmarkiem. Na tingu
ogaszano zapewne ledung  wezwanie do uczestnictwa w wyprawie wo-
jennej. Organizacja ledung nabraa z czasem duego znaczenia.
Najstarsze wzmianki o krlach Swaeww sigaj VI w. Staroanglo-
saska Pie o Beowulfie, legendarnym herosie, spisana w X w., ale po-
chodzca z VI stulecia, wymienia imiona dwch wadcw: Ottara i Adilsa.
Te same imiona odnale mona w poemacie o rodzie Ynglingw.
Wiadomo z ca pewnoci, e oba przekazy rdowe powstay zupenie
niezalenie od siebie, a skoro zawarte w nich informacje pokrywaj si,
Ottara i Adilsa mona uzna za pierwszych historycznie potwierdzonych
krlw Swaeww. Istnienie bogatych i potnych krlw, panujcych nad
plemionami Swaeww w VI w., potwierdza materia archeologiczny.
Wanie z tego stulecia pochodz trzy kurhany zwane krlewskimi, wzno-
szce si koo Uppsali.
Bogactwo i potga pastwa Swaeww opieraa si na handlu i wojnie;
cz nagromadzonych skarbw napyna do Upplandu w zamian za
futra z Norrlandu i innych obszarw pnocy, cz stanowia up wojenny
lub trybut zdobyty na kontynencie. Poczynajc od VI w. kraj na pnoc
od lasu" i zamieszkujcy go lud kultury vendelskiej zdecydowanie wyprze-
dziy kraj na poudnie od lasu", ktry w epoce kamienia i brzu sta na
najwyszym szczeblu rozwoju kultury materialnej.
Na poudnie od lasu", na nizinach poudniowej Szwecji mieszkay
plemiona Gotw. Pierwsza wzmianka o nich znajduje si w opisie geogra-
ficznym Ptolemeusza z Aleksandrii (ok. 150 r.). Plemiona Goutoi  Gotw
miay zajmowa wysp zwan Skandi, najwiksz z wysp na Morzu
Germanw.
W nastpnych stuleciach plemiona gockie skieroway sw ekspansj
na kontynent europejski. Kroniki frankoskie wspominaj o walkach
toczonych przez Frankw z Chociliakusem, krlem Gotw (wedug innych
historykw  Danw) nad Dolnym Renem. Chociliakus zosta pobity
ok. 520 r. przez Tendiberta, syna Teodoryka, krla Frankw. W pocho-
dzcej z VII w. Liber Monstrorum jest mowa o Hagilaku, krlu Gotw,
ktry poleg w 512 r. nad Renem z rk Frankw, a tak by wysoki, e po
dwunastym roku ycia aden ko nie mg go nosi. Podziw dla wzrostu
mieszkacw Szwecji wyraali take inni autorzy owych czasw.
Wizi z kontynentem, utrzymywane wieloma drogami, poczy sabn
w VI w. Napyw zota i towarw zmniejszy si. Przyczyny tego zjawiska
nie s do koca wyjanione, przypuszcza si, i migracje przyczyniy si
do osabienia ziem macierzystych.
Badacze  archeologowie i historycy  od dziesitkw lat tocz dys-

33
kusje nad tym, jak i kiedy doszo do zjednoczenia ziem Swaeww i Gotw
w jedno krlestwo i utworzenia organizacji politycznej wyszego rzdu.
Wspomniana Pie o Beowulfie zawiera opowie o walkach, jakie krlowie
Swaeww toczyli z ludem zwanym Gaetas, aby go wreszcie ujarzmi, a jego
ziemie przyczy do swego krlestwa. Owych Gaetas identyfikowano
z Gotami, wskazujc, i materia archeologiczny potwierdza legend,
ukazuje bowiem wzrost znaczenia Upplandu kosztem Gtalandu i Skanii.
Ostatnio wszake wysunito wiele zastrzee co do tej interpretacji. Histo-
rycy szwedzcy uwaaj, i nie ma na razie dostatecznie mocnych przesa-
nek przemawiajcych za tez o zjednoczeniu krlestwa ju w VI w., jak
by to wynikao z Pieni o Beowulfie. Pierwsze bardziej pewne wiadomoci
o krlestwie Swaeww: Svea-rike  Sverige  Szwecji, obejmujcym roz-
lege obszary po obu stronach boru, pochodz dopiero z IX w.
CZASY WIKINGW (IX-XI WIEK)
Owiane legend wojenno-kupieckie wyprawy pnocnych eglarzy nie
byy prost kontynuacj wczeniejszych wdrwek ludw, zasadniczo
rniy si od nich swym charakterem. Ze Skandynawii wyruszay nie jak
dawniej cae plemiona z kobietami i dziemi, ale zastpy modych ludzi,
bdcych jednoczenie eglarzami, wojownikami i kupcami. Na swoich
okrtach, poruszanych si wiatru i ludzkich mini, penetrowali wszystkie
morza wok Europy, dotarli na Grenlandi, a stamtd dalej, na wybrzee
Ameryki Pomocnej, do ujcia Zatoki w. Wawrzyca.
Wygld i zasady konstrukcji okrtw, na jakich przepywali morza,
s dobrze znane zarwno ze wspczesnych rysunkw, jak i z zachowanych
szcztkw. Oglda je mona na gotlandzkich rzebach w kamieniu, a take
na synnym kobiercu krlowej Matyldy z Bayeux w Normandii, ktry
przedstawia sceny podboju Anglii przez Normanw. Z wykopalisk naj-
bardziej znane s szcztki dwch okrtw z IX w., odnalezione w kocu
XIX w. Pytko zanurzone okrty, dugie na ponad 20 m, a szerokie na
okoo 5 m, byy wyposaone w jeden maszt i posiaday otwory na kilka-
nacie par wiose. Wyduony dzib pokryway bogate zdobienia. Okrt
zbudowany wedug odnalezionego wzoru posuy w 1893 r. do rejsu
z Norwegii do Chicago; podr trwaa 28 dni i nocy.
eglarze-wojownicy z pnocy, ktrzy atakowali zamki i miasta w za-
chodniej Europie, zwani byli Normanami lub wikingami. Nie wiadomo
dokadnie, skd wzi si ten drugi termin; gdy jedni badacze wywodz
go od staronorweskiego sowa vik  zatoka, fiord i tumacz jako okre-
lenie ludzi panujcych nad fiordami inni wskazuj na moliwy zwizek
34
z aciskim picus  miejsce handlu. Na wschodzie kupcw i wojownikw
skandynawskich nazywano Waregami, by moe przyjwszy staronorweski
termin Yaringar, ktry oznacza Skandynaww, zwaszcza mieszkajcych
na wschodniej czci pwyspu. Wspczeni nie rozrniali przy tym
Szwedw, Duczykw i Norwegw, cho wanie na ten okres przypada
powstanie zrbw przyszych pastw: Szwecji, Danii i Norwegii.
Historycy od dawna interesowali si przyczynami, ktre pchny ludy
pnocne do ekspansji i podejmowania ryzykownych wypraw morskich.
Okrt wikingw, odnaleziony w 1888 r. w Gokstadgard koo Oslo; na kopii tego statku
eglarze przepynli w 1893 r. Atlantyk w cigu 28 dni
Starsza historiografia doszukiwaa si genezy tego zjawiska przede wszyst-
kim w przeludnieniu. Prbowano te tumaczy ekspansj zmianami kli-
matycznymi czy postpami sztuki eglarskiej, cho w rzeczywistoci ewo-
lucja klimatu bya dla ludzi raczej korzystna  stao si cieplej i suszej 
a okrty z rysunkw na kamieniach z Gotlandii, pochodzce z VIIVIII w.,
niewiele ustpuj okrtom wikingw.
Nowsze badania nie neguj zupenie znaczenia wzrostu liczby ludnoci,
ktry na pewno stanowi jeden z wielu elementw skadajcych si na to,
e w IX w. zaistniay warunki do ekspansji normaskiej. Na plan pierwszy
wszake wysuwa si obecnie inne procesy, zwaszcza przeobraenia spo-
35
eczne i polityczne, jakie dokonyway si wwczas w samej Skandynawii.
Do liczna kategoria ludzi musiaa szuka za morzami bogactwa, sawy,
a nawet ziemi; byli to owi krlowie plemienni, wodzowie, moni, ktrych
postpujce zjednoczenie polityczne pozbawio znaczenia. Zarazem za-
moniejsi wolni chopi, od dawna zaprawieni w kupiectwie, a niekiedy
i w eglarstwie, pozostawiali upraw ziemi i hodowl byda kobietom i nie-
wolnikom, sami za ruszali na dalekie wyprawy, wiozc tradycyjne ju
towary pomocy: futra i niewolnikw. Poniewa szlaki byy niepewne, pene
niebezpieczestw, zabierali ze sob bro albo sprzymierzali si z wojowni-
kami.
Wiele dziesitkw lat przed pierwszymi rejsami wikingw kupcy ze
Skandynawii, w tym take z krainy Swaeww i z Gotlandii, utrzymywali
kontakty z Europ zachodni, z Bizancjum i wiatem arabskim. rda
archeologiczne, filologiczne i historyczne wskazuj, e niemal wszdzie
kupcy poprzedzili wikingw. W VIII w. niemao ich osiado w Anglii,
Irlandii, na ziemiach Frankw i Fryzw. Najwaniejszymi orodkami han-
dlu skandynawskiego byy wwczas Hedeby, osada handlowa w Jutlandii,
pooona naprzeciw dzisiejszego Szlezwiku, nad fiordem Sli (niem. Schlei),
oraz wyspa Helg na jeziorze Malar. Wykopaliska na wyspie Helg, pro-
wadzone w latach pidziesitych naszego stulecia, oprcz bardzo intere-
sujcych szcztkw zabudowy trzech dworzyszcz kupieckich przyniosy
obfity materia, ukazujcy zasig kontaktw handlowych Swaeww przed
IX w. Najwikszym zaskoczeniem by posek Buddy, pochodzcy z p-
nocno-zachodnich Indii (z VIVII w.). Odnaleziono te wiele wyrobw
szklanych i ceramicznych wytworzonych w Europie zachodniej midzy
VI a IX w., a take ceramik sowiask. Monety arabskie stanowi dowd,
i handel z wyspy Helg siga daleko na poudniowy wschd. Miejscowe
wyroby z brzu i elazu byy przeznaczone dla ludw zamieszkujcych
poudniowo-wschodnie pobrzea Batyku.
Wielu badaczy szwedzkich i zachodnioeuropejskich upatruje w tej
aktywnoci handlowej Skandynaww najwaniejsz przyczyn wypraw
normaskich. Ich zdaniem, po ograniczeniu moliwoci eglugi na Morzu
rdziemnym ludy pnocy przejy rol gwnego porednika w kontak-
tach handlowych midzy Zachodem a Orientem. Wspczesna szwedzka
historiografia eksponuje przede wszystkim kupiecki charakter dziaalnoci
wikingw-Waregw; wbrew legendom podbj i grabie miay stanowi
wtrny, drugorzdny element. Przeciw tej tezie wypowiadali si polscy his-
torycy, wysuwajc wtpliwoci, czy istotnie wikingowie mogli odegra
przypisywan im rol w handlu dugodystansowym", a take czy na morza
pchaa ich ch wymiany handlowej, a nie pogo za upem i grabie.
36
Od pierwszego ldowania w Anglii w 787 r. przez trzy nastpne stulecia
Normanowie najedali ziemie zachodniej Europy. Odkryli i skolonizowali
Islandi, Wyspy Szetlandzkie, Orkney i Irlandi. Wielokrotnie atakowali
Angli, pokonujc miejscowych wadcw i zakadajc swe osady. Opano-
wali wybrzee Szkocji, Sekwan zapuszczali si w gb pastwa Frankw,
dwukrotnie oblegali Pary (845, 885887). Na pocztku X w. wdz
Normanw imieniem Roio (Rolf) ustanowi swe wadanie nad doln
Sekwan  w Normandii, ktra std wzia sw nazw.
W wyprawach uczestniczyli eglarze-wojownicy ze wszystkich krajw
Skandynawii, take z ziem szwedzkich. Na wyspie Helg zostay znalezione
przedmioty z koca VIII w., najpewniej zrabowane z klasztoru w pnoc-
nej Anglii lub poudniowej Szkocji podczas jednej z pierwszych napaci
wikingw. Wiele kamieni runicznych rozsianych po Szwecji gosi chwa
miakw, ktrzy brali udzia w podboju Anglii. Napis na jednym z takich
kamieni z Upplandu mwi, i Ulg walczy trzykrotnie i za kadym razem
otrzyma sw cz Danegeld  trybutu cignitego przez Duczykw
w Anglii. Szwedzcy wikingowie licznie zasilali armi wadcy duskiego
Knuda Wielkiego, ktra w 1015 r. wyldowaa w Anglii; inskrypcja ru-
niczna wspomina o wojownikach ze Szwecji, ktrzy naleeli do tinglid 
synnej gwardii Knuda. Udzia Swaeww, Gotw czy mieszkacw wysp
szwedzkich w wyprawach na zachd by wszake niewspmiernie may
w porwnaniu z udziaem wikingw z Norwegii i Danii. Mona zaobser-
wowa wyrany, cho adnymi umowami nie ustalony podzia stref dziaa-
nia. Ekspansja z Danii i Norwegii kierowaa si na zachd, ze Szwecji za
na poudniowy wschd.
lady zainteresowania przeciwlegym pobrzeem ze strony mieszka-
cw okolic jeziora Malar i wyspy Gotlandii sigaj czasw kultury ven-
delskiej, a wic VI w. Pniej to zainteresowanie jeszcze si nasilio.
W Kurlandii, pod Libaw, zostao odnalezione cmentarzysko, ktre do-
wodzi, e w drugiej poowie VII w. istniaa tam osada zaoona zapewne
przez eglarzy przybyych z Gotlandii. Stwierdzono rwnie, e w IX w.
miejscowe plemiona paciy trybut Gotlandczykom. Swaewowie wyprawiali
si gwnie na ziemie Finlandii, Karelii i Estonii, zakadajc warownie
otoczone waami ziemnymi. Pozosta po nich lad w postaci nazw miejsco-
wych. O ekspedycjach tych opowiadaj sagi i napisy runiczne.
Punkt wyjcia wypraw morskich, podejmowanych przez Swaeww,
stanowio wybrzee wschodnie, zwane Rodhs lub Roden, pniejsze Ros-
lagen, lece naprzeciw wyspy Aland i fiskiego brzegu. Od tego Finowie
poczli nazywa przybyych eglarzy Ruotsi; Lapoczycy uywali terminu
Ruoththa dla oznaczenia ludw mieszkajcych na poudnie od ich siedzib.
37
Penetracja poudniowo-zachodnich pobrzey Batyku, wyprzedzajca
o kilka stuleci czasy wikingw, uatwia podjcie dalekich i niebezpiecznych
wypraw, ktrych celem by Orient  rdo korzeni, tkanin, drogocennych
wyrobw ze zota. W 839 r. na dworze cesarza Ludwika Pobonego w In-
gelheim pojawi si pose z Bizancjum, ktremu towarzyszyo kilku ludzi;
zwali si Rusami, cesarz jednak dowiedzia si, e naleeli do znanego mu
ludu Swaeww. Do Bizancjum dotarli przez ziemie Wschodnich Sowian,
ale bali si powraca t sam drog, najeon wieloma niebezpieczestwami.
Wspomniana nazwa Rusw dla okrelenia szwedzkich Waregw, zajmu-
jcych si handlem na ziemiach Wschodnich Sowian, pojawia si niemal
we wszystkich rdach arabskich, bizantyjskich i sowiaskich. Midzy
badaczami po dzi dzie toczy si dyskusja wok interpretacji tego faktu.
Wielu wie to z pochodzeniem owych kupcw z Rodhs (Roslagen) oraz
z fiskim okreleniem Ruotsi, nadawanym Swaewom. Cz historykw
polskich i radzieckich uwaa, i nazwa Ru jest sowiaska, oznacza So-
wian i by moe tylko rozcignita zostaa na Normanw, ktrzy z ziem
Wschodnich Sowian nawizywali kontakty z kalifatem bagdadzkim i z Bi-
zancjum.
Pierwsze wyprawy dowiody, e szlak handlowy przez wschodni Europ
otwiera szerokie perspektywy bogactwa; naleao tylko stworzy trwae
podstawy dalszego dziaania, czciowo przynajmniej wyeliminowa nie-
bezpieczestwa i trudnoci. Szwedzcy Waregowie wdrowali dwoma dro-
gami, wykorzystujc sie rzeczn, a gdy trzeba byo, przetaczajc swe
okrty ldem. Pierwsza droga wioda z adogi na Wog i dalej w d
rzeki, do Morza Kaspijskiego. Tam w osadzie Atil, gwnym orodku
pastewka Chazarw, Waregowie zaoyli faktori. Dalej, przez Morze
Kaspijskie, docierali do Bagdadu. Szlak woaski krzyowa si zreszt
ze star drog karawan wschodnich. Na przeciciu si szlakw powstaa
osada Bugar. Drugi szlak  dnieprzaski  prowadzi do Bizancjum.
Aby osign t rzek, eglarze albo pynli z adogi rzek Wochow
do jeziora Ilmen, dalej rzekami wypywajcymi z jeziora, pniej za
przetaczali okrty ldem do Dniepru albo pynli Dwin prawie do jej
pocztkw, gdzie znowu przetaczali okrty do Dniepru. Wzdu obu tych
szlakw pozostay lady po Waregach w postaci cmentarzysk, kurhanw
i osad. Najwiksze ze zbadanych cmentarzysk znajduje si pod Smole-
skiem, w Gniezdowie.
W historiografii wiatowej ju od stuleci toczy si spr o to, jak
ukaday si stosunki midzy pomocnymi przybyszami a miejscowymi ple-
mionami sowiaskimi, ktre nie tak bogate jak Normanowie znajdoway
si na podobnym etapie rozwoju historycznego, charakteryzujcym si
38
wzrostem zrnicowania spoecznego i ksztatowaniem si wikszych orga-
nizmw pastwowych. Tzw. normanici dowodz, i pierwsze pastwo
ruskie zostao zaoone przez Normanw, od ktrych wywodzi si jego
nazwa  Ru, natomiast antynormanici neguj rol Normanw i stoj
na stanowisku czysto sowiaskiej genezy Rusi Kijowskiej.
Spr, od pocztku bardziej polityczny ni naukowy, przechodzi rne
koleje; ostatnio coraz czciej przewaa pogld, i rozwizania trzeba szuka
poprzez szczegow analiz rde archeologicznych, filologicznych i histo-
rycznych, ktra zapewne podway tak jedn, jak i drug teori, obie bowiem
s nazbyt skrajne i jednostronne.
Nie sposb relacjonowa tu wszystkich przekazw rdowych, ktre
dotycz dziaalnoci Normanw na Rusi. Wiadomoci o nich znajduj si
u pisarzy arabskich, iraskich, bizantyjskich, ydowskich. Miedzy innymi
wymieni mona znanego ze swych relacji o Polsce Ibrahima Ibn Jakuba.
Wrd ruskich rde czoowe miejsce zajmuje Powie doroczna, zwana
te Kronik Nestora, pochodzca z przeomu XI i XII w. Mimo podno-
szonych zastrzee podane w niej fakty s brane pod uwag przez
wszystkich historykw. Nestor opowiada, i w 859 r. przybyli zza morza
Waregowie i zmusili plemiona fiskie i sowiaskie, by paciy im danin.
Po trzech latach zostali wygnani. Wrd plemion wybuchy walki, wwczas
grupa monych postanowia wezwa Waregw; ruszyli za morze ku Wa-
regom, ku Rusi, bowiem tak si zwali ci Waregowie Rusi, jako si drudzy
zowi Szwedami, inni Normanami, Anglanami, a inni Gotami". Na
zaproszenie wybrali si trzej bracia z rodami swymi i wszystk Rusi".
Obwarowali grd adog, gdzie osiad Ruryk. Drugi brat, Sineus, osiad
w Biaym Jeziorze, a trzeci, Truwor, w Izborsku. Od tych Waregw 
pisa Nestor  Nowogrodzianie przezwani zostali Rusi". Pniej Ruryk
zaoy grd, ktry nazwa Nowogrodem. Dwaj wojowie z jego druyny
mieli popyn Dnieprem do Bizancjum i zatrzyma si w Kijowie, gdzie
zgromadzili wielu Waregw, i poczli wada polask ziemi".
Tre tej opowieci sprowadza si do trzech stwierdze: po pierwsze,
Normanw zwano Rusi; po drugie, wezwani przez miejscowych, zapewne
monych, przybyli trzej wodzowie, ktrzy ustanowili swe rzdy nad ple-
mionami sowiaskimi; po trzecie wreszcie, osady czy grody zakadane
przez owych Waregw znajdoway si w punktach posiadajcych kluczowe
znaczenie dla handlu midzy Szwecj a Bizancjum i kalifatem bagdadzkim.
Kade z tych stwierdze mona skonfrontowa z bardzo wieloma innymi
rdami, dotychczas jednak adne nie jest bezsporne. Problemy pozostaj
otwarte. Odrzuci mona tylko niewtpliwie przestarza, jawnie tenden-
cyjn tez, i podbj Sowian Wschodnich przez Normanw by gwnym
39
czynnikiem pastwotwrczym. Pierwsze pastwo sowiaskie powstao
w wyniku wewntrznych procesw rozwojowych. Trwaj natomiast dyskusje
nad interpretacj nazwy Ru oraz nad rol, jak Waregowie odgrywali
w pastwie ruskim. Wiele wskazuje na to, i przybyli oni w porozumieniu
z miejscowymi monymi i nigdy nie tworzyli warstwy panw-zdobywcw.
Miedzy innymi wiadczy o tym bardzo szybko postpujca ich slawizacja.
Uzyskawszy oparcie na ziemiach sowiaskich, Waregowie wykorzy-
stali je dla swej kupieckiej dziaalnoci. Okrty Rhosw  jak pisz rda
bizantyjskie  dwukrotnie pojawiy si pod Bizancjum; drugi atak w 907 r.
zakoczy si porak cesarza. Na jego dwr przybyli przedstawiciele
ksit uczestniczcych w wyprawie, aby podpisa preliminaria traktatu;
wszyscy oni nosili skandynawskie imiona. Take wysannicy, ktrzy w 911
i 944 r. zjawili si na dworze cesarskim, aby rokowa w sprawach handlo-
wych, byli, sdzc z imion, w wikszoci skandynawskiego pochodzenia.
Specjalne przywileje zapewniy Rusom"-kupcom korzystne warunki wy-
miany, ktrej podstaw stanowiy z jednej strony futra, niewolnicy i mid,
z drugiej za ozdoby, monety i tkaniny.
Sdzc z materiau archeologicznego z terenu Szwecji, jeszcze wiksze
znaczenie mia handel z kalifatem bagdadzkim. Do faktorii nad Morzem
Kaspijskim przybywali kupcy ze Svealandu; pisarze arabscy przekazali
wiele ciekawych wiadomoci o wygldzie, stroju, uzbrojeniu i obyczajach
owych  jak ich zwali  Rusw. Uwag zwracao niechlujstwo z jednej
strony, bogactwo z drugiej. Najbardziej interesoway ich sprawy zwizane
z handlem. Podrnik Ibn Dustaha zanotowa, i kupcy przybywajcy
Wog nie zajmuj si niczym innym tylko handlem: nie maj dworzysk
i ani wsi, ani pl. Ich jedynym zajciem jest handel skrkami soboli
i wiewirek, i innych zwierzt".
Wielkie iloci monet arabskich z tego okresu, jakie odnajduje si
w Szwecji  przede wszystkim na Gotlandii i w Upplandzie  wskazuj
na szeroki zakres kontaktw midzy kupcami pnocnymi a wiatem
muzumaskim. Pojawienie si Rusw-Waregw na rynkach arabskich
zbiego si z rozpoczciem eksploatacji nowych, bogatych z srebra
w kalifacie bagdadzkim. Nastpi znaczny, na owe czasy, przypyw srebra
nie tylko do Szwecji, ale poprzez ni take do Europy zachodniej.
Kupiectwo byo gwnym, ale nie jedynym zajciem przedsibiorczych
Normanow, ktrzy wyprawiali si ze swego kraju w pogoni za bogactwem
i saw. Wielu modych ludzi zacigao si do suby w druynie cesarza
czy w armii bizantyjskiej. Pozostawili po sobie liczne lady. Najsynniejszy
jest napis runiczny wyryty przez upplandzkich wojownikw na marmu-
rowym posgu lwa w Pireusie. Take na ziemi szwedzkiej utrwalono ich
40
imiona i czyny na kamieniach runicznych; do najbardziej znanych naley
kamie spod Hgby w Ostergtlandzie, wzniesiony przez Torgarda na
pamitk po Assurze, swym wuju, ktry zmar na Wschodzie, w kraju
Grekw". Rekrutacja wojownikw ze Szwecji do armii bizantyjskiej trwaa
do XII w.
Wyprawy wikingw, zarwno udzia w najazdach normaskich
w zachodniej Europie, jak i kupiecka ekspansja na Wschodzie, odegray
niezwykle istotn rol w ksztatowaniu si stosunkw spoecznych w Szwe-
cji. W znacznej mierze przyspieszyy one postpujce rozwarstwienie ma-
jtkowe, a co za tym idzie, i spoeczne. W okresie tym ostatecznie
uksztatowaa si warstwa monych, zoona przede wszystkim ze wzboga-
conych na wyprawach wodzw, ktrych poczto zwa jarlami.
Nastpstwem wypraw oraz wojen midzy pastwami skandynawskimi,
jakie toczyy si w X i XI w., by take powany wzrost liczby niewolni-
kw  trali.
Otwarcie wschodnich szlakw handlowych, wiodcych rosyjskimi rze-
kami, leao u podstaw rozkwitu osad handlowych w Szwecji. Z pored-
nictwa w wymianie midzy Wschodem a Europ zachodni wyroso zna-
czenie portowej Birki  pierwszego miasta na ziemi szwedzkiej.
Pocztki Birki sigaj 800 r., a okres jej wietnoci trwa ponad
ptora wieku. Pooona na wysepce Bjrk na jeziorze Malar, 3 mile na
zachd od Sztokholmu, bya dogodnie usytuowana tak z punktu widzenia
obronnoci, jak i warunkw komunikacyjnych. Prace archeologiczne od-
soniy lady dworw kupieckich, dowiody, e w Birce istniaa zwarta
zabudowa, uliczki i place otoczone pasem obwaowa. Wielka liczba
grobw  z pierwszego stulecia istnienia osady znane s 2 tys.  wskazuje
na znaczne skupisko ludnoci, ktre szacuje si na l tys. do 2 tys.
mieszkacw. W okresie jarmarkw, kiedy to zjedali kupcy ze Skandy-
nawii i zachodniej Europy, miasto mogo pomieci okoo 10 tys. ludzi,
obszar otoczony waami wynosi bowiem 12 ha.
W Birce koncentroway si tfzy kierunki handlu: pnocny, poudnio-
wo-zachodni i poudniowo-wschodni, wszystkie silnie ze sob powizane.
Produkty wytwarzane na miejscu i przywoone z zachodniej Europy,
przede wszystkim z pastwa Frankw: wino, sl, tkaniny, szko, ceramika,
narzdzia i bro, byy wymieniane na futra, eksportowane z kolei na
wschd. Aby panowa nad caym szlakiem ze wschodu na zachd, w pier-
wszej poowie X w. szwedzcy kupcy-eglarze podporzdkowali sobie Hede-
by, co prawda tylko na krtko.
Aktywnoci handlowej Szwecji nie mona ograniczy do Birki, jedynej
41
osady o charakterze miejskim w X w., czy modszej nieco od niej
Sigtuny, ktra w XI stuleciu, po upadku Birki, przeja rol gwnego
centrum ekonomicznego. Due znaczenie posiadaa Gotlandia, cho bez-
porednio nie uczestniczya w handlu dugodystansowym". Jej udzia
w handlu z Orientem, powiadczony przez bogate znaleziska monet arab-
skich, polega przede wszystkim na dostarczaniu futer nabytych na p-
nocy. Dopiero kiedy nastpi zmierzch Birki, po 975 r., Gotlandia pocza
zajmowa jej miejsce w handlu ze Wschodem.
POWSTANIE ZJEDNOCZONEGO KRLESTWA
Na poy bajeczne dzieje pierwszych krlw panujcych nad ludem
Swaeww poczynaj si nieco rozjania okoo X w. Obok sag i poema-
tw o nader nikej wartoci historycznej pojawiy si nowe rda; naj-
waniejszym z nich jest historia arcybiskupstwa misyjnego Hamburga-
-Bremy, spisana w siedemdziesitych latach XI w. przez misjonarza ludw
pnocnych, Adama z Bremy. Opowiada on, i okoo 930 r. w Uppsali
rzdzi krl z rodu Ynglingw imieniem Ring wraz z dwoma synami,
Brykiem i Emundem. W kocu X w. krlem Swaeww by Emund
Eriksson (syn Eryka), a jego nastpc (ok. 994 r.)  Eryk. O owym
Eryku i jego czynach wiele wiadomoci przekazuj sagi. By to pierwszy
krl, ktry przyj chrzecijastwo, co prawda szybko powracajc do wiary
swych przodkw. Zwycistwo odniesione nad zbuntowanymi bratankami
sprzymierzonymi z krlem Danii Swenem przynioso mu przydomek
Segersa  Zwyciski. By to te pierwszy krl szwedzki, ktry znalaz
sobie on na dworze polskim. Zostaa ni crka Mieszka I, a siostra
Bolesawa Chrobrego; rda nazywaj j Gunhild, sagi Sigrid Stor-
rada (Dumn), prawdopodobnie jej waciwe imi brzmiao witosawa.
Syn Eryka Zwycizcy i piastowskiej ksiniczki Olaf (Olov), obdarzony
pniej przydomkiem Sktkonung  Krl Nakadajcy Podatki, by
pierwszym wadc, o ktrym z pewnoci wiadomo, i rozciga swe pano-
wanie daleko poza krain Swaeww, na Gtaland, Norrland a po An-
germanland i Jamtland, a take wyspy Gotlandi, Olandi i Wyspy Alandz-
kie, ziemie tworzce podstawowy zrb terytorium wspczesnej Szwecji.
Poza jego wadaniem pozostaway Skania, Halland i Blekinge, ktre na-
leay do Danii, oraz okrg Vik na zachodnim wybrzeu (pniejszy
Bohuslan), stanowicy cz pastwa norweskiego. Obszar Szwecji u progu
redniowiecza wynosi okoo 330 tys. km2, ustpujc obszarowi Norwegii,
znacznie natomiast przewyszajc terytorium Danii. Take pod wzgldem
liczby ludnoci Szwecja zajmowaa rodkowe miejsce wrd pastw skandy-
42
.Zdobycze terytorialne na wschodnim
wybrzeu Batyku. 2. Utrata Jamtlandu.
Szwecja, Dania i Norwegia
po unii kalmarskiej.
Szwecja w okresie wikingw.
Pierwsze zdobycze terytorialne na pd.
Szwecja po rozejmie w Starym Targu.
Najwikszy zasig ekspansji szwedzkiej
po pokoju w Roskilde (II 1658).
wybrzeu Batyku, 1. Estonia, 2. Narwa.
Szwecja po utracie Trondheira,
Bornhofmu  i prowincji
nadbatyckich
Szwecja po unii z Norwegi.
Utrata Pomorza.
Granice Szwecji od 1905 r
Rozwj terytorialny Szwecji
43
nawskich; najwiksze zaludnienie miaa Dania, najmniejsze za Norwegia.
Pierwsze przyblione szacunki, dokonane dla XI w., wykazuj, i w Szwecji
mieszkao wwczas okoo 300 tys. ludzi (l mieszkaniec na l km2),
w Danii 500 tys. (5 na l km2), a w Norwegii 200 tys. (0,5 na l km2).
W stosunku do innych krajw europejskich trzy krlestwa skandynawskie
byy sabo zaludnione, we Francji bowiem gsto zaludnienia wynosia
okoo 15 osb na km2, w Niemczech  prawie 10 osb, w Czechach 
6 osb, w Polsce  45 osb (w granicach obecnych).
Po mierci Olafa Skotkonunga (ok. 1020) tron obj jego najstarszy
syn, Anund Jakub (10221050). Nastpc Anunda by Edmund, ostatni
z rodu Ynglingw, zmary w 1060 r. Na nim wygasa owa dynastia, na poy
bajeczna, owiana poetyckim duchem sag, ktra miaa si wywodzi od
boga Odyna.
wczeni krlowie Szwecji byli przede wszystkim wodzami. Dzieje
trzech krlestw skandynawskich od zarania obfitoway w krwawe starcia.
Przez wiele stuleci zbuntowany monowadca czy wadca pozbawiony tronu
mg liczy na poparcie na dworze ssiedniego krla, zawsze skorego do
rozszerzenia swych wpyww, a nierzadko i terytoriw. Pierwsze historycz-
nie potwierdzone konflikty miay miejsce za panowania Eryka Zwycizcy;
krl ten w 995 r. najecha na duskie Hedeby, zapewne w koalicji
z bratem swej ony, Bolesawem Chrobrym, oraz cesarzem Ottonem III.
W kilka lat pniej, okoo roku 1000, spory szwedzko-duskie byy ju
zaegnane. Olaf Sktkonung wesp z krlem Danii Swenem Widobro-
dym w bitwie pod Svolder (wedug ostatnich bada na wyspie Ven
w Oresundzie) pokonali, a potem pozbawili ycia krla Norwegii, Olafa
Tryggvasona. Niebawem wszake rosnca potga Danii za rzdw Knuda
Wielkiego skonia Szwedw do porozumienia z Norwegami. Sprzymierzeni
wadcy obu krlestw wsplnie walczyli przeciw Duczykom.
POCZTKI CHRZECIJASTWA
Wielkim sprzymierzecem w deniu do zjednoczenia pastwa byo
chrzecijastwo. Proces chrystianizacji Szwecji rozpocz si w trzydziestych
latach IX w. i cign si a do XII stulecia. Chrzecijastwo dotaro na
pnoc poprzez wikingw i obcych kupcw, ktrzy odwiedzali Birk.
Powracajcy z wypraw, obok upw, towarw i penych sakiewek, przy-
wozili wieci o innej wierze, ktra ma wielu wyznawcw. Niejeden eglarz,
wojownik i kupiec przyj chrzest w Anglii lub Francji. Take wrd
niewolnikw, bdcych czci upu wikingw, niemao byo chrzecijan.
Nie jest przypadkiem, e wanie gocie z Birki, ktrzy w 829 r.
44
przybyli do cesarza Ludwika Pobonego, zwrcili si do o zgod na
zaoenie misji w swym miecie. Krlowie frankijscy od dawna interesowali
si dziaalnoci misyjn na pnocy, doceniajc pynce std korzyci.
Dlatego te Ludwik chtnie wyprawi do Szwecji Ansgara, mnicha z klasz-
toru w Corbey w Pikardii. Biografia owego pierwszego misjonarza, ktry
Drewniany kociek z pocztkw XII w. w Borgund
dziaa take w Danii, spisana przez jego przyjaciela i nastpc, Rimberta,
przynosi wiele ciekawych wiadomoci o wczesnych stosunkach.
Ansgar po uciliwej podry dotar do Birki, gdzie spotkao go y-
czliwe przyjcie. Przy poparciu miejscowych monych zaoy pierwszy
koci na ziemi szwedzkiej. Misja w Birce bya uzaleniona od arcybis-
kupstwa w Hamburgu. Po dwu latach Ansgar opuci Birk. Przez nastpne
dziesiciolecia kilkakrotnie jeszcze podejmowano wyprawy misyjne do Szwe-
cji, wpywy chrzecijaskie rozszerzay si tu jednak bardzo wolno, czsto
spotykajc si z aktywn reakcj pogastwa.
Wiksze sukcesy przyniosa dopiero na przeomie X i XI w. dziaalno
misjonarzy angielskich w Yastergtlandzie. Oni to w 1008 r. mieli ochrzci
Olafa Sktkonunga podczas jego pobytu w dobrach lecych w tej pro-
wincji. Take nastpcy Olafa byli ju chrzecijanami. W Yastergtlandzie,
45
w Skar, oraz w zaoonej niedawno Sigtunie, spadkobierczyni Birki,
powstay biskupstwa misyjne. Wok dziaalnoci wielu misjonarzy, Sigrida
(Gotaland), Dawida, Eskila, Botvida (Svealand) i Staffana (Halsingland),
osnuto w XII w. liczne legendy.
W niesieniu chrzecijastwa do Szwecji rywalizowali ze sob misjonarze
francuscy, angielscy i niemieccy. Wpywy angielskie, zrazu bardzo znaczne,
widoczne s na pierwszych budowlach sakralnych w Sigtunie, w szwedzkiej
terminologii kocielnej, a take w narodowym panteonie witych, wrd
ktrych znajduj si angielscy wieci: w. Alban, Botulf, Dunstan. W lad
za misjonarzami przybywali kupcy i rzemielnicy. Pierwsze monety wybi-
jane w Szwecji byy dzieem angielskich mincerzy, cignitych przez Olafa
Sktkonunga. Maj one po jednej stronie podobizn krla, po drugiej
za znak krzya.
Wpywy angielskie rycho jednak ustpiy pola dziaalnoci misyjnej
arcybiskupstwa hambursko-bremeskiego, ktremu przypada decydujca
rola w chrystianizacji Szwecji. Jego dzieem byy wspomniane biskupstwa
misyjne, jemu te podlega  a do czasu utworzenia arcybiskupstwa
w Starej Uppsali  koci szwedzki.
Przyjcie chrzecijastwa przez Olafa i jego nastpcw nie byo, oczy-
wicie, rwnoznaczne z nawrceniem caej ludnoci, ktra jeszcze przy-
najmniej przez dwa stulecia arliwie bronia swych pogaskich bogw.
Orodkiem reakcji pogaskiej staa si witynia w Uppsali. Najwiksze
postpy chrzecijastwo poczynio na poudniu kraju, gdzie znajdoway
si rozlege domeny krlewskie i gdzie wadza krla bya silniejsza.
Konflikt midzy Odynem, Thorem i Frejem a Bogiem chrzecijan by
ideologicznym odbiciem konfliktu krla z monymi.
46
III. SZWECJA WCZESNO-
REDNIOWIECZNA
KRLESTWO SZWECJI
NA PRZEOMIE XI I XII WIEKU

Pismo runiczne, ukryte w ziemi szcztki kultury materialnej, zabytki jzykowe czy wreszcie informacje
obcych pisarzy o Szwecji dostarczay niewielu wiadomoci o stosunkach
wewntrznych, ekonomice i spoeczestwie ksztatujcego si pastwa.
Nawet i pniej, w okresie wczesnego redniowiecza, kiedy na skutek roz-
woju instytucji pastwowych i chrystianizacji kraju rda pisane stay si
bardziej obfite, zasb ich, w porwnaniu na przykad z Dani i Norwegi,
pozosta bardzo ograniczony. Sagi islandzkie, spisane w XIII w. przez
dziejopisa Snorre Sturlasona (zm. 1241), powicaj ludziom i wydarze-
niom w Szwecji znacznie mniej uwagi ni sprawom duskim i norweskim;
podobnie inne rda skandynawskie i pnocnoniemieckie.
Poznanie najwaniejszych cech spoeczestwa i pastwa szwedzkiego
w zaraniu jego dziejw historycznych stanowi rezultat docieka wielu
pokole historykw, przy czym niejeden problem pozostaje nadal nie
wyjaniony i dyskusyjny. W badaniach nad tym okresem wykorzystywano,
obok skpych rde narracyjnych, pierwszy szwedzki poemat historyczny,
Kronik Eryka, ktra pochodzi z pocztkw XIV w. i nie siga dalej
w przeszo ni do poowy XIII stulecia, napisy runiczne, nazwy miejscowe,
nieliczne jeszcze dokumenty, kroniki miejskie, roczniki krlewskie, a przede
wszystkim zwody praw dzielnicowych (landskapslagernd). Spisane wpraw-
dzie do pno, bo dopiero w XIII i XIV w., prawa dzielnicowe opieray
si na dawnej tradycji i przekazyway take obraz stosunkw uformowa-
nych ju na przeomie I i II tysiclecia.
Okres wczesnego redniowiecza w Szwecji obejmuje niecae trzy stulecia;
od pierwszych walk o tron po wyganiciu dynastii Ynglingw wraz ze
mierci Edmunda Gamie (Starego) ok. 1060 r. do elekcji Magnusa
Erikssona w 1319 r., ktrej towarzyszyo wydanie dokumentu potwierdza-
jcego przywileje kocioa i szlachty, nazwanego pierwsz szwedzk ko-
47
stytucj". Przyjta dawniej cezura 1250 r.  wstpienie na tron tzw.
dynastii Folkungw  nadal jeszcze stosowana, nie uwzgldnia naleycie
procesw spoeczno-ustrojowych, dla ktrych okres od poowy XI w. do
pocztkw XIV w. stanowi zamknit cao.
Dla szwedzkiego procesu historycznego okres ten posiada doniose
znaczenie. Wiele uksztatowanych wwczas form, tak w dziedzinie spoe-
czno-gospodarczej, jak ustrojowej, przetrwao do XVIII, a nawet XIX w.
niemal w nie zmienionej postaci. Co waniejsze jednak, specyficzny prze-
bieg rozwoju feudalizmu w Szwecji istotnie zaway na dalszych dziejach
spoeczestwa i pastwa. Specyfika bya tak wyrana, i niemay odam
historiografii szwedzkiej uwaa, e w kraju tym nie byo rozwinitego
feudalizmu, zarwno w sferze ustrojowej, jak te ekonomiczno-spoecznej.
Teza taka, w duej mierze oparta na kryteriach formalnych, nie moe
si osta, jeeli pojcie feudalizmu bdzie si wiza nie tylko z okrelonymi
instytucjami, ale z charakterem stosunkw ekonomiczno-spoecznych. Nie
ulega atoli wtpliwoci, e na skutek splotu wielu bardzo rnych czynnikw
proces feudalizacji w Szwecji nie doprowadzi do zaniku licznej i stosunkowo
silnej warstwy wolnych chopw oraz nie pocign za sob rozbicia
feudalnego, cho tendencje w tym kierunku byy bardzo wyrane.
Przez dziesitki lat po powstaniu zjednoczonego krlestwa brak byo
wizi midzy dzielnicami (land, lagsaga, pniej landskap), ktre zachoway
znaczn odrbno, samodzielno i niezaleno od wadzy centralnej,
reprezentowanej przez krla. wczesny podzia terytorialny mia charakter
historyczny i odzwierciedla proces ksztatowania si pastwa szwedzkiego.
Dawna kraina Gotw: Gtaland, skadaa si z dwch dzielnic, wschod-
niego Gtalandu (stergtland) i zachodniego Gotalandu (Vastergtland).
Najdalej wysunity na poudnie okrg Varend, ktry graniczy z ziemiami
nalecymi w tym czasie do Danii, tworzy wraz z dwoma innymi:
Finnveden i Njudung, dzielnic Tioharad. Wschodnia cz dzisiejszego
Smalandu (Ydre, Kinda, Tjust i Mor) naleaa do Ostergtlandu. Wyspy
Olandia i Gotlandia stanowiy odrbne jednostki terytorialne, najpewniej
ju wwczas zwizane z krlestwem Szwecji.
W krainie Swaeww  Svealandzie utrzyma si podzia na Uppland,
Sdermanland i Vastmanland. W miar postpw kolonizacji powstay
dzielnice Dalarna i Varmland. Kraina pomocna  Norrland, sabo jeszcze
zaludniona, obejmowaa Gastrikland, nadbrzeny Halsingland, Medelpad
i Angermanland. Jamtland w owym czasie by podzielony midzy Szwecj
i Norwegi. Dalej na pnoc  do Laponii  docierali ju kupcy, ale
wadza krlewska jeszcze tam nie sigaa.
Dzielnice skaday si z mniejszych okrgw; w Gtalandzie nosiy
48
one nazw hdrad, wspln dla Danii, wschodniej Norwegii i poudniowej
Szwecji, w Svealandzie za  hundare. Te z kolei byy podzielone na
mniejsze jednostki terytorialne, zwizane z organizacj wojskow, sdow
i kocieln. Podzia ten powsta w procesie przeksztacania si wsplnot
rodowych.
Kada dzielnica miaa swoje odrbne prawa oraz instytucje. Najwa-
niejsze sprawy byy rozstrzygane na wiecu z udziaem wszystkich wolnych
ludzi, zwanym w trzech krajach skandynawskich jednakowo  ting. Do
wiecu naleao te sprawowanie sdw. Ting zbiera si pod przewodnic-
twem lagmana (lag  prawo, ma  czowiek). Zazwyczaj na to stanowisko
wybierany by przedstawiciel ktrego z lokalnych monych rodw lub
czonek bogatego rodu wolnych chopw. Do podstawowych obowizkw
lagmana zaliczaa si znakomita znajomo obowizujcych praw, ktre
przecie dopiero w XIII i XIV w. zostay utrwalone na pimie. Na pod-
stawie tej znajomoci, czerpic take obficie z wyrokw precedensowych,
lagman z udziaem wiecu rozstrzyga spory i kara za popenione prze-
stpstwa. Winny mg by skazany na grzywn, niewol, a za najcisze
zbrodnie  na pozbawienie ycia. W wielu prawach znajdoway odbicie
jeszcze stare stosunki rodowe; przez dugi czas utrzymywaa si na przy-
kad zemsta rodowa, cho ting stara si zapobiega krwawym rozprawom.
Lokalne wiece odgryway take du rol w hdrad i hundare; kady taki
okrg ze swym tingiem i miejscowym przywdc, zwanym hovding, stanowi
jak gdyby miniaturowe pastewko, sabo zwizane z innymi okrgami,
z ca dzielnic i krlestwem.
Osoba krla czya dzielnice, yjce wasnym yciem. Krlowie Szwecji,
jak niegdy krlowie Swaeww, byli obierani przez wolnych ludzi kr-
lestwa spord czonkw panujcej dynastii. Szwedzi maj prawo obiera
krla i usuwa go"  brzmiao prawo Yastergtlandu. Po wyganiciu
rodu Ynglingw tron przeszed na ich krewniaka, Stenkila (zm. ok. 1066),
nalecego do jednego z monych rodw Gtalandu, a nastpnie na jego
synw: Halstena (zm. ok. 1070), Inge Starszego (zm. ok. 1118) i Inge
Modszego (zm, ok. 1120).
System elekcji, uksztatowany ju w okresie jednoczenia pastwa,
a potem rozwinity i utrwalony przez zwody praw dzielnicowych oraz
statut z 1319 r., stanowi odbicie separatyzmu poszczeglnych dzielnic.
Kandydatura elekta rozpatrywana bya najpierw przez wiece dzielnicowe,
a pniej dopiero wnoszona na ting, ktry zbiera si pod Uppsal na
Mora ang (bonie Mora). W miejscu tym od dawna trzy upplandzkie
folklandy: Tiundaland, Attundaland i Fjardhundraland, obieray wadc
Svitjodu  pastwa Swaeww. Kiedy krlestwo zjednoczyo si, ting na

49
Mora ang przeksztaci si w ting naznaczajcy elekta. Obrany krl,
stojc na uwiconym kamieniu  Mora sten  przyjmowa przysig
obecnych, aby jednak zosta uznany w caym krlestwie, musia jeszcze
dopeni znamiennej ceremonii: podry po kraju, podczas ktrej tingi
starych dzielnic obwoyway go krlem i zaprzysigay posuszestwo, on
za skada przysig, e nie bdzie ama praw miejscowych. Obrzd ten,
ktry z czasem sta si tylko symboliczny, nazywa si Eriksgata (droga
Eryka).
W warunkach sabej centralizacji pastwa taki system obioru krla
sprzyja konfliktom wewntrznym. Po wyganiciu linii Stenkila (ok. 1120)
ponad dziesi lat toczyy si walki o tron midzy rnymi pretendentami,
z ktrych kady zwizany by z inn dzielnic.
Daleko posunita niezaleno dzielnic, due znaczenie miejscowych
monowadcw i przywdcw, rola, jak odgryway wiece i pozycja
lagmanw, leay u podstaw saboci wadzy krlewskiej. Wadza krlw
zaley od ludu; co wszyscy wsplnie postanowi, musi by przez nich
zatwierdzone"  pisa Adam z Bremy o wadcach Szwecji. Owego ludu 
w oryginale populus  nie trzeba, oczywicie, pojmowa dosownie, po-
niewa na tingach dominujca rola bya udziaem monych. Wraz z przy-
jciem chrzecijastwa przez Olafa i jego synw przestaa istnie podpora,
jak dotychczas krlowie Swaeww znajdowali w penionych funkcjach
kapaskich. W XI w. organizacja kocioa bya w zalku i musiao
min jeszcze kilkadziesit lat, nim wadza krlewska znalaza w nim
oparcie rwne temu, jakie dawa jej kult pogaski.
Ostatni Ynglingowie oraz ich nastpcy, Stenkil, Halsten i Inge Starszy,
ktrzy gorco popierali chrzecijastwo i dziaalno misjonarsk, mieli
przeciw sobie, zwaszcza w Svealandzie, wikszo ludnoci gotowej despe-
racko broni starej wiary. Bunt Swaeww, ktrzy obrali pogaskiego krla,
zmusi Ingego do ucieczki z kraju. Wszake po kilku latach Inge pokona
przeciwnika i stumi bunt. Zburzona zostaa wwczas witynia w Uppsali
(ok. 1090 r.), a na jej miejscu stan koci.
Dopiero w XII w. proces chrystianizacji poczyni znaczne postpy.
Wzniesiono wiele wity, ktre byy widom oznak zwycistwa potne-
go Boga. O ile jedenastowieczne kociki byy na og drewniane, to ko-
cioy z XII w., z ktrych niemao zachowao si do naszych dni, budowano
ju z kamienia; dla romaskiej architektury sakralnej Gtalandu charak-
terystycznym budulcem by wapie i piaskowiec, w Svealandzie natomiast
przewaa kamie polny.
Liczba wyznawcw dawnych bogw topniaa z pokolenia na pokole-
nie; rozwijaa si organizacja kocielna. Na pocztku XII w. na skutek
50
stara krla duskiego Eryka kraje skandynawskie zostay wyczone
z arcybiskupstwa hambursko-bremeskiego i otrzymay wasne arcybis-
kupstwo w Lund, nalecym wwczas do Danii (1104). W drugiej poowie
stulecia (1164) wraz z utworzeniem arcybiskupstwa z siedzib w Uppsali
koci szwedzki uniezaleni si od Danii. Arcybiskup Lund zachowa
wprawdzie zwierzchno nad kocioem szwedzkim i norweskim, ale realne
znaczenie tej zwierzchnoci nie byo wielkie.
W tym czasie powstay take pierwsze klasztory. Z Francji przybyli
cystersi, ktrzy osiedli w Alvastra (Ostergtland), Yarnhem (Yastergotland)
i Nydala (Tioharad). Przynieli oni z sob wysok kultur roln i podobnie
jak w innych krajach pooyli due zasugi w kolonizacji nowych obszarw.
Klasztor w Alvastra u stp Ombergu by te wanym orodkiem polity-
cznym. Wielu dostojnikw kocielnych, wrd nich pierwszy arcybiskup
Szwecji Stefan (11641185), zaczynao sw karier od cysterskiego habitu
w Alvastra. Gocili chtnie w klasztorze krlowie i moni, otaczajc go
w zamian opiek. Wielu z tych krlewskich protektorw znalazo tu miejsce
wiecznego spoczynku.
Kiedy w Szwecji rozwijaa si dopiero organizacja kocielna, koci
mia ju za sob okres reformy i walk miedzy papiestwem a cesarstwem.
Od pocztku te koci w Szwecji reprezentowa realn sil, niezalen
od wadzy wieckiej, korzysta z licznych przywilejw i nada, cieszy si
immunitetem sdowym i podatkowym. Zapewne jeszcze w czasach misyj-
nych zostay ustanowione wiadczenia ludnoci na rzecz kocioa. Potna
organizacja stawaa si jednym z istotnych czynnikw ksztatujcych
wczesnoredniowieczne spoeczestwo szwedzkie.
Poparcie organizacji kocielnej byo tym waniejsze, e prerogatywy
krla w jego pastwie byy niezmiernie ograniczone. Krl szwedzki nie
posiada zrazu tak podstawowych atrybutw wadzy, jak sprawowanie
sdw i ciganie podatkw. Naley mniema, i Olaf Sktkonung za-
wdzicza swj przydomek prbom ustanowienia danin na rzecz Korony,
nic jednak nie przemawia za tym, i zamiary swe urzeczywistni. W tradycji
germaskiej wolni ludzie nie mogli by obcieni innymi wiadczeniami
ni suba wojskowa. Cienie tej tradycji byo niewtpliwie znaczne.
Wadza krlewska w owym czasie wspieraa si na trzech fundamentach:
na domenach krlewskich oraz obowizkach gociny i ledung.
Domeny krlewskie zwano Uppsala d; d pochodzi od staro-za-
chodnio-nordyckiego sowa ord, audr, ktre oznacza krlestwo. Wedug
sagi o Ynglingach zaoyciel dynastii, Yngve-Frey, zbudowa w Uppsali
wityni, przy ktrej zaoy sw siedzib, by rzdzi ziemiami 
Uppsala d. Zdania historykw na temat pochodzenia Uppsala d s
51
podzielone; jedni sdz, i byo to uposaenie pogaskiej wityni w Upp-
sali, przejte pniej w czasach chrzecijaskich przez Koron; inni widz
w nim prywatne dobra rodu Ynglingw, ktre przeszy do Korony po
wyganiciu dynastii.
W swoich dobrach krl posiada dwory, w ktrych goci wraz z dru-
yn podczas nieustannych podry po kraju. Wadcy Szwecji nie mieli
staej rezydencji; w warunkach naturalnej gospodarki byo to niemoliwe.
Panujcy rodu Eryka przebywali najchtniej w Yastergotlandzie, a rd
Sverkera zwizany by z stergtlandem.
Gospodarka we wociach krlewskich opieraa si na pracy niewolni-
czej. Zarzd woci sprawowali wjtowie krlewscy i wodarze; do
liczn grup stanowili pmiewolnicy  brytar, penicy funkcj nadzorcw.
Zarzdcy zrazu zajmowali si wycznie dobrami krlewskimi, z czasem
wszake zakres ich dziaania pocz si rozszerza. Odgrywali oni wan
rol na lokalnym tingu i zyskali szereg uprawnie o charakterze sdowym
i administracyjnym.
Gocina wywodzia si z dawnego obyczaju i bya jakby zalkiem po-
datkw. Kiedy krl przebywa w okolicy, wszyscy ludzie wolni mieli obo-
wizek zoy si na przyjcie i utrzymanie wadcy wraz; z jego dworem
i druyn. Po otrzymaniu wieci o zblianiu si krla okoliczni chopi
zwozili do pobliskiego dworu okrelone produkty na st krlewski.
Rwnie stary rodowd posiada obowizek ledung, sigajcy czasw
powstania pierwszych pastw plemiennych w Svealandzie. Ledung dosow-
nie oznacza wojenn wypraw na morzu, mianem tym wszake w rednio-
wieczu okrelano system organizacji floty, we wszystkich trzech krajach
skandynawskich opartej na podobnych zasadach.
Ledung wywodzi si ze starego germaskiego prawa, ktre zobowizy-
wao wszystkich wolnych do udziau w wojnie. Swaewowie byli ludem
morskim, a wic silna flota miaa dla nich doniose znaczenie. Kada
hundare w trzech upplandzkich falklandach dostarczaa odpowiedniej iloci
wojownikw i eglarzy oraz ekwipowaa statek, lub nawet kilka statkw.
Nadbrzee Roden (pn. Roslagen) byo podzielone na specjalne okrgi 
skeppslag (skepp  statek), ktre wystawiay statek wraz z zaog. Take
Yastmanland, Sdermanland i Narke w podobny sposb uczestniczyy
w obowizku ledung. Z czasem organizacja ta zostaa rozcignita na cae
wschodnie wybrzee. Podziay wprowadzone wraz z ledung: skeppslag 
obszar, ktry ekwipuje statek, drfastet (ara  wioso)  obszar, ktry
wystawia okrelon ilo wiolarzy, stworzyy podstaw pniejszych po-
dziaw terytorialnych.
Wobec tych, ktrzy uchybiali powinnoci ledung, obowizyway surowe
52
prawa  rodaratten. Na stray ich sta krl. Ustanowienie owych praw
dowodzi, e ledung powanie zmieni swj charakter. Wolni chopi nie-
chtnie porzucali wiosn swe dwory, aby wyruszy na wypraw, wzrasta
element przymusu. Zachodziy te inne przemiany  wodzowie, wzboga-
ceni w czasach wikingw, poczli odgrywa dominujc rol w ledung,
z reguy uczestniczc w nim na wasnym statku. Na nich to pocz opiera
si krl, zmuszajc chopw do stawania na ledung. Inskrypcje runiczne
ukazuj, jak pozycja zajmowana przez poszczeglnych wodzw w ledung
czya si niejednokrotnie ze sprawowaniem przez nich wadzy z ramienia
krla w caym okrgu.
Ledung decydowa o sile pastwa i o pozycji krla jako najwyszego
wodza floty i wojw. Natomiast w granicach krlestwa podpor wadcy
stanowia przede wszystkim druyna  hird. Otaczana specjaln opiek,
wierna swemu panu, bya w istocie wojskiem krlewskim.
GOSPODARKAMI SPOECZESTWO
Wczesnoredniowieczna ekonomika szwedzka charakteryzowaa si
zdecydowan dominacj rolnictwa, wiksz ni w krajach Europy zachod-
niej. Wyrazem opnienia w rozwoju gospodarczym bya pena samo-
wystarczalno gospodarstw, sabo wymiany, niewielka rola pienidza.
Obszar ziemi uytkowanej rolniczo i wykorzystywanej jako pastwiska
powikszy si znacznie we wczesnym redniowieczu. Osadnictwo signo
na ziemie pooone na pnocy (Norrland). Na poudniu, aby powikszy
dochody, krl, koci i monowadcy chtnie inicjowali i popierali osiedla-
nie si rolnikw i lokacj nowych wsi w swoich dobrach. Dostatek ziemi
przyczyni si w pewnym stopniu do tego, e postp w zakresie rolnictwa
dokonywa si w Szwecji bardzo powoli. Trzyletnia rotacja pl, tzw. trj-
polwka, upowszechniona w Europie zachodniej na przeomie I i II tysic-
lecia, w Szwecji, po upywie 23 stuleci, bya jeszcze rzadkoci. W nie-
ktrych prowincjach stosowano system dwupolowy. Czsto jednak jedno
pole byo tak dugo uprawiane, a zupenie wyjaowiao i przestao przy-
nosi plony. Wwczas przeksztacano je na pastwiska, a pod upraw
szukano nowej ziemi.
Wrd wysiewanych czterech zb przewaay yto i jczmie, upra-
wiano niewiele owsa i pszenicy. Plony byy niskie; pod koniec XIII w.
z jednego wysianego ziarna zbierano od l ,5 do 2 ziaren, w wyjtkowych
wypadkach do 2,5. Produkcja rolna z reguy nie wystarczaa na pokrycie
potrzeb ludnoci, tote Szwecja, jak caa wczesna Europa, ya w staej
obawie przed godem. Klski godu, za ktrymi zazwyczaj sza zaraza,
powtarzay si co kilka lat.
53
Brak paszy, poza owsem, ktrym karmiono konie, niekorzystnie od-
bija si na hodowli. Z nastaniem zimy wybijano du cz byda po-
wracajcego z lenych pastwisk. Reszta wegetowaa, czsto na przednwku
padajc z godu. Jako paszy zimowej uywano siana, suchych lici, trzciny,
Sceny myliwskie. Odrzwia w kociele w Rgslsa
koo Yadstena (XII w.)
kory, a nawet gazi i szyszek wierkowych. Nic te dziwnego, e wczesne
bydo  jak to wykazay badania koci  byo znacznie mniejsze ni
obecnie.
Niska wydajno rolnictwa okrelaa charakter konsumpcji. Wybitny
szwedzki historyk gospodarczy Eli Heckscher nazwa redniowieczn
ekonomik swego kraju ekonomik zapasw. Od chopa do krla, poza
wielkimi witami i uroczystociami, nikt w Szwecji nie spoywa w owych
czasach wieych produktw. Chleb, pieczony raz na tydzie, by uwaany
za rarytas, zazwyczaj bowiem jedzono suchary. Miso i ryby suszono,
wdzono lub solono. Maso, wyrabiane w lecie, kiedy bydo paso si z dala
54
od wsi, solono i nierzadko konsumowano po 23 latach. Suszono nawet
jarzyny.
Przy systemie magazynowania ywnoci szczeglnej wagi nabieraa
sl; poniewa Szwecja jest jej pozbawiona, przerwanie przywozu soli
oznaczao klsk. Drugim artykuem masowego spoycia, czciowo im-
portowanym, by chmiel, niezbdny do wyrobu piwa. Konsumowano
bardzo duo piwa, co przy staym jedzeniu wdzonych, suszonych i solo-
nych artykuw ywnociowych jest zupenie zrozumiae. Nietrudno te
poj, dlaczego przywizywano wwczas takie znaczenie do przypraw
korzennych, sprowadzanych ze Wschodu, ktre cho troch zabijay smak
i zapach niewieych produktw.
Przewaajca wikszo ziemi uprawiana bya przez chopw w ramach
wsplnoty wiejskiej, ktrej podstawy wyksztaciy si we wczesnym okresie
formowania si wsi na obszarze Szwecji.
W typowej wsi szwedzkiej zabudowania mieszkacw byy usytuowane
wzdu ulicy, po jednej lub dwu stronach. Ziemia orna dzielia si na pewn
ilo pl (vangar\ pola z kolei na dziaki (teg) nalece do poszczeglnych
chopw. Warunkiem przynalenoci do wsi byo posiadanie dziaki na
zagrod i pola, ktrego minimalna wielko bya ustalona najpierw zwy-
czajowo, potem za prawnie. Grnej granicy nie byo i jeden chop mg
mie wiele nadziaw. Znane s wypadki, e liczba dziaek w jednych
rkach dochodzia nawet do stu.
Ten rodzaj osadnictwa, spotykany w redniowieczu take w innych
krajach i nalecy do tzw. systemu otwartych pl, w Szwecji zwano
tegskifte (skifte  podzia, nadzia). Mia on nominalnie zapewni wszyst-
kim osadnikom rwno w uytkowaniu ziemi tej samej yznoci. Kiedy
wprowadzano dwu- lub trjpolwk, kady nadzia dzielono na 23 pola.
Analogicznie postpowano przy podziale midzy spadkobiercw lub przy
sprzeday ziemi. W rzeczywistoci jednak, w miar postpujcego zrnico-
wania majtkowego i spoecznego w obrbie wsi, owa rwno ulega
zachwianiu.
Kady, kto nalea do wsplnoty wiejskiej, podlega przymusowi
wiejskiemu". Uprawa ziemi bya wsplnym dzieem caej wsi, tworzcej
gospodarcz jednostk. Naczelnik (dlderman), a moe te i zgromadzenie
wiejskie, ustala czas rozpoczcia orki, siewu i zbiorw. Po sprztniciu
plonw na polach wznoszono zagrody i wypasano inwentarz ywy. Chop
by wic cile zwizany ze wsplnot wiejsk, przy czym w zwizek
z czasem sta si prawem.
W uytkowaniu wsplnoty znajdoway si lasy, ktrych znaczenie
gospodarcze byo ogromne, przede wszystkim ze wzgldu na wypas byda.
55
Ograniczone prawo korzystania z lasu: zbieranie chrustu i trawy, przy-
sugiwao take komornikom i zagrodnikom.
Ziemia, uprawiana przez rolnikw w ramach wsplnoty wiejskiej,
nie zawsze naleaa do nich. Cz gruntw znajdowaa si we wadaniu
krla, cz posiada koci i duchowiestwo, cz monowadztwo i ry-
cerstwo, a tylko cz naleaa do wolnych chopw  bonder, niemaa
co prawda, skoro na przeomie XVI i XVII w. obejmowaa jeszcze 52%
uytkowanych gruntw. Zachowanie tak wielkiej czci ziemi w rkach
wolnych chopw stanowi jeden z najwaniejszych czynnikw, ktre wy-
rniaj szwedzki proces historyczny. Wraz z ziemi szwedzcy bnder
utrzymali w duym stopniu sw spoeczn pozycj i polityczne znaczenie.
Wolni chopi nie byli zobowizani do adnych wiadcze oprcz ko-
cielnej dziesiciny i niezbyt wysokiej daniny na rzecz Korony i nie znali
osobistej zalenoci. Byli penoprawnymi poddanymi krla, posiadali
gos na zgromadzeniach  tingach. We wczesnym redniowieczu danina
moga by atwo zamieniona na obowizek suby rycerskiej; takie zwol-
nienie od wiadcze nazywao si fralse, obdarzeni tym przywilejem  frdl-
set, a ziemia nie obciona danin  frahejord. Granica midzy wolnymi
chopami a rycerstwem bya zrazu pynna, stanowio j wanie fralse.
Zamoniejsi bander atwo j przekraczali, nie wychodzc zreszt ze wspl-
noty wiejskiej.
Aby prowadzi wasne gospodarstwo, wolni chopi nie zawsze mogli
poprzesta na sile roboczej, jak reprezentowaa rodzina, obejmujca
wszystkich krewnych wstpnych i zstpnych. Nadal zatem korzystano
z pracy niewolnikw, cho poczynajc od XI w. coraz czciej wyzwalano
ich, a nawet przyjmowano do rodu. Dopiero przyjty do rodu stawa si
w peni wolnym. Inni pozostawali osobicie zaleni od dotychczasowych
wacicieli. Taki sposb wyzwalania, ktry nis zmian zalenoci niewol-
niczej na feudalne poddastwo, praktykowali szczeglnie bogaci bonder
oraz rednie rycerstwo.
Niewolnictwo, ktre utrzymywao si w Szwecji a do poowy XIV w.,
miao due znaczenie w ksztatowaniu stosunkw ekonomiczno-spoecznych
w dobrach wielkiej wasnoci. Od XI do XIII w. system organizacji ma-
jtkw nalecych do krla i monowadcw ulega stopniowo zmianie.
Niewolnikw (trdlar) osiedlano na ziemi, zrazu nie likwidujc ich zalenoci.
Analogicznie osiedlano pniewolnikw (brytar), ktrzy posiadali nieco
wikszy zakres praw. Trzeci, najwysz kategori osadnikw tworzyli
landbor, uwaani przez historiografi szwedzk za osobicie wolnych
dzierawcw. Landbor nie byli przywizani do ziemi, ale zawierali umowy
z panem na okres 810 lat. Uprawnienia sdownicze pana w stosunku
56
do nich byy bardzo ograniczone. Mimo to historyk polski badajcy te
problemy wskaza na szereg dowodw, ktre przemawiaj przeciw trakto-
waniu landbor jako dzierawcw. Osadnicy ci, rekrutujcy si spord
wyzwolonych niewolnikw i zuboaych wolnych chopw, stanowili
typow grup ludnoci feudalnie zalenej, pozbawionej peni praw, ktre
posiadali bander. Natomiast stopie tej zalenoci w Szwecji by bez po-
rwnania mniejszy ni w innych krajach, co wanie historykom szwedzkim
nasuno wniosek o braku feudalnego poddastwa i zasadniczej odmien-
noci stosunkw agrarnych.
Wniosek ten nie odpowiada w peni rzeczywistym stosunkom gospo-
darczo-spoecznym, ktre przy bardzo daleko posunitych odrbnociach
byy przecie w swej istocie podobne do tych, jakie panoway wwczas
w caej Europie, od Wysp Brytyjskich po Ru. Tral, bryle, landbor, coraz
bardziej zrwnywani pod wzgldem pooenia, byli obowizani do wiad-
czenia renty feudalnej na rzecz pana z tytuu wasnoci ziemi, tak samo jak
francuski kolon, angielski copyholder i polski chop. Rnica natomiast
wystpowaa ju w postaciach tej renty  w Szwecji prawie nie istniaa
renta odrobkowa. We wczesnym redniowieczu wiadczenia sprowadzay
si do daniny.
Daniny skadane przez chopw stanowiy podstaw utrzymania krla
wraz z jego dworem, druyn, pniej wojskiem najemnym, a take mono-
wadcw, rycerzy i licznego stanu duchownego. W okrelonych terminach
chopi skadali zboe, miso, ryby, bydo, maso, chmiel, sd, ptno
i wen. Wikszo tych produktw ulegaa spoyciu, nadwyki natomiast
tworzyy przedmiot wymiany czy to w kraju, czy poza granicami. W owych
czasach kady jeszcze by po trosze take kupcem. Trudnoci zorganizo-
wania zaopatrzenia powodoway, e krl nadal nie mia staej rezydencji.
Gospodarstwa chopw, zalenych i wolnych, byy samowystarczalne.
Wyrabiano niezbdne produkty: odzie, obuwie, sprzty, cz narzdzi
rolniczych. Oczywicie ta samowystarczalno nie bya cakowita, ale nawet
wwczas, gdy dochodzio do wymiany, zazwyczaj bya to prosta wymiana
jednego towaru na inny, np. ywnoci na elazo lub sukno lepszego gatunku.
Jeszcze w pierwszej poowie XVI w. przewaaa wymiana za porednictwem
trzeciego towaru (np. maso za elazo, za elazo  ryby), bez udziau
pienidza. Pienidzy w obiegu byo bardzo niewiele. Bicie monety, zarzu-
cone za nastpcy Olafa Sktkonunga, zostao wznowione dopiero w kocu
XII w., przy czym monety stanowiy tylko jeden z wielu rodkw patni-
czych. Wiksze znaczenie posiaday pienidze jako miara wartoci, na
przykad ziemi, oraz jako rodek tezauryzacji, zwaszcza w czasach wojen.
57
Z miast dzisiejszej Szwecji zaledwie nieliczne istniay ju we wczesnym
redniowieczu. W porwnaniu jednak z czasami wikingw rozwj orod-
kw miejskich by znaczny. Wyrastay one z osad jarmarcznych, a take
wok zamkw i siedzib biskupich.
W Szwecji rodkowej utrzymaa swe dotychczasowe znaczenie Sigtuna,
cho coraz bardziej konkurowaa z ni Uppsala. Sztokholm, wedug le-
gendy, mia zosta zaoony w poowie XIII w. przez jarla Birgera
Magnussona. Prawdopodobnie osada miejska na tym miejscu istniaa ju
wczeniej, ale nie odgrywaa wikszej roli.
W Gtalandzie w poowie XII w. powsta Kalmar, ktry w nastpnym
stuleciu sta si wanym orodkiem handlu z poudniowo-wschodnim po-
brzeem Batyku. Na zachodnim wybrzeu Szwecji rozwino si Ldse,
w XII w. ju due miasto handlowe i port. W Skar i Eskilstunie,
miastach biskupich, na pocztku XII w. odbyway si wielkie jarmarki.
Wiele nowych miast powstao w XIII w.; w rdach pojawiaj si ww-
czas: Sderkping, Norrkping, Nykping, Arboga, Orebro i Jnkping
(koping  miasto).
Szczegln pozycj zajmowao Yisby na Gotlandii, ktre we wczesnym
redniowieczu z portu, jakim byo w czasach wikingw, wyroso na naj-
wikszy orodek handlowy Szwecji, powane centrum wymiany midzy
Europ pnocno-wschodni a zachodni. Dziaalno kupiecka, ktr
dotd zajmowaa si wikszo wolnej ludnoci wyspy, skoncentrowaa
si w Yisby.
Wzrost znaczenia Yisby wiza si z nowymi zjawiskami w handlu
batyckim, jakie pojawiy si w XII i XIII w. Geneza ich cigle jest
przedmiotem dyskusji historycznych. Od pocztku XII w. pocz wybitnie
wzrasta udzia kupcw niemieckich, ktrzy w nastpnym stuleciu, wy-
pierajc konkurentw, zdobyli dominacj. Dziaalno ich nie ograniczaa
si do miast wendyjskich na poudniowym wybrzeu Batyku, z ktrych
najwaniejszym bya Lubeka zaoona w pierwszej poowie XII w.
(1143, ponownie 1158). Niemieccy kupcy licznie napywali do miast na
wybrzeu Szwecji, a szczeglnie do Yisby. rdem ich przewagi byy
znaczne kapitay, jakimi dysponowali; niniejsz rol odgryway lepsze statki.
Interesw ich strzegy Kompania kupcw udajcych si na Gotlandi",
ktra skupiaa goci przybywajcych do Yisby na krtki okres, oraz nie-
miecka gildia kupiecka.
Z czasem kantory niemieckie powstay w Sztokholmie, Kalmarze,
Sderkpingu, Arboga i Yasteras oraz w Rewalu i Rydze, ktre naleay
wwczas do Szwecji. Wszdzie, gdzie osiedlali si kupcy niemieccy, tworzyli
oni wasn, odrbn spoeczno, nie przejawiajc tendencji do asymilacji.
58
Starsza historiografia szwedzka uwaaa, e element niemiecki odegra
decydujc rol w ekonomicznym rozwoju kraju. Szczegowe badania
wykazay jednak, e przeceniano wpyw kupcw niemieckich, ktrzy weszli
na dawne szlaki handlowe, utorowane ju przez wikingw. Zanim jeszcze
Niemcy podjli na szersz skal ekspansj handlow, wyrosy szwedzkie
orodki: Yisby, Sigtuna, Rewal i Ryga. Nie ulega natomiast wtpliwoci,
Najstarszy zachowany fragment murw Yisby  
wiea z XI w.
e poczynajc od XIII w. a po wiek XVI wcznie handel batycki
w wikszoci znajdowa si w rkach kupcw niemieckich, ktrzy posiadali
dominujc przewag w Hanzie, potnym zwizku miast nadbatyckich,
wadajcym rynkami pnocno-wschodnimi i monopolizujcym kontakty
morskie WschdZachd. Z miast szwedzkich do Hanzy naleay Yisby,
Kalmar i Sztokholm oraz Ryga i Rewal.
Element niemiecki napywajcy do Szwecji wywar istotny wpyw na
kultur miejsk oraz na ycie wewntrzne miast. Miasta, otoczone murami,
coraz bardziej wyodrbniay si z otaczajcej je okolicy. Zabudowa bya
59
w duym stopniu wzorowana na niemieckiej. Zmienia si take organizacja
wadz miejskich. Na miejsce dawnej rady wprowadzono system upowszech-
niony w Niemczech, oparty na tzw. prawie magdeburskim. Wadze miasta
skaday si z rady oraz z awy, posiadajcej uprawnienia sdownicze.
Szwedzkie prawo miejskie z poowy XIV w. przewidywao, i w miastach,
gdzie jest ludno niemiecka, poowa czonkw rady ma by Niemcami;
niektrzy historycy interpretuj w przepis jako wyraz tendencji do ogra-
niczenia wpyww niemieckich, uwaajc, i jest to ustanowienie grnej
granicy Niemcw w radzie.
Wpywy kupcw niemieckich, a potem Hanzy, opieray si w pewnej
mierze na znaczeniu, jakie posiaday niektre artykuy importowane do
Szwecji. Zmonopolizowanie handlu, przede wszystkim sol, korzeniami
i ledziami, a take produktami luksusowymi (tkaninami), byo skutecz-
nym i czsto stosowanym narzdziem nacisku. Wadcy szwedzcy popierali
interesy kupcw niemieckich, zarwno miejscowych, jak i przybyszw,
take z uwagi na dochody, jakie pyny z ce. Okoo 1170 r. zawarte
zostao pierwsze porozumienie midzy Henrykiem Lwem a krlem Knutem
Erikssonem, ktre zapewniao kupcom niemieckim liczne przywileje.
W kilkadziesit lat pniej jarl Birger zawar (w 1252 r.) traktat handlowy
z miastami pnocnoniemieckimi, przyznajcy Lubeczanom rozlege ko-
rzyci, midzy innymi zwolnienie z ce. Traktat zmierza wszake do ochro-
ny interesw Korony i miejscowego kupiectwa, ustanawiajc, i kady
Lubeczanin osiedlony w Szwecji podlega prawom tego krlestwa i winien
zwa si Szwedem. Bya to wic pierwsza prba ograniczenia wzrastajcej
autonomii napywowego elementu niemieckiego.
Wielki midzynarodowy handel, w ktrym uczestniczyy miasta szwedz-
kie, sabo oddziaywa na wzrost wytwrczoci. Podstawowymi artykuami
eksportowymi Szwecji byy w redniowieczu produkty hodowlane: maso
i skry, futra z pnocy oraz elazo. Rzemioso pracowao tylko na lokalne
potrzeby, wyjtek stanowili garbarze, wyprawiajcy na eksport futra i skry.
Organizacje cechowe powstay do pno, dopiero w XIV w., i nigdy
nie nabray wikszego znaczenia.
Grnictwo elaza poczo si rozwija we wczesnym redniowieczu,
rwnolegle z wydobywaniem rudy bagiennej i jeziornej. Pocztki jego nie
s dobrze znane, wiadomo wszake, e w XII w. kopano ju rud na
Gotlandii, na wyspie Ut na szerach sztokholmskich. Nieco pniej zostaa
podjta eksploatacja bogatych z elaza, w Vastmanlandzie. W XIII w.,
najpniej za w kocu stulecia, powstaa te pierwsza kopalnia miedzi
Stora Kopparberg w Falunie w Dalarna. Dziki wysokiej jakoci rudy
szwedzkiej elazo stanowio sta, wan pozycj eksportu.
60
Wydobywaniem rudy i jej wytopem zajmoway si wsplnoty grnicze,
podobne do polskich gwarectw, ktre cieszyy si przywilejami i popar-
ciem wadcw. Znaczn rol w rozwoju grnictwa odgrywao mono-
wadztwo i biskupi; dla krla byo to istotne rdo dochodu. Na mocy
tzw. ius regale krl, jako nominalny waciciel ziemi i ukrytych w niej
skarbw, otrzymywa specjalny podatek grniczy. Take kupcy lubeccy
lokowali swe kapitay w kopalniach szwedzkich i przyczynili si do wzrostu
produkcji grniczej.
Ju w czasach staroytnych, w okresie formowania si pastw plemien-
nych, spoeczno wolnych ludzi w Szwecji ulegaa coraz to postpujcemu
zrnicowaniu. Nadal jednak, a po pocztki redniowiecza, wszyscy wolni
posiadali rwne prawa, rwne obowizki wobec krla i rwny gos na
tingu, przynajmniej nominalnie. Dopiero w redniowieczu nastpiy rady-
kalne przeobraenia spoeczne, ktre doprowadziy do wytworzenia si
nowych podziaw, do uksztatowania si uprzywilejowanej warstwy, na-
zwanej w pocztkach czasw nowoytnych szlacht (adel). Proces rozwoju
tej warstwy obejmowa kilka stadiw i wiza si cile z przemianami
obejmujcymi caoksztat stosunkw wewntrznych.
Ubstwo rde utrudnia zbadanie, w jaki sposb, krok po kroku,
rne grupy spoeczne, zajmujce najwysze miejsca w hierarchii wolnych:
monowadztwo, wywodzce si z dawnej arystokracji rodowej, wodzowie,
lokalni przywdcy, druynnicy ksicy, stopiy si w stan szlachecki,
oddzielony od stanu chopskiego trudn do przekroczenia barier. Dys-
kusje, jakie toczyy si i tocz w dalszym cigu nad tym problemem,
koncentruj si przede wszystkim na tzw. statutach z Alsn.
We wrzeniu 1280 r. w zamku krlewskim Alsn, pooonym na wyspie
na jeziorze Malar, ulubionej rezydencji krla Magnusa Ladulasa, zjechali
si moni panowie krlestwa. Prawdopodobnie wanie podczas tego zjazdu
krl wyda statut, bdcy wanym etapem w rozwoju stanu szlacheckiego.
Niestety, nie zachowa si orygina dokumentu, najpewniej sporzdzonego
po acinie. Znane s tylko odpisy w jzyku staroszwedzkim, nie wiadomo,
czy we wszystkich szczegach, niekiedy istotnych, odpowiadajce tekstowi
pierwotnemu.
Statut z Alsn ustanawia, i dobra nalece do krla, biskupw
i rycerzy bd uwolnione od wiadcze wynikajcych z obowizku gociny.
Przywilej fralse, ktry dla ludzi wieckich oznacza zamian jednego wiad-
czenia na inne  gociny na sub rycersk  by wydawany ju
dawniej. Warunkiem uzyskania go byo stawienie si konno pod rozkazy
krla, w penym rycerskim rynsztunku. Upowszechnienie nada fralse
dowodzi, i wraz ze zblianiem si Szwecji do spoecznoci kontynental-
61
nych i przejmowaniem wzorw oglnoeuropejskich rozwin si stan ry-
cerski. Ten, kto walczy  nie ywi, ta zasada sprawiaa, i ludzie
wykonujcy rzemioso rycerskie take i w Szwecji nie musieli skada danin
nalenych krlowi.
Znalezienie si pomidzy wolnymi od wszystkich krlewskich praw"
wymagao pewnego minimum posiadania  trzeba byo mc naby konia,
zbroj, miecz i wszystko to, czego potrzebowa rycerz. Warstwa ta bya
jednak bardzo zrnicowana. O wiele wiksza przepa dzielia w owym
czasie drobne rycerstwo od monych dostojnikw krlewskich ni od
redniozamonych, wolnych chopw. Od pocztku tworzenia si stanu
szlacheckiego obejmowa on dwa bieguny  prostych rycerzy, ktrzy
nieznacznie tylko growali nad spoecznoci bander, czsto za cay majtek
majc kawaek ziemi, konia i rynsztunek, oraz potne monowadztwo,
owych wielkich krlestwa" czy przednich ludzi krlestwa", jak ich zw
rda.
Statut z Alsn nie zawiera nowych przywilejw, jego znaczenie pole-
gao przede wszystkim na tym, e z indywidualnych nada fralse uczyni
przywilej stanowy, obejmujcy nie jednostki lub rody, ale okrelone grupy
spoeczne.
Ksztatowanie si stanu szlacheckiego w Szwecji szo w parze z prze-
amywaniem separatyzmw dzielnicowych. Dobra rozsiane w rnych
czciach kraju, koligacje, penione urzdy dworskie lub kocielne, wszystko
cznie przyczyniao si do tego, e grna warstwa tworzcego si stanu
nie bya ju zwizana tylko z jedn harad, czy nawet dzielnic, lecz
posiadaa wsplne interesy, w imi ktrych mniej lub bardziej solidarnie
wystpowaa wobec krla. Od pocztku te zamoniejsi rycerze i urzdnicy
krlewscy utrzymywali bliskie kontakty z najwaniejszymi orodkami
europejskimi. Modzi ludzie jedzili do dalekiej Bolonii, by tam studiowa
prawo, inni podejmowali pielgrzymki do Jerozolimy. Gdy powracali,
zaobserwowane tam stosunki i obyczaje prbowali urzeczywistnia
w Szwecji.
MONARCHIA WCZESNOREDNIOWIECZNA (1118-1318)
Po mierci Inge Stenkilssona Modszego krlestwu Szwecji grozio
rozbicie. Gotowie uznali krlem ksicia duskiego Magnusa Nielssona,
ktry przez matk by spokrewniony ze zmarym wadc. Swaewowie
wszake obwoali innego elekta, Ragnvalda Knaphovde (Okrgogowego).
Prba zjednoczenia krlestwa si, jak podj Ragnvald, zakoczya si
porak i mierci wadcy (ok. 1130). Magnus take nie panowa dugo.
62
Uwikany w walki z ksiciem duskim Erykiem Emune, nie mg przeciw-
stawi si nowemu pretendentowi, ktry pojawi si w 1134 r. By nim
Sverker Starszy, pochodzcy ze starego rodu z Ostergtlandu; wraz z jego
wstpieniem na tron dzielnica ta, po Upplandzie i Yastergtlandzie, miaa
si sta politycznym centrum Szwecji. Sverker poj za on wdow po
Inge Modszym, UMiild; dzieje tej krlowej s tematem wielu roman-
tycznych legend.
Pokonawszy Magnusa, Sverker przez prawie 20 lat wada krlestwem;
okoo 1155 r. zosta zamordowany w Alvastra, w po-
bliu klasztoru cysterskiego, ktrego by fundatorem.       |
Na  poudniowym  stoku  Ombergu mona   oglda        ^jflff;^
miejsce, w ktrym dokonano mordu; znajduj si
tam ruiny redniowiecznej kaplicy.
Wraz ze mierci Sverkera od nowa rozgorzay
walki pretendentw do tronu. Gwnymi przeciwni-
kami byy dwie dynastie: rd Sverkera oraz rd
Eryka.
Eryk, mony z okolic jeziora Malar, osadzony na
tronie jako nastpca zamordowanego wadcy, panowa
krtko; najwaniejszym jego dzieem bya zapewne
wyprawa krzyowa przeciw Finom, ktrych wraz z bi-
skupem Henrykiem nawraca ogniem i mieczem na
wiar chrzecijask, podejmujc tym samym od nowa
ekspansj na poudniowo-wschodnie wybrzee Batyku.
Wedug legendy Eryk w 1160 r. podzieli los swego
poprzednika, ginc zamordowany w drodze z ko-
cioa.
Posta Eryka ju w kocu XII w. staa si
przedmiotem kultu. W 1273 r. prochy jego przenie-
siono ze Starej Uppsali do katedry w Uppsali. w.
Eryk zosta patronem Szwecji, narodowym witym,
symbolem bohatera redniowiecznego. W jego kulcie
znalazy wyraz ksztatujce si zalki wizi naro-
dowych. W okresie wojen w XV w. w. Eryk repre-
zentowa szwedzkie ideay; stare prawa zwano prawami w. Eryka, a cza-
sy wolnoci i sprawiedliwoci  czasami w. Eryka. Konfrontacja legend
Eryka, pochodzcych z siedemdziesitych lat XIII w. ze rdami z czasw
ycia przeprowadzona przez historykw szwedzkich, nie potwierdza wi-
kszoci przypisywanych mu czynw i cech.
Po mierci Eryka, na krtki czas, tronem  znw owadn Magnus;
w.   Eryk,   rzeba
z XV w. w kociele
w Kniusa koo Uppsali
63
syn Eryka, Knut, mia dopiero 12 lat. By jednak inny pretendent do
tronu  syn Sverkera, Karol. Obali Magnusa i sign po koron, ktr
niedugo dziery, w 1167 r. zamordowany na zamku w Yising przez
Knuta Erikssona.
Trzydziestoletni okres panowania Knuta (ok. 11671196?) przynis
krlestwu pokj zewntrzny i wewntrzny. Traktat z Henrykiem Lwem
(1170) oraz poselstwo do Anglii dowodz troski krla o rozwj handlu,
tak samo jak podjcie bicia monety szwedzkiej. Pozostawi on rwnie
wiele twierdz, okrgych umocnionych wie, zwanych kasztelami (kastaler),
ktre kaza wznosi wzdu wybrzea wschodniego i na strategicznie wanej
wysepce na jeziorze Malar, w miejscu gdzie w kilkadziesit lat pniej
rozwin si Sztokholm.
Za panowania Knuta po raz pierwszy objawi si nowy, istotny czynnik
w yciu wewntrznym, jakim przez kilkadziesit lat by urzd jarla.
Piastujcy go wwczas Birger Brosa (11741202), czonek potnego
rodu w Ostergtlandzie, otwiera szereg wybitnych osobistoci, ktre wy-
wieray przemony wpyw na polityk. szwedzk koca XII i pierwszej
poowy XIII w. Geneza urzdu jarla jest dotd nie wyjaniona. Niegdy
w Szwecji, tak jak we wszystkich spoecznociach germaskich, jarlami
zwano monych, w odrnieniu od karli  pozostaych wolnych ludzi.
W kocu XII w. okrelenie jarl nie oznaczao ju grnej warstwy spoecz-
nej, by to najwyszy urzd przy krlu. Stanowisko jarla powstao prawdo-
podobnie w czasie walk pretendentw na pocztku stulecia, jako konsek-
wencja ksztatowania si monowadztwa nowego typu, powizanego nie
z poszczeglnymi dzielnicami, ale z caym krlestwem.
Uspokojenie wewntrzne, jakie nastpio za panowania Knuta Eriks-
sona, przetrwao take po jego mierci. By to pierwszy krl od prawie stu
pidziesiciu lat, ktry zmar mierci naturaln. Zwoki jego spoczy
w klasztorze Cystersw w Yarnhem. Tron przypad potomkowi rodu
Sverkera, synowi Karola, Sverkerowi Modszemu, ktry po mierci
ojca schroni si w Danii i tam spdzi modo. Historycy szwedzcy
wysuwaj przypuszczenie, e mogo doj wwczas do ugody pomidzy
oboma rodami. Sverkerowi udao si te pozyska jarla Birgera Brosa,
ktrego crka zostaa maonk krla. Potnego sojusznika znalaz
Sverker rwnie w kociele w zamian za liczne przywileje, pierwsze
w dziejach Szwecji.
Umiejtna polityka nie uchronia jednak Sverkera od utraty tronu.
Na pocztku XIII w., kiedy dors Eryk Knutsson, walki wybuchy z now
si. Obaj rywale znaleli pomoc w ssiednich krlestwach: Eryk w Nor-
wegii, Sverker w Danii. Wojna domowa trwaa kilka lat, zakoczona
64
klsk Sverkera, pokonanego przez wojska Eryka i jego sprzymierzecw
w dwch wielkich bitwach pod Len (1208) i pod Gestilren (1210) w Yaster-
gtlandzie.
Po wygnaniu Sverkera Eryk zaj tron, a arcybiskup Uppsali koronowa
go na krla Szwecji. Jest to pierwsza rdowo potwierdzona koronacja,
chocia moliwe, e ju wczeniej koci udziela swego poparcia poprzez
akt koronacji, czynic krla pomazacem boym. Aktowi koronacji to-
warzyszyy hojne nadania i nowe przywileje dla kocioa.
Eryk nie cieszy si dugo krwawo zdobyt koron; w 1216 r. zmar
na zamku w Yisings, nie pozostawiajc mskiego potomka, Eryk Eriksson
urodzi si bowiem ju po mierci ojca, jako pogrobowiec. Tron przeszed
znowu do rodu Sverkerw, w osobie Jana Sverkerssona (12161222).
By to ostatni wadca tej dynastii, ktra wygasa wraz z jego zgonem.
Nastpca Jana, Eryk Eriksson, zwany Laspe och Halte (Seplenicy
i Chromy), panowa przez dwadziecia osiem lat (12221250). Nie byo
to szczliwe panowanie; wypeniay je wstrzsy wewntrzne, ktre ujaw-
niy gbokie konflikty midzy wadz krlewsk a monowadztwem.
Walki pretendentw nie sprzyjay wzmocnieniu wadzy krlewskiej,
przeamywaniu separatyzmw dzielnicowych, ograniczaniu roli miejsco-
wych monych i przywdcw, ale te nie zdoay zahamowa tych procesw.
Za rywalizacj rodu Sverkera i rodu Eryka kryy si konkretne grupy
monowadcw, wykorzystujcych wanie wok tronu dla osignicia
swoich celw. Jakie byy to cele? Materia rdowy nie w kadym wypadku
pozwala stwierdzi motywy, ktre kazay angaowa si po jednej lub dru-
giej stronie. Bez wtpienia czsto w gr wchodziy tylko interesy rodu,
lub nawet jednostki. Mona jednak stwierdzi, e zasadnicz rol odgrywa
antagonizm midzy obrocami starych praw i wolnoci a tymi, ktrzy
zmierzali do scentralizowania i wzmocnienia wadzy.
Problem opozycji monowadczej w XII i XIII w. wie si z dyskuto-
wan ywo w historiografii szwedzkiej spraw folkungw. Niegdy uwaano,
efolkung jest nazw rodu, do ktrego nalea jarl Birger Brosa oraz wy-
niesiony przez Eryka w 1247 r. jarl Birger Magnusson, ojciec Waldemara,
koronowanego w 1250 r. Std dla dynastii zaoonej przez Waldemara,
ktra panowaa do 1371 r., przyja si nazwa Folkungw. W rzeczy-
wistoci jednak w XIII w.folkungami zwano zawsze tylko opozycyjne wobec
9crla grupy monowadcw. rda mwi np., e w bitwie pod Gestil-
ren w walce przeciw Sverkerowi zgin jarl Folke i wielu folkungw. Za
panowania Eryka folkungowie zostali pokonani w bitwie pod Sparr Satra.
Take nastpca Eryka, pierwszy krl z dynastii Folkungw, wielokrotnie
walczy z wystpujcymi przeciw niemu folkungami. Historycy uwaaj,

65
i by moe pocztkowo rd Folke przewodzi opozycji, a jego stron-
nikw okrelano mianem folkungw. Z czasem pojecie to rozcignito na
wszystkich monowadcw buntujcych si przeciw krlowi.
Opozycji przeciw Brykowi przewodzi potny monowadca, Rnut
Lange. Wzniecone przez niego powstanie zmusio Eryka do ucieczki
z kraju i schronienia si w Danii. Rnut sam sign po tron, ktry utrzyma
przez pi lat (12291234). Dopiero po jego mierci Eryk powrci do
Szwecji.
Eryk zapisa si w dziejach swego kraju jako wadca pokojowy, spra-
wiedliwy, cho niezbyt udolny. W ostatnich latach jego panowania rzdy
krajem sprawowa w rzeczywistoci nie krl, ale jarl Birger Magnusson,
maonek siostry krlewskiej, ksiniczki Ingeborgi.
Od czasw stryja jarla Birgera (Birgera Brosy) potga i znaczenie rodu
powanie wzrosy. Rd, wywodzcy si z Bjalbo w Ostergtlandzie, po-
siada rwnie rozlege dobra w innych czciach kraju, midzy innymi
w okolicach Malar.
Jarl Birger nalea do tej czci monowadztwa, ktra dya do cen-
tralizacji i wzmocnienia wadzy. Ju jako jarl krla Eryka zwalcza opo-
zycj, ktra znowu poczynaa podnosi gow.
Do ostatecznej rozprawy doszo po mierci Eryka. W 1250 r. ting na
Mora obwoa krlem maego Waldemara, syna jarla Birgera, nie wiadomo,
czy posuszny w tym woli potnego pana, czy te chcc w ten sposb
nie dopuci, by sam Birger wzi koron. Polski czytelnik przed dwustu
laty dowiedziaby si, i wybr Waldemara by nie po myli ojca,
ks. Skrzetuski pisa bowiem, i Birger z wyprawy przeciwko Finland-
czykom powrciwszy, zgromadza szlacht szwedzk, owiadcza nieukon-
tentowanie swoje z obrania Waldemara i daje do mylenia si, e sam,
ju przez wiek, ju przez dowiadczenie, ju przez biego w wojennym
rzemiole, byby nad syna do korony zdatniejszym".
Elekcja Waldemara staa si sygnaem do wybuchu powstania prze-
ciwko jarlowi Birgerowi. Wojna domowa skoczya si dopiero w 1251 r.
porak buntownikw w bitwie pod Herrevadsbro w Yastmanlandzie.
Przywdcw pojmano i stracono. Autor Kroniki Eryka, cho gorcy
stronnik jarla Birgera, mdrego czowieka", wielbicy jego zasugi,
opowiada, i monowadcy zostali pokonani gwatem i nieprawoci,
a Birger zama swe obietnice i gwarancje.
Wobec modocianego wieku Waldemara byo oczywiste, i jarl Birger
bdzie nadal kierowa sprawami krlestwa. Osiemnastoletnie rzdy (1247
1266) potnego monowadcy, spokrewnionego z duskim i norweskim
66
domem panujcym, maj doniose znaczenie w dziejach Szwecji. Zdobyt
wadz wykorzysta, by wprowadzi szereg istotnych zmian w dziedzinie
sdownictwa i podatkw. Zmiany te prowadziy do dalszej centralizacji
krlestwa, ktre uwaa, zgodnie z redniowieczn ideologi, za wasno
panujcego krla. Nowe prawa nawizyway do przeobrae dokonywa-
jcych si stopniowo przez poprzednie stulecie. Ju wczeniej rola tingu
zostaa powanie ograniczona; udzia wiecu w obiorze krla by czysto
formalny. Przestay te tingi i lagmani zajmowa si sprawami wojskowymi,
religijnymi oraz innymi, wynikajcymi z rzdw dzielnic.
Funkcje sdownicze tingu byy take powoli ograniczane na rzecz krla.
W prawie stgtw mowa jest o karach krlewskich, istniejcych w cza-
sach Knuta Erikssona, a wic w ostatnich dziesicioleciach XII w. Dowodzi
to, e ju wwczas krl osobicie lub przez swego penomocnika (ombud)
uczestniczy w tingu i wyrokowa w niektrych sprawach. Sdy krlewskie
stay si najwysz instancj, przed oblicze krla wnoszono odwoania
od wyrokw sdw lokalnych harad lub dzielnicy. Taki system sdowni-
ctwa istnia do XVII w.
Zmianom tym towarzyszyy prby ustanowienia praw obowizujcych
w caym krlestwie. Pierwsze kroki zostay poczynione za panowania
Knuta Erikssona, dopiero jednak za jarla Birgera definitywnie wprowadzono
edsrelagstiftningen, ktre ju wyranie miay charakter praw krlestwa.
Nazwa ich pochodzi od dwch sw: ed  przysiga, svarja  kltwa,
krl bowiem i dostojnicy krlestwa obowizani byli do przysigi, e karz
wanie za pogwacenie wolnoci oraz bezpieczestwa osoby lub instytucji.
Winni zbrodni byli stawiani poza prawem i podlegali banicji. Prawa zmie-
rzay wic do zapewnienia spokoju i powstrzymania gwatw, zacierajc
jednoczenie granice wewntrzne midzy dzielnicami.
Denia do wzmocnienia wadzy centralnej przebijay jeszcze wyraniej
w dziedzinie podatkw. Dawne wiadczenia zostay przeksztacone w pow-
szechny podatek, cigany w zbou i innych produktach. Z tymi zmianami
czy si zmierzch organizacji ledung. Obowizek ledung ustpi miejsca
specjalnemu podatkowi okrtowemu (skeppskatt, skeppsprovianf). Z kolei
podatki poprzez przywilej fralse mogy by zamienione na sub rycersk.
W procesach centralizacyjnych ujawniay si gbokie przeobraenia
spoeczne i ekonomiczne, jakie dokonay si w Szwecji, podobnie jak
w innych krajach, cho w stosunku do Europy zachodniej z pwiekowym
opnieniem. Dziki nim zarwno sia zbrojna, jak i materialne podstawy
wadzy krlewskiej powanie si wzmocniy.
Ustanowienie staych podatkw pocigno za sob rwnie utworzenie
administracji krlewskiej. W wielu wypadkach mona wyranie stwierdzi,
67
e wznoszenie nowych zamkw byo zwizane z wprowadzeniem podatkw
w danym okrgu. Liczba zanikw krlewskich znacznie wzrosa, w XIII w.
zmieni si te ich charakter. Dotd budowano tylko obronne kasztele
oraz niewielkie dwory, w ktrych krl zatrzymywa si podczas swoich
podry po kraju. Jedynym zamkiem wzniesionym w XII w. by Yisingso,
czste miejsce pobytu krlw. Dopiero jarl Birger w poowie XIII w.
kaza zbudowa zamek w Sztokholmie, w tym samym czasie stan zamek
w Nykoping. Natomiast w kocu stulecia liczba zamkw krlewskich si-
gaa dziewiciu; poza wymienionymi wzniesiono zamki w Orebro, Va-
steras, Kalmarze, Ldse, Jonkpingu i Borgholmie.
Zamki krlewskie, wok ktrych wyrastay osady, odgryway coraz
wiksz rol w zarzdzaniu krajem oraz w systemie obrony. Do utrzymy-
wania zamku i jego zaogi bya obowizana ludno danego okrgu;
zarzdzajcy zamkiem zbiera jednoczenie podatki. Stopniowo ksztato-
wa si te nowy podzia krlestwa na kasztelanie (slottslan). Potne
zamki, obsadzone wiernymi krlowi ludmi, stanowiy niezwykle istotny
fundament wadzy krlewskiej.
W parze ze wzrostem centralizacji monarchii postpowao wzmocnienie
kocioa i dalsze jego uniezalenienie od wadzy wieckiej. Na synodzie
w Skenninge (1248) koci szwedzki uzyska szereg wanych przywilejw,
dziki ktrym w peni upodobni si do organizacji kocielnych w innych
krajach. Zapewnione mia te trwae dochody z dziesiciny oraz z wasnych
dbr, ktre byy wolne od podatkw krlewskich. Zatwierdzono wwczas
ostatecznie prawo kocioa do posiadania ziemi; przez dugi okres budzio
to opr ludnoci jako sprzeczne z dawnymi prawami.
Rosncy w potg koci, ktrego organizacja od pocztku zerwaa
z podziaami dzielnicowymi, wydatnie przyczynia si do obumierania
starych tradycji i obyczajw, wypieranych przez ideay chrzecijasko-
rycerskie. Wan rol odgryway tu ywe kontakty z Europ zachodni.
Studenci z biskupstw w Uppsali, Linkpingu i Skar posiadali w XIII w.
swoje odrbne kolegium na uniwersytecie paryskim, wielu ich take studio-
wao teologi i prawo kanoniczne na uniwersytecie w Bolonii. Na miejscu,
przy klasztorach i katedrach, powstay szkoy.
Wiek trzynasty to take okres dalszego rozwoju klasztorw. Obok
cystersw zaoyli swe domy zakonne kanonicy regularni, benedyktyni,
augustianie, premonstratensi. Przybyy zakony ebracze: franciszkanie
i dominikanie. Niebawem klasztor dominikanw w Sigtunie sta si wanym
orodkiem, take politycznym.
Podstawy jednoci pastwa uksztatowane w cigu stulecia byy tak
trwae, e na przeomie XIII i XIV w. nie doszo do rozbicia krlestwa
68
cho jarl Birger umierajc przekreli cae dzieo swego ycia, pragnc,
by kady z jego synw, a braci krla Waldemara, mia zapewniony udzia
w rzdach. Jeszcze przed mierci nada Magnusowi tytu ksicia Szwecji,
wic z nim stanowisko rwne temu, ktre dotychczas zajmowa jarl.
Bengt z tytuem ksicia Finlandii, jako biskup Linkoping, mia zajmowa
poczesne miejsce w hierarchii kocielnej. O najmodszym Ery ku nic nie
wiadomo; saga norweska opowiada, i Eryk zwa si Allsingenling, ponie-
wa nie posiada lenna.
Niedugo po mierci ojca, ktrego zwoki spoczy w Yarnhem, Eryk
sprzymierzywszy si z Magnusem zacz przygotowywa powstanie prze-
ciw swemu bratu  krlowi Waldemarowi. Z pomoc Danii pokonali
oni wojska Waldemara pod Hova w Yastergotlandzie (1275), a jego samego
uwizili. Waldemar zrzek si korony. Na tronie zasiad Magnus, obdarzony
przydomkiem Ladulas (12751290). Pochodzenie tego dziwnego przy-
domka, nie uywanego zreszt za ycia krla, jest nie wyjanione. W jednej
z rymowanych kronik redniowiecznych Magnus jest przedstawiony jako
ten, ktry uchroni chopskie stodoy  po szwedzku lada  przed
przymusowym goszczeniem monych. Ks. Skrzetuski pisa, i krla zwano
Ladelas" od sawnego prawa, ktre pod wielkimi karami ustanowi,
aby nikt w domu chopka adnej rzeczy nie bra bez pienidzy". Wedle
innej interpretacji przydomek Ladulas wiza si z imieniem Ladislaus
(Wadysaw), cho nic nie wskazuje na to, by Magnus kiedykolwiek je
nosi.
Okres panowania Magnusa Ladulasa, podobnie jak 18 lat rzdw jarla
Birgera, naley do szczeglnie wakich w historii Szwecji. Pierwsze lata
rzdw wypeniy walki wewntrzne. W 1278 r. Waldemar, wspomagany
przez Duczykw i Norwegw, wznieci powstanie w Yastergotlandzie.
Po jego stronie, przeciw Magnusowi, opowiedziao si silne monowad-
cze stronnictwo folkungw, ktremu przewodzili Jan Filipsson i Jan
Karlsson. Po zgnieceniu rebelii obaj przywdcy zostali osdzeni za zbrod-
ni przeciw majestatowi (crimen laesae maiestatis), z zastosowaniem zasad
prawa rzymskiego. Waldemara osadzono w zamku w Nykpingu.
Magnus w walce ze starym, dzielnicowym monowadztwem, ktre
w kolejnych buntach wystpowao przeciw wadzy krlewskiej w obronie
dawnych stosunkw, rnymi posuniciami zabiega o pozyskanie po-
parcia kocioa i rycerstwa. Cel ten miay bezporednio na uwadze statuty
z Alsn.
Wraz z ograniczeniem wpyww starego monowadztwa roso znacze-
nie tych duchownych i wieckich panw, ktrzy stali po stronie krla
i reprezentowali tendencje centralistyczne. Za panowania Waldemara spo-
69
radycznie, a w czasach Magnusa czsto zbierali si moni, by radzi o spra-
wach pastwa. Owe zgromadzenia  herredagar  nie miay jeszcze
charakteru staej instytucji, zwoywane byy wedle woli krla, bez wasnej
organizacji i okrelonego zakresu uprawnie. Bya to wszake znamienna
zapowied nowych tendencji ustrojowych.
W tym okresie ostatecznie uksztatowaa si Rada Krlewska. Pierwsze
rdowe wzmianki o radcach krla pochodz z dwudziestych lat XIII w.,
pniej jednak, przez okres pwiecza, nic nie wiadomo o istnieniu Rady.
Pojawia si ona dopiero w latach osiemdziesitych ju jako zorganizowane
ciao. Czonkw Rady wyznacza krl; wchodzili te do niej najwysi
dostojnicy krlestwa: kanclerz, drots i marszaek.
Urzdy te powstay w cigu XIII w. i nie wyjaniono dotychczas, w ja-
kich okolicznociach doszo do utworzenia owych stanowisk. Cz histo-
rykw wie je z adaptacj wzorw duskich i pnocnoniemieckich, inni
natomiast widz bezporedni zwizek midzy nimi a urzdami dawnej
druyny krlewskiej. Za panowania Magnusa Ladulasa urzdy koronne
sprawowali ludzie, ktrzy podobnie jak czonkowie Rady naleeli do naj-
wikszych rodw Szwecji. Podziay funkcji nie byy wwczas jeszcze osta-
tecznie ustalone; do marszaka naleay sprawy wojska i dowdztwa w czasie
wojny, kanclerz  zazwyczaj osoba duchowna  kierowa kancelari
krlewsk, drots za zajmowa si sprawami wewntrznymi  sdami
i nadzorem nad urzdnikami krlewskimi.
Utworzenie Rady i urzdw koronnych oznaczao wany krok ku
centralizacji krlestwa, ale stwarzao jednoczenie moliwo ograniczenia
wadzy monarchy przez przedstawicieli monowadztwa i kocioa. Za
ycia Magnusa przeciwiestwa te nie ujawniy si jeszcze wyranie, z czasem
jednak nabray one istotnego znaczenia.
O silnej pozycji Magnusa moe wiadczy przeprowadzona przez niego
elekcja vivente rege syna Birgera w 1284 r. Myl bya w Szwecji nienowa,
ale czyn dotd bez precedensu. Utrwalenie tego systemu oznaczaoby daleko
idc zmian stosunkw ustrojowych i powanie ograniczyoby wpywy
grup monowadczych, ktre obecnie posiaday decydujcy gos przy obiorze
krla. Na to wszake wadza krlewska bya zbyt saba.
Magnus Ladulas zakoczy ycie w 1290 r. w zamku Yisings. Zwoki
monarchy zostay przewiezione w uroczystym kondukcie aobnym do
Sztokholmu i zoone w kociele Franciszkanw, na wyspie Riddarholm.
Nowy wadca, Birger Magnusson, mia 10 lat. Zgodnie z testamentem
zmarego rzdy krlestwa w okresie maoletnoci Birgera miaa sprawowa
Rada. W rzeczywistoci znalazy si one w rkach potnej grupy mono-
wadcw, ktrej przewodzi marszaek Torgil Knutsson. Kontynuowa on
70
dzieo jarla Birgera i Magnusa Ladulasa, bdc jak oni wyrazicielem
tendencji centralistycznych. Dy do ujednolicenia praw  za jego czasw
zostay opracowane prawa Upplandu, zmierza take do ograniczenia wzra-
stajcej potgi kocioa, dostrzega bowiem niebezpieczestwo, jakie pyno
std dla wadzy wieckiej. Najwicej wszake
uwagi powieci reaktywowaniu ekspansji
szwedzkiej na wschd, w tym take na-
ladujc jarla Birgera. Jemu to Szwecja
zawdziczaa trwae podstawy swego wielo-
wiekowego panowania na poudniowo-
wschodnim wybrzeu Batyku.
Potny monowadca mia rwnie sil-
nych przeciwnikw; zaliczali si do nich
koci oraz mody krl Birger, ktry
dorsszy pragn sam sprawowa wa-
dz. Czciowo osign to po koronacji
w 1302 r., wielki marszaek nadal jednak
odgrywa wybitn rol w krlestwie.
Po krtkim okresie spokoju i pewnej
rwnowagi wewntrznej, w cigu pierwszych
dwch dziesicioleci XIV w. doszo znw
do zamieszek i walk, niemal zakoczonych
rozbiciem jednoci krlestwa. W pierwszym
etapie na czoo wysun si konflikt pomi-
dzy krlem a Torgilem, ktry na krtko
przesoni inny, groniejszy  rywalizacj
trzech braci: Birgera, Eryka i Waldemara.
Wprawdzie ju w 1304 r. doszo do sporu
miedzy brami i Eryk oraz Waldemar
zbiegli ze Szwecji udajc si pod opiek
krla Norwegii, ale wkrtce nastpio
pojednanie, dziki czemu krl mg pokusi si o obalenie marszaka.
Na pocztku 1306 r. Torgil, oskarony o zdrad, zosta skazany na kar
mierci i konfiskat dbr.
W tym samym roku walki midzy brami rozgorzay z now si. Eryk
i Waldemar uwizili krla na zamku Hatuna w Upplandzie (tzw. zabawa
w Hatunie). W walce z krlem ksita mieli po swej stronie wikszo
monowadztwa, a take koci, ktry po rozprawie ze znienawidzonym
Torgilem zjednoczy si z panami wieckimi w opozycji przeciw Birgerowi.
Znalazo w tym wyraz narastajce niezadowolenie z prb wzmocnienia
Birger   Magnusson,    malowido
w kociele w Ringsted w Danii,
gdzie znajduje si grobowiec mo-
narchy
71
wadzy krlewskiej. Monowadztwo, nie zamierzajc zrezygnowa z po-
zycji, jak zajmowao w okresie maoletnoci krla, wykorzystywao jego
konflikt z brami dla zabezpieczenia swych przywilejw i osignicia do-
minujcych wpyww w pastwie. Obiektem ataku byy wszelkie poczy-
nania, ktre mogy prowadzi do uniezalenienia krla od monych.
Wystpowano przeciw cudzoziemcom w Radzie lub na zamkach krlew-
skich, przeciw stosowaniu zasad prawa rzymskiego, przeciw nowym po-
datkom, we wszystkich wypadkach powoujc si na dawne prawa
i obyczaje.
Szczeglny opr budziy specjalne podatki, nakadane samowolnie
przez wadcw w zwizku z rosncymi potrzebami na wojsko. Co prawda
ju Magnus Ladulas twierdzi, e poddani jego specjalny podatek wnosz
z aski, nie z obowizku", Birger za, tak jak i obaj ksita, wielokrotnie
zapewnia, e nie bdzie nakada nowych obcie bez zgody ludnoci,
nic jednak nie wiadomo, by istniaa wwczas reprezentacja stanw czy
zgromadzenie, do ktrego krl odwoywa si przed wprowadzeniem po-
datku. Tingi dzielnicowe, ktre wedle dawnych praw decydoway o takich
sprawach, utraciy ju wszelkie polityczne znaczenie.
Niezadowolenie z nowych podatkw splatao si z atakami na krla
za rozdawanie dbr koronnych. Domagano si, by wadcy nie dysponowali
swobodnie dochodami Korony, uszczuplajc je przez nadania czy to woci,
czy to innych rde dochodw, jak ca, regalia itp. Jeszcze za panowania
Magnusa Ladulasa pojawiy si postulaty odebrania nowym posiadaczom
dbr nalecych uprzednio do Korony. Zrealizowa je czciowo Torgil.
Na pocztku XIV w., w okresie zamieszek wewntrznych, czoow
postaci by ksi Eryk, przedstawiony w Kronice Eryka jako wzr ry-
cerza redniowiecznego, niewtpliwie najwybitniejszy spord trzech synw
Magnusa Ladulasa. Wykorzystujc umiejtnie zawie stosunki szwedzko-
-dusko-norweskie Eryk stworzy na zachodnim wybrzeu, wok ujcia
rzeki Gota, swoje odrbne pastewko, rozcigajce si ponad granicami
trzech krlestw skandynawskich. Maestwo z Ingeborg, crk krla
Norwegii Hakona, miao mu przynie koron norwesk.
Skcenie krla i ksit, zamt wewntrzny w Szwecji otwieray pole
do ingerencji ssiadw: Danii, Norwegii, a take miast i ksistw pnocno-
niemieckich, ingerencja za przyczyniaa si do dalszego pogbienia kry-
zysu. Jej rezultatem by fatalny ukad zawarty latem 1310 r. w Halsing-
borgu przy udziale ksit Eryka i Waldemara, krla Birgera, krlw
Norwegii i Danii oraz ksit pnocnoniemieckich. Krlestwo szwedzkie
zostao podzielone pomidzy braci. Birger otrzymywa wiksz cz
wschodniej Szwecji (Fjardhundraland, tj. cz Upplandu; Narke, Soder-
72
manland, Ostergtland, Gotlandi oraz posiadoci na poudniowo-wschod-
nim wybrzeu Batyku  okrg Wyborg i Finlandi). Ksitom przypady
zachodnie dzielnice kraju, graniczce z Norwegi i duskim Hallandem.
Oznak jednoci pastwa byo zobowizanie ksit do skadania krlowi
hodu lennego.
Ukad w Halsingborgu oznacza wic nowe rozbicie dzielnicowe.
Rozwj feudalizmu, ktry sprawi, e obumary dawne separatyzmy,
i przeobrazi gruntownie stosunki ekonomiczno-spoeczne, zrodzi nowe
warstwy i stany, zmieni idee, prawa i obyczaje  teraz nis grob roz-
sadzenia pastwa szwedzkiego przez realizacj zasad i instytucji feudalnych.
Jeli do tego nie doszo, to przede wszystkim dlatego, e dwie potgi:
koci i monowadztwo, byy zainteresowane w zachowaniu jednoci
krlestwa. W przeciwiestwie do lokalnych przywdcw i monych w XI w.
monowadztwo, choby dlatego, e posiadao dobra w rnych czciach
kraju, czyo denie do dominacji z wyranymi tendencjami centra-
listycznymi.
Rozbicie krlestwa trwao zaledwie kilka lat. W kocu 1317 r. Birger
zdradziecko uwizi Eryka i Waldemara, ktrzy na zaproszenie krla przy-
byli do zamku w Nykopingu. Na pocztku nastpnego roku obaj bracia
zmarli, jak twierdzi tradycja, zamorzeni godem; tak zakoczya si gocina
w Nykopingu  Nykpings gastabud". Krlestwo znw znalazo si
pod panowaniem jednego wadcy. Powstanie, ktre rozgorzao przeciw
Birgerowi, zmusio krla do ucieczki z kraju, ale nie zagrozio ju jednoci
pastwa. Zwyciskie monowadztwo na czele z drotsem Mattsem (Ma-
teuszem) Kettilmundssonem wynioso na tron trzyletniego Magnusa, syna
ksicia Eryka, krtko przedtem obwoanego krlem Norwegii.
Elekcja Magnusa Erikssona na tradycyjnym boniu w Mora koo
Uppsali (3 VII 1319) zamyka okres walk midzy monowadztwem a kr-
lem; walk, z ktrych wadza krlewska wysza pokonana. wiadectwem
siy monych panw krlestwa bya karta wolnoci, zaprzysiona przez
Magnusa, a raczej w jego imieniu przez regentw, nie bez susznoci zwana
szwedzk Magna Charta, w ktrej wielu historykw widzi pierwsz prb
ustanowienia konstytucji.
W karcie wolnoci podkrelano bardzo silnie, e tron szwedzki jest
elekcyjny, wystpujc tym samym przeciw prbom naruszenia tej zasady
poprzez elekcj vivente rege. Stwierdzono: teraz jest w krlestwie Szwecji
krl obieralny i nie dziedziczny". Charakterystyczne byo wyrane nawi-
zywanie do dawnych obyczajw towarzyszcych elekcji, co take miao
podkrela, i zasada obieralnoci jest niewzruszona.
Karta realizowaa rwnie inne postulaty monych. Krl zobowizy-
73
wa si do nieumniejszania dochodw Korony poprzez nadania oraz do
nienakadania podatkw bez zgody specjalnego zgromadzenia przedsta-
wicieli stanw. Bardzo wane znaczenie miao stwierdzenie, i krl nie
bdzie wizi nikogo, biednego czy bogatego, jeli powoany do tego sd
nie uzna go winnym wedle prawa tej dzielnicy, w ktrej dokonane zostao
przestpstwo. Znalazo tu wyraz denie redniego rycerstwa do zapew-
nienia ochrony dbr i osb, a zarazem ujawnia si opozycja przeciw pr-
bom wprowadzenia do Szwecji zasad prawa rzymskiego. Musia te krl
zaprzysic, i nie bdzie wprowadza cudzoziemcw ani do Rady, ani do
swych zanikw.
Znaczenie Rady, nie jak dawniej Rady Krlewskiej (konungrad), ale
niezalenej od krla Rady Krlestwa (riksrad, rikets rad), powanie wzroso.
Nie tylko przez 13 lat maoletnoci Magnusa, ale take i pniej posiadaa
ona dominujcy wpyw na sprawy krlestwa.
SZWECJA I SSIEDZI
Zainteresowanie przeciwlegym wybrzeem Batyku, ktre ujawnio
si ju w VIII w., w zaraniu dziejw pastwa Swaeww, nie wygaso
wraz z ustaniem wielkich wypraw na Wschd, ktre podejmowali szwedzcy
wikingowie. Przez cae redniowiecze kolonizacja wschodniego wybrzea
Zatoki Botnickiej oraz kontrola szlakw handlowych wiodcych w gb
ziem ruskich odgryway bardzo istotn rol w polityce szwedzkiej.
Bezporednim nastpstwem wizi zadzierzgnitych w czasach wikingw
byo pokojowe wspdziaanie krlestwa szwedzkiego i ksistwa Nowo-
grodu. Ingegard, crka Olafa Skotkonunga, ktrej posta nieznany artysta
uwieczni na fresku w cerkwi w. Zofii w Kijowie, polubia ksicia
Jarosawa. Ksita ruscy wspomagali wadcw Szwecji i Norwegii w ich
walce przeciw prbom ustanowienia anglo-duskiej hegemonii w Skandy-
nawii za czasw Knuda Wielkiego.
W nastpnych stuleciach przyjazne stosunki ulegy osabieniu, a na
plan pierwszy wysuny si zbrojne konflikty pomidzy Szwecj oraz lu-
dami zamieszkujcymi Kareli i Estoni. Wojownicze plemiona, jak nie-
gdy Swaewowie i Gotowie, przeprawiay si swymi odziami i najeday
wschodnie wybrzee Pwyspu Skandynawskiego. W czasie jednej z takich
wypraw zaatakowano i prawdopodobnie spalono Sigtun (1187). Szwedzi
ze swej strony, naladujc Anglosasw i Niemcw, podjli dzieo chrystia-
nizacji owych pogaskich jeszcze ludw. Wspdziaali z nimi Duczycy
i Niemcy.
Szwedzkie krucjaty na wschodzie suyy ekspansji, zarwno teryto-
74
rialnej, jak handlowej. Gdy misjonarze niemieccy, w lad za kupcami,
usadowili si w Rydze, a Duczycy krzewili wiar chrzecijask w Estonii,
Szwedzi skoncentrowali swe zainteresowania w Finlandii. Legendy o w.
Eryku opowiadaj o jego krucjacie przeciw pogaskim Finom, inne rda
nie pozwalaj atoli stwierdzi, czy wyprawa taka rzeczywicie miaa miejsce.
Nie ulega wszake wtpliwoci, e w owym czasie wojska wspieray wysiki
szwedzkich misjonarzy. Wielkim osigniciem Szwecji byo podporzdko-
wanie biskupstw fiskich arcybiskupowi w Uppsali. Tym samym Finlandia
zostaa uznana za stref szwedzk, wbrew deniom Danii, ktra podej-
mowaa wysiki zwizania biskupstwa fiskiego z arcybiskupstwem w Lund.
Finlandia bya tylko pierwszym etapem ekspansji szwedzkiej. Szwedzi
bardzo niechtnie patrzyli na rosnce wpywy Niemcw i Duczykw
w Estonii. Wyprawa do Estonii w 1220 r. miaa na celu rozcigniecie
wpyww na poudnie od Zatoki Fiskiej i w ten sposb zapewnienie pa-
Okrt wojenny z poowy XIII w., malowido w kociele
Kalundborg na Zelandii
nowania nad szlakiem handlowym prowadzcym New, na jezioro adoga
i dalej do Nowogrodu. Temu samemu suyy wyprawy podejmowane przez
jarla Birgera w poowie XIII w. i przez Torgila Knutssona w kocu tego
stulecia. Wadanie Zatok Fisk oznaczao kontrol handlu z ziemiami
ruskimi.
Celu tego Szwedzi nie zdoali w peni osign. Poza miejscowymi
75
plemionami, duskimi i niemieckimi konkurentami mieli przeciw sobie
take ksit ruskich. Wyprawy jarla Birgera i marszaka Torgila, opisane
w Kronice Eryka zgodnie z wczesnymi wzorcami rycerskimi, zapewniy
natomiast Szwecji trwae wadanie na obszarach na pnoc od Zatoki
Fiskiej. Jarl Birger podbi poudniowo-zachodni cz Finlandii, Torgil
Knutsson rozszerzy posiadoci szwedzkie na cz Karelii. Podczas jednej
z kolejnych wypraw wielkiego marszaka powstaa twierdza Wyborg
(1293). W nastpnej ekspedycji wojennej Szwedzi dotarli do ujcia Newy,
do jeziora adoga, gdzie zaoyli twierdz Landskrona (1299). Nie utrzy-
mali jej wszake duej ni do 1301 r. Atak wojsk Wielkiego Nowogrodu
zmusi ich do wycofania si znad jeziora adoga. Wkrtce potem obale-
nie Torgila i zamieszki wewntrzne w Szwecji pooyy kres aktywnej
polityce wschodniej. W 1323 r. zawarty zosta w Nteborgu pokj
z Nowogrodem, ktry po raz pierwszy ustanowi granice wadania szwedz-
kiego nad Zatok Fisk.
Chrystianizacja i podbj Finlandii szy w parze ze szwedzk koloni-
zacj wschodnich wybrzey Batyku. Nowsze badania, oparte na materiale
archeologicznym i toponomastycznym, przesuny pocztki kolonizacji
szwedzkiej w Finlandii o kilka stuleci, a do XII w., stwierdzajc, i
w czasach przedchrzecijaskich nie mona mwi o trwaym osadnictwie
kolonistw ze Szwecji. W pierwszej poowie XIV w. osady szwedzkie, ju
w duej liczbie, pokryway Finlandi waciw, Nyland i Osterbotten.
W sagach islandzkich spisanych przez Snorre Sturlasona znajduje si
opowie o lagmanie Torgny, ktry na tingu, w imieniu wszystkich wolnych
ludzi krlestwa, wystpi z zarzutami przeciw krlowi Olafowi Skotko-
nungowi, oskarajc go, i miast rozszerza wadztwo Szwedw na wscho-
dzie wda si w konflikty na pograniczu szwedzko-norweskim. Opowie
t historycy szwedzcy uznaj za wytwr fantazji, ale zarazem widz w niej
odbicie cierania si dwch rywalizujcych tendencji wczesnorednio-
wiecznej polityki Szwecji, z ktrych kada, jeli nie w XI w. za panowania
Olafa, to w XIII stuleciu, kiedy tworzy Snorre Sturlason, posiadaa
potnych zwolennikw i przeciwnikw wrd panw krlestwa.
Zainteresowanie ekspansj w kierunku wschodnim nie oznaczao, by
problem zachodnich i poudniowych granic krlestwa nie angaowa wad-
cw szwedzkich. Zajmujc Bohuslan, Olaf Sktkonung uczyni pierwszy
krok zmierzajcy do oparcia granic Szwecji o morze take na zachodzie
i poudniu. Szwecja nie miaa jednak wwczas dostatecznych si, aby
wyprze Duczykw i Norwegw z zajmowanych przez nich nadbrze-
nych prowincji. W poowie XI w. na Danaholm, koo ujcia rzeki Gota,
76
krlowie Danii i Szwecji zawarli ukad o wytyczeniu granicy midzy oboma
pastwami, wedle ktrego Skania, Halland i Blekinge naleay do kr-
lestwa duskiego. Jest to najstarsze znane szwedzko-duskie porozumienie
w sprawie granic; 6 monych panw z obu krajw miao 6 supami
granicznymi ustali bieg granicy dzielcej ziemie krla Danii od ziem krla
Szwecji. Nie wiadomo, czy na spotkaniu tym wytyczono now granic,
czy te tylko utrwalono z dawna istniejc. W stosunkach midzy trzema
krlestwami skandynawskimi kwestie granic nie odgryway w tym okresie
zasadniczej roli. Blisko ze sob zwizane, bezustannie oscyloway pomidzy
rywalizacj a wspdziaaniem. adne nie chciao pozwoli na zbytnie
wzmocnienie pozostaych, ze swej strony dc do rozszerzenia wpyww
na caej Pomocy.
W pierwszej poowie XI w. na czoo wysuna si Dania. Swen
Widobrody, a szczeglnie jego syn i nastpca Knud Wielki rozcignli
wadanie duskie na znaczn cz Skandynawii. Pokonawszy pod Helgea
(1026) sprzymierzone wojska Olafa Haraldsona, krla Norwegii, i Anunda
Jakuba, wadcy Szwecji, Knud pocz si tytuowa: Krl nad ca Angli,
Dani i Norwegi, i czci Szwecji". Na monetach uywa tytuu krla
Szwedw". Jeeli nawet owe tytuy oznaczay bardziej denia do wadztwa
nad Skandynawi ni rzeczywiste panowanie, wiadcz one o zamierze-
niach i ambicjach wczesnych monarchw duskich.
Knud Wielki nie zdoa urzeczywistni swych planw i zjednoczy
Skandynawii pod berem Danii. Nie utrzymaa si nawet kocielna jedno
trzech krlestw; wraz z utworzeniem arcybiskupstw Szwecji i Norwegii
zwierzchno arcybiskupa w Lund stracia realne znaczenie. Krtkotrwaa
ekspansja Danii nie pocigna za sob adnych nastpstw historycznych.
W nastpnych stuleciach stosunki midzy Dani, Norwegi i Szwecj
ksztatoway si pod wpywem dwch czynnikw: zwizkw dynastycznych
oraz konfliktw wewntrznych, ktre ze zmiennym nateniem wstrzsay
kadym z tych krlestw.
Pretendenci do tronu szwedzkiego niejednokrotnie dziaali w oparciu
o ssiednich wadcw, a spokrewnienie z rodem panujcym w Szwecji
stanowio tytu roszcze do korony, wysuwanych przez czonkw rodziny
krlewskiej w Danii lub Norwegii. Bya ju mowa o tym, e pomoc duska
i norweska odgrywaa du rol w walkach o tron rodu Eryka i rodu
Sverkera. W starciach pod Len i Gestilren na pocztku XIII w. udzia
wojsk duskich by tak wielki, e w tradycji szwedzkiej bitwy te zapisay
si nie jako walki dwch szwedzkich kandydatw do korony, ale jako
porachunki szwedzko-duskie.
Okoo poowy XIII w. wraz z pocztkiem dugotrwaych niepokojw
77
wewntrznych w Danii po mierci Waldemara I (1241) stosunki miedzy
trzema krlestwami niezwykle si skomplikoway. Krl Norwegii Magnus
Lagabter i krl Szwecji Waldemar (Birgersson) poprzez swe duskie
maonki byli bezporednio zaangaowani w sprawy duskie i czynnie
popierali opozycj przeciw krlowi Brykowi Klippingowi. Nastpstwem
tego bya pomoc, jak Eryk udzieli Magnusowi Ladulasowi w walce
z Waldemarem. Obaj wadcy; Eryk i Magnus, zawarli cisy sojusz,
ostrzem swym skierowany przeciw opozycji wewntrznej. Przypiecztowao
go podwjne maestwo syna Magnusa z krlewn dusk Mart i Eryka
Mendveda, nastpcy tronu duskiego, z Ingeborg, crk Magnusa.
mier Eryka Klippinga, ktry zgin z rk mordercw (1286), bya
wydarzeniem, ktrego nastpstwa miay istotne znaczenie nie tylko dla
Danii, ale take dla pozostaych dwch krlestw skandynawskich. Potni
monowadcy bezpodstawnie oskareni o udzia w morderstwie znaleli
schronienie w Norwegii. Krl norweski Eryk Magnusson odda im jako
lenno zamek Kungahalla, a take pomg zbudowa obronny zamek
Hunehals koo fiordu Kungsbacka oraz Yarberg, jedn z najpotniejszych
twierdz w Skandynawii. U zbiegu granic trzech krlestw powstao w ten
sposb osobliwe pastewko, obejmujce cz Bohuslanu i pn. Halland,
wrd zbiegych znajdowa si bowiem potny duski monowadca,
Jakub hrabia Hallandu. W pastwie tym wadali monowadcy, ktrzy
wszelkimi rodkami dyli do obalenia Eryka Mendveda, nastpcy Eryka
Klippinga.
Na pocztku XIV w. do owego norwesko-duskiego przymierza,
skierowanego przeciw panujcemu w Danii krlowi, przyczya si Szwecja.
Na Wielkanoc 1302 r. w Solbergu u ujcia Gty niedawno koronowany
krl szwedzki Birger Magnusson wraz ze swym bratem, ksiciem Brykiem
Magnussonem, spotkali si z krlem Norwegii, Hakonem Magnussonem.
Podczas spotkania zostay postanowione zarczyny ksicia Eryka z crk
Hakona Ingeborg, jedyn dziedziczk tronu. Przed spotkaniem Hakon
wyda dokument, w ktrym ustali zasady nastpstwa tronu w wypadku
jego mierci bez mskiego potomka. Ksi Eryk poprzez swe zarczyny
mia powane szans na panowanie w ssiednim krlestwie.
Najwaniejszym nastpstwem zjazdu w Solbergu nie byy jednak zar-
czyny Eryka Magnussona. W spotkaniu, poza Norwegami i Szwedami,
uczestniczyli take monowadcy duscy, na czele z hrabi Jakubem,
ktrym krl Birger zapewni sw protekcj. Oznaczao to radykaln zmian
orientacji w polityce szwedzkiej. Pod rzdami marszaka Torgila Knutssona
Szwecja staa z daleka od duskich niepokojw, Birger natomiast wykaza
zupen obojtno wobec niepowodze, jakich Szwecja doznaa nad
78
jeziorem adoga, i sprzymierzy si z Hakonem oraz monowadcami
duskimi zmierzajcymi do przewrotu w Danii.
Wczenie si w splot dusko-norweskich intryg miao powany wpyw
nie tylko na polityk zewntrzn, ale take na wewntrzne sprawy krlestwa
szwedzkiego. Zjazd w Solbergu przyczyni si do wzmocnienia pozycji
ksicia Eryka i jego stronnikw wrd monowadztwa. W latach 1304
1305 Eryk Magnusson wypar Duczykw z lenna u ujcia Gty i sam, przy
poparciu Hakona, przej je we wadanie. Pomogo mu to pniej obali
Birgera i zapewni sobie faktyczne rzdy w Szwecji.
Lenno u zbiegu granic trzech krlestw, obejmujce ziemie nalece
do Szwecji, Danii i Norwegii, oraz maestwo z Ingeborg zapewniy
Brykowi take znaczne wpywy poza wasnym pastwem.
Po obaleniu Birgera i osadzeniu na tronie szwedzkim maego Magnusa,
syna ksicia Eryka, w stosunkach midzy pastwami skandynawskimi
wysuna si na czoo szwedzko-norweska unia personalna. Jeszcze przed
elekcj 1319 r. Magnus odziedziczy po dziadku, Hakonie Magnussonie,
tron Norwegii. Stosunki midzy oboma krlestwami, poczonymi osob
trzyletniego wadcy, uregulowa traktat w Oslo, zawarty latem 1319 r.
Zmienny i burzliwy, peen dramatycznych momentw ukad stosunkw
szwedzko-dusko-norweskich zmierza we wczesnym redniowieczu do
zacieniania wzajemnych wizi, ktre w nastpnych dziesicioleciach osi-
gny takie natenie, e w konsekwencji doprowadziy do utworzenia unii
skandynawskiej.
79
IV. ROZKWIT I ZMIERZCH
REDNIOWIECZA (1319-1520)

MAGNUS ERIKSSON
I MONOWADCY
TRZYLETNI Magnus, syn ksicia Ery-
ka, zosta wyniesiony na tron szwedzki z woli wikszoci monych panw
krlestwa, zarwno tych, ktrzy podczas konfliktw wewntrznych stali
po stronie krla Birgera, jak i zwolennikw ksit Eryka i Waldemara.
Wsplne interesy pogodziy dawnych przeciwnikw. Rzdy w pastwie
przez czas maoletnoci krla spoczywa miay w rkach Rady Krlestwa,
w ktrej najwybitniejsz postaci by drots Matts (Mateusz) Kettil-
mundsson.
Pierwsz trosk regentw byo zabezpieczenie si przed powrotem
krla Birgera, przebywajcego w Danii pod opiek Eryka Mendveda.
mier krla duskiego (13 XI 1319 r.) pozbawia wygnanego wadc
nadziei na pomoc szwagra. W 1321 r. Birger Magnusson zmar w Danii,
wczeniej jeszcze zgin syn jego Magnus Birgersson, pojmany podczas
wojny domowej i w 1320 r. stracony w Sztokholmie. Perspektywa roz-
drobnienia feudalnego przestaa bezporednio zagraa krlestwu szwedz-
kiemu.
Rzdy regencji byy korzystne dla kraju. W przeciwiestwie do ksit
z panujcego domu monowadcy dyli do zachowania jednoci Szwecji.
Pokj w Nteborgu dowodzi zainteresowania sprawami wschodnimi,
podobnie jak postpujca kolonizacja pnocno-wschodnich obszarw nad
Zatok Botnick. Kontynuacj wielkiego dziea prawodawczego by zwd
dzielnicowych praw Sdermanlandu, opracowany w 1327 r.
Jedno monowadztwa bya w duej mierze konsekwencj zagroenia
rzdw regencji, najpierw ze strony Birgera Magnussona, a po jego mierci
przez matk maego krla, ksin Ingeborg. Wspomniany traktat w Oslo
wraz z postanowieniem, e Magnus bdzie rezydowa kolejno w obu
krlestwach, przyznawa Ingebordze prawo zasiadania w Radzie, ale nie
zapewnia jej powaniejszego wpywu na rzdy.
80
Nie zadowalao to Ingeborgi, ktra zmierzaa do dominujce] pozycji
w dwch pastwach skandynawskich, poczonych uni dynastyczn.
Jako rezydencj dla siebie i syna wybraa obronny zamek Yarberg
w pnocnym Hallandzie, ten sam Yarberg, ktry suy za punkt oparcia
najpierw duskim monowadcom zbuntowanym przeciw Brykowi Klip-
pingowi, a potem ksiciu Brykowi Magnusowi, maonkowi Ingeborgi.
Tam stworzya swj dwr, skupiajc dawnych stronnikw ksicia. Pierwsze
miejsce wrd nich zajmowa duski monowadca Knut Porse, jeden
z najbliszych wsppracownikw Eryka i Waldemara w okresie wojny
domowej, ktry z czasem zosta maonkiem Ingeborgi.
Postpowanie Ingeborgi musiao w krtkim czasie doprowadzi do
konfliktu z Rad. Latem 1322 r. zwoano do Skary zjazd monych, na
ktry licznie zjechali wieccy i duchowni panowie z caego krlestwa, aby
zgodnie da wyraz niezadowoleniu z samodzielnej polityki, jak usiowaa
realizowa ksina matka. Na zjedzie uroczycie zapewniono, e wszystkie
dawne spory, dzielce czonkw Rady i monych w czasach krla Birgera,
zostaj puszczone w niepami. Solidarnie stwierdzono, e Ingeborga
jako matka panujcego wadcy ma prawo do czci i szacunku wszystkich
poddanych, nie wolno jej natomiast decydowa o sprawach pastwa bez
zgody Rady Krlestwa. Zgromadzeni ostro wystpili przeciw cudzoziem-
com otaczajcym ksin i maego krla. W porwnaniu z kart wolnoci
z 1319 r. byo to dalsze wzmocnienie pozycji monowadcw. Ingeborga
wszake nie mylaa o wycofaniu si, a walka z ni bya trudna. Dopiero
po dugotrwaych rokowaniach, przerywanych ostrymi konfliktami, Rada
wykupia z rk ksinej obronne zamki, pozbawiajc j w ten sposb punktu
oparcia do zbrojnej walki z panami szwedzkimi.
Polityka Ingeborgi pocigna bardzo istotne nastpstwa dla Szwecji.
Latem 1321 r. w Bohus zawarty zosta ukad midzy ksiciem Meklem-
burgii Henrykiem a ksin, ktra wystpowaa w imieniu Magnusa.
Ukadowi temu, postanawiajcemu maestwo Albrechta, syna ksi-
cia Henryka, z Eufemi, siostr Magnusa, towarzyszyo tajne porozumienie
dotyczce Skanii. W nastpnym roku wojska Ingeborgi i Knuta Porse
wkroczyy na ziemie duskie, okupoway poudniowy Halland i cz
Zelandii. Dalsze dziaania zostay zahamowane, tak bowiem Rada nor-
weska, jak i szwedzka nie chciay si wwczas angaowa w spraw
zajcia Skanii.
Projekty zarzucone w latach dwudziestych urzeczywistniy si dopiero
po 10 latach, ju po dojciu do penoletnoci Magnusa Erikssona. Przez
10 lat wewntrzny kryzys krlestwa duskiego znacznie si pogbi, cz
ziemi i wiele zamkw znalazo si w rkach niemieckich feudaw jako

81
dobra zastawne. Wrd ludnoci wszystkich stanw narastao niezadowo-
lenie z obcych rzdw.
Taka sytuacja sprzyjaa ekspansji szwedzkiej. Inicjatywa wysza zreszt
od panw duskich. Skania wraz z Blekinge dostaa si jako zastaw Janowi
hr. holsztyskiemu, ktry przez swych niemieckich zarzdcw i wjtw
doprowadzi do ruiny miejscowych chopw i mieszczan. Stany Skanii
zwrciy si o protekcj do krla Szwecji. Na czele deputacji, ktra zja-
wia si w Kalmarze, sta arcybiskup Lund. Magnus przyj ofert i ruszy
z wojskiem na poudnie. Do wojny wszake nie doszo, poniewa Jan
zgodzi si odda obie prowincje za olbrzymi na owe czasy sum 34 tys.
grzywien srebra. Magnus uroczycie wjecha do Lund, gdzie zebra si
ting, by zoy hod nowemu wadcy.
Przyczenie Skanii i Blekinge do Szwecji w 1332 r. byo wydarzeniem
politycznym o daleko idcych konsekwencjach. Znaczenie tego faktu
podnosio jeszcze stanowisko arcybiskupa Lund, gowy kocioa duskiego.
Z wczesnych rde wynika, e w pierwszych latach swych rzdw Magnus
powanie zamyla o zczeniu wszystkich pastw skandynawskich pod
swoim berem. Po zajciu Skanii i Blekinge jego panowanie rozcigao
si na cay Pwysep Skandynawski i obejmowao wielkie obszary na wschd
od Zatoki Botnickiej.
Skania bya cennym nabytkiem, nie tylko dziki urodzajnej ziemi, ale
przede wszystkim przez owiska ledzi u jej wybrzey, najbogatsze w Eu-
ropie. Doroczne jarmarki w Skanr i Falsterbo cigay tysice kupcw
z miast hanzeatyckich. Nabytek ten jednak ani Szwecji, ani krlowi nie
przynis korzyci, przeciwnie, spowodowa powane trudnoci finansowe,
sta si te przyczyn ostrych konfliktw wewntrznych i zewntrznych.
Wraz z zajciem Skanii Szwecja zostaa znw bezporednio zwizana
ze sprawami duskimi. Na pocztku lat czterdziestych Dania przezwyci-
ya ju kryzys zagraajcy jej pastwowoci i szybko zmierzaa do odro-
dzenia dawnej potgi. Waldemar Atterdag od chwili objcia tronu w 1340 r.
konsekwentnie zmierza do odzyskania utraconych terytoriw. Tym sa-
mym krl szwedzki by zmuszony do sojuszw z wrogami Danii. Ta groba
porozumienia midzy Magnusem a Janem Holsztyskim zmusia Walde-
mara (w 1343 r.) do akceptacji czci nabytkw Szwecji, ze strony krla
duskiego by to jednak tylko chwilowy kompromis.
Miasta hanzeatyckie z du uwag ledziy rozwj wydarze w Skanii,
uwaajc, by ich handlowe wolnoci i przywileje nie zostay zagroone.
Kiedy Magnus wprowadzi nowe ca, spotkao si to z bardzo powanym
niezadowoleniem potnego zwizku.
82
Starcie interesw szwedzko-hanzeatyckich nastpio take na wschodzie.
W drugim dziesicioleciu swych rzdw Magnus podj polityk ekspansji
na wschodnie wybrzea Batyku. Skaniaa go ku temu postawa mono-
wadztwa, ktre domagao si dalszych podbojw, a take denie, do-
tychczas nie zrealizowane, do opanowania szlakw handlowych wiod-
cych do Wielkiego Nowogrodu.
Perspektywa szwedzkiej dominacji nad Zatok Fisk musiaa nie-
pokoi Hanz. Co wicej, Magnus w 1347 r., wkrtce po rozpoczciu dzia-
a wojennych w Ingermanlandii, ogosi zaniknicie handlu z Nowogro-
dem. Krok ten spowodowa dalsze zaostrzenie stosunkw midzy krlem
szwedzkim a miastami hanzeatyckimi. Szwedzi musieli wycofa si z Nte-
borgu, ktry zajli podczas wyprawy w 1347 r. Nowa prba opanowania
kluczowej drogi handlowej skoczya si niepowodzeniem.
Po dojciu Magnusa Erikssona do penoletnoci i objcia przeze
rzdw stosunki midzy krlem a panami nalecymi do Rady Krlestwa
nie ukaday si pomylnie. Jedn z podstawowych przyczyn, powoduj-
cych wzrost napicia midzy krlem a monymi, byy wielkie trudnoci
finansowe, wywoane spat sum nalenych Janowi hr. holsztyskiemu za
Skani. Jeszcze przed wykupem Skanii sytuacja finansowa krlestwa bya
niepomylna; prymitywna ekonomika nie moga dostarczy rodkw na
pokrycie wzrastajcych potrzeb zwizanych z postpem techniki militar-
nej. Jak wczeniej w Danii, tak teraz w Szwecji znaczna, cz kraju
znalaza si w rkach panw feudalnych jako lenna zastawne. Skarb
pastwa pustosza. Woci zarzdzane przez wjtw krlewskich, tzw.
dobra komory (fatoburslari), nie przynosiy dochodw. Podobnie woci
zamkowe, niegdy podpora wadzy krlewskiej, jeli nie byy oddane
w zastaw, teraz z trudem pozwalay na utrzymanie zaogi.
Konieczno zdobycia wielkich zasobw pieninych na spat Skanii
pchaa krla do posuni, ktre pogorszyy jeszcze sytuacj finansow.
Magnus zaciga nowe, wysokie poyczki od kocioa i monych, oddajc
w zamian w zastaw dalsze ziemie i zamki, a przez to na dugie lata
pozbawiajc skarb wszelkich dochodw. Midzy innymi w 1351 r. zawar
transakcj z papieem, otrzymujc jako poyczk dochody kocielne
ze Szwecji i Norwegii na warunkach szczeglnie korzystnych dla kocioa.
Brak pienidzy skoni te Magnusa do poszukiwania metod, ktre pro-
wadziyby do zwikszenia dochodw. Wprowadzono nadzwyczajne podatki,
ustanowiono nowe ca, zaostrzono kontrol nad grnictwem.
Krl prbowa rwnie zahamowa proces wzrostu iloci ziemi obda-
rzonej przywilejem podatkowym (fralsejord). Tendencje w tym kierunku
83
byy bardzo silne, nie tylko na skutek udzielania nowych fralse, ale
przede wszystkim poprzez przechodzenie ziemi chopskiej, opodatkowanej
(skattejord), w rce szlachty. W duej mierze by to rezultat podnoszenia
obcie podatkowych, tak e przekraczay one moliwoci gospodarstw
chopskich. Krl zatem, usiujc gorczkowo powikszy swe dochody,
w rzeczywistoci prowadzi sam do ich ograniczenia. Dostrzegano zreszt
to zjawisko i czsto szlacht nabywajc ziemie opodatkowane okrelano
jako zodziei krlewskich". Aby zapobiec fiskalnym konsekwencjom prze-
pywu ziemi chopskiej do szlachty, ju w 1334 r. wprowadzono zasad,
co prawda ograniczon do Finlandii, e ziemia opodatkowana, nawet
jeeli przechodzi do szlachty, pozostaje obciona wiadczeniami na rzecz
krla. Okoo poowy XIV w. ustanowione zostay kary za oddawanie ziemi
chopskiej i krlewskiej w rce szlachty.
Rezultaty tej polityki okazay si zgubne dla krla. Dochody zamiast
si zwiksza, stale si kurczyy. W latach pidziesitych XIV w. Szwecja,
jak i powana cz Europy, zostaa dotknita fal wielkiej zarazy, ktra
przesza do historii pod nazw czarnej mierci". Liczba ludnoci gwa-
townie si zmniejszya, zdaniem niektrych badaczy do 1/3. Ziemie leay
odogiem, podatki nie wpyway do skarbu krlewskiego.
Niesnaski midzy krlem a monymi, sprawujcymi rzdy w okresie
jego maoletnoci, zarysoway si ju w poowie lat trzydziestych. Magnus
dosy wyranie okazywa swoje niezadowolenie z dziaalnoci Rady, ktra
zdaniem krla doprowadzia do tego, e obejmujc wadz zasta pusty
skarbiec. Nie zamierza te dzieli rzdw z Rad. Wyrazem stanowiska
krla byo nieobsadzenie urzdu drotsa i zastpienie go przez nowy urzd,
ktry penili zaufani ludzie Magnusa, nie nalecy do Rady Krlestwa.
W pamflecie przeciw Magnusowi, pochodzcym z nieco pniejszego okresu,
stwierdzono, e ju po roku od zawarcia maestwa z flandryjsk ksi-
niczk Blank z Namur (1335) krl odsun si od swych dawnych dorad-
cw, pocz okazywa im nieufno, przesta stosowa si do udzielanych
mu rad, natomiast otoczy si krgiem ludzi niskiego pochodzenia.
Wyzwaniem rzuconym Radzie i monym krlestwa byo przeprowa-
dzenie wyboru modszego syna Magnusa, kilkuletniego Hakona, na tron
norweski, a starszego Eryka na nastpc tronu szwedzkiego (1343, 1344).
Oznaczao to jawne naruszenie karty wolnoci zaprzysionej przy elekcji
w 1319 r. Co wicej, przez elekcj Hakona zerwana zostaa unia perso-
nalna midzy Szwecj a Norwegi.
Rycho jednak przybierajca na sile opozycja zmusia Magnusa do
pojednania z Rad Krlestwa. Nastpstwem tego by uniwersa do wszyst-
kich poddanych, wydany przez krla, ale z woli caej Rady, w kwietniu
85
1346 r. Magnus zwraca si o zgod na naoenie specjalnych podatkw,
obiecujc, e na przyszo nowe podatki bd wprowadzane tylko w cile
okrelonych wypadkach, na przykad w czasie wojny, i to wycznie po
otrzymaniu zgody przedstawicieli wszystkich stanw caego krlestwa.
W tym samym czasie Magnus prbowa zbliy si do wpywowego,
a niechtnie do usposobionego krgu monych, do ktrego naleaa
Brygida (Birgitta), crka lagmana
Upplandu Birgera Perssona, wdowa
po lagmanie Narke, Ulfie Gudmars-
sonie, jedna z najwybitniejszych po-
staci redniowiecznej Szwecji, wy-
niesiona w 1391 r. w poczet witych
kocioa katolickiego. Dziki swej
indywidualnoci, zainteresowaniom
i pasji religijno-politycznej, ktra
znajdowaa wyraz w wizjach, pozy-
skaa ona duy wpyw w krlestwie.
Polityczne te, a nie religijne moty-
wy kieroway krlem Magnusem
i krlow Blank, kiedy miesic po
wydaniu uniwersau ofiarowali swj
dwr w Yadstena na klasztor, ktry
zamierzaa zaoy Brygida. Nieco
pniej brat Brygidy obj urzd, ,naj-
wyszego urzdnika", a nastpnie
przywrcony urzd drotsa. Wspo-
mniana wyprawa do Ingermanlandii
take przyczynia si do zaagodze-
nia wzajemnych antagonizmw.
Porozumienie   midzy   krlem
a Rad nie byo jednak trwae; ju
na pocztku lat pidziesitych doszo do nowych spi. Cofnicie kocioowi
przywilejw podatkowych w 1352 r. wywoao oburzenie nie tylko panw
duchownych, ale take duej czci wieckiego monowadztwa, ktre
w posuniciu tym widziao przejaw krlewskiej samowoli.
Konflikty midzy krlem a monowadztwem znalazy odbicie w lite-
raturze politycznej tego okresu. Idee przeciwnikw Magnusa zawarte s
w widzeniach w. Brygidy, zarwno wtedy, kiedy udzielaa rad modemu
krlowi, jak pniej, kiedy wyklinaa jego czyny, bo naruszay zasady
prawa i sprawiedliwoci obowizujce w pastwie boym". Wizjonerka
w.   Brygida,   rzeba   Johannesa   Junge
w kociele w Yadstena
86
pochwalaa opozycj przeciw wadcy, ktry naduywa swej siy, stawa
si tyranem, a tym samym sug szatana". Jej ataki na Magnusa Eriks-
sona przybieray gwatown form, cho niektre poczynania krla spo-
tykay si z jej aprobat; do nich zaliczao si zajcie Skanii i wyprawa na
wschd w 1347 r, bdca w oczach Brygidy krucjat przeciw nieprzyja-
cioom wiary. Natomiast wszystkie posunicia, zmierzajce do wzmocnie-
nia wadzy i naruszenia karty wolnoci z 1319 r., wywoyway jej bezwzgld-
ne potpienie.
Miar potgi, jak reprezentowao monowadztwo szwedzkie, byo
Prawo krajowe (Landlag), opracowane z woli krla okoo 1350 r., ktre
w Dziale praw krlewskich" (Konungabalk) pokrywao si z politycznym
programem Rady Krlestwa. Podkrelona zostaa elekcyjno tronu;
wprowadzone wwczas zasady elekcji nabray w przyszoci wielkiego
znaczenia i przetrway a po czasy wspczesne. Podobnie trway by
charakter postanowie o wzajemnych obowizkach krla i poddanych.
Potwierdzono postanowienia zjazdu w Skar, zabraniajce cudzoziemcom
osiedlania si w Szwecji i posiadania zamkw lub woci w krlestwie.
Ustanowienie Prawa krajowego zamkno wielkie dzieo prawodawcze,
zapocztkowane w XII w. Po zwodach praw dzielnicowych Szwecja otrzy-
maa prawo wsplne dla caego krlestwa, ktre objo wszystkie dziedziny
ycia spoecznego.
Prawo krajowe zawierao wiele postanowie wprowadzonych ju przez
prawa dzielnicowe, a take szereg nowych zasad, zaczerpnitych z prawa
rzymskiego i prawa kanonicznego. Splatay si one we wszystkich dziaach:
w prawie krlewskim, spadkowym, maeskim, ziemskim, handlowym,
budowlanym. Due zmiany nastpiy w prawie karnym. Zniesiona zostaa
zemsta rodowa i jej prawne konsekwencje. Metody penitencjarne byy,
zgodnie z duchem czasw, okrutne, ale te wiele postanowie wyranie
wskazuje, e prawodawcy szukali najlepszych rodkw, aby zabezpieczy
mienie i ycie poddanych krlestwa szwedzkiego.
Rosnca opozycja przeciw Magnusowi Erikssonowi przesza w 1356 r.
w otwarty bunt. Ju bez osonek, jawnie zarzucano krlowi niemoralne
ycie, naruszanie przywilejw szlachty i kocioa, nakadanie nowych po-
datkw. On to mia by winny niepowodzeniom na wschodzie, jego wystp-
ki cigny na Szwecj kar bo w postaci czarnej mierci".
W walce przeciw Magnusowi opozycja wykorzystaa starszego syna
krla, ksicia Eryka. Gdy modszy Hakon obj w 1355 r. rzdy w kr-
lestwie Norwegii, Eryk pozostawa nadal odsunity od wadzy i wpyww.
87
Monowadcy, dziaajc w imieniu Eryka, pozyskali wielu stronnikw,
szczeglnie w Skanii i na caym poudniu kraju, popar ich take
Albrecht, ksi Meklemburgii. Magnus, pozbawiony dostatecznych rod-
kw finansowych, nie mia si, aby stumi rozszerzajcy si bunt.
W takich warunkach doszo do podziau kraju midzy Magnusa i Eryka.
W kwietniu 1357 r. na zjedzie w Jonkping krl musia si zgodzi na
przekazanie we wadanie syna Skanii, Ostergtlandu, Smalandu (poza
Finnveden) i Finlandii. Nieco pniej Eryk otrzyma ponadto Sder-
manland, Yarmland, Dalarna i du cz Upplandu oraz zamek sztok-
holmski.
Najwiksze korzyci ze zwycistwa nad Magnusem odnis nie ksi
Eryk, lecz monowadztwo, reprezentowane przez Rad Krlestwa. Magnus
i Eryk nie mogli dysponowa zamkami w swych dzielnicach bez zgody
Rady, ona take rozstrzygaa wszystkie waniejsze sprawy pastwowe,
stajc si organem nadrzdnym nad dwoma wadcami, z ktrych kady
rzdzi tylko w czci krlestwa. Tym samym Rada, a nie jak dotychczas
krl, bya czynnikiem jednoci pastwa.
Porozumienie w Jonkping przynioso take wane zdobycze Albrech-
towi Meklemburskiemu, ktry otrzyma na 12 lat Skanr i Falsterbo.
Oznaczao to przejecie pokanych dochodw z jarmarkw w tych mias-
tach, a take wzmocnienie pozycji ksicia w Skandynawii, ktra ju od daw-
na znajdowaa si w sferze jego polityki.
Uspokojenie, jakie przynis podzia kraju, byo przy tym bardzo
nietrwae. Magnus nigdy nie pogodzi si z utrat panowania nad caym
krlestwem, szukajc sprzymierzecw w Szwecji i poza jej granicami.
Znalaz ich w osobie swego syna Hakona, krla Norwegii, oraz Walde-
mara Atterdaga, wadcy Danii, ktry chtnie wmiesza si w wewntrzne
konflikty ssiedniego pastwa, widzc w tym sposobno do odzyskania
Skanii. W 1359 r. trzej monarchowie zawarli sojusz, przypiecztowany
zarczynami Hakona z crk Waldemara, Magorzat, pniejsz inspira-
tork unii kalmarskiej. W zamian za pomoc przeciw Brykowi krl Danii
otrzyma Halsingborg, stawiajc w ten sposb znowu nog w Skanii;
Magnusowi zarzucano pniej, e obieca Waldemarowi oddanie caej
prowincji, zdobytej tak wielkim kosztem.
Naga mier modego ksicia Eryka radykalnie zmienia sytuacj
w Szwecji. Magnus, podejmujc ukady ze stronnikami Eryka, wykorzysta
sposobno, by odzyska wadz w krlestwie. Rwnoczenie krl wezwa
do Kalmaru nadzwyczajn Rad Krlestwa, w ktrej mieli uczestniczy
przedstawiciele wszystkich stanw: po 4 chopw z kadej dzielnicy, repre-
zentanci miast handlowych, biskup i 2 kanonikw z kadej diecezji.
88
Nie wiadomo, czy zwoany do Kalmaru zjazd odby si i jaka bya jego
rola. Sam projekt wszake zajmuje wane miejsce w dziejach parlamentu
szwedzkiego  riksdagu.
Porozumienie z Rad i krgiem monowadztwa, ktre reprezentowaa,
znalazo wyraz w zerwaniu sojuszu z Waldemarem Atterdagiem i sprzy-
mierzeniu si z przeciwnikiem krla duskiego, Albrechtem Meklem-
burskim. Krok ten, zgodny z wol Rady, okaza si zgubny i dla
Szwecji, i dla samego Magnusa. Waldemar bowiem, pojednawszy si
szybko z ksitami niemieckimi, skierowa swe wojska przeciw Szwedom.
W 1360 r. armia duska przesza resund i w krtkim czasie zaja Ska-
ni, Blekinge i poudniowy Halland. Zawarty w tym roku ukad pozosta-
wia Skani w rkach Waldemara.
W nastpnym roku wojna rozgorzaa od nowa. Waldemar z potn
flot pojawi si na Batyku, zaj Olandi wraz z zamkiem Borgholm
i wyldowa na Gotlandii. Magnus nie mia si i rodkw, by wspomc
mieszkacw wyspy, cho zdawa sobie spraw z moliwoci ataku du-
skiego i uprzedzi o tym wadze miejskie Yisby.
Historia zdobycia Yisby przez Waldemara Atterdaga wzbudzia ogromne
zainteresowanie w Szwecji, przede wszystkim dziki odnalezieniu na po-
cztku naszego stulecia pod murami miasta masowych grobw, w ktrych
spoczyway setki zwok Gotlandczykw. Chopska ludno wyspy stawiaa
zaarty opr Duczykom. Otwartym problemem, dotychczas nie rozstrzy-
gnitym przez historykw, pozostaje postawa mieszczan Yisby, w wikszoci
niemieckich kupcw. Czy to na skutek szturmw, czy tylko w wyniku
pertraktacji, miasto otwaro swe bramy przed Waldemarem. Krl duski
potwierdzi przywileje Yisby i oszczdzi miasto, ktre w zamian obowi-
zane byo zoy okup, tzw. Yisby brandskattning.
Sukcesy krla duskiego spowodoway nowe zaostrzenie konfliktw
wewntrznych w Szwecji. Otwarcie oskarano Magnusa, e odda Skani
Waldemarowi. Rada zdetronizowaa krla (1362) i obraa na jego miejsce
jego syna Hakona, krla Norwegii, liczc, i bdzie on prowadzi anty-
dusk polityk i odzyska dla Szwecji utracone ziemie. Plany te zostay
jednak pokrzyowane przez porozumienie midzy Hakonem i Magnu-
sem, ktrzy w walce z monowadztwem zwrcili si o pomoc do Walde-
mara. Wiosn 1363 r. uroczycie obchodzono w Kopenhadze zalubiny
Magorzaty duskiej z Hakonem. Zawarty jednoczenie ukad o dzie-
dziczeniu tronu stwarza perspektywy poczenia trzech krlestw pod
jednym berem.
Zblienie midzy Magnusem a Waldemarem skonio Rad Krlestwa
do ostatecznych dziaa, ktre przynie miay upadek krla. Latem
89
tego roku przedstawiciele monowadztwa szwedzkiego oferowali koron
ksiciu meklemburskiemu Albrechtowi. Ten przyj j dla swego syna,
Albrechta Modszego. Silna flota meklemburska popyna do Szwecji;
wojska Albrechta zajy Sztokholm i Kalmar. W lutym 1364 r. na boniu
Mora zebra si ting, aby zdetronizowa definitywnie Magnusa Erikssona
i Hakona Magnussona, a obra krlem Szwecji Albrechta. Magnus nie
mia dostatecznych rodkw pieninych, by zgromadzi wojsko i odeprze
Meklemburczykw, popieranych przez monowadztwo szwedzkie i hoj-
nie wspomaganych przez hanzeatw. W 1365 r. w bitwie pod Gataskogen
Magnus wpad w rce Albrechta III. Walk przeciw Meklemburczykom
kontynuowa jeszcze przez kilka lat Hakon, wspierany zrazu przez Wal-
demara Atterdaga, dopiero w 1371 r. nastpiy ukady, w ktrych wyniku
Magnus otrzyma we wadanie cz Yastergtlandu, Yarmland i Dalarna.
Niedugo potem, w 1374 r., zakoczy ycie podczas katastrofy statku
u brzegw Norwegii.
Albrecht III osign zwycistwo przy materialnym poparciu Hanzy,
zaniepokojonej sukcesami Waldemara Atterdaga, ktre mogy zagrozi
jej dominacji na Batyku i pocign ograniczenie przywilejw, jakie po-
siadaa w Skanii oraz na Gotlandii. Ukad si, uksztatowany na pocztku
lat szedziesitych, kiedy to z jednej strony staa Hanza, Meklemburczycy
i monowadztwo szwedzkie, z drugiej za Hakon, Magnus i Waldemar,
Moneta srebrna z trzema koronami z okresu panowania Albrechta Meklemburskiego
(powikszenie)
90
nie by jednak trway. Sojusze ulegay cigym zmianom. Po krtkim po-
rozumieniu Albrechta III z krlem duskim (1366), osignitym kosztem
Szwecji, w 1367 r. doszo do zbrojnego konfliktu. Albrecht zwrci si
przeciwko Danii i jej aliantce Norwegii, przystpujc do przymierza z Han-
z, Holendrami i hrabi Holsztynu. Waldemar by zmuszony do ustpstw.
Pokj stralsundzki (1370), ktry zakoczy wojn, przynis jednak korzyci
przede wszystkim Hanzie. Poza wzmocnieniem przywilejw otrzymaa
ona na 15 lat wszystkie waniejsze punkty w Skanii  Skanor, Falsterbo,
Malm i Halsingborgu wraz z przylegymi ziemiami.
Sukcesy Hanzy byy tylko jednym z elementw ekspansji ywiou
niemieckiego na Pwysep Skandynawski. Zdaniem historykw szwedzkich
okres rzdw Albrechta III stanowi apogeum wpyww niemieckich.
Krl zupenie nie liczy si z warunkiem, jaki postawia mu Rada Kr-
lestwa przed elekcj, dajc, by rzdzi z tuziemcami, a nie z cudzo-
ziemcami". Wprowadzi wojska meklemburskie, ciga niemieck szlacht,
ktr osadza w zamkach i obdarza urzdami. Albrecht starszy, ojciec
krla, w zamian za pomoc w pokonaniu Magnusa Erikssona otrzyma
w zastaw rozlege poacie kraju oraz obronne zamki Kalmar, Stegeholm
i Nykping.
Rzdy obcych, prby przenoszenia metod stosowanych w Meklemburgii
do Szwecji, traktowanie szwedzkich wolnych chopw podobnie do cho-
pw meklemburskich, wszystko to powodowao wzrost niezadowolenia,
zataczajcego bardzo szerokie krgi. Monowadztwo szwedzkie, ktre
wprowadzio Albrechta na tron, prbowao wywiera nacisk, domagajc
si, by realizowa swe zobowizania. W obliczu groby narastajcego
powstania chopskiego krl wyda w 1371 r. asekuracj", dokument
o duym znaczeniu dla historii Szwecji. Przekazywa w nim wszystkie
zamki i woci bdce w jego rkach Radzie Krlestwa (rikets rad), zo-
bowizujc si w przyszoci uczyni to take z zamkami i wociami
zdobytymi oraz wykupionymi z zastawu. Jednoczenie Albrecht zrezy-
gnowa z prawa wyznaczania czonkw Rady, tak jak przewidyway to
prawa krlewskie, oraz zapewnia, e we wszystkich wanych sprawach
bdzie zwraca si do Rady. Podobne, jeszcze dalej idce gwarancje pow-
trzy kilkakrotnie. W dziedzinie ustrojowej stanowio to wielkie zwy-
cistwo Rady nad krlem. Bezporednio wszake najwaniejszym nastp-
stwem asekuracji 1371 r. byo ograniczenie wpyww meklemburskich
i stopniowe przejmowanie zamkw i dbr, ktre stanowiy zastawy. Dziaal-
no ta wie si z osob wpywowego monowadcy, czonka Rady, a po-
tem drotsa, Bo Jonssona Gripa. Czciowo z wasnych rodkw, czciowo
za za sumy poyczone od kocioa wykupi on zastawy meklemburskie,
91
skupiajc w swym rku liczne zamki i olbrzymie woci. W testamencie,
sporzdzonym w 1384 r., na dwa lata przed mierci, Bo Jonsson Grip
przekaza ziemie bdce w jego wadaniu stanom szwedzkim, zarzd ich
powierzajc specjalnemu kolegium, zoonemu ze wieckich i duchownych
monowadcw, ktre miao kontynuowa rozpoczte dzieo wykupywa-
nia zastaww.
Walka o spadek po Bo Jonssonie midzy Albrechtem (ktry stan
w obronie interesw wdowy po zmarym, Magorzaty Dum, Niemki
z pochodzenia) a monowadztwem szwedzkim pocigna za sob obale-
nie rzdw meklemburskich. Moni znaleli poparcie niszych warstw
spoecznych; rozgorzao powstanie przeciw znienawidzonym obcym
wadcom.
Latem 1387 r. panowie szwedzcy zwrcili si o pomoc do Magorzaty,
matki Olufa, krla Danii i Norwegii, wnuka Magnusa Erikssona, ktry
by ostatnim mskim potomkiem dynastii Folkungw. Oluf, jak przedtem
jego ojciec, krl Norwegii Hakon VI, nie wyrzek si praw do korony
szwedzkiej i mieni si prawym dziedzicem Szwecji". Mimo i Oluf
w 1385 r. doszed do penoletnoci, rzeczywiste rzdy w obu krlestwach
skandynawskich dzierya nadal Magorzata i z ni te podjli pertraktacje
monowadcy szwedzcy.
Naga mier Olufa (1387) nie pokrzyowaa planw opozycji szwedz-
kiej. W marcu 1388 r. midzy Magorzat a panami szwedzkimi zosta
zawarty ukad w Dalaborg nad jeziorem Yaner, ktry uczyni j wyko-
nawczyni testamentu Bo Jonssona i ogosi penowadn pani i praw
gospodyni" Szwecji.
Powstanie przeciw Albrechtowi, poparte przez wojska dusko-nor-
weskie, skoczyo si klsk krla. Decydujce starcie midzy siami
szwedzko-dusko-norweskimi a niemieckimi oddziaami Meklemburczyka
miao miejsce na rwninie pod Falkoping (22 II 1389). Albrecht wraz
z synem zostali pojmani. W krtkim czasie prawie cay kraj, wyjwszy
Kalmar i Sztokholm, znalaz si w rkach panujcej ksinej.
WIE I MIASTO
Przez cae redniowiecze najwikszym posiadaczem ziemi by stan
chopski. Brak rde, ktre pozwoliyby stwierdzi, jak w cigu stuleci
zmieniay si proporcje midzy ziemi chopsk a ziemi pozostaych trzech
posiadaczy: Korony, szlachty i kocioa. Pierwsze informacje pochodz
dopiero z XVI w., kiedy ziemia naleca do Korony (kronojord) stanowia
5% uprawianego obszaru, ziemia szlachecka (fralsejord)  22%, ziemia
92
kocielna (kyrkejord)  21%, a chopska (skattejord)  52%. Rozmiary
dbr szlacheckich byy wiec stosunkowo ograniczone, co historycy szwedzcy
tumacz polityk krlewsk, zmierzajc do utrzymania duej iloci ziemi
obcionej podatkami, oraz kryzysem rolnictwa, ktry dotkn Szwecj
w XV w.
Powtarzajce si w XIV stuleciu zakazy przejmowania ziemi chopskiej
przez szlacht i koci dowodz, e w owym czasie zjawiska te miay
miejsce w tak duej skali, i zagraay umniejszeniem dochodw Korony.
Powstaje problem, czy wadza krlewska bya dosy silna, by moga zaha-
mowa proces zmniejszania iloci ziemi chopskiej na rzecz szlacheckiej
lub kocielnej, obdarzonej wolnoci podatkow. Wanym krokiem ku
temu bya redukcja podjta przez krlow Magorzat na przeomie XIV
i XV w. W 1396 r. na zjedzie w Nykoping zostay ustanowione kary za
posiadanie ziemi chopskiej. Specjalne komisje (rafsteting) miay decydowa
o egzekwowaniu nieprawnie nabytej lub zagarnitej ziemi. Wszystkie ziemie
chopw i Korony zajte po 1363 r. miay zosta oddane dawnym waci-
cielom. Zasig redukcji by znaczny. Czstkowe obliczenia jej wynikw
wykazay, e silnie ugodzia ona w ca szlacht; w poszczeglnych dziel-
nicach 7277% ziemi objtej redukcj byo w posiadaniu szlachty, a tylko
2328% w posiadaniu kocioa.
Wielcy waciciele ziemi, monowadztwo, szlachta i koci, nie pro-
wadzili wasnej gospodarki; rdo dochodw stanowiy wycznie czynsze,
pobierane od chopw czynszowych. Folwarki nie powstay nawet wok
zamkw i dworw.
Dominujcy wpyw na stosunki w obrbie wsi wywar kryzys rolnictwa,
ktry w pnym redniowieczu obj ca pomocn i zachodni Europ,
nie omijajc i Szwecji. Geneza tego kryzysu, objawiajcego si midzy
innymi spadkiem cen ziemi, nie jest w peni wyjaniona. By on niewtpli-
wie zwizany z dotkliwym brakiem siy roboczej, wywoanym czarn
mierci", odpywem ludzi do miast, kolonizacj ziem na pnocy i w Fin-
landii.
Skutki kryzysu nie ujawniy si ani jednoczenie, ani te z rwn
si w caym kraju. Zaleao to od miejscowych warunkw. W okolicach
jeziora Malar i w stergtlandzie, gdzie byy silne wsplnoty wiejskie,
by on mniej dotkliwy ni na poudniu i w dzielnicach zachodnich.
Trudnoci spowodowane brakiem siy roboczej zmuszay wacicieli
ziemi do obniania czynszw i ustpstw na rzecz landbor. Nie zapobiego
to wszake, szczeglnie na poudniu, opuszczaniu gospodarstw przez cho-
pw-dzierawcw. Obnienie czynszw i wzrost liczby pustek najdotkliwiej
odczuwaa drobna i rednia szlachta, licznie reprezentowana na poudniu,
93
przede wszystkim w Smalandzie. Kryzys doprowadzi j do ruiny i zmusi
do wyzbywania si ziemi, ktra przesza w rce monowadcw. W ten
sposb powstay wielkie nowe kompleksy dbr braci Axelssonw i Arwida
Trollego.
Zjawiska ekonomiczne spowodowane kryzysem miay te powane
nastpstwa dla gospodarki chopskiej. Historycy szwedzcy nie s zgodni
w ocenie, czy pooenie chopw zmienio si na korzy, czy te prze-
ciwnie, kryzys przyczyni si do ich zuboenia. Problem to o tyle wany,
e wie si bezporednio z interpretacj ruchw chopskich w XV w.
Postp w dziedzinie narzdzi rolniczych i metod uprawy roli dokonywa
si bardzo powoli. W wielu okolicach, gdzie rolnictwo byo sabiej rozwi-
nite i ustpowao hodowli, nadal bya stosowana jednopolwka. W rejo-
nach zboowych, do ktrych naleay niziny rodkowo-wschodniej Szwecji
i Yastergotlandu, wybrzee Norrlandu i okolice nad jeziorem Stor w Jam-
tlandzie, zaczto stopniowo wprowadza system dwu- lub trjpolwki.
Tylko na poudniu, w Skanii, Hallandzie, Blekinge, w czci Smalandu
oraz na wyspach Gotlandii i Olandii, trjpolwka bya stosowana ju
w redniowieczu.
Najbardziej rozpowszechnionym zboem w redniowieczu by jczmie.
Uywano go nie tylko do wypieku chleba i wyrobu kaszy, ale take do
warzenia piwa, jednego z podstawowych artykuw konsumpcyjnych.
Jeszcze w XVI w. w Szwecji rodkowej jczmie stanowi 6570%
wszystkich uprawianych zb. Pszenicy siano bardzo niewiele, owsa nieco
wicej, przede wszystkim na pasz dla koni, cho w dzielnicach zachodnich
z owsa wyrabiano take chleb i kasz oraz stosowano go do wyrobu sodu
do piwa. Uprawa yta wzrastaa powoli, najchtniej wysiewano je na wie-
ych karczowiskach.
W ogrodach, lecych poza anami uprawianymi przez wsplnot,
sadzono rzep, groch, bb, kapust. Due znaczenie miay len i konopie.
Stosowane w redniowieczu narzdzia rolnicze z maymi zmianami
przetrway w Szwecji do XIX w. W okolicach lesistych mae plka
uprawiano za pomoc motyki i opaty, podstawowym narzdziem by
wszake elazny pug. Uywano te brony, przy niwach posugiwano si
sierpem, a przy zbiorze siana  kos. Specjalne toporki i zakrzywione
noe suyy do zbierania lici, wykorzystywanych jako pokarm zimowy
dla byda.
We wszystkich wsiach, nie tylko w tych okolicach, gdzie przewaaa
hodowla, bydo domowe odgrywao du rol, dostarczajc wanych arty-
kuw konsumpcyjnych. Dla zapewnienia ochrony pl przed bydem obo-
94
wizyway  specjalne reguy;  charakterystycznym rysem  szwedzkiej  wsi
byy ogrodzenia, ktre oddzielay pola uprawne od pastwisk.
Cae ycie wsi byo unormowane przez szczegowe przepisy, zawarte
w prawach dzielnicowych i w Prawie krajowym. Wsplna uprawa roli
pocigaa za sob wiele konsekwencji, miedzy innymi konieczno wza-
jemnej pomocy ssiadw w razie choroby lub innych trudnoci, oczywicie
na cile okrelonych warunkach. Zbiory z pl, siano z k, a nawet ryby
ze wsplnych pooww i zwierzyn upolowan na owach dzielono wedle
losowania, biorc pod uwag nie tylko stan posiadania ziemi, ale take
Praca rolnika, fragment polichromii w kociele w Tensta koo
Uppsali, mai. Johannes Rosenrod
woon prac. Przestrzegania tych zasad pilnowa naczelnik wsi (dldermari),
zazwyczaj wybierany spord wolnych chopw. Spory rozstrzyga lokalny
ting.
redniowieczna Szwecja bya krajem chopskim. Poza kilkoma portami,
jak Sztokholm, Kalmar, Soderkoping, Ldose, Nykoping, Vastervik, cile
powizanymi z wielkim, midzynarodowym handlem, miasta byy mae,
ekonomicznie sabe i nie odgryway powaniejszej roli spoecznej i poli-
tycznej. Wiele osad miejskich nie posiadao murw i doprawdy trudno
byoby pozna, e mieszkacy domw otoczonych ogrodami i sadami
95
podlegaj prawom miejskim i nale do stanu mieszczaskiego. Nawet
w duych orodkach rolnictwo i hodowla odgryway znaczn rol w yciu
mieszczan.
W wikszoci miast przewaaa zabudowa drewniana. Dachy pokry-
waa czsto dar; Olaus Magnus w swej Historii (1555) opowiada, e pod-
czas oblenia lub w czasach godu bydo wypasano na dachach domw.
Rynek by zazwyczaj brukowany, a ulice, do szerokie, zaopatrywano
w drewniane chodniki, aby unikn brodzenia w bocie. Koci, na
pobliskim wzgrzu, growa nad miastem. Mimo duej imigracji Niemcw
miasta szwedzkie pod wzgldem urbanistyczno-architektonicznym byy
zblione do wzorw rdziemnomorskich, pnocnowoskich lub poud-
niowofrancuskich.
Rytm ycia miasta regulowany by przez tradycyjny kalendarz, w kt-
rym rok dzieli si na dwie poowy; zimow i letni. Bya to bardzo stara
tradycja. W 1961 r. w grobowcu w Starej Ldse badacze odnaleli kij
bukszpanowy z XII w. ze znakami kalendarzowymi, pokrywajcymi si
ze redniowiecznym kalendarzem miejskim. Rok miejski zaczyna si
 maja; dzie ten, najwiksze niekocielne wito w Szwecji, by
obchodzony jako wito radoci z odzyskania wiata i ciepa sone-
cznego. Tego dnia cechy odbyway posiedzenia, obierano mw za-
ufania i rad, otwierano nowy rok w ksigach protokow rady
i w ksigach sdowych.
Obyczaje te byy podyktowane klimatem; w okresie zimy ycie miasta
na poy zamierao. Z zapadniciem zmroku zamykano bramy. Ulice
zalegay ciemnoci, gdzieniegdzie tylko ledwie rozwietlone blaskiem
pochodni lub latarni. W domach rdem wiata i zarazem ciepa
byo ognisko. wiec lub kagankw uywano tylko w wita. Posiek
odbywa si dwa razy dziennie, okoo godz. 10 i po poudniu okoo
godz. 17. Wielomiesiczn monotoni przeryway na krtki czas wi-
ta kocielne lub jarmarki, ktre cigay do miasta przybyszw z dal-
szych okolic.
Bogaty materia ikonograficzny oraz inne rda pozwalaj do do-
kadnie pozna mieszczask kultur materialn. Umeblowanie domu
skadao si z aw, stow, skrzy i szaf w niszach. Wntrze byo surowe,
nie znano jeszcze kobiercw, zason, mikkich mebli, zydli, z rzadka tylko
opocze mogy przyozdabia goe ciany. Jednym z najcenniejszych mebli
byo oe zaopatrzone w pociel, na ktrym sypia pan domu ze sw
maonk. Pozostali czonkowie rodziny i czelad spali na awach bez
pocieli.
Do jedzenia  uywano ju  noy  i  yek  oraz  talerzy,  ale  nawet
96
w zamoniejszych domach posiadano ich tak niewiele, e go musia
przynosi wasn zastaw. Dzbany, puchary i kufle z metali szlachetnych
byy rzadkoci w domu mieszczanina, zazwyczaj zadowala si on gli-
nianymi, a bardzo rzadko cynowymi naczyniami. Sprzty kuchenne i na-
czynia  koty, rondle, patelnie z elaza, i miedzi, rony i miechy do
Sztokholm w XVI w. Fragment drzewoiytu F. Hogenberga z Civitatis orbis terra-
rum,  1574
podsycania ognia  byy ograniczone do minimum. Niezbdna bya
miednica, poniewa jedzono palcami, myjc je w trakcie posiku.
Spoeczno mieszczaska nie rnia si bardzo od mieszczan w innych
krajach, bya tylko o wiele biedniejsza. Trzon jej stanowili kupcy i rze-
mielnicy, brak przy tym ladw walk midzy tymi dwiema grupami, tak
charakterystycznych na przykad dla miast polskich. Obok czeladnikw
i uczniw do liczna bya suba najemna. Ludzi lunych traktowano
niezmiernie surowo.
wiadectwem wczesnych obyczajw s kary za kradzie. Zodziei
pitnowano, sieczono rzgami, czsto wieszano na szubienicy. Za po-
waniejsze przestpstwa grozio amanie koem czy inny rodzaj mierci
poczonej z torturami. Drobne wykroczenia karano grzywn. Niekiedy

97
take sdy radzieckie nakazyway jako kar odbycie pielgrzymki do miejsc
kultu religijnego.
Stosunki midzy mieszczastwem a kocioem byy do zoone. Jak
wikszo ludzi redniowiecza, tak i mieszczanie odznaczali si, przynaj-
mniej zewntrzn, pobonoci. Wielu synw mieszczaskich zajmowao
wysokie godnoci kocielne, by te koci potnym partnerem handlo-
wym. Jednoczenie wszake miasta niechtnie patrzyy na zajmowanie ziemi
miejskiej przez duchownych, kocioy i klasztory; marszaek Torgil Knut-
sson ju w kocu XIII w. zakaza duchowiestwu nabywa domw i grun-
tw w obrbie miast. Drugi punkt niezgody stanowio denie kocioa
do uzyskania swobd podatkowych w miecie. Niezadowolenie mieszczan
budziy ataki kocielne przeciw lichwie. Rady miejskie konsekwentnie
dyy do tego, by duchowiestwo i koci nie zdobyy silnej pozycji
w miecie. Nawet szkolnictwa nie oddano duchowiestwu, rada bowiem
wyznaczaa nauczycieli w szkole miejskiej.
Jak w caej Europie, tak i w Szwecji miasta posiaday samorzd admini-
stracyjny i sdowy; dawne prawa szwedzkie zostay zastpione przez
nowe, wzorowane na niemieckich, ktre zbliyy ustrj miejski do upow-
szechnionego w Niemczech czy w Polsce. Silne wpywy niemieckie przeja-
wiay si te w organizacji cechw i gildii kupieckich. Przeobraenie miast
szwedzkich nie byo jednak zupene, zachowao si wiele zwyczajw ro-
dzimych, wywodzcych si ze starych tradycji. Do nich np. zaliczy mona
obyczaj wsplnych wypraw rybackich. Miasta nadmorskie miay swe o-
wiska, nieraz odlege, dokd latem udaway si cae flotylle. W wyprawach
takich bray udzia rodziny, ojcowie, modzie i czelad. Zowione ryby,
po zasoleniu, byy podstawowym artykuem konsumpcyjnym.
Miasta cieszyy si na og opiek krlw; wyrazem jej s liczne
przywileje. wiadczenia na rzecz Korony ograniczay si w zasadzie do po-
datku, okrelanego osobno dla kadego miasta.
Pierwsze miejsce wrd portw szwedzkich zajmowa Sztokholm.
Nazw miasta, ktrego pocztki okryte s mrokiem, jzykoznawcy wy-
wodz od cieniny  Stocksundet, prowadzcej na jezioro Malar. Pnie
i odpadki drzewne z osad nad jeziorem, gdzie niegdy budowano okrty,
niesione z prdem ku morzu gromadziy si w cieninie, tak e z czasem
powstaa wysepka  po szwedzku holm. Poniewa leaa w cieninie, po-
czto j zwa Stockholmen.
Zapewne w poowie XIII w.  dokadna data nie jest znana 
ktry z wadcw zaoy na wzgrzu kasztel obronny, nazwany pniej
Trzy Korony (Tr Kronor), w ten sposb zapewniajc sobie panowanie
98
nad wan cienin czc Malar z morzem. W kilka lat pniej powstao
miasto, pooeniem swym predestynowane do tego, by sta si niebawem
wielkim portem handlowym i wanym orodkiem politycznym.
Miasto rozwijao si szybko. Wok dawnego kasztelu w pnym
redniowieczu stan obronny zamek, jeden z najpotniejszych w Szwecji,
poczony z murami, ktre otaczay zabudow w centrum wyspy. Port
mieci si poza murami, na rozlegych wybrzeach, tam te koncentrowao
si ycie gospodarcze.
Handlowe centrum Sztokholmu, Korntorget (Zboowy Rynek), zwany
od koca XV w. Jarntorget (elazny Rynek), leao na wskim przyldku
wyspy  Sderstrm. Otaczay je drewniane nadbrzea i pomosty. Przy
nadbrzeach cumoway lekkie statki  fartygi, pywajce po Malar i Za-
toce Botnickiej, ktre przywoziy zboe, maso, skry, tran, mied i elazo,
futra. Tu te cikie koggi z Lubeki, Gdaska i innych miast hanzeatyckich
adoway owe produkty w miejsce przywiezionych do Szwecji artykuw:
soli, sukna, wina, korzeni, ptna. Od poowy XIV w. statki z Finlandii
i Norrlandu nie mogy pyn dalej na poudnie ni do Sztokholmu,
wyjtek stanowio Abo. Przyczynio si to znacznie do rozwoju miasta
jako wielkiego portu handlowo-przeadunkowego.
Bezporednio za poudniow bram znajdoway si sukiennice miejskie,
gdzie skadano towary przywiezione do Sztokholmu, z wyjtkiem wina,
ktre byo skadane w piwnicy ratuszowej koo Stortorget (Wielkiego
Rynku). Handel sol odbywa si bezporednio na nadbrzeach, w otwar-
tych kramach.
redniowieczny Sztokholm nie by wielkim miastem; 12 miast podob-
nych mu mogoby si pomieci w obrbie murw Visby. Zabudowa cie-
niona starymi murami pocza si przenosi w pocztkach XIV w. na wy-
brzea. Wyjwszy zamek, koci, klasztory i moe take ratusz, zabudo-
wa bya drewniana a do drugiej poowy XV w. Co pewien czas (w 1296,
1330, 1344, 1407, 1419, 1458, 1495) miasto padao ofiar poaru, ktry
niszczy je doszcztnie. Dopiero w drugiej poowie XV w. poczto wznosi
domy z cegy; w kocu stulecia okoo 60% zabudowy stanowiy wysokie,
mieszczaskie kamieniczki, otaczajce przede wszystkim rynek i ulice
w obrbie murw. Nastpstwem rozwoju przestrzennego miasta bya prze-
budowa murw miejskich; ju w XIV w. opasano wysp obronnym murem
od strony morza, a w nastpnym stuleciu wzniesiono mur take od
poudnia.
Spoeczno mieszczaska dzielia si na dwie nieprzyjazne wobec
siebie grupy, Niemcw i Szwedw. Wzajemne antagonizmy, podsycone
przez konflikty polityczne okresu rzdw Albrechta Meklemburskiego,
99
znalazy dramatyczny wyraz w wielkiej rzezi 1389 r., tzw. KapUngamorden.
Mieszczanie niemieccy utworzyli bractwo kapturowe" i wraz z zaog
zamkow, wiern Albrechtowi, pojmali wielu mieszczan szwedzkich, prze-
wieli ich na wysepk Kaplinge (obecnie Blasie) i tam spalili ich ywcem;
ponad 300 Szwedw wygnano z miasta.
Podstaw ekonomiczn miast portowych stanowi w pierwszym rzdzie
handel. W XIII i XIV w. najwikszym handlowym partnerem Szwecji
bya Lubeka. Kupcy z Lubeki koncentrowali w swym rku wikszo
szwedzkiego eksportu i importu. Od koca XIV stulecia miejsce Lubeczan
zajmowali z wolna kupcy ze wschodnich miast hanzeatyckich, Gda-
ska, Rewala i Rygi.
Brak materiau kwantytatywnego uniemoliwia historykom ustalenie
rozmiarw wymiany handlowej, zarwno w zakresie eksportu, jak i im-
portu. Wykazy ca lubeckiego informuj tylko o eksporcie do Lubeki,
i to nie ze wszystkich miast, lecz jedynie z najwikszych portw szwedz-
kich. Nie obejmuj te artykuw wiezionych przez statki nalece do
duchowiestwa i szlachty, ktre byy zwolnione z ce.
Nie wiadomo take, jak wielkie byy iloci kruszcw wydobywanych
w kopalniach szwedzkich. Nie naley tu ulega sugestiom pyncym z p-
niejszego okresu, kiedy grnictwo stao si jedn z najwaniejszych gazi
produkcji i stanowio podstaw szwedzkiego eksportu.
Rejony grnicze znajdoway si w Varmlandzie, Narke, Vastmanlan-
dzie i poudniowej czci Dalarna. Zachowane rda nie pozwalaj na
wyjanienie wielu podstawowych problemw zwizanych z histori gr-
nictwa, rozwojem techniki, organizacj produkcji. Jak we wszystkich kra-
jach europejskich, wydobycie rudy leao w rkach gwarectw i odbywao
si zespoowo, na tych samych zasadach co w Polsce, Niemczech, Czechach.
Zaangaowanie kapitaw niemieckich, przede wszystkim lubeckich, miao
due znaczenie nie tylko dla zwikszenia produkcji i modernizacji technicz-
nej kopal, ale take w zakresie organizacji, wzorowanej na niemieckiej.
Wpyw ten mona obserwowa na przykadzie Kopparberg koo Falunu,
najwikszej kopalni miedzi. Poza kupcami niemieckimi monowadcy
i koci lokowali swe kapitay w grnictwie, ingerujc w prawa gwa-
reckie. Wreszcie krlowie z racji dochodw, jakie kopalnie przyno-
siy Koronie, ywo interesowali si produkcj grnicz i popierali jej
rozwj.
Szwedzcy gwarkowie, ktrzy wywodzili si z wolnych chopw i zacho-
wali zwizek z rolnictwem, wyrniali si pooeniem ekonomicznym
i pozycj spoeczn. Obok gwarkw ju w XIV w. pocza si z wolna
ksztatowa kategoria najemnych robotnikw.
100
W ORBICIE UNII KALMARSKIEJ
Crka Waldemara Atterdaga, ktra jako modziutka dziewczyna
polubia krla Norwegii Hakona i po mierci ojca, a nastpnie ma spra-
wowaa w imieniu maoletniego syna Olufa rzdy w dwch krlestwach,
bya wybitn wadczyni, obdarzon du inteligencj, siln indywidual-
noci i talentem politycznym. Wychowana przez ojca, jak on opowiadaa
si za maksymalnym wzmocnieniem wadzy krlewskiej.
Ukad w Dalaborg i zwycistwo odniesione nad Albrechtem Meklem-
burskim pod Falkping rozcigny wadanie Magorzaty na cay P-
wysep Skandynawski oraz posiadoci szwedzkie w Finlandii. Utrzymanie
tego wadztwa wymagao wielkich wysikw, zarwno militarnych, jak
i dyplomatycznych.
Pokonani Meklemburgowie nie wyrzekli si roszcze do krlestwa
szwedzkiego. Nie mogc przeciwstawi si poczonym armiom trzech kr-
lestw, rozpoczli blokad Szwecji. Z portw meklemburskich  Rostocku
i Wismaru  wypyway na morze statki, aby przeszkadza egludze do
portw skandynawskich oraz pustoszy wybrzea pwyspu. Korsarze,
ktrzy rekrutowali si z awanturnikw z caej Europy, utworzyli bractwo
zwane brami witalijskimi lub witalianami. Bazy braci witalijskich mieciy
si na Gotlandii, gdzie korzystali z opieki i poparcia ksicia meklem-
burskiego.
Dziaalno korsarzy, powanie zagraajca egludze na Batyku,
wywoywaa niezadowolenie Hanzy, najywiej zainteresowanej w utrzy-
maniu spokoju na morzach. Jej porednictwo odegrao te istotn rol
w rokowaniach midzy krlow Magorzat a ksitami meklemburskimi.
W 1395 r. na zamku w Lindholm w Skanii zostao zawarte porozumienie,
na mocy ktrego Albrecht, przebywajcy w niewoli od bitwy pod Fal-
kping, uzyska wolno w zamian za wysoki okup. Porczycielami okupu
byy miasta hanzeatyckie. Jako zastaw ze strony Albrechta Hanza otrzy-
maa Sztokholm, zobowizujc si po upywie 3 lat przekaza miasto
Magorzacie. Porozumienie to byo korzystne dla Szwecji, cho naleao
si obawia, e Hanza nie dotrzyma zoonych zobowiza.
Niemaej zrcznoci ze strony Magorzaty wymagao utrwalenie pozycji
w krlestwie szwedzkim. Na mocy ukadu w Dalaborg egzekutorzy testa-
mentu Bo Jonssona przekazali Magorzacie wikszo zastaww Korony
wykupionych przez potnego drotsa. W dwa lata pniej krg monych
zwizanych z programem Bo Jonssona przesta w zasadzie istnie. Sta-
nowio to bez wtpienia sukces krlowej, cho przekazanie jej dbr i zam-
kw poczone byo z warunkami wysunitymi przez monowadztwo.
101
Magorzata musiaa si zobowiza, e bdzie strzega praw krlestwa,
a wic respektowaa udzia Rady w sprawowaniu wadzy, zachowywaa
przywileje szlachty i kocioa, nie dopuszczaa cudzoziemcw do Rady
i urzdw.
Zawarty w Kungabalk idea ograniczonej monarchii by sprzeczny
z deniami Magorzaty, tote krok po kroku przez cae panowanie amaa
swoje zobowizania. Wbrew zapewnieniom na zamkach szwedzkich osa-
dzano Niemcw i Duczykw, zaufanych i oddanych ludzi krlowej,
ktrzy przez sw samowol, a moe i samym faktem obcoci etnicznej
budzili niezadowolenie ludnoci.
Rwnie niepopularne byy inne posunicia Magorzaty z pierwszych
lat jej rzdw, przede wszystkim nowe podatki, obowizujce wszystkich
poddanych, duchowiestwo i szlacht na rwni z chopami wolnymi
i czynszowymi.
Budzca si nieufno stanw bya dla krlowej tym groniejsza, e
po zakoczeniu konfliktu z ksitami meklemburskimi Magorzata przy-
stpia do realizowania projektw trwaej unii trzech krlestw skandy-
nawskich.
Na wadc wielkiego pastwa wybraa Magorzata Eryka, wnuka swej
siostry Ingeborgi, a syna Warcisawa, ksicia zachodniopomorskiego.
W 1389 r. picioletni ksi przyby do Nidaros i obwoany zosta krlem
Norwegii. Moe ju w trzy lata pniej, a na pewno w styczniu 1396 r.,
Magorzata uzyskaa obir Eryka na tron duski. Pozostao jeszcze prze-
prowadzenie elekcji w Szwecji. I tu Magorzata odniosa sukces. Zgodnie
z jej wol na wiosn 1396 r. w Skar odbya si elekcja Eryka, w lipcu
powtrzona jeszcze na tradycyjnym boniu Mora. Aktowi temu towarzy-
szyo porozumienie midzy krlow a panami szwedzkimi, ktrego rezultat
stanowi reces z Nykpingu, zawierajcy nowe zobowizania ze strony Ma-
gorzaty. Dokument ten dowodzi politycznych talentw wadczyni, czynic
bowiem zado daniom stanw szwedzkich w istocie by on zdecydo-
wanie korzystny dla Korony. Postanowienia recesu wymierzone byy przede
wszystkim przeciw samowoli wjtw krlewskich, przewidujc miedzy
innymi egzekucj dbr chopskich i krlewskich, zagarnitych za panowania
Magnusa Erikssona i Albrechta. Zakres redukcji omwionej ju wyej
by jednak  jak wiemy  o wiele szerszy.
Reces z Nykpingu zawiera te zapowied spotkania panw szwedz-
kich z dostojnikami duskimi i norweskimi, podczas ktrego zgodnie
z rad i wol" krla i Magorzaty zostan ustalone zasady wspycia
trzech krlestw, zczonych pod berem jednego wadcy dla wiecznego
102
pokoju". Czas i miejsce spotkania nie byy wymienione w dokumencie,
zapewne miao si ono odby z okazji wielkiego zjazdu koronacyjnego
zwoanego do Kalmaru latem 1397 r.
Mimo i Eryk nie osign jeszcze penoletnoci, 17 czerwca 1397 r.
zosta uroczycie koronowany w Kalmarze przez arcybiskupw Lund
i Uppsali jako krl Szwecji, Danii i Norwegii. Zgodnie z recesem z Nyk-
pingu temu ceremoniaowi winien by towarzyszy akt potwierdzajcy uni
i nadajcy jej ostateczny ksztat ustrojowy. Istniay bardzo powane sprzecz-
noci midzy deniami krlowej, rzeczniczki silnej wadzy monarszej,
a interesami monych, ktrzy  szczeglnie w Danii i Szwecji  obawiali
si utraty wpyww. Trudno byo te, mimo zblienia, jakie nastpio
midzy krajami skandynawskimi, tak zabezpieczy interesy wszystkich
uczestnikw unii, by zapewni jej trwao. wiato na to, co dziao si
w Kalmarze, rzucaj dwa dokumenty prawie o miesic pniejsze ni
ceremonia koronacji. S to list koronacyjny (krdningsbrev) z 13 lipca
1397 r. i list unijny (unionsbrev) wydany na w. Magorzat", a wic 13
lub 20 lipca. Pierwszy z nich, podpisany przez 67 biskupw, praatw,
rycerzy i giermkw, zachowa si w oryginale, na pergaminie, z pie-
czciami. Wyraona w nim jest zgoda na koronacj Eryka Pomor-
skiego.
Drugi dokument, spisany na papierze z licznymi poprawkami i inter-
polacjami, bardziej przypomina koncept ni ostatecznie sporzdzony akt
unii, cho mowa jest o tym, e bdzie on podstaw do sporzdzenia
6 jednobrzmicych egzemplarzy. W dokumencie wymienia si 17 dostoj-
nikw z wszystkich krlestw, 7 Szwedw, 6 Duczykw i 4 Norwegw.
Midzy innymi podpisali go arcybiskupi Lund i Uppsali oraz biskupi
Roskilde i Lund. Nie wszyscy z wymienionych przyoyli jednak swe
znaki piecztne, brak pieczci Norwegw oraz 3 Duczykw.
Pierwszy punkt listu unijnego potwierdza uni personaln pastw skan-
dynawskich stwierdzeniem, e Eryk bdzie krlem do koca swego ycia",
potem za trzy krlestwa bd mie jednego krla i nie wicej".
Jeliby Eryk mia jednego syna, moe on zosta obrany krlem, gdyby
mia ich wicej, jeden bdzie panowa, a pozostali otrzymaj lenna. Zosta-
nie za krl bezpotomnym, wwczas rady zgodnie naznacz elekta. Dalej
dokument zawiera zobowizanie zaprzestania wzajemnych sporw i walk.
Poczone uni krlestwa miay prowadzi wspln polityk zagraniczn,
wystpowa cznie w wypadku zbrojnych konfliktw, zachowujc odrbne
prawa i administracj.
Dyskusj wok interpretacji obu kalmarskich dokumentw mona
bez wtpienia uzna za jeden z najduszych sporw w caej historiografii
103
skandynawskiej. Przedmiot rozwaa stanowiy zarwno formalne zagad-
nienia zwizane z charakterem unionsbrev, jak i tre pism. Niektrzy histo-
rycy uwaali, e nie mona mwi o formalnej unii trzech krlestw,
poniewa unionsbrev nie jest oficjalnym aktem, lecz tylko projektem.
Najistotniejszy problem, jaki wyania si z tych sporw, jest cigle
nie rozstrzygnity i z uwagi na stan zachowania rde pozostanie ju
zapewne w krgu hipotez. Czy unionsbrev by zgodny z deniami Mago-
rzaty i oznacza poparcie jej planw, czy te powsta on jako wyraz mono-
wadczej nieufnoci wobec krlowej, zmierzajcej do wzmocnienia wadzy
krlewskiej? Badacze w Danii i Szwecji stoj na stanowisku, e unions-
sbrev by w swych tendencjach przeciwstawieniem si Magorzacie i wyda-
nemu z jej woli listowi koronacyjnemu, w ktrym zawarta jest zasada
rzdw samowadczych i dziedzicznego krlestwa. Za t interpretacj
przemawia wiele argumentw; monowadztwo duskie, a zwaszcza
szwedzkie, obawiao si nadmiernego wzrostu potgi krla, Szwedzi poza
tym nie chcieli duskiej preponderancji w unii. Std ci sami panowie,
ktrzy zoyli podpisy pod listem koronacyjnym, poprzez sporzdzenie
drugiego aktu zamierzali cile okreli zakres unii i zagwarantowa
zachowanie dawnych praw kadego krlestwa.
Krlestwa skandynawskie zjednoczone pod panowaniem Eryka two-
rzyy najwikszy organizm pastwowy w Europie, obejmujcy okoo
1,2 mln km2, sabo natomiast zaludniony, poniewa liczba mieszkacw
Szwecji, Danii i Norwegii przekraczaa nieco ptora miliona. Z tego
blisko poowa zamieszkiwaa Dani, ktra te bogactwem i rozwojem
gospodarczym przewyszaa pozostae dwa kraje. Byo te oczywiste, e
Dania wysunie si na czoo unii, narzucajc sw dominacj Szwedom
i Norwegom.
Uroczysta koronacja Eryka nie pozbawia krlowej wadzy w adnym
z trzech pastw skandynawskich. Zachowaa j do mierci, pozostawiajc
Brykowi tylko udzia w ceremoniach.
Opozycja przeciw rzdom Magorzaty bya szczeglnie silna w Szwecji.
Stronnicy Albrechta Meklemburskiego nie zaprzestali dziaa przeciw
Magorzacie, Sztokholm by w rkach hanzeatw, Wyspy Alandzkie i dua
cz Norrlandu znalaza si we wadaniu wodza braci witalijskich.
Niepokojca bya take sytuacja na Gotlandii, gdiie na mocy porozu-
mienia z 1395 r. Meklemburgowie zatrzymali Yisby. W rok pniej silna
flota meklemburska wyldowaa na wyspie. Dowdca wojsk Magorzaty,
szwedzko-duski rycerz Ste Sture, przeszed na stron ksicia meklem-
burskiego, a po jego mierci zawadn Gotlandi i wzorem braci wita-
lijskich zacz uprawia korsarstwo. Skorzysta z tego zakon krzyacki 
104
w 1398 r. wielki mistrz Konrad von Jungingen odkupi od ksit meklem-
burskich Yisby i zaj wysp.
Wobec tylu przeciwnikw Magorzata zostaa zmuszona do podjcia
dziaa dyplomatycznych. Pierwsze jej posunicie  rokowania z Krzy-
akami i Hanz  uwieczy ukad w Kopenhadze (sierpie 1398). Zakon
zachowa Gotlandi, natomiast hanzeaci zwrcili krlowej Sztokholm,
otrzymujc w zamian potwierdzenie wszystkich starych przywilejw
w trzech krlestwach skandy-
nawskich zgodnie z postano-
wieniami z 1395 r. Magorzata
przez cae swe rzdy liczya si
z potg Hanzy i nie prbowa-
a, jak to czynili jej poprze-
dnicy, uwolni handlu Szwecji
i Danii od preponderancji han-
zeatyckiej.
Odzyskanie Sztokholmu
wzmocnio pozycj krlowej
w pnocnej Szwecji. Nieba-
wem take norrlandcy korsarze
ukorzyli si przed Magorzat.
Knut Bosson, syn drotsa Bo
Jonssona, ktry dotychczas
sprzyja Meklemburgom, po-
godzi si z krlow i zwrci
jej zamki w Finlandii. Po tych
sukcesach Magorzata podja
wysiki, by odzyska Gotlandi.
Zakon w obliczu groby inter-
wencji militarnej zgodzi si
odstpi wysp za do wysok
sum pienin (1408 r.).
W polityce wewntrznej Magorzata w dalszym cigu zmierzaa do
wzmocnienia wadzy krlewskiej poprzez wzrost dochodw Korony i two-
rzenie oddanej krlowi warstwy ludzi nowych", ktrzy swe wyniesienie
zawdziczali woli monarszej, a nie potdze rodu. Krlowa dbaa o zacho-
wanie dobrych stosunkw z Rad Krlestwa, wiele przebywaa w Szwecji,
czsto spotykaa si z przedstawicielami monowadztwa. Za jej spraw
ju w 1391 r. zostaa przeprowadzona kanonizacja w. Brygidy.
Liczne skargi na zwikszanie ciarw podatkowych za rzdw Ma-
Winieta   rkopisu   kodeksu   praw   z poowy
XIV   w.,   przedstawiajca   krla   koronowa-
wanego przez dwch biskupw
105
gorzaty trzeba traktowa z du ostronoci. W wielu wypadkach mona
stwierdzi, e ucisk podatkowy nieco zela. Potrzeby Korony zmuszay
jednak do nakadania nowych podatkw. Skargi narastay, niezadowolenie
ujawniao si przy rnych sposobnociach i zataczao bardzo szerokie
krgi, podatki bowiem obciay na rwni wolnych chopw, jak i chopw
czynszowych w dobrach kocioa i szlachty, co z kolei prowadzio do
uszczuplania dochodw wacicieli.
Do wzrostu obcie powanie przyczynio si pogorszenie si monety
szwedzkiej. Gdy relacja dawnej monety w stosunku do srebra wynosia
1:6, nowe pienidze, ktre poczto wybija w 1405 r., posiaday warto
l :8 (l grzywna srebra = 8 grzywien penningar).
Istotne podoe konfliktw midzy krlow a szlacht i kocioem
stworzya przeprowadzona redukcja ziemi chopskiej i koronnej. Podjta
za przyzwoleniem monych w recesie z Nykping, pocigna za sob
wiele ostrych antagonizmw, poniewa przy jej realizacji odsunici zostali
przedstawiciele szlachty i duchowiestwa.
W zwizku z redukcj ujawni si problem urzdnikw krlewskich,
niezwykle doniosy dla stosunkw midzy krlow a jej szwedzkimi pod-
danymi. Nie respektujc adnych zobowiza, amic prawa krlestwa,
Magorzata nadawaa zamki, woci i urzdy ludziom spoza krgw sta-
rego rodowego monowadztwa, nierzadko cudzoziemcom lub vanbor-
dingar  nisko urodzonym. Kiedy w 1408 r. zawakowao arcybiskupstwo
w Uppsali, papie na skutek interwencji krla Eryka nominowa kanclerza
Jnsa Gerekessona, mimo e kapitua wczeniej wybraa kanonika Andersa
Jnssona. Po raz drugi ingerencja w sprawy obsady stanowisk kocielnych
powtrzya si w tym samym roku, kiedy krl i Magorzata przeforsowali
Andersa Jnssona na biskupstwo Strangnas wbrew kandydatowi wybra-
nemu przez kapitu.
Pozyskanie poparcia papiea przeciw szwedzkiemu duchowiestwu
byo wielkim sukcesem Magorzaty; autorytet najwyszego dostojnika ko-
cioa nie zapobieg wszake narastaniu silnej opozycji w koach ducho-
wiestwa w Szwecji. Znalaza ona wyraz na synodzie w Arboga (1412);
domagano si przywrcenia dawnych praw kocioa, groc kltw, jeli
skargi zebrane do przedstawienia Magorzacie i Brykowi nie bd uwzgld-
nione. Kiedy nieco pniej, bo w padzierniku 1412 r., Magorzata za-
koczya ycie, w diariuszu klasztoru Yadstena zanotowano, i wydarzenie
to byo bardzo pomylne dla krlestwa.
Eryk, wychowany przez Magorzat, od dziecicych lat by przygoto-
wywany do poprowadzenia dalej rozpocztego przez ni dziea  budowy
106
potgi Skandynawii. Z t myl krlowa znalaza mu maonk w osobie
Filippy, crki Henryka IV, krla Anglii. Dya w ten sposb do zblie-
nia z Angli, ktra obok Niderlandw bya najbardziej zaangaowana
w ograniczaniu dominacji Hanzy.
Objwszy po mierci babki rzeczywiste rzdy w trzech krlestwach
poczonych uni, Eryk podj program Magorzaty i realizowa go z wielk
energi, znajdujc nowych potnych sprzymierzecw, wrd nich cesarza
Zygmunta Luksemburskiego. Cesarz popar Eryka w konflikcie z hrabiami
Holsztynu o Szlezwik, ktry Dania utracia za rzdw Waldemara Atter-
daga, a Magorzata bezskutecznie prbowaa odzyska. Mody krl zama
rozejm zawarty przed mierci Magorzaty i w 1413 r. zwoa Danehof,
zjazd panw duskich, aby ten wyda wyrok przeciw hrabiom Holsztynu,
pozbawiajcy ich praw do ksistwa Poudniowej Jutlandii za zamanie
zobowiza lennych (feloni). Zygmunt zatwierdzi wyrok Danehofu (1415),
a kiedy Holsztyczycy nie ustpili, w 1424 r. wyda na korzy Eryka
wyrok cesarski w sprawie Szlezwiku.
Wojna z hrabiami Holsztynu cigna si, z przerwami, przez lata
14101423 oraz 14261432. Holsztyczykw popierali inni nieprzyja-
ciele Eryka, przede wszystkim miasta wendyjskie na czele z Lubek, ktre
czuy si powanie zagroone przez kierunek dziaania nowego wadcy
unii skandynawskiej.
Eryk zerwa z ostron polityk Magorzaty wobec Hanzy i otwarcie
zmierza do zdobycia supremacji handlowej na Batyku, wypierajc han-
zeatw. Osigniecie tego celu wydawao si realne; Eryk by panem wszyst-
kich portw pnocnych, a na poudniu posiada oparcie w ksistwie
zachodniopomorskim. Polsko-litewskie zwycistwo pod Grunwaldem zni-
weczyo moliwo dalszej ekspansji zakonu krzyackiego. Czynic
wysiki, by odzyska Estoni, dawn posiado dusk, ktr Waldemar
Atterdag odsprzeda Krzyakom, Eryk liczy na Polsk, od 1419 r.
sprzymierzon z pastwami skandynawskimi.
Polska zajmowaa istotne miejsce w planach krla. Podczas powrotnej
podry z Budy, gdzie na dworze cesarza Zygmunta odby si proces
o Szlezwik, Eryk odwiedzi Krakw i uczestniczy w weselu Wadysawa
Jagiey z Zofi Holszask. Zamyla on pozyska Jagie dla idei wiel-
kiej unii nadbatyckiej, zjednoczonej pod panowaniem Bogusawa, ksicia
pomorskiego, ktrego przeznacza na nastpc w trzech krlestwach
skandynawskich. Maestwo Bogusawa z Jadwig, crk Jagiey, miao
zapewni wspdziaanie Polski i Litwy w realizowaniu owych dalekosi-
nych zamiarw.
W poszukiwaniu sprzymierzecw w walce o Batyk wadca skandy-
107
nawski nawiza kontakty z Nowogrodem oraz z Angli i Niderlandami.
Kupcy angielscy i niderlandzcy mieli zastpi hanzeatw, Duczycy bowiem
i Szwedzi nie dysponowali odpowiednimi kapitaami.
Wyzwaniem dla Hanzy byo te ograniczanie przywilejw handlo-
wych kupcw niemieckich i popieranie aktywnoci kupcw miejscowych,
zwaszcza w zakresie handlu midzynarodowego. W tych warunkach Eryk
nie mg liczy na powodzenie swych pertraktacji z miastami wendyjskimi,
ktre pragn pozyska przeciw Holsztyczykom. Okoo 1420 r. represje
krlewskie przeciw hanzeatom stay si tak wyrane, e miasta poczy
szykowa kontr uderzenie w postaci blokady handlowej. W odpowiedzi
na to Eryk zamkn resund dla statkw hanzeatyckich. Doszo do otwar-
tych dziaa wojennych, w ktrych rycho ujawnia si przewaga krla.
Hanza stana przed alternatyw rezygnacji z czci przywilejw lub
skadania opat za przekraczanie resundu.
Aby zapewni panowanie nad cienin, po obu jej brzegach wzniesiono
potne zamki obronne, na zachodnim brzegu koo Halsingr zamek
Krogen, na wschodnim za koo Halsingborgu  Karnan. Pozwalay one
dowolnie zamyka eglug, co stanowio potn bro przeciw Hanzie.
W 1429 r. ustanowione zostay ca pobierane w Halsingr, ktre rycho
stay si istotnym rdem dochodw krlewskich i przez nastpne stulecia
byy przedmiotem sporw midzy Dani i Szwecj. Zachowane od koca
XV w. rejestry ca sundzkiego zawieraj bezcenny materia dla badaczy
dziejw handlu batyckiego.
egluga na Batyku staa si niebezpieczna. Kiedy Eryk pooy areszt
na statki hanzeatyckie wiozce towary z zachodniej Europy, silna flota
hanzeatycka pojawia si u wybrzey Danii (1427). Po jej klsce Hanza
ogosia now blokad portw skandynawskich. Walki trway, powodujc
bardzo dotkliwe nastpstwa dla obu stron. Dopiero w 1432 r. przy po-
rednictwie zakonu krzyackiego, ktry wystpowa z ramienia cesarza,
zostao zawarte zawieszenie broni, bdce wyran porak Eryka, Hanza
bowiem utrzymaa swe dawne przywileje, a hrabiowie Holsztynu zachowali
wikszo posiadoci. Po dwch latach, wypenionych bezustannymi nie-
porozumieniami, poniewa kaperska flota Eryka nadal zagraaa egludze
na Batyku, krl podczas kolejnych pertraktacji w Yordingborgu zatwier-
dzi warunki rozejmu z 1432 r. Tym samym ostatecznie rozwiay si
nadzieje na zaamanie przewagi hanzeatw na Batyku.
Do podpisania traktatu w Yordingborgu zmusiy Eryka wydarzenia,
jakie w tym czasie nastpiy w Szwecji. Obejmujc rzdy po mierci
Magorzaty krl zrazu podj kroki zmierzajce do uspokojenia narasta-
108
jcego wzburzenia. Odby wwczas podr po swym szwedzkim krlestwie,
stara si pozyska stronnikw, do dugo przebywa w kraju, dc do
uporzdkowania spraw podatkowych i administracji.
Tym wysikom przeczya jednak caa polityka wewntrzna Eryka, ktry
usiowa realizowa, podobnie jak Magorzata, rzdy osobiste. Wkrtce
te Szwedzi poczli dotkliwie odczuwa skutki wojny z Hanz.
Poczyniwszy niewielkie ustpstwa na pocztku swego panowania, Eryk
szed dalej ladami Magorzaty. Zamki i lenna oddawa cudzoziemcom.
Do duego znaczenia dosza wwczas rodzina Knigsmarkw, ktra osiada
w Szwecji za czasw Albrechta. Wiele szlachty przybyo z Pomorza.
W zamku sztokholmskim osadzi krl Hansa Krpelina, ktrego mimo
niemieckiego pochodzenia wprowadzi do Rady. Okoo 1430 r. prawie
wszystkie zamki byy ju w rkach cudzoziemskich. Szwedzi zachowali
tylko zamki w Finlandii.
Cudzoziemscy wjtowie byli znienawidzeni przez chopw. Oskarano
ich o samowol, nieposzanowanie praw, ucisk. Budzili oni take jawn
nienawi wyszych stanw. Korzystajc z poparcia Eryka, wjtowie kr-
lewscy i dowdcy zamkw nabywali rozlege dobra, cignli te korzyci
z posiadanych nada i sprawowanych urzdw. Byo to sprzeczne z prawami
krlestwa, ktre Eryk zaprzysig przy elekcji, a co waniejsze, czyo
si z ograniczeniem wpyww starego monowadztwa.
Niezadowolenie monych miao te gbsze podstawy. Dynastyczne
plany Eryka groziy zasadzie elekcyjnoci tronu szwedzkiego. Krl zobo-
wiza wszystkich swych lennikw, by w razie jego bezpotomnej mierci
przekazali zamki i woci Bogusawowi IX Pomorskiemu. Elekcja byaby
wwczas tylko formalnoci.
Polityka fiskalna krla bya dalszym czynnikiem sprzyjajcym wzrostowi
wzburzenia. Brykowi udao si zwikszy dochody Korony, midzy innymi
poprzez uporzdkowanie gospodarki we wociach krlewskich. Prbowa
rwnie wprowadza reformy podatkowe. Potrzebujc pienidzy na wojn
z Holsztynem, w 1422 r. pocz bi miedzian monet, ktra nominalnie
miaa t sam warto co srebrna. Jednoczenie malaa warto monet
srebrnych. Wynikiem tego by wzgldny wzrost obcie podatkowych
oraz postpujcy odpyw lepszej monety ze Szwecji.
Wojny pocigay za sob take inne obcienia ludnoci we wszystkich
krlestwach. Krl chcia wznowi stary system ledung, zmuszajc pod-
danych do wiadcze na rzecz floty. Wiele szlachty i rycerzy brao udzia
w walkach. Koci i miasta byy obowizane do wystawienia zbrojnych.
Statki zamiast towarw woziy prowiant i zaopatrzenie dla okrtw wo-
jennych.
109
Najbardziej dotkliwe byy wszake blokady handlowe. Tylko jeden
szwedzki port na wybrzeu zachodnim, Ldse, by dostpny dla kupcw
niderlandzkich i angielskich, ktrzy mogli zastpi hanzeatw. Blokada
te czsto uniemoliwiaa kontakty z miastami pruskimi i inflanckimi.
Zahamowanie importu, zwaszcza soli, oraz eksportu, zwaszcza kruszcw,
miao dla Szwecji bardzo powane nastpstwa.
Trudnoci eksportu kruszcw odbiy si przede wszystkim na pooeniu
ludnoci w okrgach grniczych. Cz elaza odbiera Gdask, nie mg
on jednak cakowicie przej roli Lubeki, najwikszego odbiorcy osmun-
du  szwedzkiego elaza. Gromadziy si zapasy rudy, spaday ceny.
Nie jest przypadkiem, e bunt, ktry w 1434 r. rozgorza przeciw Brykowi,
rozpocz si w najwikszym okrgu grniczym, Bergslagen.
Na tle specjalnych obcie zwizanych z wojn doszo rwnie do
zaostrzenia konfliktu Eryka z duchowiestwem szwedzkim. Krl chcia,
by koci popar swym autorytetem jego wojny z Hanz i w tym celu
dy do podporzdkowania sobie hierarchii kocielnej.
Orodkiem opozycji kocielnej przeciw Brykowi bya kapitua uppsal-
ska, w ktrej wyrnia si kanonik Olov Laurensson. Przedmiot konfliktu
stanowia kwestia obsady arcybiskupstwa, przy czym w gr wchodzia
zarwno niech do kandydatw narzuconych przez krla, jak i sama
zasada wybieralnoci arcybiskupa i biskupw przez kapituy. W walce
prowadzonej z Brykiem kapitua znalaza wielu sojusznikw. Popiera
j biskup Linkopingu Knut Bosson oraz wielu monych panw z okolic
Malar, wrd nich lagman Sdermanlandu Nils Erengislesson z rodu
Hammersta oraz bracia Bengt i Nils Jnsson Oxenstierna. Kapitua
wiedziaa te z pewnoci o nastrojach panujcych wrd chopw, a zwasz-
cza wrd grnikw w Dalarna.
Niepokoje w Dalarna zaczy si okoo 1430 r. Przywdca miejscowych
grnikw i chopw, szlachcic Engelbrekt Engelbrektsson, sam take gr-
nik, zwrci si ze skarg do krla, przedstawiajc mu bezprawne postpki
wjta w zamku Yasteras. Kiedy Eryk zlekceway skarg, chopi urzdzili
napad na dwr Borganas, nalecy do wjta, a nastpnie pocignli ku
Yasteras. Rada szwedzka zdoaa wwczas uciszy lokalny jeszcze bunt,
jednak nie na dugo. W czerwcu 1434 r. wybucho w Dalarna powstanie,
ktre rozprzestrzenio si na cae krlestwo Szwecji.
Po spaleniu dworw Borganas i Kpinghus oraz zajciu zamku Yas-
teras oddziay zoone z chopw i grnikw pod wodz Engelbrekta skie-
roway si do Upplandu. Do powstacw przyczy si lagman tej dziel-
nicy, Nils Gustavsson (Bat) wraz z synem, Brykiem Puke. Oddziay Eryka
Puke zdobyy szereg zamkw w Norrlandzie.
110
W poowie lipca Engelbrekt ze swymi wojskami stan pod murami
Sztokholmu. Nie mogc zdoby zamku, zawar zawieszenie broni z jego
dowdc Hansem Krpelinem, ktre miao trwa do 11 listopada. Umoli-
wio to dalszy marsz na poudnie, gdzie Engelbrekt stosowa t sam
taktyk, zawierajc krtkotrwae zawieszenia broni z dowdcami tych
zamkw, ktre mogy duej zatrzyma jego oddziay.
wczesny program powstacw scharakteryzowa kupiec gdaski Ber-
nard Ossenbrygge, przebywajcy wtedy w Sztokholmie. W licie do rady
gdaskiej pisa miedzy innymi: chc mie jednego krla w Szwecji...
chc przepdzi krla duskiego z trzech pastw, chc by swymi was-
nymi panami... chc oni, by w Szwecji byo tak, jak byo dawniej, za
czasw krla Eryka, ktrego teraz kraj czci jako witego. W jego czasach
nie pobierano adnych ce ani podatkw, ani nie nakadano na wolnych
chopw ciarw, tak jak to jest obecnie".
Gdy wojska Engelbrekta byy zajte obleniem zamku Ringstadholm
koo Norrkpingu, on sam uda si w sierpniu do Yadstena, gdzie zgro-
madzia si wikszo szwedzkiej Rady Krlestwa. Wedle jednego z naj-
ciekawszych rde opisowych tych czasw, Kroniki Karola, obrady miay
bardzo burzliwy przebieg, nie jest to jednak rdo godne wiary. W wyniku
pertraktacji Rada Krlestwa cakowicie przesza na stron powstacw.
Czonkowie Rady obecni wwczas w Yadstena wystosowali pismo do Eryka
Pomorskiego, w ktrym wyjaniali, e porozumieli si z ludem, i oskarali
krla, i nie dotrzyma przysigi zoonej przy elekcji, groc mu wypo-
wiedzeniem wiary i posuszestwa. Kiedy Eryk w odpowiedzi wezwa
Rad, by nie wizaa si z buntownikami, 12 wrzenia 1434 r. ogoszono
proklamacj skierowan do Zakonu, Hanzy i norweskiej Rady Krlestwa,
uzasadniajc w niej powstanie przeciw Erykowi.
Poparcie, jakie Rada Krlestwa udzielia powstaniu, w duym stopniu
zmienio charakter ruchu. Czonkowie Rady i inni monowadcy wczyli
si do powstania i zmierzali do tego, by w peni podporzdkowa je
kierownictwu Rady.
Po zajciu zamku Stegeborg, ktry panowa nad wjazdem do Sder-
kpingu, wojska powstacze podzieliy si na trzy grupy, aby zawadn
poudniowymi i zachodnimi dzielnicami. Dowdcami grupy, ktra miaa
zaj zamki Stegeholm i Kalmar na wybrzeu wschodnim, zostali dwaj
czonkowie Rady, Bo Stensson oraz Guse Nilsson; nieco pniej doczy
do nich Karol Knutsson (Bonde), posiadacz rozlegych woci na poudniu,
jeden z najpotniejszych monowadcw, zwizany ze starymi wpywo-
wymi rodami.
Druga grupa pod wodz Hermana Bermana, szlachcica z stergtlandu,
111
dziaaa w Smalandzie; natomiast Engelbrekt ze swymi oddziaami po-
cign pod rebro, a po opanowaniu zamku kontynuowa marsz do
Yastergotlandu. Stamtd skierowa si na poudnie i zaj Halland. Udao
mu si zawrze lokalny pokj ze Skaczykami, ktrzy mimo da Eryka
nie wzili udziau w tumieniu powstania szwedzkiego.
Krl, zaniepokojony przebiegiem wydarze w Szwecji, ktre groziy
utrat panowania, w listopadzie 1434 r., natychmiast po podpisaniu preli-
minariw pokojowych z hanzeatami, na czele silnej floty pojawi si
w Sztokholmie. Do starcia wszake nie doszo  rokowania doprowadziy
do tymczasowej ugody. Ustalono, e odbdzie si polubowny sd, ktry
rozstrzygnie spory midzy Brykiem a jego szwedzkimi poddanymi. Sdziami
mieli by czonkowie rad krlestw wszystkich trzech pastw unii.
Nie byo to trwae porozumienie. Rada szwedzka, obawiajc si o wyrok
sdu polubownego, przygotowywaa obron krlestwa, zdecydowana nie
odstpi od swych da. W styczniu 1435 r. w Arboga zebra si zjazd,
ktry nie tylko odegra du rol w dalszym przebiegu powstania, ale
stanowi take wany etap ksztatowania si parlamentaryzmu szwedzkiego
i bywa okrelany jako pierwszy riksdag Szwecji". Zjechali wwczas licznie
przedstawiciele szlachty i miast handlowych oraz wszyscy czonkowie Rady,
uzupenionej nowymi przywdcami; midzy innymi weszli do niej Engel-
brekt i Eryk Puke.
Zjazd w Arboga podj decyzje w sprawach ustrojowych i militarnych.
Engelbrekt zosta obwoany przywdc Szwedw, niszych dowdcw
wyznaczono spord monych, powierzajc im czuwanie nad zamkami,
ktre byy jeszcze obsadzone przez wjtw Eryka.
Rwnolegle z tymi przygotowaniami podczas zjazdu w Arboga, przy
porednictwie Hansa Krpelina i Henryka Rowerdere, przedstawiciela
zakonu krzyackiego, zapado postanowienie o podjciu nowych rokowa
midzy Rad a Brykiem Pomorskim. Spotkanie odbyo si na wiosn
w Halmstadzie. Poza Szwedami i krlem uczestniczyo w nim 6 czonkw
duskiej Rady, ktrzy przyczynili si w znacznej mierze do osignicia
kompromisu. Ukad, podpisany 3 maja 1435 r., moe by uwaany za
ustpstwo ze strony krla, ktry zobowizywa si, e bdzie rzdzi wedle
praw krlestwa szwedzkiego i obiecywa obniy podatki. Engelbrekt otrzy-
mywa lenno i zamek rebro. Wjtowie Eryka mogli zbiera podatki,
ale pod kontrol osb wyznaczonych przez Rad. Powstacy natomiast
uznali Eryka panem krlestwa i godzili si wycofa z zajmowanego
przez oddziay powstacze Hallandu. Ostateczne uregulowanie spraw mo-
narchii i stosunkw midzy krlem a szwedzkimi poddanymi odoono
do lipca.
 112
Podpisujc ukad w Halmstadzie, uniknito sdu polubownego, po-
rozumienie to jednak nie rozwizao istotnych kontrowersji midzy krlem
a szwedzk Rad Krlestwa. Eryk wielokrotnie ju zapewnia, e bdzie
rzdzi szanujc prawa szwedzkie, i Rada nie bez racji przewidywaa, i
i tym razem nie zaprzestanie ich ama. Dlatego te potwierdzajc w czerwcu
1435 r. na zjedzie w Uppsali zawar-
ty ukad, precyzowano jego postano-
wienia, wysuwajc na pierwszy plan
spraw obsadzania zamkw tylko
krajowymi ludmi". Rada wysto-
sowaa te nowe pisma do Hanzy
i Krzyakw z wezwaniem o po-
moc, jeli krl nie dotrzyma zoo-
nych zobowiza. Hanza wszake,
po pokoju w Yordingborgu, w kt-
rym Eryk zagwarantowa wszystkie
dawne przywileje, nie bya skonna
popiera dalej powstacw szwedz-
kich.
Pokj z Hanz pozwoli krlowi
na skupienie wszystkich si dla uspo-
kojenia Szwecji. Nowe warunki po-
rozumienia z powstacami, spisane
w padzierniku pod grob floty
Eryka Pomorskiego stojcej u wrt
Sztokholmu, powanie rniy si
od postanowie ukadu w Halmsta-
dzie. Krl powtrzy wprawdzie za-
pewnienie, i bdzie rzdzi zgodnie
z prawami krlestwa i zasadami unii
ustanowionymi w Kalmarze, zara-
zem jednak istotnie poszerzy swe
uprawnienia. Uzyska prawo obsa-
dzania Duczykami i Norwegami
Holmger   Knutsson,   syn   krla   Knuta
Lange, wzr rycerza z pnego rednio-
wiecza, malowido z  grobowca  w  Sko-
kloster
trzech    najwaniejszych    zamkw:
Kalmaru, Nykpingu i Sztokholmu. Przy nadawaniu lenn i obsadzaniu
pozostaych zamkw krl mia obowizek zasiga opinii Rady, ale mg
dziaa wedle swej woli. Oznaczao to pozostawienie krlowi wadzy
nad zamkami i lennami. Z dwch najwyszych urzdnikw krlestwa,
ktrych krl wwczas mianowa, drots Krister Nilsson (Waza) by

113
kandydatem krla, a marszaek Karol Knutsson (Bonde) reprezento-
wa Rad.
Ju w kilka miesicy po zawarciu porozumienia byo oczywiste, e
Eryk bdzie kontynuowa dotychczasow polityk, nie liczc si ze zdaniem
swych szwedzkich poddanych. W tej sytuacji Rada zgromadzona w Arboga
w styczniu 1436 r. ponownie wypowiedziaa krlowi wiar i posuszestwo.
Oddziay powstacze pocigny na Sztokholm, zajy miasto i obiegy
zamek. Dziaaniami kierowali wsplnie Engelbrekt i Karol Knutsson.
Pozostawiwszy Karola Knutssona pod Sztokholmem, Engelbrekt ruszy
na poudnie. W czasie wyprawy, a raczej w drodze z zamku rebro na
zjazd Rady do Sztokholmu, zosta zamordowany. Morderc by Magnus
Bengtsson (Natt och Dag), osobisty wrg Engelbrekta. Historycy szwedzcy
nie ustalili politycznej inspiracji owego mordu, ktry niewtpliwie pocign
powane konsekwencje dla przebiegu powstania. Morderca Engelbrekta
znalaz wszake monego protektora w osobie Karola Knutssona i unikn
kary za popenion zbrodni.
Ponowne powstanie w Szwecji zmusio Eryka do dalszych ustpstw.
Pooenie krla nie byo korzystne; powstacy powanie zagraali Skanii,
Blekinge i Hallandowi, wybuchy take rozruchy w Norwegii. Miasta
wendyjskie domagay si realizacji zobowiza przewidzianych ukadem
w Yordingborgu, cznie ze zniesieniem ce sundzkich. Wanie przy po-
rednictwie miast wendyjskich w kocu lipca doszo do nowych pertrak-
tacji w Kalmarze midzy krlem a szwedzk Rad Krlestwa.
I tym razem decydujc rol w rokowaniach odegrali monowadcy
duscy, ktrzy towarzyszyli Brykowi. Porozumienie midzy szwedzkimi
i duskimi panami nastpio bez udziau krla. Wobec zgodnego stanowiska
Duczykw i Szwedw Eryk musa ustpi i akceptowa postulaty sprzy-
mierzonych Rad Krlestw.
Wstpne porozumienie zawarte w Kalmarze miao by potwierdzone
przez zjazd stanw szwedzkich, przewidziany na jesie 1436 r. w Sder-
kpingu. Odby si on w nieobecnoci krla. Uznano prawa Eryka do
korony szwedzkiej i podjto decyzj o dalszych pertraktacjach midzy
Rad a krlem, pozostajcym na Gotlandii. Usunito te wjtw kr-
lewskich, wyznaczajc na ich miejsce monowadcw.
Wraz ze zwycistwem odniesionym nad Brykiem Pomorskim poczy
si jednake zarysowywa gbokie rozbienoci wrd powstacw. Mono-
wadcy skupieni wok Rady zamierzali rozprawi si z radykalnym skrzy-
dem, ktre po mierci Engelbrekta reprezentowali Broder Svensson i Erik
Puke. Chopi i grnicy z Dalarna i innych okolic, gotowi broni swych
wolnoci, goszcy hasa nawrotu do czasw krla Eryka, nie chcieli si
114
zadowoli osabieniem wadzy krla. Obaj przywdcy zostali postawieni
poza prawem; Brodera Svenssona stracono, Eryk Puke za  uaska-
wiony  podj od nowa walk z rzdami Rady, ponis wszake klsk.
W 1437 r. Karol Knutsson schwyta go i kaza powiesi na szubienicy
w Sztokholmie. Gwne uderzenie Rady skierowao si przeciw chopom.
Wydano uniwersa, obiecujc obnienie podatkw i jednoczenie wzywajc
do zaprzestania buntw. Chopi, ktrzy w czasie powstania zbiegli do miast,
mieli powrci do swych wsi i podj prace przy uprawie roli. aden
bonde ani landbor" nie mia prawa wchodzi z broni do kocioa, na
ting, do miasta lub gospody. Nie zapobiego to jednak dalszym zamie-
szkom.
Rozam obj take krgi monowadztwa. Ju w czasie spotkania
w Kalmarze po stronie Eryka opowiedzieli si trzej bracia Stensson (Natt
och Dag), Bengt, Bo i Nils, ktrzy dzieryli dwa wane zamki, Kalmar
i Stegeborg. Pnym latem 1438 r. Rada postanowia odebra im zamki.
Wkrtce potem marszaek Karol Knutsson w jesieni tego roku obrany
jako riksforestandare  naczelnik pastwa, doprowadzi do odsunicia
drotsa Kristera Nilssona, pozbawiajc go urzdu oraz wspdowdztwa
zamku sztokholmskiego.
Narastajce antagonizmy wykorzystywa Eryk Pomorski, ktry z Got-
landii sa uniwersay do Szwecji. Aby uniemoliwi krlowi pozyskanie
ludnoci, coraz bardziej niezadowolonej z rzdw Rady, podjto szerok
agitacj osnut wok postaci Engelbrekta. Z tego okresu datuj si po-
cztki kultu ludowego przywdcy powstania, ktry obok w. Eryka i w.
Brygidy zaj miejsce w panteonie narodowych bohaterw.
W walce z krlem Rada odniosa zwycistwo. Przeciw Brykowi wystpia
take Rada duska, ktra jesieni 1438 r. nawizaa kontakt z siostrzecem
krla, Krzysztofem, ksiciem bawarskim, i opierajc si na postanowie-
niach unionsbrev z 1397 r. zwrcia si do panw szwedzkich z propo-
zycjami obioru nowego wadcy unii. Do wsplnej elekcji nie doszo;
Krzysztof zasiad na tronie duskim jesieni 1440 r., elekcja w Szwecji
nastpia na wiosn nastpnego roku. W 1442 r. Krzysztof Bawarski
zosta krlem Norwegii, unia zostaa utrzymana.
Ocena powstania, zwizanego z imieniem Engelbrekta, jest do dzi
problemem spornym i dyskusyjnym w szwedzkiej nauce historycznej.
Zarysoway si dwa stanowiska: starsze pimiennictwo eksponowao przede
wszystkim narodowy charakter powstania. Pniej dopiero badacze poczli
podkrela znaczenie Bergslagen jako jedynego okrgu przemysowego
redniowiecznej Szwecji, zwizki Bergslagen z eksportem i polityk Eryka
Pomorskiego, ktra podcinaa rozwj gospodarczy tego rejonu. Wydo-
 115
bywano podoe gospodarcze i spoeczny charakter buntu, ktry rozpo-
cz si od Dalarna. Wspczesna historiografia uwzgldnia wszystkie te
momenty: gospodarczy, spoeczny i narodowy.
Drugim problemem dyskusji jest sojusz midzy Engelbrektem i gru-
pami grnikw oraz chopw a monowadztwem skupionym wok
Rady Krlestwa. Spory budzi wreszcie ocena samej postaci Engelbrekta,
wok ktrej od czasu powstania narosy legendy, daleko odbiegajce
od prawdy historycznej. W historiografii polskiej wskazywano na moli-
wo inspiracji poczyna Engelbrekta przez Lubeczan, zainteresowanych
szwedzkim grnictwem, jest to jednak tylko hipoteza, nie poparta bezpo-
rednio materiaem rdowym. Na pewno bardziej wypada podkreli
wielkie znaczenie powstania dla ksztatowania si narodu i wiadomoci
narodowej.
Kronika Karola przedstawia krtki okres panowania Krzysztofa Ba-
warskiego (1441  1448) jako czasy godu, ndzy i tyranii. W wietle
wspczesnych materiaw rdowych rysuj si one zupenie inaczej,
krl by w swym dziaaniu ograniczony przez Rad Krlestwa, ktra
faktycznie rzdzia krajem. Przy elekcji zostay zatwierdzone wszystkie
stare prawa krlestwa szwedzkiego; ustanawianie nowych praw wymagao
zgody Rady, podobnie jak obsadzanie zamkw i urzdw. Nieco pniej
krl stworzy szecioosobow cis Rad, do ktrej weszli arcybiskup,
drots, lagman Upplandu oraz 3 czonkw Rady Krlestwa; Rada ta
w razie mierci krla miaa przej zamki i lenna. Szwecja otrzymaa te
wasny skarb (skattkammare). Dochody, ktrych krl nie spoytkowa
na miejscu, nie mogy by wywiezione ze Szwecji, ale przechodziy do skarbu.
Najtrwalszym osigniciem panowania Krzysztofa bya kodyfikacja
prawa krajowego, tzw. Kristoferslag. Jednym z gwnych twrcw tego
dziea by arcybiskup Uppsali, Mikoaj Ragvaldi.
Nowe prawo zawierao zasad elekcyjnoci tronu szwedzkiego i ogra-
niczao wadz krla przez wspudzia Rady. Po raz pierwszy stwierdzano,
e krlestwo ma by rzdzone przez ludzi nalecych do szlachty. Przy
jego ukadaniu adaptowano rwnie wiele wzorw kontynentalnych, ktre
nie odpowiaday wwczas stosunkom szwedzkim; midzy innymi ograni-
czay nadmiernie pozycj wolnych chopw. Byo to jedn z przyczyn,
ktre nie pozwoliy na pene wprowadzenie Kristoferslag.
W zakresie stosunkw zewntrznych Krzysztof prbowa wywiza
si z przyrzeczenia zoonego przy elekcji i odzyska dla Szwecji Gotlandi,
pozostajc nadal w posiadaniu Eryka Pomorskiego. Jego wysiki byy jed-
nak bezskuteczne. Eryk bowiem znalaz sojusznikw w Hanzie i zakonie
116
krzyackim. Skonio to Krzysztofa do rokowa zakoczonych zawiesze-
niem broni w Yastergarn (1446), ktre pozostawio Gotlandi Brykowi
Pomorskiemu. Krzysztof natomiast skierowa swe zainteresowania na
wschd, tradycyjny kierunek szwedzkiej ekspansji. W sojuszu z zakonem
kawalerw mieczowych podj wypraw przeciw ksitom ruskim. Naga
mier krla w styczniu 1448 r. przerwaa realizacj jego planw.
PRZECIW UNII
W okresie panowania Krzysztofa Bawarskiego do wielkiego znaczenia
doszo nowe stronnictwo monych, nalecych do dwu blisko spokrew-
nionych rodw: Oxenstiernw i Wazw. Po mierci krla dwaj bracia,
Nils i Bengt Oxenstiernowie, zostali uznani przez Rad za regentw na
okres bezkrlewia, a syn Bengta, Jns Bengtsson Oxenstierna, obj po
Mikoaju Ragvaldim godno acrybiskupa Uppsali. Poniewa kwestia
nastpstwa tronu nie bya rozstrzygnita, potne stronnictwo zamylao
o koronie dla ktrego z monowadcw.
Szwedzi, zwizani nadal postanowieniami unii, nie zaakceptowali
wyboru duskich panw, ktrzy zaofiarowali koron najpierw hr. Adol-
fowi Holsztyskiemu, a nastpnie jego siostrzecowi Chrystianowi Olden-
burskiemu. Po drugich pertraktacjach midzy czonkami Rady i monymi
krlestwa zwyciya w Szwecji kandydatura dawnego marszaka Karola
Knutssona (Bonde), jednego z przywdcw powstania, odsunitego od
rzdw za panowania Krzysztofa Bawarskiego. Karol spdzi te lata
w Finlandii, gdzie rezydowa w zamku Abo, a potem w Wyborgu,
zarzdzajc rozlegymi lennami.
Uroczysta elekcja Karola Knutssona odbya si na boniu Mora.
W napisie na kamieniu, ktry wystawiano tradycyjnym ju obyczajem,
nazwano nowego wadc miles natione svecus", podkrelajc zapewne
w ten sposb, e po raz pierwszy od ponad stu lat Szwed mia by krlem.
By moe inskrypcja ta miaa take gosi, i wybr Karola Knutssona jest
zgodny z prawami krlestwa, wedle ktrych w braku synw krlewskich
kady dobrze urodzony" Szwed mg zasi na tronie.
Karol Knutsson nie zamierza zrywa unii i dy do zdobycia korony
duskiej i norweskiej. Elekcja Chrystiana I w Danii pokrzyowaa czciowo
te plany, krl mg jednak liczy na poparcie Norwegw. Mimo e w czerw-
cu 1449 r. Rada norweska obraa krlem Chrystiana, powana cz mo-
nych, popieranych przez ruch chopski, opowiedziaa si przeciw niemu,
ofiarowujc koron norwesk Karolowi Knutssonowi. W padzierniku
1449 r. Karol uda si do Norwegii, gdzie na zgromadzeniu przedsta-
  

 117
wicieli stanw w Hamar zosta obwoany krlem i wkrtce potem koro-
nowany w katedrze w Trondheim. Ta szwedzko-norweska prba wsp-
dziaania skierowanego przeciw duskiej preponderancji zakoczya si
niepomylnie. Przyczynio si do tego take stanowisko szwedzkiej Rady
Krlestwa, obawiajcej si nadmiernego wzrostu potgi Karola Knut-
ssona. Na wiosn 1450 r. w Halmstadzie odbyo si spotkanie reprezen-
tantw duskiej i szwedzkiej Rady, ktre miao przywrci pokj miedzy
oboma krajami i zapobiec zupenemu rozbiciu unii. Jednoczenie z posta-
nowieniem, e unia bdzie przywrcona najpniej po mierci obu panu-
jcych monarchw, Rada szwedzka w imieniu Karola, cho bez porozu-
mienia z krlem, zrzeka si korony norweskiej. Sporna sprawa Gotlandii,
ktra na wiosn 1449 r. przesza z rk Eryka do Chrystiana I, miaa by
rozpatrywana podczas nastpnego spotkania. Latem 1451 r. dostojnicy
obu krlestw zjechali si w Avaskar, a monarchowie w zamku Ronneby
lub w Kalmarze. Spodziewanej zgody nie udao si jednak osign. Za-
miast pokoju doszo do nowych dziaa wojennych, trwajcych dwa lata,
a przerwanych zawieszeniem broni. Przemarsze wojsk  armia Karola
Knutssona najechaa na Skani i Blekinge, natomiast Chrystian przez
Halland wtargn w gb Szwecji do Yastergtlandu  pocigny za sob
znaczne spustoszenia. Szwedzi byli pozbawieni dostpu do Lodse, jedy-
nego portu na wybrzeu zachodnim, co miao niekorzystny wpyw na ycie
gospodarcze caego kraju.
Karol Knutsson w walce z Dani szuka sojusznika w Polsce, od
1453 r. zaangaowanej w wojn z zakonem krzyackim, popieranym
przez Chrystiana I. Liczy te na poparcie miast pruskich, ktre wystpo-
way przeciw Krzyakom, oraz miast inflanckich, bdcych w opozycji
do wielkiego mistrza zakonu kawalerw mieczowych.
Narastajce trudnoci, spowodowane w duej mierze wojn, przyczy-
niy si do zaostrzenia wewntrznych konfliktw w krlestwie szwedzkim
i do uksztatowania opozycji przeciw rzdom Karola Knutssona. Na czele
jej stanli Oxenstiernowie, powoli, ale systematycznie odsuwani od wadzy
i zastpowani stronnikami i krewnymi krla.
Pooenie ludnoci byo gorsze ni w okresie poprzedzajcym powsta-
nie Engelbrekta. Na skutek odcicia portw brak byo podstawowych
artykuw konsumpcyjnych. W Bergslagen gromadziy si zapasy wydo-
bytych kruszcw. Aby zgromadzi rodki na prowadzenie wojny, krl,
pamitajc czasy, kiedy to sam sta na czele oddziaw powstaczych
zoonych z chopw i grnikw, powoa pod bro chopw w kilku
czciach krlestwa i naoy na dwory chopskie obowizek dostarczania
uzbrojenia. Jednak ani te posunicia, ani prby zwikszenia dochodw po-
118
przez polityk celn nie przyniosy rezultatw. Nie zdoa te Karol po-
lepszy gospodarki we wociach krlewskich.
Wzorem poprzednikw krl prbowa przeprowadzi redukcj ziemi.
Brak rde nie pozwala stwierdzi, jak szerokie rozmiary przybraa tym
razem egzekucja skatte- i kronojord, wywoaa wszake nastpstwa analo-
giczne do tych, ktre zwrciy si najpierw przeciw Magorzacie, a nastpnie
przeciw Brykowi Pomorskiemu. Koci, gow ktrego pozostawa arcy-
biskup Jns Bengtsson Oxenstierna, wykorzysta nadarzajc si sposob-
no do podjcia dziaa przeciw krlowi.
Karol mia rwnie przeciw sobie silne grupy monych z poudnia,
z pogranicza Skanii, Hallandu, Blekinge i Yastergtlandu, ktrych interesy
Biesiadnicy, ilustracja z dziea Olausa Magnusa Historia... (1555)
ekonomiczne, obejmujce na rwni szwedzkie i duskie prowincje, cier-
piay na skutek przeduajcej si wojny. Przedstawiciele tych rodw, mi-
dzy innymi Gustav Olovsson (Stenbock) i biskup Skary, oskareni w 1453 r.
o sprzyjanie Chrystianowi I, jawnie przeszli na stron Duczykw.
Sukcesy Chrystiana I na pocztku 1457 r. stworzyy sprzyjajce warunki
dla opozycji. Kiedy Karol Knutsson wraz z wojskiem pocign na poud-
nie, aby odzyska zajt przez krla duskiego Olandi, arcybiskup wy-
woa powstanie przeciw krlowi. Mia on za sob cz monych panw
z okolic Malar, mieszczan sztokholmskich, a take mieszkacw Upplandu
i Dalarna. Wojska powstacze pokonay oddziay krlewskie pod Stran-
 119
gnas. Karol Knutsson schroni si zrazu w Sztokholmie, skd poeglowa
do Gdaska. Rada Krlewska, ktra zgromadzia si w marcu, powierzya
godno regentw arcybiskupowi Jnsowi Bengtssonowi Oxenstiernie i Bry-
kowi Axelssonowi Thottowi. Wjtowie i dowdcy zamkw krlewskich
nie stawiali oporu.
Wysuwajc Eryka Axelssona Thotta, Duczyka z pochodzenia, ktry
nalea do wspomnianej kategorii monych z pogranicza szwedzko-du-
skiego, Rada daa wyraz pragnieniu przywrcenia pokoju midzy oboma
krlestwami. Koron szwedzk ofiarowano Chrystianowi. Jednak krl
Danii po odniesionych zwycistwach militarnych sam zamierza dyktowa
warunki. Pertraktacje midzy Chrystianem a Rad Krlestwa toczyy si
w obecnoci duskiej floty, zakotwiczonej w pobliu Sztokholmu. Wpy-
no to istotnie na tre porozumienia. Chrystian zobowiza si zwrci
zajte terytoria szwedzkie, zatrzymujc wszake Gotlandi, ktra miaa
by przedmiotem odrbnych rokowa. Zaprzysig prawa, wolnoci i przy-
wileje szwedzkie, cznie z zapewnieniem, e ziemia obdarzona wolnoci
podatkow nie moe by przedmiotem egzekucji. Unionsbrev z 1397 r.
pozostawa w mocy. Nie zdoaa natomiast Rada szwedzka uzyska penej
niezalenoci Szwecji w ramach unii i tak zabezpieczy sobie, jak do tego
dya, sprawowania rzdw w krlestwie.
Panowanie Chrystiana I w Szwecji trwao 7 lat (14571464). W pier-
wszym okresie krl stara si nie powodowa konfliktw z Rad i monymi,
ktrym zawdzicza swe wyniesienie na tron. Oxenstiernowie i Wazowie
otrzymali nowe lenna i zamki. Jednoczenie Chrystian dy do wzmoc-
nienia swojej pozycji. Poprzez maestwo z wdow po Krzysztofie Bawar-
skim przej jej uposaenie, skadajce si z dwu dzielnic: Narke i Varm-
landu, oraz zamku rebro. Marszakiem zosta mony spoza stronnictwa
Oxenstiernw, Tur Turesson Bielke. Sukcesem krla byo przeprowadzenie
obioru starszego syna, trzyletniego Hansa, na nastpc tronu w Szwecji
i Norwegii (1458).
Do powaniejszych konfliktw midzy Chrystianem I a jego szwedzkimi
poddanymi doszo na pocztku lat szedziesitych, kiedy krl w zwizku
ze sw polityk holsztysk pocz nakada nowe podatki. Powszechnie
oskarano monarch o chciwo i ciemienie ludnoci. Agitacja przeciw
krlowi przypominaa czasy powstania Engelbrekta, pomawiano go, e
podporzdkowuje Szwecj interesom duskim. Na pocztku 1463 r. coraz
powszechniej domagano si powrotu Karola Knutssona.
Chrystian, zaalarmowany wieciami o buncie narastajcym w Szwecji,
spotka si w Yadstena z arcybiskupem Jnsem Bengtssonem Oxenstiern
120
i czci czonkw Rady. Za cen zamkw i nada, odebranych krewnia-
kom Karola Knutssona, krl powstrzyma stronnictwo Oxenstiernw od
przyczenia si do opozycji.
Nie przywrci jednak spokoju. Kiedy w marcu 1463 r. Chrystian na
czele silnej floty popyn do Finlandii, naoywszy przedtem nowy poda-
tek na chopw, landbor i mieszczan, w krlestwie zapanowao wielkie
rozgoryczenie. Tym razem orodkiem wrzenia spoecznego by Uppland.
Chopi upplandzcy zwrcili si ze skarg do arcybiskupa, ktry bez odwoy-
wania si do krla uwolni ludno od nowych podatkw.
Chrystian uzna ten krok za wyraz buntu. Jns Bengtsson Oxenstierna
zosta uwiziony, a jego rezydencja, Almarestaket, opanowana przez wojska
krlewskie. Na wie o tym chopi z Upplandu ruszyli na Sztokholm,
odpar ich jednak wierny Chrystianowi marszaek Tur Turesson Bielke.
Cz Rady podzielia los arcybiskupa. Mimo brutalnych rodkw re-
presji krlowi nie udao si stumi powstania. Na czele ruchu stan
biskup Linkpingu, Kettil Karlsson Waza. W krtkim czasie powstanie
ogarno cay Uppland i Dalarna, si jego stanowili przede wszystkim
chopi i grnicy. Wojska Chrystiana, po chwilowych sukcesach, poniosy
porak. Krl schroni si w Sztokholmie, ale mieszczanie take stanli
po stronie powstacw.
Zmusiwszy Chrystiana do ucieczki, powstacy zwrcili si do Karola
Knutssona, ktry zebrawszy pospiesznie wojsko, zoone z polskich na-
jemnikw, przyby do Sztokholmu, gdzie po raz drugi zosta obwoany
krlem. Tym razem wszake panowanie jego miao trwa zaledwie pl
roku. Oxenstiernowie nawizali pertraktacje z obalonym monarch i w za-
mian za obietnic uwolnienia arcybiskupa zgodzili si ponownie uzna
Chrystiana krlem. Karol Knutsson, nie majc si na podejmowanie walki,
zrzek si panowania w styczniu 1465 r., otrzymujc lenno Korsholm
w Finlandii oraz zachowujc tytu krlewski. Umoliwio to stronnictwu
Oxenstiernw sprawowanie rzdw bez krla, nie dotrzymano bowiem
warunkw umowy z Chrystianem i nie przywrcono mu tronu szwedzkiego.
Wadza w krlestwie spoczywaa w rkach dwch regentw: arcybiskupa
Jnsa Bengtssona Oxenstierny i biskupa Kettila Karlssona Wazy. Po
mierci Kettila, latem 1465 r., niekoronowanym wadc zosta sam
arcybiskup.
Jns Bengtsson rzdzi niespena dwa lata. Obalenie potnego arcy-
biskupa-regenta byo dzieem grupy monych skupionych wok synw
Axela Thotta, duskiego dowdcy zamku Yarberg. Od lat trzydziestych
wpywy Axelssonw-Thottw szybko rosy, skupiali oni wielkie dobra
i liczne zamki, przede wszystkim na poudniu, zarwno w duskich, jak
121
i szwedzkich prowincjach. Ake Axelsson i jego brat Ivar kontrolowali
wszystkie porty na wybrzeu zachodnim, a take prowadzce do nich drogi,
ktre biegy przez ich posiadoci i lenna. W latach szedziesitych Ivar
dosta jako lenno Gotlandi wraz z Yisby i zamkiem Yisborg. Inni bracia
posiadali woci na wyspach duskich. Eryk Axelsson dziery zamek
Nykping oraz Tavastehus i Wyborg w Finlandii. Poprzez zwizki ma-
eskie bracia byli spowinowaceni z wieloma monymi rodami szwedzkimi.
Axelssonowie byli zainteresowani w unormowaniu stosunkw szwedzko-
duskich i z ich inicjatywy w 1466 r. rozpoczy si rokowania midzy
Rad Krlestwa a Chrystianem. Zaniepokojenie, jakie wiadomoci o za-
miarach odnowienia unii wywoay w Dalarna, zostao bardzo zrcznie
obrcone przeciw regentowi i Oxenstiernom. W jesieni 1466 r. Rada zmu-
sia arcybiskupa do ustpienia, obwoujc na jego miejsce Eryka Axelssona.
Nils Bosson (Natt och Dag), przywdca chopw i grnikw z Dalarna,
obieg zamek Yasteras, bdcy w rkach Oxenstiernw.
Rokujc z Chrystianem i podsycajc jednoczenie antyduskie nastroje,
Axelssonowie sprowokowali zamieszanie w kraju i wybuch wojny szwedzko-
duskiej. W lecie 1467 r. pod Sztokholmem pojawia si flota duska,
poniosa wszake porak. Kiedy oddziay ludowe Nilsa Bossona wezway
Karola Knutssona do powrotu do Szwecji, Axelssonowie musieli opo-
wiedzie si za ich daniami. W kocu 1467 r. Karol Knutsson po raz
trzeci obj panowanie w Szwecji. Byo to jeszcze mniej szczliwe pano-
wanie ni dwa poprzednie. Karol by krlem-cieniem, wadza naleaa
do Axelssonw.
W maju 1470 r. mier przerwaa burzliwe ycie Karola Knutssona
Bonde, trzykrotnie osadzonego na tronie przez monych i dwukrotnie przez
nich obalonego. By on pierwszym wadc reprezentujcym narodowe de-
nia Szwedw skierowane przeciw unii, w ktrej dominacja Danii bya
niewtpliwa. Mg liczy na poparcie ludnoci widzcej w nim swego
krla. Nie rozumia tego, usiujc wdawa si w gr polityczn midzy
rnymi stronnictwami monych, z ktrych kade gotowe byo w miar
potrzeby odwoywa si do mas albo szuka poparcia krla unii i jego
duskich wojsk.
Karol Knutsson wyznaczy na nastpc swego syna, wola krlewska
nie zostaa jednak speniona. Siostrzeniec krla, Ste Sture, obecny przy
jego mierci, ogosi, e umierajcy wadca jemu wanie powierzy krlestwo.
Sture przyj tytu regenta. Tylko Oxenstiernowie i Wazowie pozostali
w opozycji, majc poparcie z jednej strony Chrystiana I, z drugiej lud-
noci Upplandu.
Wkrtce po mierci Karola Knutssona Chrystian I podj prby odzys-
122
kania korony szwedzkiej. W uniwersaach do poddanych krlestwa szwedz-
kiego obiecywa pokj, rzdy prawa, amnesti, odrodzenie handlu. Ju
w trakcie przygotowa Duczykw do wyprawy wojennej Ste Sture uzys-
ka zawieszenie broni do poowy lata 1471 r. Rokowania pokojowe miay
si odbywa w zamku Stegeborg. Przewidywano, e spotkaj si rady
trzech krlestw, by rozpatrzy spory i przywrci uni. Chrystian skada
daleko idce obietnice, cznie z akceptacj da Rady szwedzkiej
zmierzajcych do ograniczenia wadzy krlewskiej. Zarazem jednak kon-
tynuowa zbrojenia i zawar z Hanz porozumienie o blokadzie portw
szwedzkich. Flota duska podpyna pod Sztokholm.
Nie byy to warunki sprzyjajce rozmowom pokojowym. Na pocztku
sierpnia przeduono zawieszenie broni, wyznaczajc na dzie l wrzenia
spotkanie w Sztokholmie. Sture obawia si, e Oxenstiernowie zdoaj
podburzy przeciw niemu lud Upplandu, nie by te pewien stanowiska
Axelssonw. W Radzie Krlestwa silne byy tendencje pojednawcze, re-
prezentowa je arcybiskup Jakub Ulfsson. Ste Sture sam odwoa si do
ludu. Jego zwolennik Nils Bosson zebra oddziay chopw i grnikw
z Dalarna, on sam za uda si do Yadstena, gdzie spotka si z przedsta-
wicielami stanw i pozyska ich poparcie. Liczne oddziay uzbrojonych
chopw pocigny ku Sztokholmowi.
Na wie o tym Chrystian wysadzi wojsko na Normaholm. W de-
cydujcym starciu, ktre nastpio 10 padziernika 1471 r. na wzgrzach
Brunkeberg, w pobliu pomocnych murw Sztokholmu, ludowe oddziay
Stena Sture odniosy wietne zwycistwo.
W tradycji, przekazanej przez redniowiecze, bitwa na Brunkeberg
bya narodowym zwycistwem Szwedw nad Duczykami. Historiografia
poddaa ten osd krytycznej rewizji. Podnosi si, e Chrystian by po-
pierany przez znaczn cz szwedzkiej szlachty i monych, ktrzy re-
prezentowali program unii. Badacze szwedzcy zwracaj przy tym uwag
na odmienno interesw rnych dzielnic kraju, jako na podoe podziau
wewntrz spoeczestwa szwedzkiego. Gwna linia podziau nie biega
midzy Duczykami a Szwedami, ale midzy zwolennikami i przeciwni-
kami unii, midzy grnikami z Dalarna, chopami z Gtalandu, miesz-
czanami sztokholmskimi oraz czci monych i szlachty a stanami na
poudniu, dla ktrych wane byo zacienienie stosunkw dwch ssia-
dujcych z sob krlestw. Nie znaczy to, by historycy negowali wielkie
znaczenie bitwy na Brunkebergu dla rozwoju wiadomoci narodowej
w Szwecji. Znamienne jest, e ju w kilka dni po zwycistwie zostao znie-
sione dawne prawo, wedle ktrego w miastach o mieszanej ludnoci poow
czonkw rad stanowili Niemcy. Zastpio je nowe prawo, zamykajce
123
cudzoziemcom dostp do urzdw miejskich. Denia narodowe przeja-
wiy si rwnie w staraniach o utworzenie uniwersytetu w Uppsali, uwie-
czonych powodzeniem w 1477 r.
Polityka szwedzka w ostatnich trzech dziesicioleciach XV w. koncen-
trowaa si na dwch problemach: unii i granic wschodnich na pograniczu
rosyjsko-fiskim.
W stosunkach wewntrznych Ste Sture, ktremu zwycistwo na
Brunkebergu zapewnio mocn pozycj wobec skconych stronnictw
monowadczych, opiera si na nurcie ludowym. Spotkania Stena Sture
z chopami i grnikami w Dalarna i Upplandzie przyniosy mu wielk
popularno. Niejednokrotnie korzysta z niej i odwoywa si do ludu,
groc monym podniesieniem do walki wielotysicznych mas. Kiedy
w latach dziewidziesitych Rada wystpowaa przeciw Stenowi Sture,
zmierzajc do przywrcenia unii, regent, wedle sw arcybiskupa Jakuba
Ulfssona, mia jej grozi, i na wie o tym zbierze si 2030 tys.
chopw pod wodz nowego Engelbrekta.
Ste Sture nie by na pewno ludowym przywdc, rozumia jednak,
e tylko majc oparcie w masach, poruszonych od czasw powstania
Engelbrekta, bdzie mg si przynajmniej czciowo uniezaleni od po-
tnych grup monych.
Stabilizacji rzdw w Szwecji niewtpliwie sprzyjao zaegnanie zbroj-
nych konfliktw z Dani i Chrystianem. W 1472 r. w Kalmarze zawarty
zosta wieczny pokj", ktry by prb unormowania stosunkw midzy
dwoma pastwami. W szwedzkiej Radzie silne byy tendencje prounijne,
znajdujce wyraz w kilkakrotnie podejmowanych rokowaniach o przy-
wrcenie unii, szczeglnie po mierci Chrystiana (w 1481 r.), gdy wedug
decyzji Rady z 1458 r. syn zmarego, Hans, by take nastpc tronu
szwedzkiego.
Rozmowy midzy panami duskimi, szwedzkimi i norweskimi trway
z przerwami do 1483 r. Rezultatem ich byy recesy kalmarskie, jedno
z najciekawszych i najbardziej znanych rde ustrojowych redniowiecza.
Ustalono w nich zakres uprawnie monarchy unii, zgodny z zasadami,
o ktrych realizacj walczyo monowadztwo wszystkich trzech krlestw.
Wadza krla bya ograniczona przez Rad, nie mg on bez jej zgody
nadawa zamkw i lenn ani nakada podatkw. W czasie nieobecnoci
krla w kraju rzdy sprawowa miaa komisja Rady, zoona z dwch
duchownych i dwch wieckich dostojnikw. Rada sprawowaa kontrol
nad finansami krlestwa. Zabezpieczone rwnie zostay prawa kocioa.
Hans zobowiza si te wczy Gotlandi do krlestwa szwedzkiego.
Porozumienie osignite w Kalmarze nie zostao zrealizowane. Przy-
124
czyni si do tego i Ste Sture, zdecydowany przeciwnik unii. Wpyno
to pniej na zaostrzenie stosunkw midzy regentem i Rad, ktra w 1497 r.
doprowadzia do obalenia Stena Sture i elekcji Hansa.
Bezporedni przyczyn upadku Stena Sture bya jego polityka wschod-
nia. Dc do rozszerzenia szwedzkiego stanu posiadania nad Zatok
Fisk, regent wmiesza si w walki w Inflantach, cigajc na Szwecj
konflikt z zakonem kawalerw mieczowych. Ju wczeniej, \v latach sie-
demdziesitych, doszo do zaostrzenia stosunkw szwedzko-nowogrodz-
kich, Szwedzi bowiem nie respektowali granic wyznaczonych pokojem
w Nteborgu (1323). Po przyczeniu Nowogrodu do Wielkiego Ksistwa
Moskiewskiego (1478) Iwan III podj ekspansj w kierunku morza. U ujcia
Narwy stana w 1492 r. twierdza Iwangorod, a w trzy lata pniej,
w 1495 r., wojska moskiewskie zaatakoway szwedzkie zamki Wyborg
i Nyslott.
W obliczu niebezpieczestwa ze strony Moskwy Rada Krlestwa zmu-
sia Stena Sture do rokowa z Hansem, sprzymierzonym z Iwanem,
a wkrtce potem sama nawizaa w Kalmarze rozmowy z Rad dusk,
osigajc porozumienie na zasadach recesu kalmarskiego. Napicie midzy
Rad a regentem roso.
Zwycistwo w tym starciu zawdzicza Sture poparciu ludnoci, do
ktrej si odwoa. Na wiosn 1495 r. w Linkpingu zebra si zjazd
przedstawicieli dzielnic, grnikw i mieszczan, zwoanych przez regenta.
Ju wczeniej, w przewidywaniu konfliktu, Ste Sture sam obj zamek
w Yasteras, ktry mu zapewnia kontakt z mieszkacami Dalarna. Roko-
wania, jakie Rada prowadzia z Hansem w Kalmarze, zostay przerwane.
Sukces Stena Sture miaa utrwali zwyciska wyprawa na wschodzie.
Jesieni 1495 r. odpyn on do Finlandii, wiozc ze sob powicony sztan-
dar w. Eryka. Atak rosyjski na Wyborg zaama si, wojna trwaa
wszake do koca 1496 r., nie przynoszc adnej ze stron istotnego sukcesu.
Na pocztku 1497 r. zosta zawarty pokj na 6 lat, pozostawiajc graniczny
status quo.
Po powrocie do Szwecji czekaa Stena Sture nowa walka z Rad, ktra
zadaa jego ustpienia. Sture zwrci si znw do ludu i na czele
oddziaw chopskich spali dwr arcybiskupa. Jakub Ulfsson rzuci na
za to kltw, a jego wojska obiegy posiado regenta, zamek Almarestaket
w Upplandzie. Kiedy wkroczyy wojska duskie, w kraju wrzaa ju wojna
domowa. Poraka zwolennikw Sturego pod Rotebro, w Upplandzie,
skonia regenta do rokowa zakoczonych porozumieniem, w ktrym Hans
zobowiza si do powszechnej amnestii i przestrzegania zasad zawartych
w recesach kalmarskich. Sture otrzyma urzd ochmistrza (hovmastare)
125
i zachowa wikszo zamkw oraz lenn, ktre mu zapewniay znaczne
dochody.
Hans, koronowany w Sztokholmie w kocu 1497 r., panowa w Szwecji
zaledwie 4 lata. Najpierw jego agodno wobec Stena wywoaa nie-
zadowolenie monych z Rady. Kiedy z kolei krl pocz odbiera dawne-
mu regentowi nadania, ten przyczy si do opozycji, wic si z tymi
samymi dostojnikami, ktrzy spowodowali jego porak. Wraz z nie-
dawnym swym antagonist, Svante Nilssonem, ktrego Hans uczyni
marszakiem, oraz biskupem Linkopingu Hemmingiem Gadh, Sture zacz
spiskowa przeciw krlowi. W 1501 r. na wie o porace Hansa w walce
z chopami w Holsztynie Rada opowiedziaa si przeciw krlowi, moty-
wujc to niedotrzymaniem przeze zasad recesw kalmarskich, naka-
daniem podatkw i wprowadzaniem obcych wjtw. Ste Sture ponownie
zosta obwoany regentem.
Walki midzy powstacami szwedzkimi, wrd ktrych i tym razem
chopi i grnicy z Dalarna odgrywali du rol, a wojskami krlewskimi
toczyy si najpierw na granicy norweskiej, a pniej w gbi kraju. W lecie
Sala rycerska w zamku Glimmingehus w Skanii (koniec XV w.)
1502 r. Chrystian, syn Hansa, zaatakowa Yastergotland i Bohuslan, zosta
jednak zmuszony do odwrotu. W kocu 1503 r. wojska duskie zajmoway
tylko Kalmar, Borgholm oraz Gotlandi. Byo to ostatnie ju zwycistwo
Stena Sture Starszego. W grudniu 1503 r. zmar nagle podczas podry,
 126
ktr odbywa w towarzystwie Hemminga Gadha. Podstp, jakiego si
j biskup, ukrywajc zwoki i opniajc ogoszenie wiadomoci o mierci
regenta, pomogy jego sprzymierzecowi Svante Nilssonowi w osigniciu
godnoci po zmarym, wbrew arcybiskupowi i wielu monym.
Svante Nilsson, wybrany regentem w 1504 r., sprawowa rzdy przez
6 lat. Sytuacja, jak pozostawi Ste Sture, bya nieatwa. Wojna z Dani
trwaa nadal. Perspektywa blokady handlowej zmusia Szwedw do
ustpstw. Rwnolegle z dziaaniami wojennymi Rada Krlestwa podja
pertraktacje z Hansem. Warunki, jakie stawia krl, byy bardzo cikie.
Hans powoywa si na swe prawa do korony szwedzkiej i da jej dla
swego syna Chrystiana. Gdyby Szwedzi odmwili koronacji Chrystiana,
krl domaga si rocznego trybutu jako rekompensaty za dochody na-
lene mu z krlestwa szwedzkiego. Pod wpywem trudnoci spowodowa-
nych blokad Rada szwedzka zgodzia si na pacenie rocznie 12 tys. grzy-
wien. W 1509 r. w Kopenhadze zawarty zosta pokj.
Postanowienia pokoju kopenhaskiego nie weszy jednak nigdy w ycie.
Szwedzi wykorzystali konflikt midzy Dani a Lubek, zaniepokojon
wzrostem potgi duskiej na Batyku, stajc po stronie Lubeki. Wojna
rozgorzaa od nowa. Dziaania toczyy si na morzu i na ldzie. W 1511 r.
Chrystian zaatakowa Yastergtland. Rada bya znw skonna do podjcia
rokowa z Hansem; wbrew stanowisku regenta daa pokoju, dowodzc,
e wojna pustoszy kraj. W istocie jednak szo o co wicej. Arcybiskup
Jakob Ulfsson i wikszo monych, zasiadajcych w Radzie, dyli do
pokoju z Dani, aby podj ekspansj na wschodzie.
W konflikcie z Rad Svante Nilsson, wzorem Stena Sture, opiera si
na ludnoci Dalarna, korzystajc z porednictwa proboszcza w Felingsbro
Arvida Siggessona. Stronnikami jego byli take Hemmingh Gadh oraz
kanclerz Peder Jakobsson Sunnanvader. Do otwartego zerwania midzy
regentem a Rad doszo w 1511 r. Oskarony o przekupstwo, samowol,
uciskanie chopw i landbor Svante Nilsson zwrci si o pomoc do miesz-
kacw Dalarna i mieszczan sztokholmskich. W styczniu 1512 r. w Arboga
mia si odby zjazd, wszake o kilka dni wczeniej Svante niespodziewa-
nie zmar.
Po mierci regenta kryzys jeszcze si pogbi. Stronnicy zmarego
wysunli jego syna, dziewitnastoletniego Stena, ktry przybra nazwisko
rodowe Sture, dla ludu szwedzkiego zwizane z pamici o dobrym
panu Sture". Przeciwko modemu Stenowi wystpi arcybiskup i wikszo
Rady, powoujc na regenta Eryka Trolle. Stronnictwo Stena Sture, zwa-
nego Modszym, nie podporzdkowao si tej decyzji. Obie strony szy-
koway si do walki.
 127
Jako atut przeciw Stenowi Sture Modszemu Rada wykorzystywaa swe
starania o pokj z Dani. W pocztkach lata rokowania w Malm dopro-
wadziy do ugody, opartej na warunkach pokoju kopenhaskiego. Poniewa
wczeniej krl duski zawar pokj z Lubek, ktra obowizaa si poma-
ga mu w walce ze Szwecj, zerwanie zgody grozio znw blokad handlow.
Konflikt pomidzy Stenem Sture Modszym i jego zwolennikami
a Rad zakoczy si kompromisem. Po burzliwych rokowaniach, ktre
odbyway si pod naciskiem wojsk Sturego, Rada uznaa go regentem.
Podstawy tego kompromisu byy jednak bardzo nietrwae.
Sture, wok ktrego epoka romantyzmu roztoczya legend wietla-
nego rycerza, by wedle oceny historykw zdolnym i bezwzgldnym poli-
tykiem. Podobnie jak poprzednicy chcia rzdzi samodzielnie, opierajc
si na niszych warstwach ludnoci. By w tym wzgldzie bardziej rady-
kalny i konsekwentny ni Ste Sture Starszy i Svante Nilsson. Nie waha
si wystpowa przeciw hierarchii kocielnej, domaga si zwrotu dbr
i respektowania wadzy wieckiej. Program ten podj pniej Gustaw
Waza.
Spoeczn podstaw wadzy Stena Sture Modszego stanowili przede
wszystkim grnicy i mieszczanie, stara si on wszake rwnie o porusze-
nie chopw w caym krlestwie. Aby ograniczy rol Rady Krlestwa,
podnis znaczenie zgromadze stanowych, na ktre zwoywa tumy gr-
nikw, mieszczan i chopw.
Radykalne posunicia Stena Sture odsuny od niego niektrych daw-
nych stronnikw, midzy innymi Hemminga Gadha, biskupa Linkpingu.
Do najwierniejszych zwolennikw Stena Sture Modszego nalea Peder
Jakobsson Sunnanvader, proboszcz sztokholmski, uprzednio najbliszy
wsppracownik Svante Nilssona.
Agitacja, jak Ste Sture uprawia wrd ludnoci, wywoywaa zrozu-
miae niezadowolenie monych i Rady Krlestwa, ktre w 1515 r. przeszo
w otwart walk. Gow opozycji by nastpca arcybiskupa Jakoba
Ulfssona, Gustaw Trolle, syn regenta usunitego przez Sturego. Zwolen-
nik zasady wyszoci kocioa nad wadz wieck, od pocztku popad
w konflikt ze Stenem Sture. Bezporedni przyczyn sporu byy dania
rewindykacji dbr kocielnych. Wkrtce wysza na jaw spiskowa dziaal-
no arcybiskupa, ktry wyranie dy do osadzenia na tronie Chrystia-
na II, nastpcy Hansa na tronie Danii i Norwegii. Pozwolio to regentowi
oskary Gustawa Trolle o zdrad. Zamek Staket, w ktrym si schroni,
zosta oblony. Ste Sture nie zdoa co prawda pozyska poparcia caej
Rady przeciw arcybiskupowi, udao mu si natomiast podburzy przeciw
niemu chopw, ktrzy odmwili pacenia dziesiciny.
128
Walki wewntrzne w Szwecji wykorzysta Chrystian II; latem 1517 r.
flota duska pod dowdztwem Joachima Trollego, krewnego arcybiskupa,
podpyna w poblie Sztokholmu. Krl duski wystpi jako jego obroca,
w uniwersale do ludu szwedzkiego pitnujc postpowanie regenta. Wojska
duskie wyldoway nawet pod Sztokholmem. Prba interwencji skoczya
si wszake porak Chrystiana.
Ste Sture wykorzysta zwycistwo odniesione nad Chrystianem do
ostatecznej rozprawy z arcybiskupem. W listopadzie 1517 r. zebrao si
w Sztokholmie zgromadzenie stanw z udziaem czonkw Rady, szlachty,
grnikw miedzi, grnikw srebra, chopw, rady miejskiej Sztokholmu,
ktre uroczystym aktem pozbawio Gustawa Trollego godnoci arcybis-
kupa i postanowio zrwna z ziemi nie zdobyty jeszcze zamek Staket.
By to akt bez precedensu, sprzeczny z obowizujcymi prawami i przy-
wilejami kocioa; obecni nie bez racji obawiali si jego nastpstw.
Po wielomiesicznym obleniu zamek Staket zosta zdobyty i znisz-
czony, a uwiziony arcybiskup musia zrzec si urzdu. Na jego miejsce
Ste Sture wysun biskupa Strangnas, Mateusza, a kiedy spotka si z od-
mow, zwrci si do legata papieskiego w Skandynawii, Giovanniego
Angela Arcimboldiego. Wiosn 1518 r. Arcimboldi przyby do Szwecji,
by obj stanowisko arcybiskupa, otrzymawszy uprzednio od regenta
obietnic znacznych korzyci materialnych. Decyzja papiea, ktry od-
mwi zatwierdzenia Arcimboldiego, pokrzyowaa te projekty.
Sprawa Arcimboldiego wywoaa wiele zamieszania, moni obawiali
si, e w ten sposb regent zamierza utorowa sobie drog do korony.
Kiedy latem tego roku Chrystian II na czele nowej floty znalaz si pod
Sztokholmem, mg liczy na wielu zwolennikw wrd czonkw Rady,
Sture wszake i tym razem pokona wojska duskie. Zaczy si rokowania,
zerwane przez krla duskiego. Chrystian odpyn, uwoc z sob
szeciu zakadnikw szwedzkich, ktrzy mieli gwarantowa bezpiecze-
stwo krla podczas niedoszego spotkania ze Stenem Sture. Trway przy-
gotowania do ostatecznej rozprawy. Wojska duskie przekroczyy granic
zachodni i odciy Szwecj od wybrzea. Na Batyku Duczycy zajli
Olandi.
Nowa wyprawa Chrystiana II bya dobrze przygotowana, i to nie
tylko militarnie. We wrzeniu 1519 r. papie wyda bull skierowan
przeciw Stenowi Sture, jego stronnikom i Arcimboldiemu. Jednoczenie
arcybiskup Lund i biskup Roskilde obrzucili kltw winnych aktu 1517 r.
i naoyli interdykt na krlestwo szwedzkie. Dziki temu Chrystian mg
dziaa jako egzekutor wyrokw kocioa.
W dzie Nowego Roku 1520 silna armia duska wkroczya do Yaster-

129
gtlandu. Ste Sture ze swymi onierzami i gromadami uzbrojonych cho-
pw oczekiwa jej na ldzie. Ranny w czasie bitwy, zmar 3 lutego
w drodze do Sztokholmu. Oddziay szwedzkie wycofay si i wojska du-
skie niebawem dotary pod Yasteras.
Miejsce zmarego zaja jego ona, Krystyna Gyllenstierna. Wraz z grup
ludzi zdecydowanych walczy z krlem duskim w obronie niezalenoci
Szwecji obja dowdztwo nad obron Sztokholmu. Przewaga Chrystiana
bya jednak znaczna, mia on te za sob wikszo Rady. Biskup Stran-
gnas Mateusz w imieniu Rady Krlestwa zawar zawieszenie broni, po
czym zwoano do Uppsali ting, ktry obra Chrystiana krlem Szwecji.
Opr przeciwnikw zosta szybko zamany. Latem krl opanowa Ste-
geborg i Yasteras; we wrzeniu, po kilkumiesicznym obleniu, zoya
bro zaoga Sztokholmu. W warunkach kapitulacji Chrystian gwaran-
towa bezpieczestwo Krystynie i jej stronnikom oraz zapewnia jej
zwrot dbr.
Zdobywszy ca Szwecj Chrystian II przesta udawa askawego
i dobrego wadc. Kiedy w padzierniku przyby na koronacj do Sztok-
holmu, owiadczy dostojnikom z Rady, e jego prawa do korony szwedz-
kiej wynikaj nie z elekcji, ale z dziedzictwa. Ceremonie koronacyjne
odbyy si 4 listopada; arcybiskup Gustaw Trolle w asycie 4 biskupw
koronowa Chrystiana w Wielkim Kociele (Storkyrka) w Sztokholmie.
Zgodnie z obyczajem nastpiy potem trzydniowe uroczystoci, ktre
zgromadziy wielkie rzesze ludzi. Nikt, poza wskim gronem doradcw,
nie spodziewa si, jakie bdzie zakoczenie owych zabaw, uczt i turniejw.
W poudnie 7 listopada, kiedy tum wypeni dziedziniec zamkowy,
zamknito bramy i nakazano wszystkim zgromadzi si w wielkiej sali.
Wystpi arcybiskup i zada od krla zadouczynienia za krzywdy,
jakie dotkny koci. Nastpnie odczyta dugie oskarenie skierowane
przeciw nie yjcemu Stenowi Sture i tym wszystkim, ktrzy poparli
akt 1517 r. Nazajutrz osoby wymienione przez arcybiskupa stany przed
sdem kocielnym, ktry uzna je winnymi herezji. Chrystian wykorzysta
t sposobno, by pozby si wszystkich przeciwnikw, ktrym uprzednio
zapewni amnesti. Z rozkazu krla na rynku w Sztokholmie stracono
okoo 90 osb, w tym 2 biskupw, wielu szlachty i kilkudziesiciu miesz-
czan. Zgin wwczas Hemming Gadh, ktry w ostatniej wyprawie prze-
szed na stron Chrystiana, ofiar zemsty Chrystiana padli te ojciec
i szwagier Gustawa Wazy.
Krwawa ania (blodbad), jak Chrystian rozpocz swe panowanie,
przyniosa mu przydomek Tyrana i w rezultacie staa si przyczyn jego
klski.
130
KULTURA REDNIOWIECZA
Pionierami nowego stylu budownictwa w Szwecji byli cystersi, ktrzy
w poowie XII w. zaoyli swe pierwsze klasztory i kocioy. Od tego czasu
zwizki kulturowe midzy Szwecj a Francj byy bardzo silne; rol
ambasadorw zachodnioeuropejskich prdw artystycznych odgrywali,
obok zakonnikw cysterskich, przede wszystkim studenci, ktrzy kszta-
cili si w Paryu. Gotycka architektura i sztuka docieray te do Szwecji
poprzez Niderlandy i Niemcy zachodnie, od dawna poczone z krajami
skandynawskimi wizami kulturowymi. Porednikami byli rwnie nie-
mieccy imigranci.
Budowle gotyckie, jakie na ziemi szwedzkiej wznieli cystersi, repre-
zentoway specyficzny, burgundzki styl, z tej bowiem prowincji przybyli
zakonnicy. Rni si on wiksz prostot od architektury gotyckiej,
uksztatowanej w wielkich orodkach ycia artystycznego Francji. Charak-
terystyczne dla wczesnych kociow cysterskich byo proste, zamknite
prezbiterium oraz krzyowe sklepienia. Ten wczesnogotycki styl, bliski
jeszcze licznymi detalami architekturze romaskiej, reprezentoway w Szwe-
cji kocioy i klasztory w Alvastra (stergtland) i Nydala (Smaland)
oraz Roma na Gotlandii. Nieco pniej, w pierwszej poowie XIII w.,
w budownictwie cysterskim upowszechni si pkolisty ksztat prezbite-
rium (koci w Yarnhem).
Mnogo drg, jakimi architektura gotycka docieraa do Szwecji,
wpyna na du rnorodno odmian tego stylu. Obok elementw
wsplnych dla architektury gotyckiej we wszystkich jej odmianach mis-
trzowie francuscy i niemieccy przenieli do Szwecji wiele cech charakterys-
tycznych dla swego regionu. Odzwierciedla si to nawet w materiale bu-
dowlanym: w ster- i Yastergotlandzie oraz na Gotlandii przewaa
kamienny cios, w Skanii i w Szwecji rodkowej  cega.
Rny od skromnych budowli cysterskich typ architektury, opartej
na wzorach francuskich, stanowi wzniesione przez budowniczych przy-
byych z Francji katedry w Uppsali i Skar. Byy one w cigu stuleci
wielokrotnie przebudowywane, ale zachoway wiele elementw architek-
tury gotyckiej. Katedr w Uppsali rozpoczto budowa w stylu pnocno-
francuskim, nastpnie w 1287 r. kierownictwo prac przej paryski bu-
downiczy, Stefan Bonneuil, koczyli za j mistrzowie wedle wzorw p-
nocnoniemieckich, dominujcych w okolicach Malar.
Osobne miejsce w gotyckim budownictwie Szwecji zajmuj kocioy
zakonw ebraczych, wyznajcych zasady ewangelicznego ubstwa: ko-
ci Panny Marii w Sigtunie, koci Franciszkanw (Riddarholm) w Sztok-
131
holmie. Odznaczay si one, w przeciwiestwie do architektury katedral-
nej, prostot; podobnie jak kocioy mieszczaskie byy kocioami halo-
wymi, z reguy wznoszono te je z cegy, a nie z ciosu. Typ kocioa halo-
wego reprezentuj zreszt w Szwecji rwnie niektre katedry (Strangnas,
Yasteras). Wzr trjnawowej bazyliki, dominujcy w budownictwie ka-
tedralnym we Francji, dotar do Szwecji do pno  zapocztkowali
go budowniczowie francuscy, ktrzy w pocztkach XIV w. przebudowali
katedr w Uppsali.
Wpywy gotyku westfalsko-nadreskiego, ktre na Pwyspie Skan-
dynawskim cieray si z wpywami francuskimi, zdecydowanie ukszta-
toway architektur gotyck na Gotlandii. Budowniczowie z Niemiec
wznieli w pocztkach XIII w. niemiecki koci Panny Marii w Visby.
W drugiej poowie tego stulecia postawione zostay wiejskie kocioy
w Grtling, Gothem, Rone.
W wiejskim budownictwie sakralnym na caym obszarze Szwecji do
koca XIV w. jako materia budowlany przewaao drewno. Dopiero
w XV w. pocza je zastpowa cega.
Pny gotyk reprezentuje w Szwecji wzniesiony w XV w. koci i klasz-
tor Brygidek w Vadstena, ktrego plany s dzieem w. Brygidy.
Rzeba i malarstwo redniowieczne byy nierozerwalnie zwizane
z architektur sakraln, stanowiy jeden z jej elementw. Kiedy w Uppsali
zaczto budow katedry, obok mistrzw budowlanych cignli tu kamie-
niarze, witrayci, snycerze, malarze, a ich dziea mona odnale w wielu
pobliskich kocioach, przykadem znany krucyfiks z Rasbo i znakomita
rzeba w. Eryka w Roslagsbro. Wielk rol w ksztatowaniu sztuki
szwedzkiej odegrali te artyci pracujcy przy wznoszeniu katedr w Skar
i Linkpingu.
Orodkami artystycznymi byy take miasta. Wrd Niemcw, ktrzy
osiadali w miastach szwedzkich, niemao byo rzemielnikw i artystw.
Najwikszy wpyw na mieszczask sztuk w Szwecji wywieraa Lu-
beka, w owym czasie wielki orodek nie tylko handlu, ale i miejskiej
kultury.
Uniwersalizm sztuki gotyckiej zaciera w duej mierze rnice wyni-
kajce z lokalnych tradycji. W szwedzkiej rzebie i malarstwie rednio-
wiecza dominoway te same cechy, jakie charakteryzoway sztuk gotyck
w innych krajach Europy, z zachowaniem caej ich rnorodnoci i bo-
gactwa. Idealizacja postaci, odpowiadajca kulturze rycerskiej, w wielu
dzieach nieznanych nieraz artystw ustpowaa wyrazowi gbokich prze-
y religijnych. Powany wpyw na sztuki plastyczne wywieray ideay
 132
goszone przez zakony ebracze, czsto te rzeby i malowida nosz pitno
mistycyzmu.
Do najwspanialszych dzie dojrzaego gotyku w Szwecji nale rzeby
przypisywane tzw. mistrzom z Bunge znajdujce si w Visby, ale spoty-
kane te w innych miejscowociach. Z tej szkoy pochodzi zachowana
rzeba Madonny w kociele Over-Selo w Sdermanlandzie. Interesujce
jest przy tym, e jakkolwiek mistrzowie z Bunge nie byli Francuzami,
ale Niemcami, a gwny orodek szkoy znajdowa si w Yisby lub
Lubece, ich drewniane rzeby cechuje wyrane pokrewiestwo ze sztuk
francusk.
W drugiej poowie XIV w., a wic z kilkudziesicioletnim opnieniem
w stosunku do Europy zachodniej, upowszechni si w Szwecji bardziej
wyrafinowany styl, wykazujcy silne inspiracje sztuki angielskiej, ktra
docieraa do Szwecji poprzez Nadreni i Niemcy zachodnie oraz Lubek.
Z tego okresu pochodz np. witrae w prezbiterium kocioa w Lye na
Gotlandii, a take otarz w kociele w Toresund (Sodermanland).
Take poprzez Lubek dotary do Szwecji realistyczne tendencje sztuki
witraowej, ktre pojawiy si w Europie zachodniej w poowie XIV w.
Wybitnym przedstawicielem tego kierunku by Bertram von Minden,
twrca witray w prezbiterium kocioa w Hejde na Gotlandii.
Po okresie upadku sztuki w drugiej poowie XIV w., spowodowanym
wyludnieniem kraju po czarnej mierci" oraz dugotrwaymi walkami
wewntrznymi, w kocu stulecia nastpio jej odrodzenie, ju w nowych
formach, waciwych pnemu gotykowi, zwanemu w Szwecji Skone stil.
Charakterystyczny wybujay ekspresjonizm, zastosowanie swoistej ana-
tomii draperii", ktra zastpia wystylizowan anatomi ciaa ludzkiego,
cechuj dwa posgi w. Brygidy, z ktrych jeden jest przypisywany
mistrzowi lubeckiemu Janowi Junge. Wpywy pnogotyckie docieray
do Szwecji z Flandrii i Burgundii  wwczas wielkich orodkw arty-
stycznych  poprzez Westfali i Lubek.
Nowy styl znalaz wyraz take w malarstwie. Reprezentuj go, midzy
innymi, freski w kociele w Vadstena. W twrczoci rodzimych szwedzkich
mistrzw czy si on z silnymi elementami realizmu. Na freskach po-
krywajcych sklepienie kocioa w Risinge sceny z Nowego Testamentu
ukazuj ycie szwedzkich chopw, ich ubiory i zajcia. Do mistrzw
tego stylu zalicza si te Jan Rosenrod, twrca bogatych dekoracji
kocioa w Tensta w Upplandzie.
W XV w. realizm sta si dominujc tendencj w sztuce szwedzkiej.
Znikna stylizacja, a take typowe dla gotyku ujcia ruchu. Z tego
okresu pochodzi wiele wspaniaych otarzy: otarz w sztokholmskim
133
Wielkim Kociele (Storkyrka), dzieo artysty lubeckiego, otarz Johannesa
Stenratha w kociele w Balinge w Upplandzie (1471). Jednym z naj-
bardziej znanych twrcw tego okresu by Albert Pictor ze Sztokholmu,
rwnie jak inni mistrzowie wszechstronny w swej twrczoci. Do wybit-
nych jego dzie malarskich nale freski w kocioach w Taby, Har-
keberga, Harnevi, Dingtuna.
Pomnikiem pnogotyckiej sztuki jest statua w. Jerzego w sztok-
holmskim Storkyrka - dzieo lubeczanina Bernta Notk, wzniesiona dla
uczczenia zwycistwa na Brunkeberg.
redniowiecznej literatury szwedzkiej nie cechowao bogactwo form
i gatunkw. Ballady - najszerzej upowszechniony rodzaj twrczoci -
Karta  z pierwszej  ksiki drukowanej w Szwecji
pt.:  Dyalogus creaturarum  moralisatus,  w  drukarni
Johana Snella, 1483
134
wykazuj na og znaczne elementy pokrewiestwa z utworami duskimi
i norweskimi; wiele z nich zostao z pewnoci bezporednio przejtych
od ssiadw wyej stojcych pod wzgldem rozwoju kulturalnego. Nie-
ktrzy badacze uwaaj, e ballady nie s rodzimym tworem skandynaw-
skim, lecz zostay przeniesione prawdopodobnie z Francji. Z czasem jednak
zrosy si one integralnie z kultur ludow, przetrway w pamici pokole,
nabray charakteru ponadstanowego, mimo i zrazu reprezentoway kul-
tur rycersk. wiadczy o tym ich tre; opisywane obyczaje i sposb ycia,
a take tytuy mona byo spotka w dworach i zamkach. Poematy takie
nie mogy by tworzone dla prostego ludu, ich autorami nie byli te, jak
niegdy sdzono, wiejscy artyci.
Ballady redniowieczne rzucaj wiele wiata na wczesne spoeczestwo:
wskazuj, jak yli i myleli szwedzcy moni w XIII w.  w tym bowiem
stuleciu utwory te rozpowszechniy si w Skandynawii. Balladom towarzy-
szy powolny taniec, prowadzony przez piewaka, suchacze natomiast
podchwytywali refren. Takie tace zachoway si jeszcze na Wyspach
Owczych, a w Szwecji, w niektrych rejonach, przetrway do XIX w. jako
tace ludowe. W wyszych warstwach znikny ju w XV i XVI w., wy-
parte przez taniec parami.
Teksty ballad, przekazywane w ustnej tradycji, zostay pno spisane,
dopiero w XVI i XVII w. Ich artystyczne wartoci s oczywicie bardzo
rne, od arcydzie po rozwleke, nieudolne, pozbawione smaku opowieci.
Atoli i jedne, i drugie s posuszne panujcym w redniowieczu wymogom,
przekazuj te same ideay, wykazuj podobne ambicje dydaktyczne. Men-
talno twrcw i odbiorcw znalaza wyraz w okruciestwie wielu z tych
utworw, powiconych zbrodniom, zdradzie, krwawej zemcie, rzadko
koczcych si szczliwie. Nieodzownym elementem kadej ballady bya
mio, we wszystkich jej odmianach, sentymentalna i gwatowna, pla-
toniczna i zmysowa. Jakkolwiek krtkie, rymowane ballady reprezentoway
zupenie odmienny gatunek twrczoci ni starogermaska Edda i sagi,
mona znale zwizki wskazujce na cigo tradycji. Du rol w balla-
dach odgryway te naturalne warunki Skandynawii: dziki, ponury las,
mrz, nieg i ld. W tych borach ludzie borykali si ze swym przezna-
czeniem, wierni zarwno rycerskim ideaom kultury redniowiecznej, jak
germaskim tradycjom rodowym. Do najbardziej znanych utworw naley
zaliczy Pie o panu Olofie, Ballad o crkach Pera Tyrssona i pen grozy
Ballad o bitwie przy Lena.
Osobne miejsce wrd ballad zajmuj przeniknite chopskim humorem
rubaszne parodie rycerskich pieni. U schyku redniowiecza charakter
ballad uleg zmianie, wzorce rycerskiej kultury zostay wyparte przez ele-
135
menty blisze ludowej kulturze szwedzkiej, ktra wywieraa swe pitno
rwnie na yciu dworskim. Rnice te charakteryzuj dwie rymowane
kroniki, Eryka i Karola, ktre dziel dwa stulecia.
W XV w. upowszechni si te nowy rodzaj literatury politycznej;
reprezentuj go pieni o Stenie Sture, o ludzie Dalarna i walce przeciw
Duczykom. Poematy te, szeroko znane wrd ludu, miay due znaczenie
w procesie ksztatowania si wiadomoci narodowej. Z tego wanie okresu
pochodzi pikna Pie o Wolnoci, ktrej autorem by biskup Tomasz ze
Strangnas, najbardziej znany i najczciej cytowany utwr, zaczynajcy
si sowami: Wolno jest najlepsz rzecz, szuka jej wok cay
wiat".
O ile w poezji redniowiecznej dominowa jzyk szwedzki, o tyle
utwory proz byy w wikszoci pisane po acinie. Pomnikiem rednio-
wiecznego jzyka szwedzkiego s kodeksy praw spisane w XIIXIV w.
Rozwj muzyki redniowiecznej zwizany by z procesem chrystianizacji
Szwecji. Chora gregoriaski, rozbrzmiewajcy w wityniach, rni si
od piewu w czasach przedchrzecijaskich, inna te bya funkcja muzyki
kocielnej. Na podstawie zachowanych rde, przede wszystkim zapisw
kocielnych, naley mniema, e poziom redniowiecznej muzyki w Szwecji
by wysoki; w najstarszym znanym statucie arcybiskupstwa w Lund z 1137 r.
znajduj si przepisy dotyczce muzykw kocielnych, a statut biskupstwa
w Linkpingu wymienia dwa chry, wikszy i mniejszy. Statut arcybis-
kupstwa w Uppsali z 1298 r. ustanawia midzy innymi wysokie kary dla
piewakw, ktrzy faszuj melodi. Nauka piewu zajmowaa jedno z pierw-
szych miejsc w programie szk kapitulnych.
Rodzima, szwedzka twrczo muzyczna znajdowaa wyraz w hymnach
i poematach religijnych. Poetami a zarazem kompozytorami byli biskup
Brynolf Algotsson w Skar (zm. 1317) oraz biskup Nils Hermansson
w Linkpingu (13261391).
Niewiele wiadomo o szwedzkiej muzyce wielogosowej. Najpewniej
i w tej dziedzinie kontakty z uniwersytetem w Paryu nie pozostay bez
znaczenia. W XIV w. pocza si przyjmowa muzyka organowa.
Muzyka wiecka, w przeciwiestwie do kocielnej, bya przede wszyst-
kim muzyk instrumentaln. Stanowia nieodzowny element uczt, festy-
nw, uroczystoci na dworach i w miastach. Muzycy towarzyszyli wypra-
wom wojennym, a dwiki bbnw, trb i piszczaek miay podnosi
ducha bojowego.
Wrd ludu kultura muzyczna wyraaa si w tacu i piewie, wiele
tacw zachowao si z czasw pogaskich (taniec z mieczem, taniec
136
z niedwiedziem przy zalubinach, taniec w Noc Walpurgii). Folklor
muzyczny zosta w XIX w. zebrany i spisany; w latach pidziesitych
naszego stulecia wielk akcj podjo radio szwedzkie nagrywajc na tamy
stare pieni ludowe i tace. By to ju ostatni moment utrwalenia ludowej
tradycji, ktra w Szwecji  tak jak i w innych wysoko rozwinitych krajach
przemysowych  cakowicie zanika.
137
V. PIERWSI WAZOWIE (1520-1611)
MONARCHIA DZIEDZICZNA
GUSTAWA I WAZY
W KRWAWEJ rozprawie ze stronni-
kami Sturw Chrystian II powrci do Danii, powierzywszy rzdy w Szwe-
cji Radzie Krlestwa. W rzeczywistoci jednak wadza spoczywaa w rkach
czterech ludzi, dwch duskich doradcw krla: nowego namiestnika
w Sztokholmie Ditrika Slaghecka, ktry niebawem zaj miejsce straco-
nego biskupa Skary, oraz Jensa Andersena Beldenacka, nowego biskupa
Strangnas, a take dwch Szwedw: arcybiskupa Gustawa Trollego i Ottona
Olofssona, biskupa Yasteras. Lokalne powstania zostay bezwzgldnie
stumione jeszcze podczas pobytu Chrystiana w Szwecji. Mogo si wyda-
wa, e po krwawej ani" w Sztokholmie i egzekucjach, ktre potem
nastpiy, opr Szwedw ostatecznie zamano.
Dalszy bieg wydarze istotnie wskazuje, e rzesze grnikw, chopw,
mieszczan, na ktrych wspiera si ruch niepodlegociowy, byy zastra-
szone panujcym terrorem i nieskonne do nowego zrywu. Kiedy w kocu
listopada 1520 r., kilka tygodni po tragedii sztokholmskiej, mody Gustaw
Eriksson Waza pojawi si w Dalarna, wzywajc lud do walki przeciw
Duczykom, nie znalaz zrazu posuchu. Musia si ukrywa, a nawet
szuka schronienia nad granic norwesk.
Gustaw Eriksson Waza nalea do starego rodu szwedzkiego, ktry
za panowania Eryka Pomorskiego doszed do duego znaczenia i majtku.
Wazowie wraz z Oxenstiemami odgrywali powan rol w okresie walk
monowadczych, czy to opowiadajc si za uni, czy le angaujc si
przeciw krlowi unii. Dziad Gustawa, Jan, zwiza si poprzez maestwo
ze Sturami. Ojciec Gustawa, Eryk, zosta stracony 7 listopada. Sam Gustaw
przebywa w bliskim otoczeniu Stena Sture Modszego. Wzity przez Chrys-
tiana do niewoli jesieni 1518 r., w rok pniej uciek z Danii do Lubeki,
by po kilku miesicach powrci do Szwecji. Gustaw uda si do rodzin-
nego dworu Ravsnas w Upplandzie. Tam zastay go wieci o zamordo-
waniu ojca i szwagra, Joachima Brahe. Babka, matka, dwie siostry i ciotka,
138
Krystyna Gyllenstierna, byy uwizione, dobra Wazw ulegy konfiskacie.
Gustaw, obawiajc si o wasne ycie, opuci Ravsnas i w chopskim
przebraniu wyruszy do Dalarna.
Wok tej podry osnuto w XVII w. wiele legend, w nastpnym
stuleciu utrwalonych jeszcze przez literatur. Pierwsze prby rozniecenia
powstania przyniosy niepowodzenie, ale rycho nastroje wrd ludnoci
Dalarna ulegy radykalnej zmianie. W styczniu 1521 r. gromady chopw
obwoay Gustawa swym przywdc, widzc w nim spadkobierc tradycji
Sturw. Poparli go te grnicy i waciciele kopal, konflikt bowiem
Chrystiana II z Lubek grozi zahamowaniem eksportu.
Krl zlekceway zrazu wiadomo o rozruchach w Szwecji. Ditrik
Slagheck, ktry z niewielkimi tylko siami wyprawi si do Dalama,
ponis klsk. Na wiosn oddziay powstacze pokonay w Upplandzie
wojska arcybiskupa, a jego samego zmusiy do ucieczki. Powstanie roz-
szerzao si, przyczay si do niego coraz nowe gromady chopw.
W lipcu wikszo czonkw Rady zwoanej przez arcybiskupa do Sztok-
holmu opowiedziaa si po stronie powstania. Podobne stanowisko zaja
rwnie szlachta.
W sierpniu herredag w Yadstena obra Gustawa Waz regentem.
Towarzyszyy temu dalsze sukcesy militarne. Do pocztkw 1522 r.
zdobyto wiele miast i zamkw. Najwaniejsze jednak twierdze nadbrzea:
Sztokholm, Kalmar, Alvsborg oraz zamki fiskie pozostaway nadal
w rkach dowdcw wiernych Chrystianowi. Do zdobycia ich potrzebna
bya flota, ktrej Gustaw nie posiada.
Szukajc sprzymierzecw przeciw Chrystianowi, Waza zwrci si
o pomoc do Lubeki. Za porednictwem dwch mieszczan, ktrych zna
z okresu swego pobytu w tym miecie, zaofiarowa wieczny zwizek"
Szwecji z Lubek, skadajc daleko idce obietnice przywilejw.
Lubeka bya bezporednio zainteresowana wydarzeniami w Szwecji.
Krl duski od lat zmierza do ograniczenia pozycji miast wendyjskich
przez popieranie handlu skandynawskiego i protegowanie kupcw holen-
derskich. Prbowa te przy pomocy cesarza uzyska zwierzchno nad
Lubek. Wobec takiego niebezpieczestwa Lubeka nawizaa kontakt
z przeciwnikiem Chrystiana, jego stryjem, ksiciem Fryderykiem Hol-
sztyskim, oraz z Gdaskiem. Oba miasta zawary porozumienie skierowane
przeciw Chrystianowi i obowizay si wspiera powstanie w Szwecji. Przy
wydatnej pomocy Lubeki Gustaw Waza wypar duskie zaogi ze wszystkich
zamkw w Szwecji i Finlandii, a take uniemoliwi blokad. Wraz ze
zdobyciem Sztokholmu szwedzka wojna wyzwolecza  befrielsekriget 
bya zakoczona.
139
Zwyciski regent zosta obdarzony koron. W dniu Zielonych witek
6 czerwca 1523 r. stany zgromadzone w Strangnas obray Gustawa Waz
krlem Szwecji. Na w. Jana dwudziestosiedmioletni wadca odby uro-
czysty wjazd do Sztokholmu.
Gustaw Waza by pierwszym krlem od koca XIII w., od czasw
Magnusa Ladulasa, ktry panowa nieprzerwanie do koca swego ycia.
Czowiek o szerokich horyzontach, obdarzony wielkim politycznym ta-
lentem, w cigu 37 lat rzdw dokona niemao zmian w Szwecji. W swych
uniwersaach chtnie nawizywa do okresu wojny wyzwoleczej, tyranii
Chrystiana II i zdrady katolickich biskupw, wystpujc jako obroca
niezalenoci Szwecji, ojciec ludu, ktry we wszystkim troszczy si o dobro
poddanych. Takim go te przedstawili wspczeni dziejopisowie dworscy.
Zdaniem szwedzkich historykw nie jest to prawdziwy portret Gustawa
Wazy. Z obfitej korespondencji (wydanej dzi drukiem w wielotomowej
serii), jak krl prowadzi ze swymi wjtami i urzdnikami, wyania si
nieco inny obraz tak polityka, jak czowieka. Odznacza si on zmysem
praktycznym, poczuciem realizmu, dobr pamici, ogromn pracowi-
toci, ale i skonnoci do demagogii, bezwzgldnoci. Wybitny historyk
szwedzki Eli Heckscher charakteryzuje go jako praktyka-ekonomist"
na tronie, wskazujc na rozlege zainteresowania wszystkimi dziedzinami
gospodarki i na wietn znajomo handlu. Gustaw Waza umia take jed-
na sobie ludzi, i to mimo niezrwnowaonego usposobienia, przerzucania
si od szaleczej wesooci do wybuchw gniewu, ostrego, sardonicznego
humoru.
Pooenie krlestwa w momencie elekcji Gustawa Wazy nie byo ko-
rzystne. W cigu pierwszego procza 1523 r. nastpiy istotne zmiany
w ukadzie si spoecznych, co powanie komplikowao sytuacj nowego
wadcy. W kocu 1522 r. Rada duska obalia Chrystiana II i osadzia
na tronie Fryderyka Holsztyskiego. Za cen przywilejw handlowych
w caej Skandynawii Fryderyk I, uwaajcy si nadal za krla unii,
zawar sojusz z Lubek. Rada duska i krl zamierzali te zwoa
zjazd panw z trzech krlestw, aby przywrci uni. Gustawowi Wazie
grozia wojna, w ktrej miaby przeciw sobie Dani i Lubek. Chcc jej
unikn, musia si zgodzi na dania Lubeczan, tym razem nie po-
przestajc na obietnicach. Lubeka, Gdask i kilka innych miast zostay
uwolnione od ce, a szwedzcy kupcy nie mogli przypywa przez resund
i Bet, co zupenie uniemoliwiao rozwijanie handlu, odcinajc Szwecj
od rynkw zachodnich.
Drogo okupiony sojusz z Lubek mia umoliwi krlowi zachowanie
140
niezalenoci Szwecji i odzyskanie jej dawnych posiadoci: Blekinge, okrgu
Yiken (pn. Bohuslan) oraz Gotlandii. W rzeczywistoci jednak sprzymie-
rzecy zawiedli. Rokowania szwedzko-duskie cigny si z przerwami
kilka lat, ale take nie przyniosy rezultatw. Gustaw zachowa Yiken,
gdzie nakaza odbudowa zamek Karlsborg, wzniesiony przed blisko stu
laty. Na danie zwrotu Yiken Szwedzi odpowiadali daniem zwrotu
Gustaw Waza, portret z 1542 r., mai. Jakob Binck, zbiory
Uniwersytetu w Uppsali
Gotlandii. Wreszcie w 1530 r. na zjedzie w Yarbergu zawarto porozu-
mienie, w myl ktrego Yiken miao pozosta przy Szwecji na okres 6 lat.
Na zaegnanie zatargu szwedzko-duskiego wpyno wsplne niebez-
pieczestwo ze strony Chrystiana II, ktry  popierany przez cesarza Ka-
rola V  w 1531 r. wyldowa w Norwegii z zamiarem odzyskania korony
duskiej i szwedzkiej. Nastpia szybka interwencja; Chrystiana pojmano
141
i osadzono w zamku Kalundborg, gdzie pozostawa ju do mierci (1559).
Stosunki midzy oboma monarchami skandynawskimi ulegy poprawie.
Gustaw Waza w zamian za okup zrzek si pretensji do Yiken.
Do dalszego zacienienia kontaktw szwedzko-duskich przyczyniy
si narastajce konflikty z Lubek. W 1531 r. w miecie doszy do gosu
tendencje radykalno-reformacyjne. Rada miejska zostaa obalona, a nowe
wadze pary do wojny z Niderlandami, najpowaniejszym handlowym
konkurentem Lubeki. Stwarzao to tak dla Danii, jak i Szwecji perspektyw
uwolnienia si od handlowej dominacji Hanzy. Krl szwedzki popar
Lubek w wojnie z Holandi, jednak pod warunkiem anulowania przy-
wilejw z 1523 r. Na tym tle nastpiy nieporozumienia: Lubeczanie
bezskutecznie prbowali sprowokowa wybuch powstania w Szwecji;
nie powioda si te blokada morska, poniewa Szwecja posiadaa teraz
dosy siln flot i moga liczy na kontakty handlowe z Gdaskiem,
ktry nie popar blokady.
Denie do uwolnienia Szwecji od zobowiza wobec Lubeki byo jedn
z gwnych przyczyn, dla ktrych Gustaw Waza w 1534 r. popar syna
i nastpc Fryderyka II, Chrystiana III. Lubeczanie natomiast zamierzali
osadzi na tronie swego dawnego wroga  Chrystiana II.
Wojskowa i finansowa pomoc Gustawa Wazy pozwolia Chrystianowi III
pokona zacine wojska lubeckie, rezultat tej interwencji nie by jednak
dla Szwecji korzystny. Krl duski zawar w 1535 r. separatystyczny
traktat z Lubek, ktry midzy innymi przewidywa, e szwedzkie spory
z Lubek bd rozstrzygnite przez duski sd polubowny. Dopiero po
dwch latach, w sierpniu 1537 r., podpisano ukad, wedle ktrego na-
stpi picioletni rozejm. Ograniczenia handlu szwedzkiego miay by
zniesione, a Lubeczanie byli zmuszeni przez ten okres do pacenia obo-
wizujcych ce. Nie by to ukad, jakiego pragn Gustaw Waza, nie
przynis bowiem ostatecznego rozwizania konfliktw szwedzko-lubeckich.
Nie ulega wszake wtpliwoci, e w cigu kilkunastu lat panowania Gu-
staw Waza, wykorzystujc umiejtnie najpierw Lubek przeciw Danii,
a potem Dani przeciw Lubece, zapewni Szwecji niezaleno.
Przyjmujc koron po okresie dugoletnich walk wewntrznych, mody
wadca zdawa sobie spraw, e jeli nie chce podzieli losu poprzednikw,
musi zama potg monych oraz kocioa. Stale pomnaane bogactwo
kocioa, polityczna rola, jak odgrywali dni potgi i wadzy arcy-
biskupi i biskupi, posiadajcy obronne zamki i wasne wojska, byy
rdem nieustannych konfliktw midzy duchowiestwem a krlem.
Szlachta niechtnie patrzya na wzrost iloci ziemi w rkach kocioa,
142
mieszczanie bronili si przed rozszerzaniem wpyww duchowiestwa
w miastach, chocia na pewno nasilenie tych antagonizmw nie byo
w Szwecji tak due, jak w innych krajach.
Kiedy Gustaw Waza zasiad na tronie, Europa bya ju ogarnita
ruchem reformacyjnym. W cigu szeciu lat, ktre upyny od chwili
ogoszenia przez Lutra 95 tez przeciw kupczeniu odpustami, nowe idee
zyskay tysice zwolennikw wrd chopw i mieszczan, szlachty i ksit,
odpowiaday bowiem szerokim deniom do zmian spoecznych. Rycho
dotary one i do Szwecji, znajdujc posuch przede wszystkim wrd
mieszczastwa. arliwym wyznawc nauk Lutra by Olaus Petri, syn
kowala, ktry studiowa w Wittenberdze i tam zetkn si z dwoma wiel-
kimi reformatorami kocioa  Lutrem i Melanchtonem. Po powrocie
do Szwecji najsawniejszy nowej wiary partyzant"  jak pisze o nim
ks. Skrzetuski  zosta sekretarzem biskupa Strangnas oraz nauczycielem
w tamtejszej szkole katedralnej. Zgromadzi wok siebie grono uczniw,
wrd ktrych znalaz si brat Olausa Laurentius (Wawrzyniec) Petri.
Pozyska te dla idei reformacyjnych archidiakona kapituy Laurentiusa
(Wawrzyca) Andreae, ktrego Gustaw Waza wybra w 1523 r. na swego
sekretarza i doradc. Sam Olaus przenis si w 1524 r. do Sztokholmu,
gdzie zosta pisarzem miejskim, bdc jednoczenie kaznodziej w Wielkim
Kociele (Storkyrka). Dziaalno jego zataczaa coraz szersze krgi, a liczba
wyznawcw luteranizmu stale rosa. W zaoonej w 1526 r. pierwszej kr-
lewskiej drukarni w tyme roku ukaza si przekad Nowego Testamentu
dokonany przez Olausa Petri i jego pieni religijne w jzyku szwedzkim,
a nastpnie take szereg drobniejszych pism reformacyjnych.
Pocztki reformacji w Szwecji zbiegy si z powanym osabieniem
pozycji kocioa. Wielu biskupw pado ofiar represji Chrystiana II,
pniej za biskupi-stronnicy Chrystiana po jego klsce opucili kraj,
nowi za, ktrzy swe wyniesienie zawdziczali poparciu Gustawa Wazy,
nie byli zatwierdzeni przez Rzym. Stosunki miedzy Szwecj a papiestwem
byy naprone. W 1523 r. przyby do Szwecji legat papieski, Johannes
Magnus; mia on doprowadzi do unormowania spraw kocioa szwedz-
kiego, ale zadania tego nie speni. Wybrany arcybiskupem, nie uzyska
akceptacji papiea. Niedugo zreszt by gow kocioa w Szwecji, gdy
zosta wysany przez Gustawa na dwr polski, gdzie mia pertraktowa
w sprawie jego maestwa z crk Zygmunta Starego, Jadwig. Zmiany
w pooeniu kocioa szwedzkiego, jakie nastpiy podczas pobytu Jo-
hannesa Magnusa w Polsce, wstrzymay go od powrotu do kraju.
Rola przywdcy kocioa przypada w udziale biskupowi Linkpingu
Hansowi Braskowi. Nalea on do stronnikw Gustawa Wazy w czasie
143
powstania przeciw Chrystianowi II, by wszake rwnie wyznawc po-
gldu o wyszoci kocioa nad wadz wieck, co prowadzio nieuchron-
nie do konfliktw z krlem. By te Hans Brask bezwzgldnym prze-
ciwnikiem reformacji. Pisma antyreformacyjne z drukarni biskupiej w S6-
derkopingu rozchodziy si po caym kraju.
Gustaw Waza popiera dziaalno zwolennikw Lutra, ale czyni to
z umiarem, liczc si z przywizaniem chopw do religii, z ich konserwa-
tyzmem i tradycjonalizmem. Ruch reformacyjny by dla niego przede
wszystkim rodkiem nacisku na koci.
Dugoletnie wojny nadweryy powanie finanse krlestwa; wojska
zacine, utworzone podczas wojny wyzwoleczej, domagay si odu,
dugi lubeckie musiay by spacone. rodki na to Gustaw Waza zamierza
uzyska od kocioa. Ju w latach 15221523 na danie krla koci
na spat czci dugw lubeckich (tzw. silverhjalp) udzieli mu pomocy
finansowej w postaci srebrnych przedmiotw kocielnych, kielichw, mon-
strancji itp. W rok pniej, mimo obietnic, e danina jest jednorazowa,
Gustaw Waza ponowi danie, a w odpowiedzi na skargi i protesty
Laurentius Andreae wyjani, i krl ma prawo domaga si pienidzy od
kocioa, poniewa mienie kocielne naley do ludu. Z tego tytuu niemal
co roku domagano si od kocioa wiadcze materialnych; w 1526 r.
herredag zebrany w Yadstena uchwali, i dziesicina kocielna zostaa
przejta przez Koron, w motywacji stwierdzajc, e krlestwo jest w po-
trzebie, a lepiej obarczy koci ni lud. Jednoczenie odebrano ziemie
klasztorowi w Gripsholm, nadane mu przez Sture Starszego; stworzyo to
perspektyw szerokiej rewindykacji nada, uczynionych niegdy na rzecz
kocioa.
Decydujcy cios zosta zadany w 1527 r. na riksdagu w Yasteras.
Krl przedstawi zgromadzonym przedstawicielom stanw nastpujce
kwestie: jak polepszy finanse Korony, jak poprawi sytuacj ekonomiczn
szlachty oraz jak uspokoi zamieszki w kraju. Odpowied na te pytania
bya zawarta ju w ich sformuowaniu, wyranie wskazujcym na sposb
rozwizania wszystkich trudnoci poprzez przejcie dbr kocielnych. Sejm
postanowi take, e sowo Boe ma by goszone w czystej postaci, co
stanowio ju wyrane przyjcie hase reformacji.
Przebieg riksdagu zosta szczegowo opisany w kronice Pedera (Piotra)
Swarta i bezkrytycznie powtarzany przez starsz historiografi szwedzk.
Dopiero nowsze badania dowiody, e dramatyczne sceny, jakie nakreli
szesnastowieczny dziejopis, nie mogy si zdarzy. Gustaw Waza nie musia
la ez i grozi abdykacj, by uzyska akceptacj riksdagu. Szlachta,
zachcona perspektyw uzyskania ziemi, opowiedziaa si za przejciem
144
czci dbr kocielnych, a mieszczanie i chopi przyczyli si do niej;
duchowiestwa nie pytano o zdanie. Na podstawie odpowiedzi trzech sta-
nw na propozycje krlewskie uchwalono recesy z Yasteras, stwierdzajc,
e wyraaj one wol obecnych na zgromadzeniu.
Wedle recesw dobra, ktre po 1454 r. przeszy w posiadanie kocioa,
miay by rewindykowane. Zamki przechodziy w rce krlewskie, krlowi
te miano wpaca cz dochodw kocielnych jako stay podatek.
W edykcie wydanym przez Gustawa Waz na podstawie decyzji riksdagu
mwi si ju wyranie o zwierzchnoci pastwa nad majtkiem kocioa.
Riksdag w Yasteras otworzy drog reformacji w Szwecji, cho wbrew
luteraskim doradcom Gustaw Waza nie chcia wwczas zerwania z ko-
cioem i wprowadzenia nowego obrzdku. Krl liczy si z tym, e wi-
kszo jego poddanych, Rada, szlachta, chopi, uznajc niektre zasady
goszone przez Lutra, pragnli zachowa dawny, dobry chrzecijaski
obyczaj". Dlatego dziaa niezwykle ostronie, by nie postrada tego,
co ju uzyska: podwaenia materialnej i politycznej pozycji kocioa.
W kilka miesicy po riksdagu, w dzie Nowego Roku 1528 odbya
si koronacja krla, dotychczas odkadana, Gustaw Waza bowiem nie
chcia skada przysigi, wedug ktrej by obowizany do zachowania
przywilejw kocioa. Nowa formua przysigi, napisana przez Lauren-
tiusa Andreae, zawieraa tylko zobowizanie do przestrzegania prawa,
sprawiedliwoci i pokoju, suenia kocioowi boemu i ludowi.
Zmierzajc stopniowo do zreformowania kocioa szwedzkiego, Gustaw
Waza nie naruszy na razie organizacji kocielnej. Najwikszy cios spotka
klasztory, oficjalnie zniesione przez synod w rebro w 1529 r. Przetrwa
tylko konwent brygidek w Yadstena, cho przyjcie nowej mniszki wyma-
gao za kadym razem bezporedniej zgody krla. Mimo daleko idcych
ogranicze klasztor ten pozosta ostatnim bastionem katolicyzmu, a w la-
tach siedemdziesitych XVI w. orodkiem kontrreformacji.
Arcybiskupem Uppsali zosta z woli krla Laurentius Petri, uprzednio
wysany na studia do Niemiec. Hans Brask po riksdagu w Yasteras zbieg
ze Szwecji do Gdaska i dokoczy ycia w klasztorze w Ldzie. Papie
nie zatwierdzi Petriego w godnoci arcybiskupa; by to pierwszy zwierzch-
nik kocioa szwedzkiego niezaleny od Rzymu. Z wolna nastpoway te
zmiany obrzdku.
Ju w redniowieczu w kociele szwedzkim wyksztacio si wiele
specyficznych, narodowych form kultu religijnego, do ktrych nawizywa
teraz ruch reformacyjny. Uatwio to agodne przejcie od katolicyzmu do
reformacji. W 1531 r. wprowadzono msz w jzyku szwedzkim, na razie
obok mszy aciskiej. Olaus Petri w ogoszonym wwczas Pimie o przy-
	145
czynach, dla ktrych msza powinna by odprawiana w jzyku zrozumiaym
dla prostych ludzi, przestrzega przed przymusem, goszc, i nikt nie moe
by zmuszony do mszy w jzyku szwedzkim. Ze sw tych bije gboki
duch tolerancji, tak charakterystyczny dla Petriego. Dopiero w pi lat
pniej synod w Uppsali podj szereg decyzji, ktre utwierdziy lutera-
nizm w Szwecji. Zniesiono msz acisk, zreformowano liturgi zgodnie
z zasadami doktryny Lutra, m. in. wprowadzajc komuni pod dwoma po-
staciami, zezwolono na maestwa ksiy. W 1544 r., na riksdagu w Yaste-
ras, Szwecja po raz pierwszy zostaa okrelona jako krlestwo ewangelickie.
Literatura reformacyjna zalaa kraj. Jednym z najwaniejszych drukw,
jakie si w tym czasie ukazay, by szwedzki przekad Biblii, wydany w dru-
karni krlewskiej w 1541 r. z ilustracjami ukasza Cranacha i Jerzego
Lembergera.
Wiele przyczyn zoyo si na to, e Szwecja przyja reformacj bez
wielkich star i wojen. Due znaczenie miaa niewtpliwie umiarkowana
polityka krla, a take osabienie kocioa w okresie wojny wyzwoleczej.
Niema rol odgrywa te ukad si spoecznych. Wikszo ludnoci:
chopi, szlachta, mieszczanie, popieraa krla w jego dziaaniach do pod-
waenia pozycji kocioa oraz do utworzenia kocioa narodowego. Problem
liturgii i obrzdw wywoywa pewne niepokoje, ale nie tak powane, by
trwale podzieli kraj na dwa wrogie obozy. Niepokoje te integralnie wi-
zay si ze wzrastajcym niezadowoleniem z rzdw Gustawa Wazy, ktre
ju w 1524 r. doprowadzio do wybuchu powstania w Dalarna.
Gustaw Waza nie speni nadziei tych, ktrym zawdzicza zwycistwo:
chopw z Dalarna. Wkrtce po elekcji zbliy si do krgw monych,
nalecych dawniej do przeciwnego obozu, chtnie te widzia w swej
subie cudzoziemcw. Najblisi wsppracownicy Stena Sture Modszego,
kanclerz Peder Jacobsson Sunnanvader i czonek kapituy w Yasteras,
mistrz Knut Mickelsson, odsunli si od krla.
Krlewska polityka finansowa uderzaa w interesy niszych warstw
ludnoci. Skarono si szczeglnie na monety, ktre Gustaw kaza bi
w latach wojny, tzw. klippingi, nie majce obiegu za granic, ale kursujce
w kraju. Warto pienidza spadaa, ceny rosy. Najdotkliwiej odczuwano
te zjawiska w Bergslagen. Wzburzenie byo tym wiksze, e lud spodzie-
wa si, i nowy krl bdzie we wszystkim naladowa Sture Modszego.
Doszy do tego wieci, e Gustaw Waza chce obali dawny obyczaj chrze-
cijaski i zaprowadzi obc wiar.
Kiedy Krystyna Gyllenstierna wraz z synem Nilsem Sture powrcia
w 1524 r. z niewoli duskiej, opozycja szybko skupia si wok jej
146
osoby. Jesieni tego roku Sunnanvader, Knut Mikaelsson i Peder Grym,
take dawny stronnik Sture Modszego, pojawili si w Dalarna, aby pod-
nie chopw do powstania. Ich agitacja znajdowaa posuch.
Na wie o zamieszkach w Dalarna krl wyda uspokajajcy uniwersa
oraz zwoa do Yasteras riksdag, ktry zebra si na wiosn 1525 r.
Przedstawiajc sytuacj, zagrozi abdykacj, jeli stany nie udziel mu
poparcia. Dopiero kiedy otrzyma aprobat swej polityki, zwrci si
przeciw powstacom. Stumienie buntu, szerzcego si przede wszystkim
wrd biednych chopw w pnocnym Dalarna, pozbawionych rodkw
na zorganizowanie oporu, nie byo trudne. Przywdcy powstania, ktrzy
nie schronili si w Norwegii, zostali osdzeni i straceni. Z chopami Gustaw
Waza obszed si stosunkowo agodnie.
Upadek powstania nie przynis uspokojenia w Dalarna. Wiosn
1527 r. zamieszki zaczy si od nowa. Na czele buntu przeciw krlowi
stan czowiek podajcy si za Nilsa Sture, prawego dziedzica Szwecji",
ktry przeszed do historii pod imieniem Daljunkern. W odezwie do miesz-
kacw Yarmlandu Daljunkern gosi, e lud Dalarna podnis si w obro-
nie zagroonych kociow i klasztorw. Historia tego powstania jest
otoczona mrokiem; nie wiadomo, kim by Daljunkern, ku czemu zmierza,
ilu mia stronnikw.
Powstanie Daljunkerna zbiego si w czasie z krlewsk ofensyw prze-
ciw kocioowi, uwieczon uchwaleniem recesw z Yasteras. Riksdag,
ktry podj t brzemienn w skutki decyzj, wypowiedzia si jednoczenie
przeciw ludziom siejcym niepokj w kraju. Daljunkern uzyska poparcie
w Norwegii, ale krl uprzedzi interwencj norwesk. Natychmiast po
koronacji ruszy z silnym wojskiem do Dalarna. Zwoawszy lud do
Wielkiej Tuny, ogosi uniwersa wzywajcy do posuszestwa i raz jeszcze
odebra przysig wiernoci.
Po raz trzeci, ostatni ju, zamieszki w Dalarna wybuchy trzy lata
pniej, w 1531 r. Poprzedziy je niepokoje wywoane sytuacj gospodarcz.
W 1530 r. Szwecj dotkn nieurodzaj, poza tym na skutek zmniejszenia
si zapotrzebowania na szwedzk mied Bergslagen przeywao trudny
okres. Gustaw powanie liczy si z moliwoci rozruchw w tym rejonie.
Bezporednim powodem powstania, zwanego powstaniem o dzwony, byo
krlewskie danie, by na pokrycie dugw lubeckich kocioy ofiaroway
jeden z dzwonw. W Wielkiej Tunie zebra si ting, ktry wystosowa
pisma do ssiednich dzielnic. Stwierdzano w nich, i powstao sprzysie-
nie wjtw krlewskich i pogan przeciw kocioom.
Te wydarzenia zaniepokoiy krla, ktry natychmiast zwoa riksdag
do Uppsali. Zgromadzeni potwierdzili decyzje o konfiskacie dzwonw
147

oraz potpili buntownikw z Dalarna. Uniwersa krlewski wzywa ludno
do spokoju  powoli zamieszki poczynay przycicha. W obawie przed
nowymi rozruchami, wobec pojawienia si Chrystiana II z flot w Norwegii
i perspektywy wojny, obiecano pene uaskawienie wszystkich biorcych
udzia w powstaniu. Obietnicy Gustaw jednak nie speni. Powracajc
z wyprawy przeciw Chrystianowi, pojawi si z wojskiem w Kopparbergu,
po czym nastpia krwawa rozprawa z przywdcami niedawnego buntu.
Tym razem krl dziaa zdecydowanie, pragn ostatecznie spacyfikowa
Dalarna.
Poza Dalarna rozruchy na tle religijnym objy w 1529 r. Yaster-
i stergtland. I te zamieszki miay podoe ekonomiczne; konflikty midzy
Gustawem Waz a Lubek spowodoway trudnoci eksportowe, dotkliwe
nie tylko dla okrgw grniczych, ale take dla dzielnic poudniowych,
produkujcych maso i skry na eksport. Wystpienia zaczy si w Sma-
landzie w kwietniu 1529 r. Ruch ten znalaz oparcie wrd czci zamonej
szlachty, szczeglnie w Yastergotlandzie.
Postawa, jak krl zaj wobec niepokojw w poudniowych dziel-
nicach, wskazuje, e obawia si rozszerzania wystpie w obronie daw-
nych, dobrych chrzecijaskich obyczajw". Do wszystkich dzielnic i miast
148
wystosowano uniwersay, w ktrych krl gosi, e adna nowa wiara nie
bdzie wprowadzona. Zostay obnione podatki. Obiecano te, e w przy-
szoci kosztownoci kocielne nie bd podlegay konfiskacie. Peno-
mocnicy krla jedzili po kraju, umierzajc niepokoje ludnoci. Powstanie
wygaso, nie sigajc poza Smaland, Yaster- i stergtland. Krl jednak
nie dotrzyma adnej ze swych obietnic.
Umiar i realizm, ktre charakteryzoway stosunek Gustawa Wazy do
ruchu reformacyjnego, znalazy wyraz take w doborze metod, jakimi
zamierza wzmocni podstawy wadzy krlewskiej w Szwecji. Zmiany
ukadu si spoecznych w wyniku dugoletnich walk wewntrznych i wojny
wyzwoleczej stworzyy warunki sprzyjajce realizacji planw krla. Po-
tne redniowieczne monowadztwo zostao bardzo powanie osabione.
Z 39 czonkw Rady Krlestwa w 1520 r. po dwch latach yo tylko
dziewiciu. Zaniki i lenna znalazy si w rkach krla. Niemal jednoczenie
na mocy recesw z Yasteras przestao istnie monowadztwo duchowne.
Mona wic mwi o raptownym, dokonanym w cigu dziesiciolecia
zmierzchu warstwy spoecznej, ktra od chwili uksztatowania si w XI
XII w. odgrywaa dominujc rol w yciu politycznym krlestwa. Stare
rody: Oxenstierna, Sparre, Bielke, Bonde, Gyllenstierna, Stenbock, Sture,
nadal co prawda zajmoway najwyszy szczebel spoecznej hierarchii,
posiaday wielkie majtnoci i zapewniony udzia w sprawowaniu wadzy,
w przeciwiestwie jednak do monych panw redniowiecza magnaci
czasw nowoytnych nie dysponowali potg rwn krlewskiej i pozosta-
wali w orbicie dworu nawet wwczas, kiedy tworzyli opozycj.
Przeobraenia wizay si nie tylko z osabieniem pozycji monych,
ale rwnie ze wzrostem ekonomicznej potgi panujcego. Uywajc wszel-
kich moliwych rodkw Gustaw przej na rzecz Korony lub bezporednio
dla siebie znaczn wikszo ziemi, ktra naleaa do kocioa. W wyniku
polityki krla zmieni si podzia wasnoci ziemi; krlewszczyzny wzrosy
z 5,5% w kocu redniowiecza do 28,2% (wczajc dobra Wazw)
w chwili mierci Gustawa Wazy. Wasno szlachecka zwikszya si
w tym czasie o 0,6%, wasno chopska zmniejszya o 2,3%. Sekulary-
zacja dbr kocielnych przyniosa wic korzy prawie wycznie krlowi,
ktry dziki niej sta si najwikszym posiadaczem ziemi w Szwecji.
Waza uporzdkowa finanse pastwa, napeniajc pusty zazwyczaj
skarb krlewski, oraz stworzy siln, nowoczesn armi zacin. Powstaa
sprawna, centralna administracja skarbowa.
W Szwecji w XVI w. istnia jeszcze nadal system podatkw w naturze,
wynikajcy z charakteru gospodarki. Podatki w pienidzu byy wprowa-
149
dzone tylko na niektrych obszarach, przede wszystkim w Finlandii i Norr-
landzie; pacili je take mieszczanie sztokholmscy. Aby uzyska potrzebne
rodki finansowe, Gustaw Waza, urodzony kupiec, jak go okrelaj histo-
rycy, rozwin na szerok skal dziaalno handlow. Produkty pobierane
od ludnoci byy gromadzone w magazynach w miastach portowych.
Czasem, jak w wypadku dugu lubeckiego, dokonywano rozlicze w na-
turze, pacc np. masem. Zazwyczaj wszake krlewscy urzdnicy zajmowali
si eksportem, a take handlem wewntrznym, wysyajc produkty tam,
gdzie ich w danym momencie brakowao, gdzie zatem ceny byy najwysze.
Krl sam ledzi ruch cen i stan zaopatrzenia w rnych czciach pastwa.
Znaczne zyski cign skarb krlewski z importu towarw do Szwecji.
Wzrosy rwnie dochody, jakie krl czerpa z grnictwa; najwiksze
znaczenie miaa kopalnia srebra w Sala; wiele kopal, ktre naleay do
przywdcw powsta, przejto na rzecz Korony.
Gustaw sam dba o to, by ziemia, kopalnie, podatki, handel przy-
nosiy odpowiednie dochody. Specjalne podatki, jakie nakada krl,
motywujc je dugami lubeckimi, nie byy wywoane brakiem rodkw
finansowych, lecz raczej deniem do tworzenia rezerw.
Armia bya drug  obok zwikszania dochodw wasnych i Korony 
wielk trosk krla. Szwecja pozostaa daleko w tyle za wikszoci pastw
europejskich, ktre w kocu redniowiecza zastpiy feudalne wojska
rycerskie wojskami zacinymi, zbrojnymi czsto w now bro paln.
Jeli miaa zachowa niezaleno i zabezpieczy swe interesy pastwowe,
nie mwic ju o ekspansji, musiaa stworzy nowoczesn armi. Opierajc
si na sile armii krl nie musia si te obawia, e podzieli los swych
poprzednikw, ktrych kolejne zrywy powstacze, wykorzystywane przez
monowadcw, osadzay co prawda na tronie, ale te i obalay. Reorga-
nizacja armii szwedzkiej rozpocza si w latach trzydziestych, wedug
wzorw kontynentalnych, przede wszystkim niemieckich, a trwaa przez
kilka dziesicioleci. Zrazu zacigano cudzoziemcw, ale pniej, podczas
walk wewntrznych, kiedy okazao si, e niemieccy knechci nie umiej
sobie radzi vp szwedzkich warunkach, zastpiono ich Szwedami. Utwo-
rzono wwczas regimenty piechoty, fanikor, liczce okoo 500 onierzy
zacignitych dobrowolnie, ktrzy w okresie pokoju pracowali w swych
gospodarstwach, otrzymujc niewielki od. Taki system organizacji woj-
ska, oparty na podziale terytorialnym, utrzyma si przez nastpne
stulecia.
Gustaw Waza powieci niemao uwagi przebudowie zamkw. W 1540 r.
wzmocniono mury zamku w Sztokholmie, Kalmarze i Alvsborgu, w na-
stpnym dziesicioleciu zaczto wznosi wiele nowych budowli tego typu.
150
Majc pienidze i wojsko Gustaw Waza mg zapewni sobie rzeczy-
wist zwierzchno nad ziemiami nalecymi do krlestwa szwedzkiego.
W pierwszym okresie panowania, w obliczu walki z kocioem i zamieszek
chopskich, krl, aby pozyska zamon i wpywow szlacht, do
szczodr rk nadawa zamki i lenna, zwaszcza na poudniu Szwecji
i w Finlandii.
Pogldy ustrojowe Gustawa Wazy w pewnej mierze ksztatoway si
pod wpywem doradcw niemieckich, jakimi si otoczy w latach 1538
1543; ten okres jego panowania historycy nazywaj nawet niemieckim.
Najwybitniejsz postaci wrd Niemcw na dworze krlewskim by
kanclerz Konrad von Pyhy, jurysta, ktry naby dowiadczenia w subie
cesarza Karola V i krla Czech, Ferdynanda. Wan rol odgrywa te
nauczyciel syna Gustawa Wazy, ksicia Eryka, szlachcic pomorski Jerzy
Norman. Gustaw Waza sprowadza Niemcw, brakowao bowiem rodzi-
mych specjalistw do stworzenia nowej, scentralizowanej administracji
krlestwa. Ju na pocztku lat trzydziestych odeszli z dworu Olaus
Petri i Laurentius Andreae, nie godzc si z polityk krla wobec ko-
cioa. W 1540 r. obaj zostali skazani na mier pod zarzutem zdrady,
a nastpnie uaskawieni. W Szwecji trudno byo znale odpowiednich
wsppracownikw, uniwersytet w Uppsali podupad. Krl nie szczdzi
pienidzy, wysyajc na studia zagraniczne modych ludzi, stawia tylko
jeden warunek, e wrciwszy bd pracowali w urzdach dworskich.
Popiera te szkoy, ktre miay przygotowywa do konkretnych zawodw.
Z jego inicjatywy powstaa w Sztokholmie szkoa rachunkowa.
Wraz z doradcami niemieckimi przenikay do Szwecji tendencje abso-
lutystyczne, a take gotowe wzory ustrojowe, sprzeczne z obyczajami
i tradycj kraju. Ju wczeniej Rada Krlestwa, cho nie zostaa zniesiona,
przestaa odgrywa powaniejsz rol. Gustaw podejmowa decyzje w opar-
ciu o riksdag, zwoywany we wszystkich waniejszych momentach. Kie-
rujc si radami Pyhego, stara si przeksztaci Rad Krlestwa w od-
powiednik niemieckiej Rady Rzdzcej  regementsrdd, pod przewodni-
ctwem kanclerza. Czonkami Rady byli czciowo Niemcy, czciowo
za Szwedzi, wywodzcy si z zamonej szlachty. Do jej kompetencji na-
leay sprawy sdownictwa i administracji. Poza tym utworzono Rad
Wojskow  w jej skad wchodzili: Konrad von Pyhy i szwagier krlewski
Ste Eriksson Leijonhufvud.
Nie pominito i kocioa, ktry krl chcia cakowicie podporzdkowa
wadzy pastwowej, obawiajc si nie tyle odrodzenia potgi katolicyzmu,
ile radykalnych nurtw reformacyjnych. Jerzy Norman zosta superinten-
dentem (superattendent)  krlewskim zwierzchnikiem nad organizacj
151
kocieln. Szczegowe przepisy reguloway sprawy liturgii, obrzdw,
a take szpitali, szk i instytucji charytatywnych przy kocioach. Norman
jedzi po kraju, kontrolujc, czy zarzdzenia s wykonywane, np. czy
msze s odprawiane po szwedzku. Spisywa te inwentarze dbr kociel-
nych; wszystkie srebrne przedmioty zabierano na rzecz skarbu.
Ideaem Gustawa Wazy byo ujecie ycia wszystkich poddanych,
szczeglnie za chopw i mieszczan, w cise ramy krlewskich rozporz-
dze. Krl chcia dyktowa, kiedy chopi maj ora, sia, , bi bydo,
jak maj budowa domy itp.
W wielu swych poczynaniach Gustaw narusza prawa krlestwa, wszake
najbardziej radykaln zmian byo przeksztacenie Szwecji z monarchii
elekcyjnej w krlestwo dziedziczne. Krl dokona tego stopniowo, umie-
jtnie wykorzystujc sytuacj. Pierwszy krok uczyni w dniu Nowego
Roku 1540. W rebro, gdzie na wezwanie krla zgromadzia si szlachta
i biskupi ze Svealandu, wystpi z dwoma synami, Brykiem i Janem,
dajc od obecnych, by uznali krlewiczw dziedzicznymi nastpcami
tronu. W cztery lata pniej, po stumieniu powstania Nilsa Dacke, zwoany
do Yasteras riksdag potwierdzi i sprecyzowa postanowienia zjazdu
w rebro. Wedle przyjtych wwczas zasad nastpstwa tronu, zaczer-
pnitych ze wzorw francuskich, dziedziczy go Eryk, najstarszy syn Gusta-
wa, i jego mscy potomkowie; w razie bezpotomnej mierci Eryka tron
przechodzi na Jana.
Ustanowienie monarchii dziedzicznej stworzyo problem modszych
synw domu panujcego. Zgodnie z postanowieniem o dziedziczeniu
krlewicze otrzymywali dziedziczne ksistwa. Wyznaczy je mia krl
w swym testamencie. Jednak wczeniej, w latach 15561557, Gustaw
nada Janowi Abo, Kumogard i Raseborg w Finlandii oraz Wyspy
Alandzkie. W testamencie krlewskim Karolowi przypady dzielnice:
Sodermanland, Narke i Yarmland, a Magnusowi Dalsland nad jeziorem
Yaner, wiksza cz Ostergtlandu i cz Yastergotlandu.
Stosunki midzy krlestwem a ksistwami reguloway specjalne ustawy;
mocno podkrelono, i ksistwa nie s wydzielone z krlestwa, lecz
stanowi jego integraln cz. Kady nowy wadca musia potwierdzi
nadania, mimo i byy one dziedziczne. W obrbie swych terytoriw
ksita dysponowali zamkami oraz pobierali zwyke podatki, poza nad-
zwyczajnymi, nakadanymi na wszystkich poddanych w caym krlestwie.
Im te podlegali wjtowie ziemscy i inni oficjalici.
Poddani Gustawa Wazy nie byli zadowoleni z autorytatywnych za-
pdw swego wadcy. Wolni chopi pragnli sami decydowa o tym, co
 152
i kiedy maj sia, jak stawia domy, jakie nosi ubiory. Chcieli te swo-
bodnie dysponowa wasn ziemi. Zdaniem wielu szwedzkich historykw
zarzdzenia krlewskie, ktre opornym groziy rugowaniem z ziemi, byy
wyrazem przejcia wzorw kontynentalnych, prb pozbawienia wolnych
chopw prawa wasnoci ziemi, przeksztacenia bander w uzalenionych
chopw feudalnych. Nad problemami tymi toczy si dyskusja w nauce
szwedzkiej, nie ulega jednak wtpliwoci, e Gustaw Waza bardzo szeroko
pojmowa swe uprawnienia wobec ludnoci chopskiej.
Takie postpowanie krla musiao prowadzi do wzrostu niezadowole-
nia, ktre wreszcie przerodzio si w otwarte powstanie, najwiksze z pow-
sta za panowania Wazw; jego echa dotary do wielu krajw Europy.
Rozruchy zaczy si w Smalandzie z pocztkiem lata 1542 r. Przywdc
by Nils Daeke, nalecy do miejscowej biedoty chopskiej. Ruch szybko
si rozszerza, obejmujc ca dzielnic.
Przyczyny powstania byy bardzo zoone. Wedle sw Nilsa Daeke
chopi zbuntowali si przeciw zwikszaniu podatkw i uciliwej kontroli,
jak wjtowie krlewscy rozcigali nad ich yciem. Istotnie, w Smalandzie
wanie w tym czasie przystpiono do nowej organizacji podatkw i wpro-
wadzania krlewskich zarzdze dotyczcych wsi. Chopi stanli take
w obronie kociow, protestowali przeciw zabieraniu przedmiotw kociel-
nych podczas podry wizytacyjnych Jerzego Normana, skaryli si, e
obrzdki stay si teraz tak proste, i dziecko nawet nauczyoby si je
odprawia. Jak w wikszoci ruchw chopskich, program powstania za-
wiera si w daniu powrotu do dawnych, dobrych obyczajw. Obok
tego istniay jednak inne, gbsze powody niezadowolenia. Wschodni
Smaland  gwny orodek powstania  by tradycyjnie ju ekonomicz-
nie zwizany z portami w Blekinge; maso, woy, skry spawiano rzekami
do portw na wschodnim wybrzeu, przede wszystkim do Ronneby.
Gustaw Waza prbowa natomiast skierowa cay handel Smalandu do
Ldse, nastpnie za w 1541 r. w ogle zakaza wywozu produktw
ywnociowych.
Wobec niebezpieczestwa wojny domowej Gustaw uda si sam do
ssiedniego stergtlandu i pocz gromadzi wojsko. Daeke, na czele
chopskich oddziaw, zaoy obz koo Linkping. Nastpiy pertrak-
tacje, zakoczone jesieni zawarciem ukadu midzy Nilsem Dacke,
w imieniu prostych ludzi, jego stronnikw w Smalandzie" a Koron.
Krl, w zamian za zobowizanie wiernoci, obieca przychyli si do skarg
chopskich. Byo to odoenie walki, do ktrej tak Gustaw Waza, jak
i Nils Dacke chcieli si lepiej przygotowa.
Przywdca powstania liczy na pomoc ksit niemieckich, pretendu-
154
jcych do korony szwedzkiej. Ingerencja z zewntrz moga radykalnie
zmieni sytuacj powstacw. Aby otworzy drog dla wojsk ksicych,
Nils Dacke w lutym 1543 r. usiowa zdoby Kalmar, jednak bez po-
wodzenia.
Gustaw Waza wykorzysta czas, jaki da mu ukad, na zbrojenia
i szerok agitacj wrd ludnoci chopskiej. Przypominano, e spenienie
dania, by byo jak dawniej", oznaczaoby powrt tyranii katolickich
biskupw i panowanie krlw podobnych Chrystianowi II. Zarazem krl
zastosowa blokad rejonw objtych powstaniem, pozbawiajc je soli
i innych niezbdnych artykuw, ktrymi obficie zaopatrzono pozostae
dzielnice, aby zapobiec rozszerzaniu si zamieszek.
Atak przeciw powstacom nastpi dopiero wwczas, kiedy Gustaw
dysponowa dostatecznymi siami; w marcu 1543 r. rozpoczy si dziaa-
nia wojenne. Aby uniemoliwi pomoc dla powstacw, kilka regimentw
zaatakowao jednoczenie posiadoci Albrechta Meklemburskiego na
kontynencie.
Decydujce starcie z powstacami nastpio okoo 20 marca nad
jeziorem Hjort w pobliu Yirserum. Dacke odnis cikie rany, a jego
oddziay ratoway si bezadn ucieczk. W czerwcu prbowa jeszcze raz
podnie do walki chopw smalandzkich, ale zosta rycho wyledzony
przez ludzi krlewskich i zabity.
Powstanie Nilsa Dacke (Dackefejderi) zamyka niemiecki okres" pano-
wania Gustawa Wazy. Krl odsun wielu doradcw niemieckich, sam
Konrad von Pyhy popad w nieask i zakoczy ycie zamknity w zamku
Yasteras. O jego upadku zadecydoway dwa powody: Gustaw Waza oba-
wia si nadmiernego wzrostu znaczenia Pyhego, dogodnie mu te byo
skierowa cae niezadowolenie ludnoci na kanclerza, ktry na dodatek
by Niemcem. Nie znaczy to, by Gustaw Waza pod wpywem powstania
zamierza istotnie zmieni swoj polityk wewntrzn, szczeglnie wobec
chopw. Krl wyda nowe zarzdzenia, regulujce ycie wsi, jeszcze bar-
dziej szczegowe ni uprzednie, wprowadzi szereg reform w dobrach
Korony i Wazw, ktre razem obejmoway ponad J/4 caej ziemi. W dal-
szym cigu rozbudowywa armi. Zdecydowanie i konsekwentnie realizo-
wa te dzieo budowy szwedzkiego kocioa narodowego.
W rok po stumieniu powsta Gustaw Waza zwoa po kilkunasto-
letniej przerwie riksdag do Yasteras. W poprzednich wypadkach krl
odwoywa si do stanw w walce z opozycj  tym razem zgro-
madzeni mieli potwierdzi krlewskie zwycistwo, podejmujc postano-
wienie o dziedziczeniu tronu oraz uchwalajc szereg zmian dotyczcych
kocioa.
156
W stosunkach z innymi pastwami najwiksz trosk Gustawa Wazy
byo z jednej strony przeamanie izolacji Szwecji, z drugiej za zapewnienie
jej bezpieczestwa. Pod koniec swego panowania pocz si take bliej
interesowa sprawami wschodnimi.
Dyplomacja szwedzka w tym czasie nie posiadaa jeszcze powaniej-
szych dowiadcze; redniowieczne krlestwo znajdowao si cakowicie
na peryferiach polityki europejskiej,
a w zjednoczonym pastwie okresu
unii skandynawskiej Dania odgrywa-
a pierwszoplanow rol. Bezporednie
niebezpieczestwo zagraajce ze stro-
ny pretendenta do tronu szwedzkiego
pfalcgrafa Fryderyka pchao Szwecj
do obozu antycesarskiego, poniewa
Karol V popiera owe plany. Nast-
pia pierwsza prba zblienia midzy
Szwecj a gwn przeciwniczk ce-
sarstwa i Habsburgw  Francj,
nie doszo jednak wtedy do podpi-
sania ukadu szwedzko-francuskiego.
Nie powiody si te zrazu prby
przystpienia Szwecji do Zwizku
Szmalkaldzkiego, zrzeszajcego pro-
testanckich ksit i miasta w p-
nocnych i rodkowych Niemczech,
do ktrego rwnie naleaa Dania.
Przeszkodzio temu stanowisko Danii
i Prus Ksicych. Stosunki midzy
Chrystianem III a Gustawem Waz by-
y tak napite, i w latach 15301540
wydawao si, e dojdzie do wojny
szwedzko-duskiej. Szwecja przygoto-
wywaa si do niej zarwno militarnie, jak i dyplomatycznie. Gustaw
zmieni kierunek swej polityki i nawiza kontakty z przeciwnikami Danii
oraz Prus, przede wszystkim z cesarzem. Obawiajc si aliansu szwedzko-
-cesarskiego, Chrystian III zawar z Gustawem traktat w Bromsebro (1541).
Oba krlestwa skandynawskie zobowizyway si do picioletniego pokoju.
Jeszcze przed zawarciem traktatu w Bromsebro doszo, czciowo
dziki porednictwu Lutra i Melanchtona, do zblienia midzy Szwecj
a Zwizkiem Szmalkaldzkim. Poprzez te sojusze Gustaw Waza znw
Zbroja z XVI w. (wykonana dla
Zygmunta Augusta przez patnerza
K. Lochnera z Norymberg! i ofiaro-
wana Janowi III przez Ann Jagiel-
lonk w 1574 r.
157
znalaz si wrd przeciwnikw cesarza. Dalszy krok  to podpisanie
w 1542 r. pierwszego w dziejach traktatu szwedzko-francuskiego, doty-
czcego tak militarnego, jak i ekonomicznego wspdziaania. Szwecja
jednak niedugo pozostawaa w koalicji antyhabsburskiej. W 1544 r.
Gustaw dokona nowego zwrotu. By on spowodowany pokojem w Spirze
midzy Chrystianem III a Karolem V, ktry niedostatecznie uwzgldnia
interesy Szwecji. Napicie dusko-szwedzkie w 1547 r., po upadku Zwizku
Szmalkaldzkiego, przeszo w zerwanie sojuszu. Dyplomacja szwedzka skupia
swe wysiki na uregulowaniu stosunkw z cesarstwem. Nastpi kilkuletni
okres stabilizacji, chocia Gustaw nie przesta obawia si ataku duskiego.
W polityce zagranicznej Gustawa Wazy uderza jej wyranie obronny
charakter. Przerzucanie si z obozu do obozu, szukanie sojusznikw miao
przede wszystkim zabezpieczy Szwecj przed Dani. Tendencje ekspan-
sjonistyczne nie ujawniy si jeszcze z rwn si. Urodzony kupiec" na
razie obserwowa uwanie zmiany, jakie dokonyway si w handlu ba-
tyckim; wzrost znaczenia miast pruskich i wschodniobatyckich, upadek
pozycji miast wendyjskich. Chcia te, by Szwecja staa si gwnym pored-
nikiem w handlu towarami rosyjskimi: futrami, skr, drewnem, lnem,
konopiami, woskiem, ojem. Prbowa skierowa handel do miast szwedz-
kich w Finlandii: Wyborga i nowo powstaych Helsinek (Helsingfors).
W planach krla leao poczenie kanaami jezior szwedzkich i stworzenie
nowej drogi wodnej na zachd, pozwalajcej omija cieniny sundzkie.
Denia Szwecji, sprzeczne z polityk pastwa rosyjskiego, prowadziy
do coraz powaniejszych konfliktw. Ukad z 1537 r. zatwierdzi granice
wytyczone traktatem w Nteborgu, nie zapobiego to wszake najpierw
drobnym atakom w rejonie granicznym, a nastpnie w latach 15551557
wojnie. Zakoczy j pokj moskiewski, ktry nie przynis istotnych zmian
w stosunkach midzy dwoma pastwami.
Za panowania Gustawa Wazy zarysoway si wic ju wzowe kierunki
polityki zagranicznej, ktre w nastpnym stuleciu okreliy miejsce Szwecji
w Europie. Byy to: sojusz z Francj i protestanckimi ksistwami Rzeszy
przeciw cesarstwu i Habsburgom oraz ekspansja na wschodnie wybrzea
Batyku, ktra pniej miaa przerodzi si w zwart koncepcj ster-
sjovalde".
NOWE OSADY, MIASTA I KOPALNIE, NOWE PERSPEKTYWY HANDLOWE
Wiek XVI  okres panowania Gustawa Wazy i jego synw 
zajmuje szczeglne miejsce w ekonomicznej historii Szwecji, cho wwczas
jeszcze nie nastpiy istotne zmiany w zakresie stosunkw gospodarczych.
158
Przeciwnie, podstawowe elementy gospodarki redniowiecznej zostay
wzmocnione i rozwinite. Postp, jaki si w tym czasie dokonywa, wzrost
poziomu wytwrczoci i konsumpcji, odbywa si w ramach nienaruszo-
nego, redniowiecznego modelu ekonomicznego.
Tendencje zachowawcze najwyraniej wystpoway w polityce Gustawa
Wazy. Jego pragnieniem byo takie udoskonalenie istniejcego systemu
gospodarczego, by zapewniao ono zwikszenie dochodw krla i Korony,
a take  ale ju w dalszej kolejnoci  przynosio dobrobyt poddanym.
Wszystkie reformy Gustawa zmierzay ku temu celowi; zarzdzenia kr-
lewskie i nadzr nad yciem ludnoci, jaki krl roztoczy, stanowiy wyraz
troski patrona kierujcego wielkimi dobrami  w tym wypadku rw-
najcymi si caemu krlestwu. Zwaywszy, e w sabo zaludnionym kraju
brak byo dobrych drg, zrozumiae jest, dlaczego Gustaw Waza tyle uwagi
przywizywa do rozwoju komunikacji wewntrznej. Byo to integralnie
zwizane z charakterem jego dziaalnoci gospodarczej. Nie musia nato-
miast walczy przeciwko redniowiecznym com wewntrznym i mytom,
utrudniajcym handel, poniewa w przeciwiestwie do wikszoci pastw
feudalnych nie miay one nigdy w Szwecji wikszego znaczenia.
Waciwa Gustawowi Wazie dbao o porzdek gospodarczy spra-
wia, e badacze dysponuj bogatymi rdami do historii ekonomiczno-spo-
ecznej tego okresu. Sporzdzone wwczas rejestry ziemi, wykazy docho-
dw Korony, rachunki, wykazy ce, a take registratura krlewska, za-
wierajca kopie pism wychodzcych z kancelarii, pozwalaj znacznie
dokadniej i gbiej ukaza procesy XVI w., ni byo to moliwe dla
redniowiecza.
Pomylny ukad wielu czynnikw  midzy innymi dugoletni pokj,
koniunktura na rynkach europejskich, korzystny dla Szwecji ukad cen,
osabienie Lubeki  spowodowa oglny wzrost zamonoci. Podnis
si poziom konsumpcji, cho poza nieliczn warstw magnack pozostaa
ona bardzo prosta, ograniczona do zaspokajania podstawowych potrzeb.
Drogie tkaniny, kosztowna bro, wina, przyprawy i korzenie, przedmioty
artystyczne, ksiki, szklane naczynia, srebrne zastawy itp. artykuy luk-
susowe nawet na dworach magnackich wystpoway w niewielkich ilociach,
a wrd wikszoci szlachty stanowiy, moe poza korzeniami, rzadko.
Natomiast mieszkacy Szwecji w normalnych czasach nie znali godu.
Dua miertelno wizaa si nie tyle z niedoywieniem ile z nadmiernym
i niewaciwym odywianiem. W dalszym cigu podstaw poywienia
stanowi chleb oraz suszone lub wdzone miso i ryby. Jarzyny jedzono
w maych ilociach, przede wszystkim strczkowe, a take kapust i rzep.
Wrd tuszczw przewaao solone maso.
159
Wysoki wspczynnik zgonw powodowa, e mimo duej liczby
urodze przyrost ludnoci nastpowa bardzo powoli. Okoo 1571 r.
ludno Szwecji liczya w przyblieniu 750 tys. osb  mniej ni 2 miesz-
kacw na km2. Zwarte osadnictwo koncentrowao si na nizinach, przede
wszystkim w Upplandzie, Ostergtlandzie, okrgu kalmarskim. Wiksze
skupiska znajdoway si te w czci Bergslagen. Dominujc wikszo
ludnoci  nie mniej ni 91%  stanowili chopi, wolni bander Lczynszowi
landbor w dobrach szlachty i krla. Mieszczastwo byo nieliczne, nie
przekraczao 5% mieszkacw kraju.
Warunki ycia chopw szwedzkich, zarwno wolnych posiadaczy
ziemi, jak czciowo uzalenionych od pana czynszownikw, rniy si
pod wieloma wzgldami od tych, jakie znamy z historii Polski. Tylko cz
ludnoci chopskiej mieszkaa w zwartych osadach wiejskich; wiele poje-
dynczych gospodarstw, mona by rzec dworw chopskich, leao daleko
od wsi, zazwyczaj wrd lasu, ktry oddziela je od ssiadw. Takie samotne
dwory przewaay szczeglnie w okolicach o sabiej rozwinitym rolnictwie,
tam gdzie podstawowym zajciem ludnoci bya hodowla i rybowstwo.
W obszernych zabudowaniach, oczywicie drewnianych, mieszkay razem
dwie, czasem trzy generacje.
Przeciw tym wielkorodzinnym gospodarstwom wystpi Gustaw Waza.
Krl da, by doroli synowie opuszczali ojcowskie gniazdo i zakadali
wasne domy, karczujc lasy i zagospodarowujc nowizny w dobrach
Korony.
Nastpstwem polityki krlewskiej by rozwj osadnictwa na nowych
ziemiach, nie tylko na pomocy, ale take w rodkowej Szwecji. W Vast-
manlandzie w cigu niespena stulecia, od 1540 do 1630 r., powstao obok
172 dawnych gospodarstw 245 nowych; by to wzrost o 145,5%. W Var-
mlandzie w latach 15401600 przybyo 411 gospodarstw; przyrost wy-
nosi 73,5%. Znaczne postpy poczynia kolonizacja Norrlandu.
W rejonach rolniczych, do ktrych zaliczay si wwczas przede wszyst-
kim okolice jeziora Malar, cz Dalarna i okrg kalmarski, samotne dwory
chopskie byy rzadsze, dominowao zwarte osadnictwo wiejskie.
Gospodarstwa, czy to pojedyncze, czy w obrbie wsi, skaday si
zazwyczaj z wielu zabudowa, rozmieszczonych wedug planu waciwego
danej okolicy. W zachodniej Szwecji przewaay nieregularne dwory,
czsto z jednym domem mieszkalnym i jednym budynkiem gospodarskim.
Na wschodzie zgrupowane budynki tworzyy wyduony prostokt, a cz
podwrzowa bya oddzielona bram od mieszkalnej. Na poudniu i na
wyspach najczciej wystpowa typ zabudowy w ksztacie czworokta,
160
a dom mieszkalny, oddalony nieco od pomieszcze gospodarczych, by
otoczony ogrodzeniem.
Zabudowania gospodarskie  stajnia, obora, chlew, stodoa  byy
czsto poczone z domem mieszkalnym. Przy pojedynczych dworach
lub w obrbie wsi znajdoway si te zazwyczaj kunia, suszarnia, a czasem
i piekarnia, browar i ania.
Dwory chopskie byy nadal w duym stopniu samowystarczalne;
odzie, sprzty, wiele narzdzi wytwarzano wasnymi siami. Nabywano
przede wszystkim sl, chmiel, elazo. Inne artykuy  wino, oliw,
tekstylia, tzw. norymberszczyzn, igy, nici, noyczki itp.  oraz ko-
rzenie kupowano w niewielkiej iloci i raczej tylko w zamoniejszych
rodzinach.
Gospodarka chopska opieraa si na pracy rodziny, cho w miar
potrzeby, w maej skali, korzystano rwnie z pomocy najemnikw. Wrd
gospodarstw zdecydowanie przewaay tzw. penochopskie (helbonder),
obejmujce cay nadzia (mantal). W 1566 r. z oglnej liczby 72047
gospodarstw prawie 90% stanowiy gospodarstwa penych" chopw,
a tylko 6% gospodarstwa poownikw", reszta to gospodarstwa liczce
mniej ni p nadziau.
System uprawy nie uleg powaniejszym zmianom. Najczciej stoso-
wano system dwch pl, jedynie w okrgu kalmarskim i na Olandii
w peni rozpowszechnia si trjpolwka. Wrd upraw pierwsze miejsce
zajmowa nadal jczmie, wysiewano go dwukrotnie tyle, ile yta. Pszenic
i owies uprawiano rzadko, dopiero zarzdzenia Gustawa Wazy nieco wpy-
ny na wzrost uprawy tych zb.
Nie dokona si te postp w zakresie narzdzi rolniczych. Rozwj
rolnictwa w XVI w. opiera si przede wszystkim na zwikszeniu areau
ziemi uytkowanej rolniczo, zarwno w obrbie istniejcych wsi i dworw,
jak te poprzez zagospodarowanie nowych obszarw, bdcych wasnoci
Boga i Korony", jak pisa Gustaw Waza w swym zarzdzeniu.
Z XVI w. pochodz pierwsze dokadniejsze wyliczenia, ktre rzucaj
wiato na rozmiary hodowli byda i trzody. Najwaniejsze rejony hodo-
wlane znajdoway si w Smalandzie i Vastergtlandzie, cznie skupiay
one okoo 45% krajowego byda. W skali caego krlestwa hodowla wy-
ranie growaa nad rolnictwem; wystarczy stwierdzi, e na 100 mieszka-
cw przypadao 109 sztuk byda rogatego (wwczas gdy w 1931 r. analo-
giczny wskanik wynosi 60). wczesne bydo byo jednak mae (w 
150240 kg, krowa 120-150 kg wobec 350-400 w XX w.); Gustaw
Waza sprowadza z Holandii i Jutlandii okazy hodowlane, chcc w ten
sposb podnie jako byda szwedzkiego, ale na skutek zej paszy nast-

161
powaa degeneracja rasy. Sabiej rozpowszechniona bya hodowla koni,
take maych i niezbyt silnych, oraz trzody chlewnej, kz i owiec.
Znaczenie rybowstwa i mylistwa pozostao nie zmienione. Miesz-
kacy wielu okolic posiadali swe owiska na morzu, na ktre wsplnie,
caymi wsiami wybierali si w okrelonych porach roku. W Norrlandzie
mylistwo i rybowstwo stanowiy podstaw egzystencji ludnoci.
ycie wikszoci szlachty szwedzkiej niewiele rnio si od ycia cho-
pw. Drobna szlachta posiadaa dwory podobne do chopskich, a pola
czsto w obrbie wsplnoty wiejskiej. Jej uprzywilejowana pozycja sprowa-
dzaa si do tego, e nie pacia podatkw. rednia szlachta bya bardzo
nieliczna. Przewaajc cz ziemi nie opodatkowanej skupiaa w swych
rkach magnateria, te rody, ktrych czonkowie obdarzeni pniej przez
Eryka XIV i Jana III tytuami hrabiw i baronw zasiadali w Radzie
Krlestwa, penili najwysze urzdy, dowodzili wojskami. Siostrzeniec
Gustawa Wazy Per Brahe Starszy w swojej ksice Oeconomia radzi, jak
naley ksztaci modego przedstawiciela wielkiego rodu, aby przygotowa
go do czekajcej na kariery. Znajomo aciny bya rwnie konieczna
jak nabycie umiejtnoci wojskowych, a ogada musiaa i w parze z do-
brym przygotowaniem do zarzdzania dobrami.
Podstaw dochodw magnatw i zamonej szlachty stanowiy czynsze
w naturze i w pienidzach. Gospodarstwa folwarczne wci naleay do
wyjtkw, czasem tylko przy dworze prowadzono hodowl koni lub upra-
wiano pola, przede wszystkim na wasne potrzeby.
Dwory zamonej szlachty i magnatw, zoone z drewnianych zabu-
dowa mieszkalnych i gospodarskich, miay obronny charakter, nierzadko
otoczone byy palisad i fos. W XVI w. zazwyczaj obok starych bu-
dynkw wznoszono nowy, obszerny dom mieszkalny. W ostatnich latach
panowania Gustawa Wazy poczy wyrasta murowane rezydencje magnac-
kie, jeszcze dosy skromne i nadal zachowujce obronny charakter.
Wntrza dworw, nawet zamoniejszej szlachty, odznaczay si pros-
tot. Zdobiy je malowane ciany i tkaniny. Szaf i krzese nie znano,
podstaw umeblowania stanowiy skrzynie, take nieraz malowane, oraz
awy. Szafy rozpowszechniy si dopiero w kocu stulecia.
Grnictwo i hutnictwo byy jedyn dziedzin, w ktrej zmiany do-
konane w XVI w. nie miay tylko ilociowego charakteru. Postp nie
sprowadza si tu do zwikszenia wydobycia rudy przez zakadanie nowych
kopal. Gustaw Waza powanie zmodernizowa szwedzkie hutnictwo,
cigajc w tym celu majstrw z Niemiec i budujc nowe urzdzenia wielko-
152
piecownicze. Szwecja, zacofana pod wieloma wzgldami, w zakresie techniki
hutnictwa elaza nie ustpowaa najbardziej wwczas rozwinitym krajom 
Anglii i Francji.
Zmiana polegaa na wprowadzeniu dwustopniowego procesu wytopu
elaza. W wielkich piecach przetapiano rud na ciek surwk, ktr
nastpnie w piecach fryszarskich wytapiano na elazo kowalne. Poniewa
miao form sztab, zwano je sztabowym" w odrnieniu od osmundu.
Cena za elazo kowalne dwukrotnie przewyszaa ceny osmundu,
dlatego te Gustaw Waza, a pniej Karol IX gorco popierali wprowa-
dzenie nowych metod hutnictwa elaza. Ju w kocu dwudziestych lat
XVI w. wytwarzano niewielkie iloci elaza kowalnego. W kocu stulecia
wiele w tym kierunku zdziaa Holender Willem van Wijk, pozostajcy
w subie Karola, ksicia Sodermanlandu (Sudermaskiego), a nastpnie
Jana III.
Mimo protekcji wadcw proces upowszechnienia si techniki wielko-
piecowniczej nie dokona si szybko. Dopiero okoo 1600 r. w eksporcie
szwedzkim warto nowego elaza dorwnywaa wartoci osmundu, przy
czym nie naley zapomina o ogromnej rnicy cen. Produkcja osmundu
nadal znacznie przewyszaa produkcj elaza kowalnego.
Przejcie do dwustopniowego systemu wytopu elaza, i rozwj wielko-
piecownictwa pocigay za sob istotne zmiany stosunkw produkcji.
Urzdzenia wymagay rodkw finansowych, ktrymi nie dysponowali
drobni gwarkowie. Wikszo duych zakadw organizowana bya przez
Koron.
Inaczej przedstawiaa si produkcja miedzi. Wysiki Gustawa Wazy
nie powstrzymay zarysowujcego si upadku tej gazi grnictwa. Upadek
ten trwa do drugiej poowy stulecia.
Szczegln rol w gospodarce okresu pierwszych Wazw odgrywao
srebro. Eksploatacja kopalni w Sala, mimo ograniczonych rozmiarw
wydobycia nie przekraczajcego 3,5 tony rocznie, pozwolia Gustawowi
Wazie bi szwedzk srebrn monet i powanie przyczynia si do powsta-
nia zapasu kruszcw.
W XVI w. ycie miast szwedzkich niewiele si zmienio. Wyjwszy
Sztokholm, liczcy ju na pocztku stulecia okoo 6 tys. mieszkacw,
miasta pozostay mae i biedne. Wynikao to z charakteru ekonomiki kraju,
wizao si ze sabo zaawansowanym spoecznym podziaem pracy. Miesz-
czanie obok rzemiosa i handlu zajmowali si rolnictwem i hodowl,
chopi byli jednoczenie rzemielnikami i kupcami. Denia do zmonopoli-
zowania rzemiosa i handlu w miastach nie przynosiy powaniejszych re-
zultatw. Wiksza cz wymiany towarowej w granicach krlestwa bya
163
nadal dokonywana bezporednio midzy wytwrcami. Rolnicy wymieniali
nadwyki zboa na ryby czy bydo, ktrymi dysponowali mieszkacy
wybrzey i okolic poudniowych. Nie powiody si nawet prby uregulo-
wania handlu miedzi. Wbrew zakazom chopi nabywali kruszec bez-
Kupiec   sztokholmski   Anders   Larsson   (15381603),
portret w Storkyrka w Sztokholmie
porednio u grnikw, pacc podami rolnymi. Do obyczajw szwedzkich
chopw naleay podre handlowe podejmowane w okrelonych porach
roku.
Nastpcy Gustawa Wazy, zwaszcza Karol IX, niemao uwagi powi-
cali miastom i mieszczastwu, konsekwentnie popierajc ich rozwj.
Ju w XIV w. na mocy Zbioru praw miejskich, ustanowionego przez
Magnusa Erikssona, miasta szwedzkie zostay podzielone na dwie kate-
gorie. Do pierwszej naleay miasta pooone na wybrzeu, ktre posiaday
prawo skadu i mogy prowadzi handel zamorski (stapelstiider), do drugiej
tzw. miasta wewntrzne (uppstader) o wskim lokalnym zasigu. Za pano-
wania Gustawa podzia ten nie by jeszcze rygorystycznie przestrzegany,
Jan III popiera nawet denia miast wewntrznych do midzynarodowych
kontaktw handlowych. Dopiero w kocu XVI w. rnice prawne nabray
164
istotnego znaczenia, uzyskujc na pocztku nastpnego stulecia posta,
w jakiej przetrway do 1765 r.
Pierwsze miejsce wrd miast skadowych zajmowa Sztokholm,
ktry zdecydowanie dominowa nad innymi portami na wschodnim i za-
chodnim wybrzeu, skupiajc nierzadko poow wszystkich obrotw z za-
granic. Na zachodnim wybrzeu najwiksze znaczenie mia Alvsborg,
szwedzkie okno na zachd".
Trudno byoby stwierdzi, w jakim stopniu handel znajdowa si
wwczas w rkach kupcw szwedzkich. Wielu cudzoziemcw, nie tylko
Niemcw, jak w redniowieczu, ale take Szkotw i innych, osiedlao si
w Szwecji i lokowao swe kapitay w handlu midzynarodowym. Przy-
bysze ci bardzo szybko asymilowali si, czsto te zawierane byy spki
midzy obcymi a miejscowymi kupcami. Niektrzy kupcy szwedzcy roz-
wijali w tym okresie szerok dziaalno handlow, dysponujc stosunkowo
duymi kapitaami. Powstaway te pierwsze kompanie kupieckie. Dla
rozwoju szwedzkiego handlu szczeglnie wane byo osabienie pozycji
Lubeki, jakie dokonao si jeszcze w czasach Gustawa Wazy. Pozostaa
ona cennym partnerem dla Szwecji, ale obok Lubeki nabieray znaczenia
inne miasta, przede wszystkim Gdask. W pierwszej poowie XVI w.
kupcy sztokholmscy utrzymywali rwnie z Ryg i Rewalem, ywe kon-
takty, ktre dopiero pniej ulegy osabieniu.
Udao si te Szwedom nawiza bezporednie stosunki handlowe
z zachodni Europ. Kupcy holenderscy coraz liczniej odwiedzali porty
szwedzkie, stopniowo stajc si gwnymi dostawcami artykuw im-
portowanych.
Struktura importu i eksportu nie ulega w tym okresie istotniejszym
zmianom. Wzrs nieco import sukna i innych tkanin, ktre stanowiy
okoo */a wszystkich przywoonych towarw. Poza tym sprowadzano
duo soli i chmielu oraz niewielkie iloci wina i piwa. Charakter importu
mia bezporedni zwizek z poziomem konsumpcji. Najwikszym odbiorc
bya Korona: sukna potrzebowano na mundury dla wojska, a luksu-
sowych tkanin dla dworu, ktry coraz bardziej upodabnia si do innych
renesansowych dworw europejskich.
W porwnaniu z handlem znaczenie rzemiosa byo bardzo ograniczone.
Poza Sztokholmem rozwijao si ono powoli, nie majc szerszego zbytu.
Niektrzy wadcy, jak Karol IX, prbowali popiera cechy, wikszo
jednak nie interesowaa si rzemiosem lub te podporzdkowywaa je
interesom handlu.
Sabo i ubstwo miast szwedzkich odbiy si na ich wygldzie.
Gustaw Waza w swoich pismach czsto skary si, e zabudowa miast
165
jest bezadna, e brak w nich domw murowanych. Wpyw renesansu
w urbanistyce i architekturze szwedzkiej mona obserwowa przede
wszystkim w miastach, ktre zostay wwczas zaoone. W Yadstena
i Mariefred obok klasztorw wyrosy osady z regularn, mieszczask
zabudow. Do nowo lokowanych miast naleay: Mariestad (1583) i Karl-
stad (1584) nad jeziorem Yaner, Hudiksvall (1582) i Harnosand (1585)
w Norrlandzie, Goteborg (1603) na zachodnim wybrzeu, Filipstad (1611)
w Yarmlandzie.
WALKI WEWNTRZNE I WOJNY NA WSCHODZIE
19 grudnia 1560 r. zwoki Gustawa Wazy spoczy w katedrze w Uppsali.
Zgodnie z postanowieniem o dziedziczeniu tronu zasiad na nim dwudziesto-
szecioletni Eryk. Rozmiowany w przepychu, rozpocz swe panowanie
wspaniaymi uroczystociami koronacyjnymi, wzorowanymi na ceremo-
niale najwikszych europejskich dworw.
Posta Eryka XIV, renesansowego ksicia, potem krla, jego zoona
i pena przeciwiestw osobowo fascynoway nie tylko historykw. Przed-
stawiano go to jako sabego romantyka, to tragicznego geniusza, to wreszcie
niezrwnowaonego gupca. Zachwiana powanie w ostatnich latach pano-
wania psychika Eryka stanowia przedmiot studiw badaczy rnych dys-
cyplin. Przewaajcy dawniej osd krla jako krwawego tyrana, oparty
na relacjach wspczesnych, zosta nieco zmieniony. Najnowsza historio-
grafia szwedzka ukazuje wielostronny obraz wadcy, genialnego i nie-
obliczalnego, o ktrym dotychczas popularnie mwi si w Szwecji Eryk
Szalony".
W cigu swego krtkiego i niespokojnego panowania Eryk XIV, gorcy
zwolennik silnej wadzy krlewskiej, walczy przeciw przyrodniemu bratu
Janowi ks. finlandzkiemu i potnemu stronnictwu magnatw spowino-
waconych z Gustawem Waz, z tej racji zwanych krlewskimi krewnia-
kami. Tworzc samodzielne ksistwa Gustaw w istocie uniemoliwi
swemu nastpcy kontynuowanie polityki, ktr sam prowadzi przez
37 lat. Chory umysowo Magnus i maoletni Karol Sudermaski nie za-
graali wprawdzie wadzy Eryka, a ich ksistwa pozostaway bezporednio
pod zarzdem krlewskim. Natomiast wadajcy Finlandi Jan nie zamierza
rezygnowa z uprawnie, jakie przyznawa mu testament ojcowski, a nawet
prowadzi wasn polityk i snu plany stworzenia nad Zatok Fisk
swego pastwa, niezalenego od Korony szwedzkiej.
Eryk, wychowany w duchu doktryny politycznej noszcej miano
makiawelizmu, przekonany, e wadca ma prawo ima si wszelkich rod-
166
kw, by osign zamierzony cel, energiczny i niezwykle ambitny, reali-
zowa sw polityk nie cofajc si nawet przed zbrodni.
Pierwsze posunicia krla byy skierowane przeciw Janowi, cho za
ycia ojca obaj bracia, razem wychowywani, blisko ze sob wspdziaali.
Zamierzajc znie samodzielno ksistw Eryk musia pozyska potnych
krewniakw krlewskich, tym
bardziej e niektrzy z nich,
jak Ste Eriksson Leijonhufvud
czy Svante Sture i jego synowie,
byli w przyjani z ksitami.
Osign to, nadajc wielu ma-
gnatom tytuy hrabiw i baro-
nw. Krok ten przynis zamie-
rzone rezultaty  riksdag zwoa-
ny w 1561 r. do Arboga przyj
przedstawione przez krla nowe
ustawy, zwane Artykuami z Ar-
boga, ktre uprawniay krla do
bezporedniej zwierzchnoci nad
wewntrznymi sprawami ksistw.
Przewidyway te, e wojska ksi-
ce bd podlegay dowdcom
powoanym przez krla, a zamki
znajd si w krlewskiej dyspo-
zycji. Ksita nie mieli prawa
prowadzi rokowa z obcymi
monarchami oprcz pertraktacji
dotyczcych zwizkw mae-
skich.
Jan zosta zmuszony do zaa-
kceptowania Artykuw z Arboga,
co nie byo rwnoznaczne z ich
respektowaniem. Stosunki mi-
dzy brami zaostrzyy si, aby
przej w otwarty konflikt, gdy w rok pniej, 4 padziernika 1562 r.,
Jan, wbrew woli Eryka, polubi w Wilnie Katarzyn, siostr krla
polskiego Zygmunta Augusta, ktra wniosa mu w posagu siedem zam-
kw w Inflantach. Toczyy si te rozmowy o maestwie ksicia Ma-
gnusa z Ann Jagiellonk oraz o zalubinach Cecylii, siostry Jana,
z polskim magnatem Tczyskim.
Eryk XIV, portret z 1561  r., mai. Steven
van der Meulen, zbiory w zamku Gripsholm
167
Zblienie midzy Polsk a Janem byo wynikiem sytuacji, jaka ukszta-
towaa si w tym czasie nad Zatok Fisk. Zarwno Zygmunt August,
jak i Jan z niepokojem powitali sukces Eryka  zawadniecie w 1561 r.
Rewalem. Krl szwedzki i jego brat, ksi Finlandii, stanli przeciw sobie.
Obiektem rywalizacji byo wadanie poudniowo-wschodnim wybrzeem
Batyku i panowanie nad szlakami handlowymi wiodcymi do Rosji
poprzez porty wschodniobatyckie.
Pozbawiony skrupuw Eryk rozprawi si z Janem posugujc si
faszywym oskareniem o zdradzieckie konszachty z wrogami krlestwa.
Riksdag zwoany w 1563 r. uzna Jana winnym zbrodni zdrady stanu,
za ktr grozia kara mierci. Posugujc si wyrokiem wydanym przez
zgromadzenie, krl prbowa skoni brata do posuszestwa, lecz Jan
odrzuci propozycje. Grozia wojna domowa, ktrej zapobiegy tylko
szybkie dziaania Eryka. Krl zdoby Abo i uwizi Jana i Katarzyn.
Przewiezieni do Szwecji, zostali umieszczeni w zamku Gripsholm. Tam
w 1566 r. urodzi si ich syn Zygmunt  przyszy Zygmunt III Waza,
krl Polski.
Z procesem sejmowym przeciw Janowi wie si wzrost znaczenia naj-
wyszego trybunau, zwanego Wysok Komisj (Hga Namnden). Powo-
any przez Eryka wkrtce po objciu panowania, zrazu mia wyrokowa
tylko w sprawach zwrotu dbr szlacheckich zagarnitych przez Gustawa
Waz. Tym trybunaem posuy si Eryk szykujc oskarenie przeciw bra-
tu, po czym nastpia radykalna zmiana funkcji komisji. Miejsce czonkw
Rady Krlestwa zajli sekretarze krlewscy niskiego stanu, bezwzgldnie
podporzdkowani krlowi, a trybuna, zamiast wyrokowa o zwrocie dbr,
sdzi ludzi oskaronych o wystpienia przeciw krlowi. W cigu kilku
lat, do 1567 r., Wysoka Komisja wydaa blisko 300 wyrokw mierci.
Skazywano urzdnikw za brak dozoru i naduycia, a dowdcw wojsko-
wych za niepowodzenia wojenne lub zdrad krlestwa. Co prawda, nie
wszystkie wyroki byy wykonywane; niektre zamieniano na grzywn,
innymi Eryk posugiwa si jako narzdziem w walce z panami szwedzkimi.
Porozumienie midzy krlem a potnymi rodami magnackimi nie byo
trwae. Eryk po uwizieniu Jana ju mniej musia si liczy z krewniakami
krlewskimi i ich stronnikami. Krg krewniakw, cieszcy si wielkimi wpy-
wami w ostatnich latach panowania Gustawa Wazy, zosta odsunity od
spraw pastwowych, a na ich miejsce Eryk wprowadza ludzi nowych,
nierzadko cudzoziemcw, ktrzy tylko jemu zawdziczali swe wyniesienie.
Odsunici panowie niepokoili jednak krla. Ba si, e spiskuj przeciw
niemu, zdawa sobie spraw, i reprezentuj si gron dla jego samo-
wadczych zamierze. Wysoka Komisja, ktra z woli krla przesuchiwaa
168
sub podejrzanych magnatw, wydobywaa od torturowanych zeznania
potwierdzajce obawy Eryka. By moe ju wwczas ujawniy si pato-
logiczne cechy psychiki krla. Wszdzie wietrzy zdrad, najniewinniejsze
posunicia interpretowa jako dowd sprzysienia.
Denie do samowadztwa i strach pchny wreszcie krla do krwawej
rozprawy z potencjalnymi przeciwnikami. W kwietniu 1567 r. Komisja
zacza przesuchiwa Stena Erik-
ssona Leijonhufvuda, Svante Sture
wraz z synami Nilsem i Erykiem,
Abrahama Stenbocka, Stena Banera
i innych, ktrym zarzucano dziaa-
nia spiskowe przeciw Brykowi. Na
wezwanie krla zebra si w Uppsali
rlksdag, aby zatwierdzi wyrok na
pierwszych panw krlestwa spowi-
nowaconych z rodem krlewskim.
Oskareni zostali uwizieni w zamku
uppsalskim.
Wydarzenia, ktre potem na-
stpiy, przeszy do dziejw szwedz-
kich jako Sturemorden  mord na
Sturach. Morderc by sam Eryk
XIV. 24 maja, nie czekajc, a
riksdag wyda wyrok, krl w to-
warzystwie drabantw nieoczekiwa-
nie uda si do wizienia zam-
kowego i pchn sztyletem w ra-
mi Nilsa Sture, rozkazujc nast-
pnie onierzowi, aby dobi ran-
nego. Na polecenie krla drabanci
z kolei zabili Svante i Eryka Stu-
rw, Abrahama Stenbocka oraz
Ivara Ivarssona. Tylko Leijonhu-
fvud i Baner uszli z yciem. Po
dokonanej zbrodni Eryk spiesznie
opuci zamek i schroni si w la-
sach, przekonany, e za popeniony czyn bdzie osdzony i skazany.
Czy by to czyn szaleca, czy te zamys bezwzgldnego wadcy?
Niezalenie od choroby umysowej Eryka jego dziaania wobec opozycji
byy zgodne z mechanizmami wadzy dobrze znanymi w historii. Eryk
Szata Eryka Svantessona Sture, w ktrej
zosta  zamordowany    typowy ubir
magnacki  z  poowy XVI w.  (katedra
w Uppsali)
169
nie zdoa  jeszcze zosta tyranem, kiedy uleg obsesji lku, ktra pchna
go do mordu na Sturach. Historycy szwedzcy stwierdzaj, e jednym ze
rde postpowania krla mogy by patologiczne cechy iego osobowoci,
zwracaj zarazem uwag na sytuacj w okresie riksdagu uppsalskiego:
niekorzystny dla Szwecji zwrot w wojnie z Dani, nacisk ze strony cara
rosyjskiego, ktrego posowie przebywali wanie w Szwecji i dali, by
Eryk wyda Iwanowi Katarzyn Jagiellonk.
Popeniona zbrodnia zaostrzya chorob Eryka. Do koca roku wadza
spoczywaa w rkach Rady Krlestwa. Sprawowaa j w imieniu nieobec-
nego krla, przedstawiajc go jako niewinnego, omotanego przez zych
doradcw. Jan i Katarzyna zostali uwolnieni, rodziny pomordowanych
otrzymay hojne zadouczynienie. Dziaajc w ten sposb, Rada liczya
zapewne, i krl pozostanie niezdolny do penienia rzdw i jej to przy-
padnie w udziale kierowanie sprawami krlestwa.
Powrt krla do zdrowia w pocztku 1568 r. przekreli te nadzieje.
Eryk z wielk energi pokierowa ofensyw przeciw wojskom duskim,
ktre zajy Ostergtland. W manifecie do poddanych wyjania wyda-
rzenia uppsalskie i sw chorob. Nowym wyzwaniem rzuconym magnaterii
byo te zalubienie Katarzyny Mansdotter, dworki swej siostry, pochodz-
cej z chopskiego rodu, ktra w styczniu 1568 r. urodzia mu syna. Latem
tego roku odbyo si oficjalne wesele poczone z koronacj Katarzyny.
Ten krok ostatecznie przeway szal i przesdzi o klsce Eryka.
Ksita Jan i Karol stanli na czele powstania przeciw krlowi. Wojska
powstacze zajy Yadstena i obiegy Sztokholm, ktry kapitulowa we
wrzeniu. Eryka pojmano i oskarono przed stanami zebranymi na riks-
dagu w styczniu 1568 r. Pozbawiony korony, reszt ycia spdzi przewo-
ony z zamku do zamku; zmar 26 lutego 1577 r. Z woli nowego wadcy,
krla Jana III  dawnego ksicia finlandzkiego  Gustaw, syn Eryka
i Katarzyny, po skoczeniu 6 lat zosta przewieziony do Polski, gdzie
wychowywa si w klasztorze jezuitw.
W Szwecji ju w ostatnich latach panowania Gustawa Wazy powanie
obawiano si wojny z Dani i czyniono przygotowania dyplomatyczne
oraz militarne. Kiedy w 1559 r. w Danii po pokojowo usposobionym
Chrystianie III na tronie zasiad Fryderyk II, a w Szwecji w rok pniej
miejsce Gustawa zaj Eryk XIV, konflikt szwedzko-duski by nieunik-
niony. Obaj monarchowie w istocie dyli do niego; Brykowi Dania bya
przeszkod w realizacji jego planw wadania na Batyku, Fryderykowi
marzya si restytucja unii skandynawskiej.
U podoa wojny, ktra zacza si w 1563 r., bezporednio leay
 170
sprawy poudniowo-wschodnich wybrzey Batyku, przede wszystkim kwe-
stia inflancka. Inflanty  kraina nad Zatok Rysk, rozcigajca si od
jeziora Pejpus na wschodzie po Dwin na zachodzie, graniczca z Litw 
stay si obiektem rywalizacji midzy Rzeczpospolit, Szwecj, Dani
i pastwem moskiewskim. Postpy reformacji powanie osabiy pastwo
zakonu kawalerw mieczowych, ktre wadao wikszoci ziem inflanc-
kich i ssiadujc z nimi Estoni, czynic ze atwy up. Wadanie ujciem
Dwiny i Narwy oraz miastami handlowymi nad Batykiem zapewniao
kontrol nad szlakami prowadzcymi w gb pastwa rosyjskiego. Rozu-
mia to car Iwan IV, kiedy wykorzystujc sprzyjajc sytuacj zaatakowa
w 1558 r. pastwo zakonne. W krtkim czasie zdobyto Narw, podda si
te Dorpat. Pastwo moskiewskie dotaro do Batyku; port Narwa mia
si sta jego oknem na wiat, tu miay dopywa statki angielskie
i niderlandzkie.
W obliczu zagroenia stany inflanckie i mistrzowie Zakonu szukali
pomocy na dworach pastw batyckich, Polski, Danii i Szwecji. Kiedy
mistrz Zakonu, zwolennik orientacji polskiej, oraz arcybiskup ryski zawarli
ukad z Zygmuntem Augustem (1559), oddajc mu w zastaw zamki oraz
ziemie zakonne i arcybiskupie, biskup kuroski pertraktowa z Frydery-
kiem II i podda mu wysp Ozyli pooon u wylotu Zatoki Ryskiej
(1560). Ze wzgldu na to, e Duczycy ju wczeniej posiadali Gotlandi,
grozio to Szwecji okreniem od wschodu.
Szwecja od dawna z niepokojem obserwowaa wzrost wpyww rosyj-
skich, polsko-litewskich i duskich na terenach, ktre uwaaa za stref
swej ekspansji. Gustaw Waza nie przyj jednak propozycji wysuwanych
przez mistrza Zakonu oraz mieszczan Rewala powanie zagroonych kon-
kurencj Narwy. Stary krl ba si wplta w wojn na wschodzie, nie bdc
pewnym bezpieczestwa ze strony najbliszego ssiada  Danii. Dopiero
po mierci Gustawa Eryk owiadczy posom obecnym wwczas w Sztok-
holmie, e gotw jest wzi w opiek Rewal, jeli miasto podda si Koronie
szwedzkiej. W lecie 1561 r. wojska Eryka wyldoway w Estonii. Miesz-
czanie przyjli protekcj Szwecji, po czym za ich przykadem posza cz
szlachty, wypowiadajc posuszestwo mistrzowi Zakonu.
Usadowiwszy si w Rewalu i na poudniowym brzegu Zatoki Fiskiej,
Eryk XIV rozpocz w kwietniu 1562 r. blokad handlow Narwy.
Wadajc po obu brzegach Zatoki, Szwedzi mogli sprawowa kontrol
nad ruchem statkw pyncych do portu u ujcia rzeki Narwy. Przekrelao
to sukcesy Iwana IV z 1558 r., a take wywoywao niezadowolenie miast
handlowych, zwaszcza Lubeki, dla ktrej swobodny handel z ziemiami
rosyjskimi mia cigle jeszcze due znaczenie. Z innych ju przyczyn wzrost
171
potgi szwedzkiej na poudniowo-wschodnim wybrzeu Batyku spowodowa
zaostrzenie stosunkw polsko-szwedzkich. Zygmunt August pragn utrzy-
ma Inflanty jako lenno Rzeczypospolitej, Eryk natomiast nie chcia zre-
zygnowa z aneksji czci ich terytorium.
Konflikt midzy krlem szwedzkim i krlem polskim pocign daleko
idce konsekwencje. Prowadzi on do zblienia midzy Polsk i Janem,
ks. finlandzkim, oraz Dani. Dla Szwedw oraz pastwa moskiewskiego
oznacza konieczno daleko idcych wzajemnych kompromisw.
Majc zapewnione poparcie Lubeki i Polski, Fryderyk II mg podj
dziaania wojenne przeciw Szwecji. Za pretekst posuyo starcie miedzy
flot dusk i szwedzk u wybrzey Bornholmu w kocu maja 1563 r.
Do wojny tej Dania bya dobrze przygotowana, posiadaa siln flot,
zbudowan jeszcze przez Chrystiana III, i trzydziestotysiczn armi
zacin. Sab stron Danii stanowi brak zasobw finansowych potrzeb-
nych na utrzymanie armii.
Wojna  zwana pierwsz wojn pomocn  zacza si od ataku
duskiego na Alvsborg (4 IX 1563) oraz niemal rwnoczesnej ofensywy
szwedzkiej w Hallandzie.
Dziaania wojenne na ldzie i morzu trway przez 7 lat. Walczono
bezwzgldnie, palc, grabic i mordujc z okruciestwem zapowiadajcym
przysze ekscesy soldateski okresu wojny trzydziestoletniej. Halland, Ska-
nia, Blekinge, Jamtland na pomocy zostay spustoszone. Szwedzi kierowali
swe ataki przede wszystkim na duskie posiadoci na Pwyspie Skandy-
nawskim oraz na terytoria norweskie, Duczycy bez powodzenia starali
si odci Szwecj od zachodniego wybrzea i przeprowadzi blokad
handlow, pozbawiajc nieprzyjaciela podstawowych artykuw.
Ze zmiennym szczciem walczyy take wojska szwedzkie i polskie
w Inflantach. Zygmunt August, zwizany z Fryderykiem II aliansem
polsko-duskim podpisanym w padzierniku 1563 r. w Kopenhadze^
wyprawi do Inflant korpus zaciny, ktry powstrzymywa ataki wojsk
szwedzkich.
Wojna ta miaa take wyrany aspekt handlowy. Eryk XIV, zmuszony
do dobrych stosunkw z carem, znis blokad Narwy, uniemoliwiajc
dostp do Zatoki Fiskiej statkom polskim, duskim i lubeckim. Dania
odpowiedziaa na to zamkniciem resundu dla wszystkich statkw py-
ncych do portw szwedzkich, cznie z Rewalem. Szwedzi z kolei zabloko-
wali neutralne porty batyckie: Gdask, Ryg i Krlewiec. Owoce tej wojny
handlowej zbiera Iwan IV, poniewa Narwa staa si jedynym portem
dostpnym dla kupcw angielskich i niderlandzkich.
Powany zwrot w sytuacji midzynarodowej nastpi dopiero w pitym
172
roku wojny, kiedy to Jan III zaj miejsce Eryka XIV na tronie szwedzkim,
a stosunki midzy Polsk i Szwecj ulegy znacznej poprawie. Rozpoczy
si te szwedzko-duskie rokowania pokojowe, lecz warunki, jakie stawiali
Duczycy, zostay odrzucone, toroway bowiem drog duskiemu dominium
maris Baltici. Wojna rozgorzaa od nowa, ale ju w innym ukadzie si.
Nastpio odwrcenie przymierzy. Nie tylko ustaa wrogo midzy dwo-
rem polskim i szwedzkim, ustpujc przyjaznym kontaktom dwch spo-
winowaconych monarchw, ale jednoczenie narosy nieporozumienia
polsko-duskie, ktre popchny Fryderyka II do zblienia z wrogiem
Polski  Iwanem IV, co z kolei zaostrzyo stosunki rosyjsko-szwedzkie.
Obok dziaa wojennych  w 1569 r. Karol Sudermaski, brat
krlewski, najecha Skani, Duczycy za zajli Varberg  prowadzone
byy cho z duymi przerwami, rokowania pokojowe. Ju wczeniej, w pierw-
szych latach wojny, Hanza, cesarz Maksymilian II oraz Francja podej-
mowali prby mediacji midzy dwoma pretendentami do panowania na
Batyku. W 1570 r. w sierpniu, przy udziale posw cesarskich, polskich
oraz posa francuskiego, zebra si w Szczecinie kongres pokojowy, aby
pooy kres siedmioletniej wojnie, wyniszczajcej oba kraje. Osignicie
porozumienia nie byo jednak atwe. Marcin Kromer i Jan Dymitr Soli-
kowski, ktrzy reprezentowali Polsk, zabiegali o uznanie praw krla
polskiego do Inflant oraz o blokad Narwy. Rokowania cigny si kilka
miesicy, nim 13 grudnia 1570 r. podpisany zosta traktat pokojowy. Nie
przynis on korzyci ani Danii, ani Szwecji. Dyplomacja polska poniosa
dotkliw porak, Szwedzi i Duczycy bowiem uznali zwierzchno cesarza
nad czciami Inflant, bdcymi w ich posiadaniu, nie zgodzono si te na
zamknicie drogi do Narwy.
Nie zyskujc co prawda nowych terytoriw, Szwecja wysza zwycisko
z wielkiej prby si skandynawskich ssiadek, jak stanowia wojna siedmio-
letnia. Przewaga Danii nad Szwecj, ktra w XV w. zaciya na unii
kalmarskiej, ustpia miejsca rwnowadze, ta za w nastpnym stuleciu
zostaa zachwiana ju na korzy krlestwa szwedzkiego.
Koronowany w 1569 r. Jan III pod wieloma wzgldami stanowi
przeciwiestwo swego przyrodniego brata  Eryka. Skonny do melan-
cholii, mistyk, wiele interesowa si naukami, mniej za rzemiosem wojen-
nym. Szczeglnie pocigay go historia i teologia. Ideaem wadcy dla
Jana byli Magnus Ladulas i w. Eryk. Polubiwszy arliw katoliczk,
zbliy si te bardzo do katolicyzmu. Jezuita Antonio Possevino, ktry
z ramienia papiea odwiedza dwr szwedzki, prbujc bez powodzenia
doprowadzi do unii midzy kocioem katolickim a kocioem protestan-
173
ckim w Szwecji, chwali Jana III za jego pobony tryb ycia, posty,
hojno dla kocioa, budownictwo sakralne. W czasie koronacji Jan III
musia zaprzysi, e bdzie respektowa prawa i przywileje szlacheckie,
nie rozpocznie wojny bez zgody stanw i bdzie rzdzi wesp z Rad
Krlestwa. Wymoga te szlachta na krlu nowe przywileje. Za panowania
Eryka musiaa suy w wojsku i paci specjalne podatki nakadane w zwiz-
ku z wojn, tak e przywilej frdlse przestawa mie realne znaczenie. Ju
w 1567 r., podczas choroby Eryka, podniosy si protesty, ktre po prze-
wrocie, na riksdagu w 1569 r., rozbrzmiay z tak moc, e krl by
zmuszony wyda nowy przywilej dla szlachty. Na mocy tego przywileju
szlachcie przysugiwao prawo pierwszestwa w penieniu urzdw dwor-
skich i lokalnych. Wan zdobycz byo te prawo sdzenia jej wycznie
przez rwnych jej stanem. Inne postanowienia, dotyczce wiadcze na
rzecz Korony, rozrniay szlacht nisz i magnateri. Tylko hrabiowie,
baronowie, czonkowie Rady Krlestwa i osoby obdarzone tytuem ry-
cerskim zachowali w caej rozcigoci przywilej/rafae. Chopi w ich dobrach
nie oddawali podatkw krlowi, lecz pacili je swemu panu. Chopi osiadli
na ziemi niszej szlachty byli uwolnieni od szarwarkw krlewskich, na-
tomiast obowizyway ich podatki, cho o poow nisze ni chopw-
-wacicieli ziemi. Ci, ktrzy mieszkali w obrbie mili od dworu paskiego
(tzw. frihetsmila  mila wolnoci), nie podlegali obowizkowi suby
wojskowej (utskrivning) wprowadzonemu w poowie stulecia w miejsce
ochotniczego naboru. Zmniejszone te zostay powinnoci wojskowe szlach-
ty. Jan potrafi wykorzysta przeciwiestwa midzy nisz szlacht i magna-
teri; pozyskanie poparcia szlacheckiej gry umoliwio mu przeciwsta-
wienie si doom tej warstwy spoecznej. Krl hojn rk nadawa tytuy
hrabiw i baronw, rozszerzy te zakres zwizanych z nimi przywilejw.
Liczba 150 osb obdarzonych tymi tytuami przez Eryka XIV wzrosa za
panowania Jana III do 2 tys.
Zatroszczy si te krl o unormowanie stosunkw z modszym bratem,
dziewitnastoletnim Karolem Sudermaskim (ksiciem Sdermanlandu).
Otrzyma on samodzielne ksistwo zgodnie z ostatni wol Gustawa Wazy;
niewielkie zmiany terytorialne w porwnaniu z testamentem dopiero p-
niej przyczyniy si do pogbienia niesnasek midzy brami.
Uspokojenie wewntrzne, osignite w pierwszych latach panowania
Jana III, nie byo jednak trwae. Rycho doszo do nowego napicia midzy
krlem a szlacht i panami krlestwa. Miao ono wiele przyczyn, z ktrych
na czoo wysuway si: trudna sytuacja finansowa Szwecji, przeciwiestwa
midzy krlem a Rad oraz polityka kocielna Jana III.
Wojna pomocna nie tylko pochona rezerwy nagromadzone przez
174
Gustawa Waz, lecz rwnie wyniszczya kraj. Tymczasem wielkie prace
budowlane inicjowane przez krla wymagay znacznych sum, wiele te
trzeba byo pienidzy, aby utrzyma wietny dwr Jana III. Jan ima si
rnych rodkw, aby poprawi stan finansw krlestwa; nakada specjalne
podatki, bi now monet, wszystko jednak na prno. Skarb pozostawa
pusty, roso natomiast niezadowolenie szlachty, zwaszcza e krl pocz
da podatkw od chopw w dobrach szlacheckich na rwni ze
skattebonder.
Umocniwszy swoj pozycj, nie zamierza te Jan respektowa swych
przyrzecze i dzieli rzdw z Rad Krlestwa. Jak inni Wazowie i on
by zwolennikiem silnej wadzy krlewskiej. Kiedy w 1573 r. Rada zadaa
powoania tzw. rady siedzcej", ktra by stale urzdowaa w Sztokholmie,
krl sprzeciwi si, widzc w tym powane ograniczenie swej wadzy.
Przyczyn nieporozumie byy ponadto sprawy kocielne. Ju za pa-
nowania Gustawa Wazy w szwedzkim obozie reformacyjnym cieray si
dwie tendencje: umiarkowana, reprezentowana przede wszystkim przez
krla, i radykalna. Oderwawszy Szwecj od kocioa katolickiego, Gustaw
nie uwieczy swego dziea stworzeniem nowej organizacji kocioa naro-
dowego. Podj to dopiero po mierci krla arcybiskup Laurentius Petri,
ktry w 1561 r. przedstawi projekt organizacji i liturgii kocioa szwedz-
kiego. By on zgodny z polityk wyznaniow zmarego monarchy, stanowi
bowiem pewien kompromis midzy katolicyzmem a protestantyzmem.
Eryk XIV mia jednak bardziej radykalne pogldy ni ojciec. Zapewne
czciowo pod wpywem kalwiskich nauczycieli zajmowa stanowisko
zdecydowanie antykatolickie i antypapieskie. Odrzuci propozycje pojed-
nania Szwecji z kocioem, z jakimi wystpi papie, sprzeciwi si te
ostronemu projektowi Petriego. Rozgorzay dysputy religijne. Kalwini
gosili sw doktryn, Petri pismami i kazaniami broni projektu, ktry
znalaz uznanie wikszoci protestanckiego kleru i jeszcze przed oficjalnym
zatwierdzeniem zosta wprowadzony w ycie. Zatwierdzenie nowej ordy-
nacji kocielnej, zgodnej z projektem Petriego, nastpio w 1572 r. na
zjedzie duchowiestwa w Uppsali, ju za panowania Jana III.
Ordynacja ta w oczach Eryka zbyt bliska katolicyzmowi, dla Jana bya
za wielkim odstpstwem od doktryny i liturgii katolickiej. Po mierci
Petriego krl narzuci duchowiestwu uzupenienia do ustaw kocielnych
przyjtych w Uppsali (zwane Nova ordinatia); polecay one lektur pism
ojcw kocioa i przestrzegay przed reformacyjnymi drukami polemicz-
nymi. W 1576 r. z woli krla przyjto now liturgi, wzorowan na
katolickiej. Jednoczenie krl w dawnym klasztorze Franciszkanw w Sztok-
holmie otworzy seminarium duchowne, Paedagogicum Theologicum,
175
powierzajc jego kierownictwo norweskiemu jezuicie, Laurentiusowi Ni-
colai, zwanemu Klosterklasse.
Historycy szwedzcy nie zdoali stwierdzi, ku czemu zmierza Jan III:
czy istotnie chcia przywrci Szwecj na ono kocioa katolickiego?
Trudno rwnie oceni, w jakim stopniu w jego dziaaniach znajdoway
si sympatie wyznaniowe, w jakim za byy one dyktowane motywami
politycznymi, m. in. nadziej na tron polski. Nie ulega natomiast wtpli-
woci, e postpowanie krla pocigno za sob niezadowolenie pod-
danych. Pod wpywem takich nastrojw Jan zamkn seminarium w Sztok-
holmie i zakaza pism Klosterklassa, nie zrezygnowa jednak z nowej li-
turgii, bezwzgldnie przeladujc przeciwnikw.
Opozycja przeciw Janowi III szukaa oparcia w ksiciu Karolu. Ksi
respektowa w swych posiadociach przywileje szlachty, uwalnia podda-
nych od specjalnych podatkw, jakie nakada jego krlewski brat; by
take gorliwym protestantem i ostro sprzeciwia si polityce kocielnej Jana.
W tych warunkach nieuchronnie musiao doj midzy brami do konfliktu,
ktry w latach osiemdziesitych niemal nie przerodzi si w wojn domow.
Jan zdoa wszake pozyska magnateri; w 1587 r. riksdag w Yadstena
przyj uchwa, ktra bya zwycistwem krla i reprezentowanych przez
niego tendencji centralistycznych.
Po kongresie szczeciskim, ktry pooy kres siedmioletniej wojnie,
stosunki midzy dworami polskim i szwedzkim pozostay przyjazne, mimo
i interesy obu pastw w wielu zagadnieniach byy wyranie rozbiene.
Jednoczy Szwecj i Rzeczpospolit wsplny przeciwnik  pastwo mos-
kiewskie, dzielia rywalizacja w Inflantach i Estonii. Dlatego, cho wojska
cara pustoszyy Estoni i zagraay Rewalowi, zmierzajc do opanowania
wybrzea, wspdziaanie Polski i Szwecji napotykao trudnoci. Kiedy
do Sztokholmu przyby Jan Herburt, pose nowo obranego krla polskiego
Stefana Batorego, okazao si, e gwn przeszkod do osignicia po-
rozumienia jest Estonia, do ktrej dwa krlestwa rociy sobie prawa.
Wwczas w rozmowach midzy Janem III a posem polskim poczto
rozwaa projekt sukcesji krlewicza Zygmunta, Jagiellona po kdzieli,
na tron polski po Batorym. Pertraktacje w tej sprawie rozbiy si o kon-
kretne warunki, jakie stawiali Szwedzi, domagajc si zwrotu dugw
posagowych Katarzyny Jagiellonki i spadku po Zygmuncie Augucie.
Przymierze polsko-szwedzkie miaoby due znaczenie dla obu partne-
rw, ale bardziej zaleao na nim Rzeczypospolitej, ktra dostrzegaa nie-
bezpieczestwo ataku rosyjskiego. Wkrtce te Iwan IV rozpocz dziaa-
nia wojenne w Inflantach  rozgorzaa wojna polsko-moskiewska. Wielka
176
ofensywa wojsk Rzeczypospolitej w 1580 r. dotara pod Wielkie uki
i Poock, zmuszajc Iwana do zawarcia w Jamie Zapolskim rozejmu
korzystnego dla Rzeczypospolitej (1582).
Najwicej korzyci wojna ta przyniosa jednak Szwecji. W czasie ofen-
sywy polskiej Pontus de la Gardie, nowy gubernator w Estonii, zdoby
szereg twierdz rosyjskich, wrd nich Kexholm nad jeziorem adoga.
Zygmunt   Waza,   portret   pdzla   Paula   de   Vos,   zbiory
w zamku Gripsholm
We wrzeniu 1581 r., jeszcze przed rozejmem zapolskim, pada Narwa. Ba-
tory i kanclerz Jan Zamoyski oburzali si, e Szwedzi zbieraj owoce zwy-
cistw Rzeczypospolitej. Ja zastawiam sieci, a mj szwagier je podbiera" 
mwi krl, kanclerz za stwierdza: My jakby na penym morzu znosimy
wszystkie impety wroga i burz, a on tu przy brzegu bezpiecznie sobie

177
owi ryby ... bez znoju i krwi". Istotnie wojska szwedzkie odniosy wiele
sukcesw i odciy pastwo moskiewskie od Batyku, co byo gwnym
pragnieniem Szwecji. Zawieszenie broni midzy Janem III a Iwanem IV,
zawarte w 1583 r., pozostawio Narw w rkach szwedzkich.
Zarzucone projekty osadzenia Zygmunta Wazy na tronie polskim
odyy po mierci Stefana Batorego. Za kandydatur ksicia opowiedziaa
si krlowa wdowa Anna Jagiellonka, siostra zmarej w 1583 r. Katarzyny.
Wiosn 1587 r. wysano do Sztokholmu posw, ktrzy mieli pertraktowa
z Janem III i Zygmuntem.
Posowie polscy spotkali si w Szwecji z przychylnym przyjciem.
Krl zrazu si waha, ale nakoniony przez Zygmunta i panw z Rady
Krlestwa wyrazi zgod na propozycje Polakw. W Rzeczypospolitej
kandydatura syna Jagiellonki miaa wielu zwolennikw, cho w ogle
o Szwedach nie mylano najlepiej, uwaajc ich za chopsk nacj",
gwatown i wojownicz. O wyborze Zygmunta zdecydowa potny kan-
clerz Zamoyski i jego stronnictwo. Najwiksze trudnoci leay w uoeniu
paktw, ktre by mogy konkurowa z obietnicami drugiego elekta 
Maksymiliana Habsburga, przez cz szlachty obwoanego krlem. Per-
traktacje toczyli posowie szwedzcy Erik Sparre i Erik Brahe oraz sena-
torowie Rzeczypospolitej: Jan Zamoyski, Marcin Leniowolski i Wojciech
Baranowski. Znw jako gwny przedmiot sporw wypyna sprawa
Estonii. Dopiero po dugich targach, ktre przeniosy si do Kalmaru,
osignito czciowe porozumienie. Jan III co prawda nadal nie godzi
si odda Estonii, zostay natomiast ustalone podstawy stosunkw miedzy
dwoma krlestwami w perspektywie czekajcej je unii dynastycznej. Przy-
jte wwczas postanowienia miay zapewni Szwecji niezaleno w zwizku
z silniejsz od niej Rzeczpospolit.
Sprawa Estonii pozostaa nie rozstrzygnita. Polacy podnosili j jeszcze
kilkakrotnie, a wreszcie postanowiono odoy j do czasu objcia przez
Zygmunta rzdw w Szwecji.
Wbrew temu, czego mona byo si spodziewa, elekcja Zygmunta nie
przyniosa zacienienia stosunkw midzy Polsk a Szwecj. W 1589 r.
w Rewalu, gdzie spotka si Jan III ze swym synem Zygmuntem III,
doszo do gwatownych star. Jan zdawa sobie spraw, e Zygmunt ust-
pujc Rzeczypospolitej Estoni cignie na siebie oburzenie Szwedw,
pozbawiajc si widokw na koron. da wic, by syn zrzek si tronu
polskiego i powrci do Szwecji. Przeciwko temu opowiedzieli si jednak
panowie szwedzcy, rozumiejc, e nastpstwem byaby wojna polsko-
-szwedzka dla obu pastw rwnie niekorzystna. Jan musia ustpi.
Konflikt ten mia powane nastpstwa. Sprawi on, e Jan oddali si
178
od magnaterii, a zbliy do ksicia Karola i niszej szlachty. Krl od-
woa uchwa z Yadstena i postanowienia kalmarskie, przywracajc
samodzielno ksistwu Sodermanlandu. Wiosn 1590 r. zebra si riksdag,
ktry uchwali nowe zasady dziedziczenia oraz podj wan dla Karola
decyzj, w myl ktrej w wypadku maoletnoci krla regencja miaa by
sprawowana przez najbliszego i najstarszego krewnego.
W listopadzie 1592 r. Jan zakoczy ycie; dziedzicem korony szwedz-
kiej by Zygmunt III. Jesieni nastpnego roku krl Rzeczypospolitej, za
zgod sejmu polskiego, przyby do Sztokholmu, aby dokona aktu
koronacji.
Po mierci Jana III rzdy obja Rada Krlestwa, faktycznym regen-
tem by jednak ksi Karol. Midzy ksiciem a magnatami doszo do
porozumienia, poniewa tak Karol, jak i panowie szwedzcy uwaali, e
koronacja Zygmunta moe nastpi dopiero po przyjciu przez niego wielu
warunkw.
Karol chcia zachowa samodzielno ksistwa Sodermanlandu oraz
mie zapewniony udzia w rzdach w czasie nieobecnoci bratanka. Oba-
wiano si poza tym, nie bez racji, e wraz z katolickim krlem powrci
do Szwecji katolicyzm.
Ta ostatnia sprawa niepokoia wielu. W marcu 1593 r. zebra si
w Uppsali zjazd, w ktrym licznie uczestniczy kler, przedstawiciele szlachty
oraz czonkowie Rady Krlestwa. Podjta wwczas uchwaa nawizaa
do kierunku umiarkowanego, jaki niegdy gosi Petri. Zniesiono liturgi
narzucon przez Jana III, oficjalnie stwierdzono, e Szwecja jest krlestwem
protestanckim. Zebrani przysigli, e bd bronili uchway; tekst jej rozes-
ano po caym kraju zbierajc podpisy szlachty, duchowiestwa, przedsta-
wicieli miast i chopw.
dania szlachty zawiera dokument, zatytuowany Postulatu nobilium,
ktry opracowali Hogenskild Bielke i Erik Sparre. Domagano si, by krl
zobowiza si do przestrzegania praw krlestwa, respektowania udziau
Rady w rzdach, niewydawania nowych ustaw bez zgody stanw, stwier-
dzajc, e dziedziczno tronu nie uwalnia monarchy od zobowiza wobec
poddanych. Szlachta miaa odzyska wszystkie dawne przywileje.
Zygmunt prbowa opiera si naciskowi, jaki na wywierali stryj
i panowie szwedzcy, szczeglnie w sprawach wyznaniowych i ustrojowych.
Pertraktacje trway jeszcze podczas sejmu koronacyjnego, ktry na pocztku
1594 r. zebra si w Uppsali. W obawie o koron krl musia potwierdzi
wolno religijn na podstawie wyznania augsburskiego zgodnie z uchwa-
ami uppsalskimi i zagwarantowa, e aden urzd nie bdzie obsadzony
przez osob innej wiary.
 179
W sprawach ustrojowych ustpstwa byy mniejsze. Zygmunt potwier-
dzi tylko oglnie przywileje stanowe oraz prawa krlestwa, co nie byo
rwnoznaczne z uznaniem Postulatu nobilium. Pomogy tu krlowi sprzecz-
noci interesw ksicia Karola i magnatw, ksi bowiem rwnie jak jego
bratanek nie chcia nadmiernego rozszerzenia prerogatyw szlacheckich.
Dla niego najistotniejsze byo zapewnienie sobie peni wadzy, nominalnie
w czasie nieobecnoci krla w Szwecji. Temu z kolei przeciwstawiaa si
Rada Krlestwa, ktra niechtnie widziaaby zbytnie wysunicie krlew-
skiego stryja. Przeciwiestwa te zamierza wykorzysta krl dla umocnie-
nia swojej pozycji w Szwecji. Na krtko przed wyjazdem do Polski
Zygmunt przekaza rzdy wsplnie ksiciu i Radzie, zastrzegajc jedno-
czenie, e podczas jego nieobecnoci nie bdzie zwoywany riksdag.
Niebawem okazao si jednak, e wbrew oczekiwaniom Zygmunta
przeciwiestwa midzy Karolem a Rad nie powstrzymaj ich od wspl-
nego dziaania przeciw krlowi. Mimo zakazu zwoano w 1595 r. riksdag
w Sderkping, ktry przybra charakter konfederacji. Uchwaa konfe-
deracji przyznawaa Karolowi tytu naczelnika krlestwa (riksfrestdndare).
Plany ksicia sigay dalej, ale na przeszkodzie w ich realizacji stana
Rada, ktra nie chciaa otwartego konfliktu z Zygmuntem i Rzeczpospo-
lit, a take sprzeciwiaa si zdecydowanie akcji zbrojnej przeciw wiernym
krlowi namiestnikom.
Sposobnoci do podjcia rozgrywki z panami szwedzkimi nastrczyo
Karolowi powstanie chopskie w Osterbotten w Finlandii, ktre wybucho
w grudniu 1596 r. Ksi opowiedzia si po stronie powstacw i zada
zwoania riksdagu. Zgromadzenie zebrao si na pocztku 1597 r. w Arboga,
znw wbrew zakazowi krla, nie spenio atoli nadziei Karola. Nie uczestni-
czyli w nim czonkowie Rady Krlestwa, nieoczekiwanie te ujawnia si
silna opozycja ze strony kleru z arcybiskupem na czele oraz mieszczastwa,
domagajcych si pertraktacji z Zygmuntem i sprzeciwiajcych si podjciu
buntowniczych krokw przeciw prawowitemu wadcy. Karol jednak, majc
za sob chopw, nie zwaa na opinie innych stanw i rozpocz dziaania
wojenne. Wielu magnatw w obawie o swe bezpieczestwo zbiego do Pol-
ski. Dostarczyo to Karolowi nowych, demagogicznych argumentw prze-
ciw Radzie.
Niepowodzenia Zygmunta w jego dziedzicznym krlestwie nie bardzo
interesoway senat Rzeczypospolitej. Obawiano si wszake, i obalenie
Zygmunta pocignie za sob grony dla Polski sojusz szwedzko-rosyjski.
Dlatego po konfederacji w Sderkping, ktra bya pierwszym sygnaem
buntu, panowie polscy wzili udzia w poselstwie krlewskim wysanym dla
zaegnania konfliktu.
180
W obliczu otwartego ju powstania Zygmunt stara si pozyska sprzy-
mierzecw : podj rokowania z Lubek, krlem duskim Chrystianem IV,
Gdaszczanami, jednak bez wikszych rezultatw. Cz ksit Rzeszy
opowiedziaa si za prawowitym krlem, cz za Karolem. Rzeczpospo-
lita nie chciaa oficjalnie miesza si do sprawy tronu szwedzkiego, aby nie
spowodowa wojny polsko-szwedzkiej.
Na statkach angielskich i holenderskich przywiz Zygmunt zacine
oddziay, wyprawiajc si w lecie 1598 r. do Szwecji. Zdobyto Kalmar,
po czym Samuel aski przyby z ramienia krla do Sztokholmu, gdzie
udao mu si pozyska mieszczan. Rozpoczy si ukady, w ktrych po-
redniczyy Meklemburgia, Brandenburgia i Prusy. Karol stawia jednak
warunki, ktre byy nie do przyjcia. Po zwyciskiej dla krla bitwie pod
Stegeborg wojska krlewskie we wrzeniu 1598 r. poniosy druzgoczc
klsk koo Stangebro. W nastpstwie jej zostaa zawarta w Linkpingu
ugoda, wedle ktrej panowie zbiegli ze Szwecji mieli stan przed sdem.
Sam krl po odesaniu wojska mia zwoa wolny riksdag, ktry by osdzi
spory midzy nim a ksiciem.
Zygmunt, zdajc sobie spraw ze swej bezsilnoci wobec stryja ciesz-
cego si szerokim poparciem ludnoci nie czeka na decyzje zgromadzenia
i odpyn do Polski, zaprotestowawszy wpierw przeciw narzuconym mu
warunkom. W lipcu 1599 r. riksdag zebrany w Sztokholmie dokona
detronizacji krla na rzecz jego czteroletniego syna, Wadysawa Zygmunta,
pod warunkiem, e bdzie wychowywany w Szwecji w religii protestanckiej.
Zgodnie z uchwaami 1590 r. regentem zosta Karol.
Detronizacja Zygmunta pooya kres unii personalnej Polski i Szwecji,
ktra od pocztku bya pozbawiona szans trwaoci. Jak pisa Wadysaw
Konopczyski: Przymierze polsko-szwedzkie byo ze stanowiska geo-
politycznego rwnie racjonalne, jak unia bya nienaturaln. Wsplnie wal-
czy z duskim wyzyskiem w Sundzie, wsplnie odpiera od Batyku
Moskwicina, wsplnie tamowa konkurencj handlow niemieck  to
byy cele przymierza. Ale da w XVI w. od krla, aby wid do zbawie-
nia luteran i katolikw, aby dogadza yczeniom stanw na sejmach
polskich i szwedzkich, aby bywa na zawoanie w Krakowie i Sztok-
holmie, aby Estoni uczciwie zachowa dla Szwecji i uczciwie odda Pola-
kom, to byo w wytworzonym zwizku nonsensem".
Zerwanie unii zapocztkowao okres dugoletnich walk midzy Szwecj
a Rzeczpospolit, w ktrych mniej szo o dynastyczne interesy polskich
czy szwedzkich Wazw, wicej za o panowanie nad Batykiem. W 1595 r.
Szwedzi zawarli pokj z pastwem moskiewskim, ktry przynoszc im
szereg korzyci i pozostawiajc Narw w rkach szwedzkich umoliwi
181
w przyszoci podjecie walki z Rzeczpospolit. Bezporednim powodem
wojny bya sprawa Estonii. Pozbawiony korony szwedzkiej Zygmunt po-
stanowi speni swe obietnice zoone Polakom i podczas sejmu w 1600 r.
odstpi Estoni Rzeczypospolitej. Zamierza w ten sposb wcign j
do walki z Karolem, ktrego wojska pospiesznie obsadzay zamki estoskie.
Dopiero w rok pniej, w padzierniku 1601 r., rozpocza si kontr-
ofensywa, ktra podjta zbyt maymi siami przyniosa Polsce poowiczne
sukcesy. W nastpnych latach hetman Jan Karol Chodkiewicz przy-
wrci Rzeczypospolitej prawie cae Inflanty i zdoby cz Estonii. W oba-
Bitwa pod Weimarem (Yalmiera) 1601, fragment miedziorytu A. Tempesta
wie przed utrat wszystkich posiadoci na poudniu Zatoki Fiskiej
Karol w 1604 r. wyldowa z czternastotysiczn armi pod Ryg. Decy-
dujce starcie nastpio nastpnego roku pod Kircholmem; 4 tys. jazdy
Chodkiewicza, dziki przewadze polskiej taktyki, rozbio jedenastotysiczne
wojsko Karola.
182
Zwycisto kircholmskie, nie wykorzystane przez Rzeczpospolit, po-
wstrzymao postpy Szwedw, ale nie rozstrzygno przedmiotu konfliktu.
Walki trway nadal, dopiero w 1611 r. zawieszenie broni pooyo im
chwilowo kres.
Postanowienia riksdagu w 1599 r. nie miay by nigdy wprowadzone
w ycie. Krlewicz Wadysaw pozosta w Polsce. Riksdag zwoany w nastp-
nym roku do Linkpingu obwoa krlem Karola, a w 1604 r. stany
zgromadzone w Norrkopingu uchwaliy nowy porzdek dziedziczenia tronu.
Zdobywszy peni wadzy, Karol rzdzi bezwzgldnie, opierajc si
na swych nieszlacheckich sekretarzach. Jednym z jego pierwszych posuni
byo rozprawienie si z dawnymi przeciwnikami. Powoany na riksdagu
w Linkpingu sd stanowy, zoony z nie mniej ni 155 osb: doradcw
krla, dowdcw wojskowych, prawnikw, mieszczan i chopw, oskary
wielu najznakomitszych panw krlestwa o zdrad. Cz z nich ukorzya
si przed nowym monarch, kilku skazano na mier.
Nie bya to tylko krwawa zemsta; jak wczeniej Eryk XIV, tak teraz
Karol IX chcia zniszczy potg wpywowej rodowej magnaterii, ktra
wyrosa w cigu stulecia. Mord na Sturach i wyrok w Linkpingu miay
speni t sam rol, co krwawa ania sztokholmska 1520 r.  zniszczy
potencjalnych konkurentw do wadzy.
Nowa Rada, utworzona przez krla, zgodnie z dawnymi prawami
skadaa si w wikszoci z ludzi wyniesionych przez krla. Ale i ta Rada
bardzo prdko stana w opozycji wobec Karola. Wikszo szlachty nie
podzielaa wschodnich planw wojennych i chciaa skierowa szwedzk
polityk zagraniczn przeciw Danii. Rada Krlestwa, szczeglnie po
wejciu w jej krg Axela Oxenstierny, staa si rzeczniczk interesw szla-
checkich. Wzroso rwnie powanie znaczenie riksdagu jako wanego
czynnika politycznego.
Narastajce niezadowolenie^ szlachty wynikao z trudnej sytuacji finan-
sowej, zmuszajcej dwr do nakadania specjalnych podatkw, obcia-
jcych chopw szlacheckich na rwni z wacicielami ziemi, z angaowa-
nia si w wewntrzne sprawy pastwa moskiewskiego i wreszcie z kierunku
reform legislacyjnych podjtych przez Karola.
W 1608 r. z polecenia krla zostay wydrukowane zwody praw dziel-
nicowych oraz Kristoferslag. Specjalnie powoana komisja miaa dokona
kodyfikacji poszczeglnych zwodw. Okazao si jednak, e stanowisko
szlachty i krla jest rozbiene. Wikszo komisji opracowaa jeden projekt,
stronnicy za krla drugi, obejmujcy 6 kodeksw (balkeri). Dwa z nich:
Zbir praw krlewskich i Zbir praw kocielnych, krl przedstawi w 1609 r.
183
riksdagowi, ale stany ich nie zatwierdziy. Znalazo tu wyraz opozycyjne
nastawienie szlachty oraz nieporozumienia midzy krlem a duchowie-
stwem, trwajce od czasu, kiedy to Karol prbowa wprowadza swoje
reformy kocielne.
Ostatnie dwa lata przed mierci, krl dotknity ju chorob, powici
sprawom moskiewskim oraz wojnie z Dani, ktra rozgorzaa wiosn 1611 r.
Zaangaowanie Szwecji w wewntrzne sprawy pastwa moskiew-
skiego w duej mierze stanowio nastpstwo polskiej polityki wschodniej.
Karol IX nie bez podstaw obawia si wzrostu wpyww Rzeczypospolitej
w Rosji, co z kolei obrcioby si przeciw interesom szwedzkim nad
Batykiem. Dlatego te przychyli si do propozycji cara Wasyla Szuj-
skiego i udzieli mu pomocy wojskowej.
Pomoc szwedzka pozwolia Wasylowi Szujskkmu odnie szereg suk-
cesw : w czerwcu 1610 r. wojska moskiewskie i szwedzkie ruszyy na odsiecz
Smoleska obleganego przez Polakw i Litwinw. Pod Kuszynem zaszed
im drog hetman Stanisaw kiewski; bitwa skoczya si zwycistwem
wojsk polsko-littwskich. Szwedzi wycofali si, opanowujc wszelako No-
wogrd, rosyjskie wybrzee Zatoki Fiskiej i dorzecze Newy. W nastp-
nych latach prbowali na stae oderwa od Rosji Nowogrd; midzy
niedawnymi sojusznikami rozgorzay dziaania wojenne, zakoczone do-
piero w 1617 r. pokojem w Stobowie. Na mocy traktatu Rosja ustpowaa
Szwecji Iwangorod, Jam, Koporie i Orieszek oraz pacia 20 tys. rubli,
w zamian za co Szwedzi mieli opuci okrg nowogrodzki.
Mniej korzystny by dla Szwecji wynik wojny kalmarskiej  pod t
nazw przesza do historii szwedzko-duska wojna lat 1611  1613. Roz-
pocz j Chrystian IV zajmujc Kalmar i Alvsborg oraz podejmujc
ofensyw w gb kraju. Rycho jednak trudnoci komunikacyjne i apro-
wizacyjne, a take niech szlachty duskiej do ponoszenia kosztw wojny
zmusiy krla duskiego do zgody na podjcie rokowa. W styczniu
1613 r. zawarto pokj w Knared. Pokj, mimo i okrty szwedzkie zostay
zwolnione od ce w Sundzie, by porak, ale jednoczenie pozwoli Szwecji
na skupienie swych wysikw na sprawach wschodnich.
184
VI. STULECIE WIELKIEJ POTGI
(1611-1718)

SZWECJA I WOJNA
TRZYDZIESTOLETNIA

KIEDY 30 padziernika 1611 r. zmar
Karol IX, jego najstarszy syn Gustaw Adolf, ktry wedle postanowienia
z Norrkpingu dziedziczy koron, nie mia jeszcze 17 lat. Mody wadca,
dowodzc w wojnie z Chrystianem IV, wykaza ju swoje uzdolnienia
wojskowe. W grudniu, kilka tygodni po mierci ojca, riksdag zebrany
w Nykpingu obwoa go krlem.
Byo to w wielkim stopniu dzieo Axela Oxenstierny. Ten zale-
dwie dwudziestoomioletni magnat ju za panowania Karola IX wy-
sun si na czoo Rady i de facto kierowa kancelari krlestwa,
cho urzd kanclerski obj oficjalnie dopiero w styczniu 1612 r., po
wstpieniu na tron Gustawa Adolfa. Axel Oxenstierna, poza wszech-
stronnym wyksztaceniem i duym dowiadczeniem, by wybitn indy-
widualnoci i jako polityk odznacza si nieprzecitnym talentem.
Uzyska te ogromny wpyw na krla i w wikszoci wypadkw by
inspiratorem polityki Gustawa Adolfa, nie tylko praw rk, ale i m-
zgiem monarchy.
Gustaw Adolf otwiera poczet krlw-wojownikw, ktrych imiona
zwizane s z walk Szwecji o Ostersjovdlde  dominium maris Baltici.
Starannie wychowany, mwicy wieloma jzykami, nie wyczajc grec-
kiego, od dziecistwa interesowa si sztuk wojenn, a chrzest bojowy
otrzyma majc 15 lat.
Mody krl wiedzia, e armia szwedzka jest niedoskonaa, dowiody
tego choby jej poraki pod Kircholmem i Kuszynem. Pokoje w Knared
i w Stobowie umoliwiy krlowi podjcie wielkiego dziea reorganizacji
wojska.
Na pocztku XVII w. armia szwedzka skadaa si z synw chopskich,
zacignitych podczas poboru, ktrzy wywiczeniem i si bojow ustpo-
wali zawodowym onierzom, na jakich opieraa si wikszo armii euro-
185
pejskich. Gustaw Adolf prbowa zrazu zwikszy ilo oddziaw zaci-
nych, wychodzc z zaoenia, e najemnicy bij si lepiej, bo su
ochotniczo, pozwalaj oszczdza wasnych ludzi, s dowiadczeni i dobrze
wyszkoleni". Pniej jednak zmieni nieco zdanie, przekonawszy si, e
onierze najemni s poza tym
niewierni, niebezpieczni i ko-
sztowni". Mimo tych zastrze-
e w okresie wojny trzydzie-
stoletniej wojska zacine sta-
nowiy 75%, a w oddziaach
w polu nawet 90% wszyst-
kich si.
Reorganizacja posza take i
w innym kierunku  udosko-
nalenia i rozszerzenia piechoty
z poboru. Pastorzy mieli sporz-
dza spisy mczyzn stanu cho-
pskiego i mieszczaskiego w wie-
ku 1860 lat. Poborowi podle-
gali, z maymi wyjtkami, m-
czyni od 18 do 40 lat. Byli oni
podzieleni na dziesitki; podczas
rocznego poboru kada dziesi-
tka, tzw. rota, musiaa dostar-
czy uzbrojonego i umunduro-
wanego onierza piechoty (lan-
dsregemente). Suyli oni w dzie-
siciu regimentach terytorialnych,
ktre nosiy nazw dzielnicy;
byy wic regimenty: Uppland,
Norrland, Ostgota i Yestgta,
Sdermanland, Smaland, Oster-
botten, a take fiski i karel-
ski. Dziesitym by regiment
dworski.
Reorganizacji ulega rwnie
jazda, zoona czciowo ze szlachty, ktra suya na zasadzie dawnych
powinnoci na rzecz Korony (rusttjanst), czciowo za z zacignitych
ochotnikw. Si armii szwedzkiej przeciwnie ni w Rzeczypospolitej, sta-
nowia jednak nie jazda, ale piechota.
Gustaw   Adolf,   portret w kociele  zamko-
wym w Sztokholmie, ok. 1629 r. mai. Jakob
Elbfas
186
Sytuacja europejska sprzyjaa szwedzkiej polityce ekspansji. Gbokie
sprzecznoci rozdzierajce Europ sprawiy, e powstanie, ktre w maju
1618 r. wybucho w Czechach, przerodzio si w trzydzieci lat trwajc
wojn, w ktr stopniowo zaangaoway si niemal wszystkie pastwa
europejskie.
Gustaw Adolf i jego kanclerz, zaabsorbowani sprawami wschodnimi
i konfliktem z Rzeczpospolit, nie chcieli zrazu wcza si do wojny
w Rzeszy. Uwaga dworu szwedzkiego skierowana bya na Estoni i Inflanty.
Poniewa pokj w Stobowie odsun Rosj od morza, jedynym rywalem
Szwecji pozostawaa Rzeczpospolita.
Walki w Inflantach zostay podjte od nowa. Wojska Gustawa Adolfa
zajy Parnaw, a w 1621 r. Ryg, opanowujc ujcie Dwiny. Umoli-
wiao to kontrol nad handlem wikszej czci Litwy.
Gustaw Adolf w 1622 r. przysta na rozejm z Rzeczpospolit, nie bdc
pewny, jakie s plany duskie w zwizku z wydarzeniami w Rzeszy.
Od 1620 r. Anglia, Francja i Niderlandy podjy kroki majce na celu
wcignicie obu skandynawskich krlestw do koalicji antycesarskiej. Gdyby
Chrystian wczy si do wojny w Niemczech, mogoby to powanie
zagrozi interesom Szwecji nad Batykiem. Dziaania Szwecji kieroway
si wic przede wszystkim przeciw Danii. Gustaw Adolf podj w 1621 r.
rokowania z protestanckimi ksitami Rzeszy nie dlatego, e planowa
interwencj w Niemczech, ale w obawie przed konkurencyjnymi zabiegami
Chrystiana. Kiedy w 1624 r. zaproponowano krlowi wejcie do Unii
protestanckiej, postawi jako warunek powierzenie mu dowdztwa armii
i floty oraz przekazanie dwch portw batyckich, Wismaru i Bremy, jako
zabezpieczenia od strony Danii.
dania zostay odrzucone; wyniki wojny kalmarskiej zdaway si wska-
zywa, e Dania jest cenniejszym sprzymierzecem ni Szwecja. W listopa-
dzie 1625 r. Dania przystpia do wojny przeciw cesarzowi i Lidze Kato-
lickiej, zawierajc ukad z Angli, Holandi i Doln Saksoni.
Nastpstwem niepowodzenia w Niemczech byo podjcie energicznych
dziaa na inflanckim teatrze wojennym. W czerwcu 1625 r. Szwedzi
zaatakowali cz Inflant, pozostajc jeszcze w rkach polskich. Szybko
zajli Kokenhauzen, Zelbork, obiegli Dorpat i wtargnli na mud. Wojska
polsko-litewskie zdoay z trudem uratowa Dyneburg. W styczniu 1626 r.
pod Wallhof wojska szwedzkie po raz pierwszy w otwartym boju pokonay
oddziay jazdy polskiej i litewskiej. Przeszo 60 lat trwajca walka o Inflanty
skoczya si zwycistwem Szwecji.
Po Newie i Dwinie przysza kolej na Wis; opanowanie ujcia Wisy
odcinao Rzeczpospolit od Batyku, uniemoliwiao rozwj floty polskiej,
187
zapewniao kontrol nad handlem wilanym. Po opanowaniu Inflant latem
1626 r. wojska szwedzkie pod dowdztwem krla wyldoway pod Pilaw,
zajy pas wybrzea od Elblga po Puck i rozpoczy blokad Gdaska.
Rzeczpospolita, nie przygotowana do wojny, pozbawiona floty, nie moga
odeprze agresji. Szwedzi pozostali w Prusach przez zim, utrzymujc
blokad Gdaska.
Zagroona utrat ujcia Wisy Rzeczpospolita zdobya si jednak na
znaczny wysiek. Sejmy kilkakrotnie uchwalay podatki na wojsko, po-
piesznie zacigano nowe oddziay. W drugim roku wojny Polacy przerwali
blokad Gdaska, pokonujc pod Oliw flot szwedzk. Wojna z Polsk
ponownie zbliya Gustawa Adolfa do niemieckiej sceny wydarze. Wszy-
stkie wojny prowadzone w Europie s ze sob nawzajem powizane" 
zwierza si krl w 1628 r. Axelowi Oxenstiernie. Stanowisko szlachty
polskiej uniemoliwio wprawdzie Zygmuntowi III przystpienie do wojny
trzydziestoletniej, ale nieoficjalne wspdziaanie midzy dworem polskim
i Habsburgami trwao od pocztku konfliktu. Polska uzyskaa od cesarza
do znaczne posiki wojskowe, ktre take przyczyniy si do powstrzy-
mania atakw szwedzkich. Rzeczpospolita nie miaa jednak dosy si, aby
cakowicie wyprze Szwedw z wybrzea. Przy mediacji francuskiej, angiel-
skiej i brandenburskiej zosta zawarty w 1629 r. rozejm w Starym Targu
(Altmarku). Przynosi on Szwecji rozlege korzyci. Ujcie Wisy pozostao
wprawdzie przy Polsce, ale Elblg, Kajpeda i dwa inne miasta batyckie
przeszy w rce szwedzkie. Szwedzi mieli te zapewnione dochody z handlu
gdaskiego. Cae Inflanty znalazy si pod ich panowaniem.
Zakoczenie wojny z Zygmuntem III umoliwio Gustawowi Adolfowi
podjcie dziaa w Niemczech. Kiedy wojska szwedzkie byy zaangaowane
w Inflantach i na Pomorzu, armia cesarza i Ligi Katolickiej, dowodzona
przez dwch znakomitych wodzw, Wallensteina i Tilly'ego, pokonaa
Duczykw i zaja Jutlandi oraz wiksz cz poudniowo-zachodniego
wybrzea Batyku. W 1628 r. wojska cesarskie zagroziy Stralsundowi.
Stare hanzeatyckie miasto zwrcio si o pomoc do Danii i Szwecji,
a krl szwedzki wykorzysta nadarzajc si sposobno, by stworzy
szwedzk baz na Pomorzu.
Sukcesy obozu katolickiego powanie niepokoiy Szwedw i zagraay
interesom krlestwa. W listopadzie 1629 r. Rada podja decyzj o bez-
porednim wczeniu si Szwecji do wojny. Przed przystpieniem do dziaa
militarnych dwr szwedzki musia si zatroszczy o znalezienie sprzymierze-
cw. Nie byo to atwe; Chrystian IV w kwietniu 1629 r. zawar w Lubece
pokj z cesarzem; sojusz z Holandi wygas w 1628 r. i nie zosta
188
dziedziczne ___
posiadoci ^===.-
Habsburaw = "
Wismar
Hamburg    Neubrandenburg
M EKLEMBURGIA
Prenzlau
nWittstbck
24.9.1636
ieszkowice (Barwalde)
.	Werben,
L U NJE B U R G VII-VIII 1631
0
O    *Monaste'
   Magdebu
Lutter am Barenberge
Frankfurt
'n. Menerrw.iO^Gemunde
Sultzbac
Norymbe
^
Ratyzbona
Jrdlingen 27.8.1634O
WIRTEM BERGI A
Wojna trzydziestoletnia  kampania 16301632
189
odnowiony, Holendrzy bowiem z zaniepokojeniem obserwowali wzrost
potgi szwedzkiej na Batyku. Anglia ograniczya si do zgody na werbo-
wanie onierzy na swoim terytorium. Pozostawaa Francja i ksita
protestanccy w Rzeszy. Dopiero jednak w styczniu 1631 r. rokowania z dwo-
rem francuskim zostay uwieczone traktatem podpisanym w Barwalde,
Gustaw Adolf i Jerzy Wilhelm brandenburski przed arsenaem (miedzioryt wspczesny)
na mocy ktrego Szwecja miaa otrzymywa rocznie 400 tys. talarw sub-
wencji na utrzymanie w Niemczech trzydziestotysicznej armii. Ksita
protestanccy prbowali zachowa neutralno, ale w obliczu bezpored-
niego zagroenia przyczyli si do Gustawa Adolfa.
Gustaw Adolf zawdzicza swoje sukcesy militarne m. in. rozbiciu
i skceniu obozu nieprzyjacielskiego. Nie napotykajc powaniejszego
oporu Szwedzi zajli Pomorze i Meklemburgi, opanowujc lini Odry.
Nastpnie przesunli si na zachd z zamiarem dojcia do aby. Wkrtce
wojska cesarza i Ligi zostay pod Breitenfeld rozbite przez Gustawa Adolfa
(1631). Szwedzi kontynuowali marsz na zachd, do linii Menu.
Rozlokowawszy wojska na lea zimowe w okolicach ujcia Menu,
Gustaw Adolf i Axel Oxenstierna przygotowywali plany trwaego przy-
mierza protestanckich ksit Rzeszy, oczywicie pod szwedzkim przewod-
nictwem. Realizacj tych zamierze uniemoliwio niechtne stanowisko
ksit. Wiosn 1632 r. wraz ze wznowieniem dziaa wojennych rokowania
zostay chwilowo przerwane.
Celem kampanii 1632 r. byo zajcie dziedzicznych posiadoci Hab-
sburgw i zmuszenie w ten sposb cesarza do przyjcia podyktowanych
mu warunkw pokojowych, ale dziaania Wallensteina pokrzyoway plany
 190
szwedzkie. Jesieni jego wojska wtargny do sprzymierzonej z Gustawem
Adolfem Saksonii. Krl popieszy na odsiecz. 16 listopada 1632 r. dwie
potne armie stany pod Liitzen. Rozpocza si bitwa, ktra nie przy-
niosa zwycistwa adnej stronie, ale dla szwedzkiego monarchy bya
ostatni w jego yciu.
mier Gustawa Adolfa miaa bardzo powane nastpstwa. Axelowi
Oxenstiernie, ktry przej ster polityki szwedzkiej w Niemczech, z trudem
udao si doprowadzi na wiosn 1633 r. do przymierza z ewangelickimi
ksitami Szwabii, Frankonii, Grnej i Dolnej Saksonii. By to sukces
poowiczny, poniewa dwaj partnerzy, Jan Jerzy saski i Jerzy Wilhelm
brandenburski, nie przyczyli si do tego przymierza.
Jeszcze bardziej niekorzystne byo pooenie militarne. Niesnaski mi-
dzy dowdcami przyczyniay si do kolejnych poraek. Wyczerpay si
te szwedzkie rezerwy finansowe. W 1635 r. Korona utracia tak istotne
rdo dochodw, jakim bya cz ce gdaskich uzyskana rozejmem
altmarskim. Kiedy po wyganiciu terminu rozejmu rozpoczto w Sztum-
skiej Wsi pertraktacje nad jego przedueniem, Szwedzi nie mogli stawia
warunkw i musieli si zgodzi na utrat miast pruskich oraz dochodw
z ce gdaskich.
Mimo zwycistwa, jakie nowy dowdca szwedzki Johan Baner odnis
pod Wittstockiem we wrzeniu 1636 r., Szwedzi musieli wycofa si
z Niemiec i ograniczy do obrony swych pozycji na Pomorzu. Dopiero
wejcie Francji do wojny w 1636 r. zmienio sytuacj i w rezultacie
pozwolio Szwedom znale si wrd tych, ktrzy pniej dyktowali
warunki pokojowe.
W 1638 r., na mocy nowego traktatu szwedzko-francuskiego, Szwecja
otrzymaa znaczne subsydia i pomoc wojskow. Dziki nim Baner w latach
16381641, a Lennart Torstensson w latach 1641  1643 mogli na szerok
skal rozwin dziaania militarne i atakowa dziedziczne posiadoci
habsburskie.
Rokowania pokojowe rozpoczy si w 1643 r. w Munster i Osnabrtick
w Westfalii. Dwr szwedzki reprezentowali w nich Johan Oxenstierna,
syn wielkiego kanclerza, i Johan Adler Salvius, ktry po odjedzie Axela
Oxenstierny do Szwecji w 1636 r. kierowa dyplomacj szwedzk w Niem-
czech.
Pokj  zwany pokojem lub traktatem westfalskim  podpisany
w 1648 r. pod wraeniem ataku na Prag wojsk szwedzkich dowodzonych
przez palatyna Karola Gustawa, przynis Szwecji due korzyci. Szwedzi
otrzymali cz Pomorza Zachodniego ze Szczecinem i Rugi oraz tery-
toria arcybiskupstwa Bremy i Werden. W ten sposb zosta czciowo
191
zrealizowany plan opanowania uj rzek zlewiska batyckiego. Poza tym
posiadoci w Niemczech zapewniay krlowi szwedzkiemu 3 krzesa
w sejmie Rzeszy, niezalenie od tego, e Szwecja i Francja jako pastwa
gwarantujce pokj miay prawo ingerencji w wewntrzne sprawy ce-
sarstwa.
Nieco wczeniej Szwecja zdobya istotn przewag nad sw skandy-
nawsk rywalk  Dani. W 1643 r. rozpocza si wojna szwedzko-
Statek   admiralski   Wrangla,   fragment   obrazu   bitwy   morskiej
koo Femorn
-duska, w ktrej Szwedzi byli stron atakujc. Chcieli oni rozszerzy
panowanie na ca wschodni cz Pwyspu Skandynawskiego, wymusi
od Chrystiana IV zwolnienie z ce sundzkich dla statkw z prowincji szwedz-
kich oraz zama morsk potg Danii. W pierwszym roku wojny wojska
 192
dowodzone przez Gustawa Horna zdobyy Skani i Blekinge, a w 1644 r.
Torstensson wkroczy do Poudniowej Jutlandii. Dania bya zmuszona
zgodzi si na rokowania pokojowe. W 1645 r. w Brmsebro podpisany
zosta pokj, na mocy ktrego Jamtland, Harjedalen oraz wyspy Gotlan-
dia i Ozylia zostay przyczone do Szwecji. Zwolnienie od ce rozcignito
na szwedzkie prowincje, oddajc jako gwarancj Halland na trzydzieci lat.
Pokj w Brmsebro i pokj westfalski stanowiy wielkie zwycistwa
Szwecji w jej walce o dominium maris Baltici. Na drodze do zrealizowania
de do stersjvalde staa ju tylko Rzeczpospolita.
PRZEMIANY WEWNTRZNE
Zanim przedstawiciele stanw zebrani na riksdagu w Nykpingu obwo-
ali krlem Gustawa Adolfa, wymogli na nim przyjcie zobowiza uoo-
nych przez Axela Oxenstiern. Mody wadca musia przyrzec, e bdzie
rzdzi w oparciu o magnateri, czsto zwoujc zjazdy dostojnikw 
herredagar. Podkrelano, e krl nie ma prawa dziaa bez wysuchania
zdania stanw, e nie moe bez zgody Rady i riksdagu ustanawia praw,
rozpoczyna wojny, zawiera pokoju, rozejmw i przymierzy, a take na-
kada podatkw i przeprowadza poboru onierza.
Gustaw Adolf zatwierdzi te prawa i przywileje stanw. W rok
pniej (1612) szlachta otrzymaa nowe przywileje, potwierdzone, z maymi
zmianami, w czasie koronacji krlewskiej w 1617 r. Zwikszay one prze-
dzia spoeczny midzy szlacht a niszymi stanami, przyznaway jej
wyczne prawo do sprawowania wyszych ur/dw. Chopi szlacheccy,
mieszkajcy w obrbie mili wolnoci", zostali uwolnieni od nadzwyczaj-
nych podatkw i suby wojskowej, a gospodarstwa chopskie pooone
w pobliu dworw od wszystkich wiadcze na rzecz Korony. Powstay
w ten sposb dobra szlacheckie, zoone z dworu i otaczajcych go chop-
skich gospodarstw obowizanych do rnorodnych ciarw, wcznie
z paszczyzn.
Due znaczenie dla wzrostu potgi szlachty miao zapewnienie kr-
lewskie, zoone na sejmie koronacyjnym, dotyczce dziedzicznych nada
ziemi. Gustaw Adolf zobowiza si je zachowa. Za jego panowania na
wielk skal rozpoczo si wyprzedawanie i rozdawnictwo dbr nalecych
do Korony. Poniewa ziemia szlachecka bya uwolniona od podatkw,
proces ten pocign istotne zmniejszenie dochodw Korony.
Nowy ukad si spoecznych znalaz wyraz w reformach r zadu i admini-
stracji przeprowadzonych w pierwszych latach panowania G ustawa Adolfa
i kontynuowanych po jego mierci, podczas regencji. Byy one dzieem
193
Axela Oxenstierny, gorcego zwolennika wadzy krlewskiej konstytucjo-
nalnie ograniczonej na rzecz szlachty.
Mianowany w 1612 r. kanclerzem Oxenstierna podj dawny projekt
Rady  utworzenia piciu najwyszych urzdw pastwowych, na czele
ktrych staliby dostojnicy krlestwa: drots, marszaek, admira, kanclerz
i podskarbi. Godnoci te, wakujce od wielu lat, zostay obsadzone, w wik-
szoci zreszt przez krewniakw kanclerza lub ludzi blisko z nim zwiza-
nych. Mieli oni kierowa prac kolegiw zoonych czciowo z czonkw
Rady, czciowo za ze szlacheckich urzdnikw.
Najwczeniej zreorganizowana zostaa kancelaria. Sprawy zagraniczne
powierzono sekretarzom odpowiedzialnym za poszczeglne kraje. Specjalny
oddzia zajmowa si opiek nad dawnymi i nowymi aktami i pismami
krlestwa"  by to zacztek archiwum pastwowego (Riksarkivet). Po-
dobnie zostaa zorganizowana kamera, czyli skarb krlestwa. Na czele
jego sta podskarbi (riksskattmastare) i radcy kamery. Urzdy marszaka 
dowdcy armii w polu, i admiraa  dowdcy floty, zostay utworzone
dopiero po mierci Gustawa Adolfa.
W 1614 r. wprowadzono nowy ustrj sdowy. Uregulowano wymiar
sprawiedliwoci w niszych instancjach oraz powoano Sd Najwyszy
(Svea howai) pod przewodnictwem drotsa, zoony z asesorw (ho-
wattsrdd), z ktrych 4 miao by czonkami Rady, 5 nalee do stanu
szlacheckiego, 4 za do niszych stanw. Nieco pniej wysze sdy utwo-
rzono w Abo (1623), Dorpacie (1635) i Jonkping (1635). Od sdw tych
przysugiwao prawo apelacji do krla, ktry formalnie zachowa sw
pozycj najwyszego stra prawa. W rzeczywistoci o wyroku decydowaa
Rada, a nie krl. Jako prawo krlestwa szwedzkiego przyjto w 1618 r.
stare Kristoferslag.
Powstanie najwyszych urzdw pastwowych przyczynio si do dal-
szego wzrostu znaczenia Rady. Poniewa miay one swe stae siedziby
w Sztokholmie i nie towarzyszyy krlowi w jego podrach po kraju,
Sztokholm powoli przeksztaca si w stolic  siedzib najwyszych wadz
pastwa. Cz Rady stale przebywaa w miecie, penic rzdy podczas
nieobecnoci krla. Zmieniy si te stosunki midzy krlem a Rad; o ile
niegdy krl przedstawia jej swe wnioski na pimie i otrzymywa pisemn
rezolucj Rady, obecnie odbyway si wsplne narady, ktrych tre pro-
tokoowano.
Duy krok ku nowoczesnoci zosta dokonany take w dziedzinie admi-
nistracji; dawne lenna przeksztaciy si w okrgi administracyjne, zarz-
dzane nie przez monych, ale przez wjtw, ktrzy podlegali wyszym
urzdnikom (landshovdingarnd).
194
Reformy Axela Oxenstierny nie ominy riksdagu. W 1617 r. kanclerz
opracowa projekt ordynacji sejmowej, ktra co prawda nie zostaa nigdy
oficjalnie uchwalona, lecz w rzeczywistoci regulowaa dziaalno przed-
stawicielstwa czterech stanw. Nie zmierzaa ona do zwikszenia znaczenia
riksdagu czy rozszerzenia jego uprawnie, natomiast ustanawiaa formy,
w jakich miay by realizowane jego obrady. Po uroczystym otwarciu
obrad w sali krlewskiej starego zamku Tr Kronor w Sztokholmie krl
przedstawia stanom swe propozycje na pimie, nastpnie obradoway one
nad nimi przez kilka dni i udzielay swej odpowiedzi. Kady stan obradowa
oddzielnie; duchowny pod przewodnictwem arcybiskupa, mieszczaski 
burmistrza Sztokholmu, szlachecki  marszaka, a chopski  sekretarza
powoanego przez krla. Jeli nie byo jednomylnoci midzy stanami,
krl mg swoim autorytetem przechyli szal na rzecz decyzji, ktr
uwaa za najkorzystniejsz.
Mimo reform parlamentaryzm w Szwecji pozosta jednak sabiej roz-
winity ni w wielu innych krajach, nie wspominajc ju o szlacheckiej
Rzeczypospolitej. Riksdag zaczyna dopiero przeksztaca si z reprezen-
tacji stanw w nowoytny parlament. Przedstawiciele stanw nie byli wy-
bierani przez lokalne zjazdy, kwestionowano wic ich prawo do podejmo-
wania uchwa w imieniu caego stanu.
Centralistyczne tendencje kanclerza objy swym zasigiem take orga-
nizacj kocieln. Projektowano utworzenie staego, najwyszego organu
kocioa szwedzkiego, ale na przeszkodzie stana niezgodno pogldw
midzy duchowiestwem a krlem i kanclerzem, ktrzy byli zwolennikami
tezy o bezwzgldnej zwierzchnoci pastwa nad kocioem.
Nieoczekiwana mier Gustawa Adolfa postawia przed Oxenstiern
i panami szwedzkimi nowe problemy. Nastpczyni tronu  Krystyna 
miaa zaledwie 6 lat. Naleao powoa regencj, ktra sprawowaaby rzdy
przez okres maoletnoci krlewny. Kanclerz by w Niemczech i nie mg
ich opuci. Przysa atoli projekt rzdw regencyjnych, przygotowany 
jak twierdzi  na polecenie zmarego monarchy, ktry zdy go jeszcze
zaakceptowa.
Zgodnie z yczeniem Axela Oxenstierny Rada zwoaa w lutym 1633 r.
riksdag i przedstawia na nim projekt regencji. Stany nie podjy adnej
uchway, ale day, by Rada i najwysi urzdnicy kontynuowali sw
dziaalno tak, jak dotychczas pod nieobecno krla. Rada przeja
uprawnienia krla dotyczce powoywania najwyszych urzdnikw i obsa-
dzia wakujce urzdy drotsa i podskarbiego. Drotsem zosta wybrany
Gabriel Gustavsson Oxenstierna, brat kanclerza, a skarbnikiem Gabriel
Bengtsson Oxenstierna, jego kuzyn. Jednoczenie, na wyran sugesti
195
Axela Oxenstierny, odsunito od godnoci i wadzy najbliszego krewnego
Krystyny, Jana Kazimierza, palatyna Dwu Mostw (oenionego z crk
Karola IX), ktry od 1622 r. przebywa na wygnaniu w Szwecji.
Dziki tym posuniciom pozycja kanclerza bya zabezpieczona 
z piciu najwyszych urzdw tylko jeden sprawowa czowiek, ktry nie
by z nim bezporednio zwizany. Okres kilkunastu lat do penoletnoci
Krystyny Oxenstierna pragn wykorzysta dla zrealizowania swego pro-
gramu i ugruntowania oligarchii magnackiej.
W czerwcu 1634 r., bezporednio przed uroczystociami aobnymi
towarzyszcymi przewiezieniu zwok Gustawa Adolfa do Sztokholmu,
riksdag, zwoany do Nykpingu, uchwali ustaw o regencji, zwan Rege-
ringsform  Form rzdu. Akt ten mia w istocie charakter ustawy kon-
stytucyjnej i zawiera postanowienia dotyczce funkcjonowania rzdu,
administracji lokalnej, sdw, riksdagu.
Rzdy w okresie regencji spoczyway na Radzie Regencyjnej i dwu-
dziestoosobowej Radzie Krlestwa. Rada Regencyjna posiadaa niemal
pen wadz krlewsk.
Postanowienia dotyczce riksdagu w istotny sposb zwikszay rol
szlachty. W skad zgromadzenia mieli wchodzi wszyscy doroli mczyni
stanu szlacheckiego, biskup lub superintendent oraz dwch przedstawicieli
kapituy z kadej diecezji, burmistrz i jeden mieszczanin z kadego miasta
oraz jeden chop z kadej harad. Wan zmian byo ustanowienie komisji
sejmowej, zoonej z kilku przedstawicieli szlachty z kadego okrgu oraz
reprezentantw 6 najwikszych miast, ktra bya zwoywana w miar
potrzeby w okresie midzy zgromadzeniami. Uprawnienia riksdagu i ko-
misji pozostay nadal nie sprecyzowane.
Kraj zosta podzielony na okrgi administracyjne (landshvdingedomeri),
11 w Szwecji, 5 w Finlandii. Ingermanlandia, Estonia i Inflanty stanowiy
generalne gubernatorstwa. Naczelnicy okrgw (landshdvdingarna) posia-
dali szerok wadz administracyjn i sdow.
Ustawa z 1634 r. odegraa powan rol w historii Szwecji XVII i po-
cztkw XVIII w. Niemal od chwili jej uchwalenia uwaano j za akt
o daleko idcym znaczeniu prawnopastwowym, wykraczajcy poza przej-
ciowe postanowienia na okres maoletnoci Krystyny. Zawarty w nim pro-
gram ustrojowy suy pniej do walki przeciw absolutystycznym de-
niom krlw.
Ustawa bya wielkim osobistym sukcesem Axela Oxenstierny. Histo-
rycy ze sceptycyzmem traktuj owiadczenie kanclerza o zaakceptowaniu
projektu rzdw regencyjnych przez krla, nie poparte wiadectwem r-
de. Potrafi on jednak narzuci to przekonanie wikszoci zgromadzonych
196
na riksdagu w Nykopingu. Nie znaczy to, e kanclerz nie mia opozycji.
Niezadowolona bya Maria Eleonora, krlowa wdowa, cakowicie odsu-
nita od rzdw. Przeciwnikami Oxenstiernw byli te palatyn Dwu
Mostw Jan Kazimierz, admira Karol Gyllenhielm, Johan Skytte, nie-
gdy nauczyciel Gustawa Adolfa, ktry przeszed drog od sekretarza
krlewskiego do czonka Rady Krlestwa.
Wrd narastajcej opozycji trzeba wyrni dwa odrbne kierunki.
Wpyw Axela Oxenstierny na rzdy musia wzbudzi zawi innych magna-
tw z Rady Krlestwa. Owa rywalizacja nie przybraa jednak wikszego
nasilenia. Istotniejsze byy sprzeciwy wysuwane przez Jana Kazimierza,
Gyllenhielma, Skyttego i ich stronnikw. Kieroway si one nie przeciw
osobie kanclerza, ale zwalczay realizowane przeze zasady ustrojowe,
broniy silnej wadzy krlewskiej, opierajcej si na wszystkich stanach.
Te grupy opozycyjne atwo mogy znale sojusznikw wrd niszych
stanw.
Wraz z rosnc preponderancj szlachty pogarszao si pooenie innych
warstw spoecznych, przede wszystkim chopw. Rozdawnictwo i sprze-
da dbr, prowadzone na coraz wiksz skal, obejmoway nie tylko ziemie
Korony, ale take te, ktre naleay do wolnych chopw. W ten sposb
pooenie bonder zbliao si do sytuacji chopw osiadych na ziemiach
koronnych lub szlacheckich. Zwierzchno krla nad ca ziemi, dotych-
czas realizowana tylko w formie pobierania podatkw, od XVII w. zna-
laza wyraz w swobodnym dysponowaniu ziemi chopsk.
Aby czciowo zrekompensowa utrat dochodw, jak pocigay za
sob sprzeda i rozdawnictwo dbr, zwikszone zostay obcienia podat-
kowe; dotykay one najsilniej wolnych chopw, szlachta bowiem wywal-
czya dla chopw w swych posiadociach zwolnienia od podatkw pa-
stwowych. Chopi dotkliwie odczuwali i inne nastpstwa wzrostu ekono-
micznej i politycznej siy szlachty: przyczanie ziemi do dworw szlachec-
kich, ograniczanie praw wsplnot wiejskich do lasw itp.
Prby wprowadzenia poddastwa  przeksztacenia stosunkw spo-
ecznych w Szwecji wedle wzorw poznanych po drugiej stronie Batyku:
w Inflantach, Rzeczypospolitej i czci Niemiec  napotykay bardzo
silny opr niszych stanw, ktre nadal byy powan si spoeczn
i polityczn. Zarwno w lokalnych wystpieniach przeciw urzdnikom
krlewskim, jak i na forum riksdagu duchowiestwo, mieszczastwo i chopi
czsto dziaali solidarnie. Podczas rozwaania ustawy o regencji przedsta-
wiciel izby duchownej biskup Strangnas Johan Rudbeck zwrci si do cho-
pw i mieszczan, proponujc im wspprac. Kler sprzeciwi si te okre-
 197
sianiu w tym dokumencie nieszlachty jako niskourodzonych", dowodzc,
i jest to upokorzajce.
Napicie spoeczne znajdowao wyraz w zaburzeniach na wsi, nasila-
jcych si z roku na rok. Najaktywniejsi byli znw chopi i grnicy
z Dalarna oraz chopi w Smalandzie. Przywilej dla szlachty z 1612 r.
spowodowa w Dalarna fal zamieszek, wielokrotnie te powtarzay si
w tej dzielnicy bunty przeciw poborowi do wojska. W 1627 r. Gustaw
Adolf osobicie przyby w okolice Kopparbergu, aby uspokoi rosnce tam
niepokoje.
Nowe podatki spowodoway w latach 16351637 szereg wsplnych
wystpie chopw i mieszczan w Upplandzie, a jesieni 1638 r. doszo
Krlowa Krystyna, portret z  1650 r., mai. David Beck
(zbiory Muzeum Narodowego w Sztokholmie)
na tym tle do powanych zamieszek w Yarmlandzie i Yastergotlandzie.
W nastpnym roku fala niepokojw ogarna Narke. W latach czterdzies-
tych w Dalarna i innych dzielnicach powtrzyy si bunty przeciw poborowi.
Nie zawsze byy to odosobnione akty oporu; w 1638 r. od wsi do wsi
198
i z rk do rk podawali sobie chopi dbin  chopskie wici. W 1636 r.
na domach rozlepiano drukowany plakat", oskarajc w nim bogatych
i potnych panw, ktrzy winni rzdzi krlestwem dla powszechnego
dobra, a zamiast tego buduj wspaniae rezydencje i opywaj w dostatki.
W 1636 r. po powrocie z Niemiec Axela Oxenstierny napicie polityczne
poprzednich dwu lat nieco osabo. Oczekiwano te z nadziej roku 1644,
w ktrym Krystyna koczc lat 18 moga zgodnie z postanowieniem z Norr-
kopingu obj poowiczne rzdy na 6 lat, do cakowitej penoletnoci.
Krystyna Waza umysem, zainteresowaniami i wszechstronnym wy-
ksztaceniem budzia podziw swych wspczesnych. Z woli modej monar-
chini na jej dwr cigali artyci i uczeni z Niemiec, Francji, Holandii,
wrd nich Ren Descartes. Po szturmie Pragi w 1648 r. zwieziono do Szwecji
zagrabione dziea Tycjana, Rafaela, Rubensa. Krystyna powicaa swj
czas sprawom sztuki i nauki, zwaszcza za filozofii i religii. Kapryna,
miaa swych faworytw, ktrych wyrniaa, nie szczdzc im ask. Po-
rzucajc tradycj Wazw, ktrzy ladami zaoyciela dynastii uwaali si
za ludowych wadcw i czsto spotykali si z poddanymi, Krystyna odgro-
dzia si od nich przepychem i ceremoniaem dworu. W grudniu 1644 r.
osiemnastoletnia Krystyna zostaa obwoana krlow, a w sze lat pniej,
kiedy ukoczya lat 24, odbya si jej uroczysta koronacja.
Krlowa, mimo modego wieku, pocza z niewzruszon konsekwencj
prowadzi wasn polityk, odsuwajc stopniowo Axela Oxenstiern. Jako
wadczyni bya wychowank wielkiego kanclerza; uwaaa, e wadza
krlewska winna si opiera na silnym i bogatym stanie szlacheckim,
podzielaa te magnacki pogld, i szlachta potrafi lepiej ni Korona
zarzdza dobrami ziemskimi. Przebywajc jednak wiele lat na dworze
palatyna Jana Kazimierza, przeciwnika Oxenstierny, pragna ograniczy
wpywy kanclerza, odebra mu ster polityki szwedzkiej. Czynia to po-
pierajc innych magnatw jako przeciwwag potgi Oxenstiernw. Pierwsze
miejsce wrd ulubiecw krlowej zajmowa Magnus de L. Gardie, obda-
rzony przez ni rozlegymi dobrami i obsypany zaszczytami, ktry rycho
te pocz rywalizowa z kanclerzem w Radzie Krlestwa. Okoo 1647 r.
pozycja Oxenstierny zostaa powanie zachwiana. Najbliszym wsp-
pracownikiem krlowej zosta Salvius, wprowadzony przez ni w 1648 r.
do Rady Krlestwa.
Zasad stwarzania i wykorzystywania konfliktw Krystyna realizowaa
konsekwentnie, co zapewniao jej stosunkowo du swobod dziaania
i umoliwiao osiganie zamierzonych celw. Otwarcie mwia, e nie chce
si wiza z kilkoma osobami czy rodami. Nastpstwem tego byy midzy
innymi liczne nowe nobilitacje i nadania tytuw. W okresie jej dzie-
199
sicioletniego panowania liczba rodw uprawnionych do zasiadania w Izbie
Rycerskiej w riksdagu wzrosa dwukrotnie, z okoo trzystu do szeciuset.
Zwikszya si te bardzo powanie liczba rodw uprawnionych do ty-
tuw hrabiw i baronw: z trzynastu do ponad siedemdziesiciu. Byy
to nie tylko zaszczytne tytuy: za przejciem do najwyszej kategorii w obr-
bie stanu szlacheckiego kryy si realne korzyci i prawa.
Take du umiejtno gry .politycznej wykazaa krlowa w sprawie
swego maestwa. Zasiadajc na tronie zoya obietnic, e polubi
kuzyna, dwudziestodwuletniego Karola Gustawa, syna palatyna Dwu
Mostw Jana Kazimierza. Maestwo zostao jednak odoone pod pre-
tekstem, e Karol Gustaw winien wykaza swoje zdolnoci na polu walki,
zanim woy na gow koron szwedzk.
Podczas riksdagu w 1647 r. stany przypomniay Krystynie o obietnicy
maestwa; zwaszcza trzy nisze stany troszczyy si o zachowanie dzie-
dzicznoci tronu w obawie przed grob oligarchii magnackiej. Odpowied
krlowej bya wymijajca, podja ju bowiem decyzj, i nie zawrze
maestwa ani z Karolem Gustawem, ani z kimkolwiek innym. Za-
mierzaa natomiast pozyska zgod stanw na ustanowienie Karola Gusta-
wa nastpc tronu i nadanie mu tytuu dziedzicznego ksicia, co osigna
czciowo podczas riksdagu w 1649 r., kiedy to mimo oporu Rady
i niechci niszych stanw Karol Gustaw zosta uznany nastpc tronu
w razie bezpotomnej mierci krlowej. Otwarta pozostaa nadal kwestia
tytuu ksicia dziedzicznego.
Krystyn absorboway jej osobiste i dynastyczne projekty oraz dwor-
skie gry polityczne, w Szwecji natomiast narastay konflikty spoeczne
i zaostrzay si przeciwiestwa midzy szlacht a pozostaymi stanami.
Ostrze atakw kierowao si przede wszystkim przeciw stale nasilajcym
si nadaniom dbr dla szlachty. W skargach chopskich stwierdzano, e
panowie traktuj wolnych chopw na rwni ze swymi dzierawcami, e
chc znie wszelkie rnice midzy chopami skarbowymi (skattebonder)
a chopami szlacheckimi (fralsebonder). Na riksdagu w 1644 r. przedsta-
wiciele chopscy skaryli si, e gdy szlachta nabywa ziemi, pozbawia
wolnych chopw ich praw, nakada czynsze, a nawet usuwa z ziemi.
Gdyby proces ten mia trwa nadal, wolni chopi przestaliby istnie. M-
wic o tym na riksdagu w 1650 r. arcybiskup Johan Lenaeus ostrzega,
i po uzalenieniu chopw od szlachty przedstawiciele chopscy nie bd
zasiada w zgromadzeniu, a wwczas take mieszczastwo i duchowiestwo
strac wszelkie znaczenie i ulegn penej preponderancji szlachty, tak jak
si to stao w Danii i w Polsce.
Program trzech stanw, bo mona tu mwi o wsplnym programie,
200
zawiera danie, aby chopi szlacheccy byli nadal obowizani do wiad-
cze na rzecz Korony, oraz wysuwa postulat przeprowadzenia redukcji
dbr  odebrania szlachcie czci nada. Po raz pierwszy wystpili z nim
chopi na riksdagu w 1644 r.; wedug nich nie tylko nadane, ale i sprzedane
dobra miay by przejte bez odszkodowania, gdy  jak twierdzono 
suma sprzedana zostaa zwrcona w okresie eksploatacji. W licznie uka-
zujcych si drukach ulotnych i pismach polemicznych zwolennicy redukcji
dowodzili, e rozdawnictwo dbr i dochodw dotyka nie tylko interesw
chopw, ale take jest sprzeczne z interesem pastwa. Najwaniejszy z tych
drukw ukaza si w czasie riksdagu w 1649 r. Wspominano w nim
Miedzioryt z druku polemicznego przeciw wprowadzonej na pocztku XVII w. karze
mierci  przez  powieszenie.
z uznaniem Chrystiana II jako tego wadc, ktry zniszczy mono-
wadztwo i tym samym umoliwi Gustawowi Wazie stworzenie silnej
monarchii szwedzkiej. Tak wic w cigu wieku krwawa ania" 1520 r.
z symbolu tyranii przeobrazia si w symbol walki z oligarchi magna-
ck. Autorami owych pism byli mieszczascy juryci, czciowo za
nisza szlachta.
Agitacji na forum sejmowym towarzyszyo wzrastajce napicie spo-
eczne na wsi. W lutym i marcu 1650 r. doszo do nowych zamieszek
chopskich w Yastergtlandzie i Smalandzie. Dua cz kraju bya przez
 201
dwa kolejne lata dotknita klsk nieurodzaju, a i nowy 1650 rok nie
zapowiada si najlepiej. Nieurodzaj i zaraza, byda pocigny za sob
gd oraz droyzn, potgujc znacznie nastroje niezadowolenia.
Antyszlachecka opozycja w riksdagu, kierowana przez profesora uni-
wersytetu w Uppsali Johana Terserusa, burmistrza Sztokholmu Nilsa Nils-
sona i sekretarza Izby Mieszczaskiej Nilsa Perssona Skuncka, zwrcia
si podczas zgromadzenia koronacyjnego do krlowej, przedkadajc jej
propozycje redukcji dbr. Wystpujc z tym projektem liczono wyranie
na poparcie Krystyny, ktra w czasie riksdagu zachcaa nisze stany, aby
wystpoway ze swymi skargami i postulatami.
Sprawa redukcji w zamyle Krystyny miaa pozosta w zawieszeniu
wycznie jako instrument nacisku na szlacht i Rad Krlestwa. Na
propozycje trzech stanw odpara wic, e jeli obecnie wystpi z wnios-
kiem o uchwalenie redukcji, w kraju dojdzie do zamtu. Odpowied ta
wywoaa wzburzenie opozycji antyszlacheckiej. We wrzeniu 1650 r.
zoono krlowej protestacj, ktra stanowia rodzaj programu spoeczno-
-politycznego. Na wstpie zastrzegano, e akt ten nie ma charakteru re-
belianckiego, nie jest skierowany przeciw prawowitej wadczyni. Pod-
krelano te, e nisze stany i Korona s wsplnie zainteresowane w zaha-
mowaniu rosncej dominacji szlacheckiej.
Po zoeniu prostestacji napicie polityczne w Sztokholmie doszo do
szczytu. Szlachta wystpia z petycj do tronu, dajc, by krlowa odrzu-
cia postulaty trzech stanw. By to moment, na ktry czekaa Krystyna.
Natychmiast po otrzymaniu petycji szlacheckiej zwoaa Rad Krlestwa
i otrzymaa jej zgod na podniesienie Karola Gustawa do godnoci
dziedzicznego ksicia. W zamian za to zobowizaa si uciszy niepokoje
i pohamowa przywdcw niszych stanw. Osignwszy swj cel, porzu-
cia myl o redukcji dbr. Przeciwnie, nadania na rzecz szlachty i magnatw
przybray w latach 16501654 rozmiary, jakich dotychczas nigdy nie
osigny. Kiedy w 1652 r. Magnus de la Gardie obejmowa urzd pod-
skarbiego, otrzyma od krlowej wiele placw w Sztokholmie, 21 dworw
w Upplandzie, Yastmanlandzie i stergotlandzie, 24 w Narke i Yaster-
gtlandzie, stary dwr Wazw Ravsnas z przylegajcymi do dworami
chopskimi oraz rozlege woci w Finlandii.
Opozycja antyszlachecka rozczarowana postaw krlowej szukaa
oparcia w osobie Karola Gustawa, ktry mimo zapewnienia mu nastpstwa
tronu zosta cakowicie odsunity od wpywu na rzdy.
Prba zaagodzenia i uregulowania stosunkw miedzy wolnymi cho-
pami a szlacht, podjta na riksdagu w 1651 r., nie przyniosa wynikw.
Aby nie dopuci do nowych zaburze w riksdagu, szlachta za spraw
202
Axela Oxenstierny zgodzia si na drobne ustpstwa, przede wszystkim
w dziedzinie specjalnych podatkw. Zmniejszone te zostay o ^ powin-
noci chopskie w postaci robocizny, ale tylko dawnych chopw skarbo-
wych (skattebander). danie robocizny, coraz powszechniejsze nie tylko
w Finlandii, ale i w Szwecji waciwej, byo przyczyn wielu zaburze
chopskich w rnych czciach kraju, midzy innymi w 1652 r. w Sma-
landzie i Narke, a w rok pniej i w stergtlandzie.
W 1654 r., po dziesiciu latach panowania, Krystyna abdykowaa.
Jej wzrastajce sympatie do katolicyzmu doprowadziy do decyzji o zmia-
nie wyznania. Bdc katoliczk, Krystyna nie moga pozosta krlow
protestanckiej Szwecji, a msza bya dla niej warta krlestwa. Nie wszyst-
kie motywy postanowienia o abdykacji s znane, nowoczesna historiografia
szwedzka nie podziela jednak starszych pogldw, wedle ktrych krlowa
zostaa zmuszona do zoenia korony. Po zabezpieczeniu swych interesw
materialnych Krystyna osiada w Rzymie.
Nowy monarcha Karol X Gustaw by zwolennikiem silnej wadzy
krlewskiej i dy do ograniczenia udziau magnaterii w rzdach, podziela
te pogld o koniecznoci przeprowadzenia redukcji dbr jako jedynej
drogi do wzmocnienia finansowej i politycznej pozycji Korony. Na riksdagu
abdykacyjnym w Uppsali odrzuci projekt warunkw zawartych w zobo-
wizaniach Gustawa Adolfa z 1611 r., ktre w powanym stopniu ogra-
niczay wadz krlewsk. W zapewnieniu swym powoa si tylko na
przysig krlewsk przewidzian prawami Szwecji, z uzupenieniem wpro-
wadzonym w 1617 r. przy koronacji Gustawa Adolfa, obejmujcym obiet-
nic zachowania szlachty przy jej przywilejach i nadaniach. Uniewani
te ustaw z 1634 r., ktrej Krystyna co prawda nie potwierdzia, ale
ktra mimo to bya uwaana za obowizujc ustaw konstytucyjn. Nie
znis piciu najwyszych urzdw, lecz gdy ktry z nich zawakowa,
nie obsadza go. Od 1655 r. rzdzi w oparciu o sekretarzy z krlewskiej
kancelarii polowej, towarzyszcej mu podczas kampanii wojennych. Nala-
dowa tu Eryka XIV i Karola IX.
W dwa miesice po riksdagu w Uppsali zmar Axel Oxenstierna. Kan-
clerz, ktry w pocztkach swej kariery z niewzruszon konsekwencj dy
do konstytucyjnego ograniczenia wadzy krlewskiej na rzecz magnaterii
reprezentowanej przez Rad Krlestwa i kolegia piciu najwyszych
urzdw, pod koniec ycia pod wpywem spoecznych i politycznych kon-
fliktw zmieni przekonania i w silnej wadzy krlewskiej widzia jedyn
perspektyw zachowania ekonomicznej i spoecznej pozycji szlachty. Po
mierci Axela urzd kanclerski obj jego syn Erik Oxenstierna, konty-
nuujc polityk ojca.
203
Krtkie panowanie Karola X Gustawa wypeniay wojny. Rok pokoju
od jego wstpienia na tron do ataku na Polsk w 1655 r. zosta wykorzy-
stany dla przeprowadzenia czciowej, tzw. maej redukcji dbr. Krl
przekona Rad i szlacht, e umiarkowana redukcja jest nieodzowna,
by zapobiec niepokojom i zabezpieczy interesy Korony. Wedug projektu
miaa ona obj tylko tzw. niezbdne ziemie, pooone wok twierdz,
zamkw lub kopal. Dalsze nadania miay by zakazane. Nadania wie-
czyste byyby zamienione na doywotnie.
Kiedy Rada i szlachta, nie bez oporu, zgodziy si na propozycje
krlewskie, Karol Gustaw owiadczy, e skarb potrzebuje natychmiast
pienidzy i postawi Izb Rycersk przed wyborem: albo zgodzi si na
podatek w wysokoci 200 tys. talarw rocznie, co rekompensowaoby straty
skarbu na skutek nada, albo te uchwali zwrot \ dbr rozdanych po
1633 r. Nie y ju Axel Oxenstierna, ktry uwaa, e w interesie szlachty
ley zachowanie stanu posiadania ziemi, i to nawet za cen wysokich
wiadcze finansowych na rzecz pastwa. Rada Krlestwa i Izba Rycerska
wypowiedziay si za redukcj obejmujc \ dbr nadanych po mierci
Gustawa Adolfa.
W trakcie realizacji tej reformy narosy powane przeciwiestwa midzy
wysz i nisz szlacht, ktra domagaa si, by wielkie latyfundia zostay
objte redukcj w wikszym stopniu ni mae dobra. Owa kwarta" nie
miaa by stosowana do kadego nadania, ale do caoci. Takie stanowisko
nie znalazo aprobaty Rady Krlestwa. Zarysowujcy si na tym tle kon-
flikt w obrbie stanu szlacheckiego nabra w drugiej poowie XVII w.
bardzo istotnego znaczenia.
NIE ZREALIZOWANE DENIA KAROLA X GUSTAWA
Po traktacie westfalskim w szwedzkiej polityce zagranicznej przez kilka
lat dominoway tendencje pokojowe. Kraj by wyczerpany dugoletni
wojn. Rozumiejc to Axel Oxenstierna, a potem jego nastpca na urz-
dzie kanclerskim Erik Oxenstierna uwaali, i na razie naley wyrzec si
dalszej ekspansji i wykorzysta osignite zdobycze dla rozwinicia dziaal-
noci handlowej. Po opanowaniu poudniowo-wschodniego wybrzea Ba-
tyku Szwecja moga zrealizowa dawne denia i przej porednictwo w
w wymianie towarowej midzy zachodni Europ a Rosj. Wymagao to
jednak utrzymania aktualnego stanu posiadania, a wic aktywnej polityki
skierowanej przeciw Danii i Rosji, a take przeciw Rzeczypospolitej i elek-
torowi brandenburskiemu.
Abdykacja Krystyny i osadzenie w lipcu 1654 r. na tronie szwedzkim
204
trzydziestojednoletniego Karola X Gustawa, energicznego wadcy, zamio-
wanego wojownika, dowiadczonego na polach wojny trzydziestoletniej,
zbiego si z powanymi sukcesami armii rosyjskiej na Litwie i Ukrainie.
Postpy armii rosyjskiej wywoay zaniepokojenie w Sztokholmie. Dwr
od lat by informowany o saboci Rzeczypospolitej wstrzsanej niezgod
Karol X Gustaw, portret z ok. 1658 r. pdzla Abra-
hama Wuchtersa (zbiory w zamku Gripsholm)
wewntrzn, a od 1648 r. borykajcej si z powstaniem na Ukrainie.
Politycy szwedzcy przewidywali, e wobec nowego przeciwnika  Rosji 
Rzeczpospolita zaamie si, a zwyciski car bd zajmie polskie wybrzea
Morza Batyckiego, bd z kolei skieruje atak przeciw szwedzkim Inflan-
tom i Estonii. Pierwszym posuniciem Karola Gustawa na wie o rosyj-
skiej ofensywie na Litwie byo wzmocnienie obrony prowincji batyckich.
205
Rada Krlestwa, w ktrej najwybitniejsz rol odgrywali Erik Oxenstierna,
Bengt Skytte, Gustaw Bonde i Magnus de la Gardie, wypowiadajc si za
zwikszeniem potencjau militarnego Szwecji rwnoczenie rozwaaa
rne warianty dziaania. Rozpatrywano moliwo uderzenia najpierw
na Dani, gdy obawiano si, e ta moe skorzysta z zaangaowania Szwe-
cji na wschodzie, by zaatakowa j wasnymi siami lub  co gorsze 
w sojuszu z Holendrami. Kiedy ostatecznie zwyciya koncepcja wschod-
nia, nadal zastanawiano si, czy skierowa dziaania ofensywne przeciw
Rosji, czy te przeciw Rzeczypospolitej. Rada sdzia, e najbardziej ko-
rzystne bdzie udzielenie Janowi Kazimierzowi pomocy przeciw carowi.
Byo to zgodne z pragnieniami dworu polskiego. Karol Gustaw podejrze-
wa jednak, i krl polski zamierza pogodzi si z carem i skierowa woj-
ska rosyjskie na szwedzkie prowincje nadbatyckie.
Na pocztku 1655 r. dwr szwedzki definitywnie zdecydowa, e obiek-
tem ataku bdzie nie Rosja, lecz Rzeczpospolita. Przemawiay za tym za-
rwno wzgldy strategiczne, jak i ocena sytuacji wewntrznej w Polsce.
Badania historyczne w peni potwierdziy sd ks. Skrzetuskiego, i Karol
Gustaw mia nadziej, e szlachta polska nieukontentowana z krla swo-
jego atwo si pod znaki szwedzkie garn bdzie". Wojewoda czycki
Jan Leszczyski pisa jeszcze w lipcu 1655 r. ze Sztokholmu do Janusza
Radziwia, e Szwedzi s pewni, i po wkroczeniu ich wojsk w granice
Rzeczypospolitej nie tylko mamy si podda, ale jako zdrajcy podda
krla naszego opuciwszy; i tak ju powszechnie w austeriach o tym
dyskuruj".
Podczas riksdagu w marcu 1655 r. przedstawiciele stanw wypowie-
dzieli si za wojn z Polsk i zachowaniem pokoju z Rosj, ale za cen
znacznych z jej strony ustpstw handlowo-politycznych, ktre zapewniayby
Szwedom panowanie nad rosyjskimi drogami handlowymi. By to nawrt
do tej linii szwedzkiej polityki wschodniej, jak prowadzi Gustaw Adolf,
zanim zaangaowa si w wojn trzydziestoletni. Zoyo si na to wiele
przyczyn, niemae znaczenie miaa midzy innymi osobowo modego
wadcy, pragncego i ladami wielkiego krla-wojownika.
W poowie 1655 r. dobrze uzbrojona i wywiczona armia bya gotowa
do walki. Plan wojenny przewidywa jednoczesny atak ze strony Inflant
i Pomorza. Po poczeniu wszystkich armii pod Warszaw wojska miay
skierowa si na pnoc i opanowa cae wybrzee. Lenna polskie:
Kurlandia i Prusy Ksice, miay przej pod zwierzchno krla
szwedzkiego.
Zgodnie z tym planem 21 lipca feldmarszaek Arvid Wittenberg na czele
siedemnastotysiecznej armii wkroczy w granice Rzeczypospolitej; wcze-
206
niej jeszcze armia inflancka Magnusa de la Gardie ruszya spod Koken-
hauzen i zaja Dyneburg. Trzecia armia pod dowdztwem samego krla
wyldowaa w Woogoszczy i po kilkodniowym odpoczynku pospieszya
na spotkanie z pozostaymi.
W toku kampanii plany szwedzkiej kwatery gwnej ulegy zmianie.
Magnus de la Gardie, zajty pertraktacjami z magnatami litewskimi, nie
opuszcza Litwy. Armia Wittenberga zaja Wielkopolsk, nie napotykajc
niemal oporu. Kapitulacja szlachty i wojska potwierdzia nadzieje, e krl
szwedzki znajdzie w Polsce i na Litwie wielu stronnikw. 24 sierpnia pod
Koninem nastpio poczenie armii feldmarszaka z armi krlewsk.
Wkrtce jednak siy szwedzkie ponownie si rozdzieliy: Karol Gustaw
ruszy do Warszawy, Wittenberg z kilkoma tysicami onierzy pody
za wycofujc si pospiesznie na poudnie armi polsk. Krl szwedzki
po zajciu Warszawy pospieszy w lad za nim.
Zmiana planw szwedzkich bya spowodowana sukcesami, ktre prze-
szy oczekiwania krla i Rady. Ucieczka Jana Kazimierza i wielu sena-
torw Rzeczypospolitej na lsk, kapitulacja Krakowa po kilkutygodnio-
wej zaciekej obronie, poddanie si wojska kwarcianego wraz z najwy-
szymi dowdcami, masowe akty poddacze skadane przez magnatw
i szlacht, ktra saa posw do krla tak dobrego i szczliwego" 
wszystko to utwierdzio Karola Gustawa i jego doradcw politycznych
w przekonaniu, e opr Polakw jest zamany. Koronacja na krla
polskiego wydawaa si w peni realna. Sekretarz krlowej polskiej Piotr
Des Noyers, towarzyszcy jej na emigracji w Gogwku na lsku, pisa
na pocztku listopada, i krl szwedzki... wasnemu szczciu nie dowie-
rza; oddaby wszystko jak najchtniej, byle si mg przy Prusach Kr-
lewskich utrzyma".
Bya to trafna ocena. Historycy szwedzcy i polscy zgodnie stwierdzaj,
e Szwedzi byli przede wszystkim zainteresowani opanowaniem wybrzey
Batyku. Tymczasem mieli w swych rkach Krakw i Warszaw, ale nie
zdobyli Gdaska. Elektor brandenburski zajmowa postaw wyczekujc,
gotw wykorzysta rozwj wydarze dla wzmocnienia swojej pozycji.
14 padziernika, kilka dni przed kapitulacj Krakowa, z kwatery gw-
nej Karola Gustawa wyszy rozkazy do dowdcw wojskowych zapowia-
dajce rych wypraw do Prus. Na pocztku listopada krl poprowadzi
gwne siy szwedzkie przez Warszaw, Toru na pomoc i dalej w kierunku
Krlewca. W obliczu bezporedniego zagroenia elektor brandenburski
Fryderyk Wilhelm podpisa 17 stycznia traktat z Karolem Gustawem,
stajc po stronie szwedzkiej. Traktat krlewiecki przynis wprawdzie
elektorowi Warmi, ale nie znis zwierzchnoci lennej. Poowa ce z por-
207
tw pruskich miaa odtd wpywa do skarbu szwedzkiego. W p roku
pniej, kiedy pooenie Szwedw zmienio si na niekorzy, Karol Gustaw
obieca Fryderykowi Wilhelmowi cz ziem Rzeczypospolitej, nadal wszak-
e nie przyznajc Prusom Ksicym suwerennoci. Uwaa te, by nie
dopuci do poczenia pruskich i brandenburskich posiadoci elektora.
Dopiero w listopadzie 1656 r. zmuszony by do uznania niezalenoci
Prus Ksicych, okupujc w ten sposb, na krtko, wspdziaanie elek-
tora przeciw krlowi polskiemu.
Pozyskanie sprzymierzeca w osobie elektora brandenburskiego byo
najwikszym sukcesem pruskiej wyprawy Karola Gustawa zim 1655/56 r.
Gdask  klucz do Prus Krlewskich i caego Pomorza  nie zoy
broni, ufny nie tyle w pomoc krla polskiego, ktry przebywa na lsku,
ile we wsparcie floty duskiej i holenderskiej. Oba te pastwa, najywotniej
zainteresowane w ograniczeniu szwedzkich wpyww na Batyku, zawary
ukad zobowizujc si wzajemnie do ochrony Gdaska. W lecie 1656 r.
flota holenderska wpyna na Batyk, a we wrzeniu Karol Gustaw pod-
pisa w Elblgu ukad z Holandi, wyrzekajc si w nim wszelkich dziaa
nieprzyjacielskich wobec Gdaska i zobowizujc si do respektowania
wolnoci handlu i eglugi na Batyku i Morzu Pnocnym. Na przeomie
1655 i 1656 r. sytuacja w Polsce ulega radykalnej zmianie, do czego
niemao przyczynio si postpowanie samych Szwedw, wbrew zalece-
niom Karola Gustawa zachowujcych si jak armia okupacyjna. Jan Ka-
zimierz mg powrci ze lska do kraju (grudzie 1655 r.), znajdujc
oparcie w ruchu powstaczym w Maopolsce oraz w wojsku, ktre
w duej czci odstpio od krla szwedzkiego. Na pocztku 1656 r. nast-
pio przesunicie caej armii szwedzkiej w kierunku poudniowo-wschod-
nim. Kampania zimowo-wiosenna przeciw siom polskim zakoczya si
jednak niepowodzeniem.
Mimo niekorzystnego dla wojska Rzeczypospolitej wyniku trzydniowej
bitwy pod Warszaw (2830 lipca 1656 r.) militarne pooenie krla
szwedzkiego byo bardzo trudne. Wykorzystujc zaangaowanie Szwecji
w Polsce, wojska rosyjskie zaatakoway Finlandi i Ingermanlandi,
zdobywajc szereg pogranicznych twierdz. W jesieni 1656 r. zawarte zo-
stao polsko-rosyjskie zawieszenie broni, co obu pastwom umoliwio
skoncentrowanie wysikw wojennych przeciw Szwecji.
Rok 1657 przynis dalsze poraki. Sojusz z ksiciem siedmiogrodz-
kim Jerzym II Rakoczym niewiele wzmocni pozycj Szwedw. Rzecz-
pospolita pozyskaa w tym samym czasie sprzymierzeca w osobie cesarza.
W czerwcu Karol Gustaw dowiedzia si, e zgodnie z przewidywaniami
Dania postanowiwszy wzi odwet za pokj w Brmsebro wypowiedziaa
 208
Szwecji wojn. Militarnie krlestwo duskie byo le przygotowane, li-
czono wszake na rozproszenie si szwedzkich zaangaowanych na wielu
frontach.
Rachuby te okazay si niesuszne. Prby zaatakowania Hallandu jedno-
czenie ze strony Skanii i Bohuslan zawiody. Wojskom duskim udao
si tylko zaj Jamtland, a w Niemczech  Brem. Karol Gustaw odpo-
wiedzia na to zaatakowaniem Jutlandii. W kocu sierpnia wojska szwedzkie
stany pod Frederiksodde, w dwa miesice pniej twierdza bya zmuszona
do poddania si. Dalsz ofensyw na wyspy duskie uniemoliwi brak
floty. W styczniu 1658 r. niezwykle silne mrozy skuy jednak lodem
cieniny Maego i Wielkiego Betu, pozwalajc na pitnastokilometrowy
przemarsz wojsk szwedzkich po lodzie. Przeprawa ta zajmuje w szwedzkiej
tradycji historycznej podobne miejsce jak przeprawa Polakw pod wodz
Czarnieckiego na wysp Als.
Po zajciu Fionii i Zelandii krl szwedzki narzuci Fryderykowi III
duskiemu traktat pokojowy, ktry by wyrazem tych samych tendencji
ekspansywnych, jakie Karol Gustaw wykazywa w stosunku do Polski.
Ju wczeniej, w 1656 r., krl przygotowa plany podziau Danii midzy
Szwecj, Angli i ksistwo Holsztyn-Gottorp. Podobnie jak Rzeczpospo-
lita, Dania wedle zamierze Karola Gustawa znikn miaa z mapy Europy.
Tak daleko potga szwedzka jednak nie sigaa.
Na mocy traktatu w Roskilde, zawartego 26 lutego 1658 r., Dania
utracia Skani, Halland, Blekinge, Bohuslan, okrg Trondheim oraz
wysp Bornholm, wszystkie te obszary, ktre w cigu stuleci stanowiy
przedmiot rywalizacji szwedzko-duskiej. W ten sposb Szwecja opara
swe poudniowo-zachodnie granice o morze.
Karol Gustaw musia ograniczy swoje roszczenia wobec Danii za
cen pozyskania jej wspdziaania przeciw flocie holenderskiej, szykujcej
si do zaatakowania Szwedw. Rozwj wydarze militarnych na konty-
nencie zmusza te do skupienia uwagi na tym teatrze wojny, w gr
bowiem wchodzio ju nie rozszerzenie wadania szwedzkiego, ale zabez-
pieczenie stanu posiadania sprzed 1655 r. Koalicja antyszwedzka po-
wikszya si o elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma. Jego to
wanie na wiosn 1658 r. postanowiono zaatakowa, widzc w nim
najniebezpieczniejszego przeciwnika dla szwedzkiego stersjdvalde. W czer-
wcu armia szwedzka wyldowaa na Mierzei Wilanej. Obierajc jako cel
nowej kampanii wojennej posiadoci Fryderyka Wilhelma, Szwedzi li-
czyli na pomoc Anglii i Francji, obu zaciekych przeciwniczek cesarza,
z ktrym by sprzymierzony elektor. Dyplomacja brandenburska odniosa
jednak zwycistwo nad szwedzk wczeniej jeszcze ni wojska elektora,
209
ktre wspomagane przez oddziay polskie zmusiy onierzy Karola Gustawa
do odwrotu. Przy porednictwie Fryderyka Wilhelma doszo do porozu-
mienia midzy cesarzem Leopoldem I a Angli i Francj. Karol Gustaw
pozosta bez sprzymierzecw, majc przeciw sobie Rzeczpospolit, cesarza,
elektora brandenburskiego oraz Holandi. W lipcu 1658 r. wrd przeciw-
nikw Szwecji znalaza si ponownie Dania.
W pooeniu, w jakim znajdowaa si Szwecja w poowie 1658 r., nowy
atak na Dani wydawa si moe niezrozumiay. Historycy szwedzcy tu-
Przejcie wojsk szwedzkich przez Wielki Bet, wspczesny miedzioryt (zbiory Kungliga
Biblioteket w Sztokholmie)
macza go koniecznoci wykorzystania licznej armii, ktrej nie mona byo
zdemobilizowa wanie z uwagi na groce niebezpieczestwo. Karol Gus-
taw sdzi te, e atwo pokonawszy Dani wzmocni sw midzynarodow
pozycj. Tym razem wszake Dania nie bya osamotniona. Silny korpus
zoony z oddziaw polskich, cesarskich i brandenburskich wypar Szwe-
dw z Jutlandii i zaatakowa ich garnizony na wyspach Als i Fionii.
W jesieni na redzie kopenhaskiej pojawia si flota holenderska, uniemoli-
wiajc blokad miasta.
Na pocztku 1660 r. w Gteborgu zebra si riksdag, aby omwi
sytuacj wojenn, a take zgodnie z wol krla uchwali nowy pobr
i specjalne podatki. Niespodziewanie wkrtce po otwarciu zgromadzenia
Karol Gustaw zmar. Jego mier pocigna za sob dosy radykaln
zmian polityki szwedzkiej. Ze starcia tendencji militarystycznych i ekspan-
sywnych z deniami pokojowymi, do ktrego doszo w Radzie i w riks-
dagu, zwycisko wyszli zwolennicy zakoczenia wojny. Rwnie Rzecz-
pospolita pragna rychego pokoju ze Szwecj. Po kilkomiesicznych per-
 210
traktacjach pokojowych w Oliwie, w ktrych Francja odgrywaa rol
mediatora, 3 maja zostay zawarte preliminaria pokojowe, ratyfikowane
w czerwcu. Jedynym wynikiem picioletniej wojny byo zrzeczenie si
przez Rzeczpospolit pretensji do Inflant oraz rezygnacja polskich Wazw
z prawa do korony szwedzkiej.
Rokowania szwedzko-duskie w Kopenhadze, przy porednictwie Fran-
cji, Anglii i Holandii, zakoczy traktat podpisany 6 czerwca. Nie rni
si on w zasadzie od poprzedniego traktatu w Roskilde, pozostawiajc
we wadaniu Szwecji Skani, Blekinge i Bohuslan. Dania odzyskaa tylko
okrg Trondheim na pomocy oraz wysp Bornholm.
W rok pniej, latem 1661 r., Szwecja zawara pokj z Rosj, ktry
nie przynis zmian terytorialnych.
Porwnujc postanowienia trzech traktatw pokojowych z lat 1660
1661 z planami ekspansji Karola Gustawa wypadaoby stwierdzi, e wojna
pnocna skoczya si porak Szwecji. Rzeczpospolita i Dania zachoway
sw integralno terytorialn i niezaleno. Elektor brandenburski, po
zrzuceniu zwierzchnoci lennej krla polskiego, sta si gronym rywalem
w walce o Batyk. Ekspansja Rosji w kierunku wybrzea zostaa wstrzy-
mana, ale nie zahamowana. Najwikszym osigniciem byo oparcie granic
Szwecji na poudniu i na poudniowym zachodzie o morze. Historycy
uwaaj rok 1660 za szczytowy moment szwedzkiej potgi mocarstwowej,
po ktrym zacz si ju zarysowywa jej powolny upadek. Szwecja jako
mocarstwo miaa bardzo kruche podstawy. Starczao jej siy, by zdoby
i przez dziesitki lat utrzyma w swym wadaniu wiksz cz wybrzea
batyckiego, posiadaa ich natomiast za mao, aby opanowa reszt, ponad
tysickilometrowy odcinek od Rygi po Szczecin, a take eby utrwali
swe panowanie i przeksztaci Batyk w wewntrzne morze.
mier Karola X Gustawa oznaczaa dla Szwecji perspektyw wielo-
letnich rzdw regencyjnych. Pooenie byo tym trudniejsze, e wrd
politykw szwedzkich brakowao teraz ma stanu na miar Axela
Oxenstierny.
Karol Gustaw umierajc nakaza swemu najwierniejszemu sekretarzowi
Edwardowi Ehrensteenowi, aby sporzdzi testament, wyznaczajcy Rad
Regencyjn zoon z krlowej wdowy Jadwigi Eleonory oraz 5 najwy-
szych urzdnikw krlestwa. W chwili sporzdzania testamentu tylko
3 urzdy byy obsadzone: szwagier krlewski Magnus de la Gardie spra-
wowa funkcj podskarbiego, Per Brahe drotsa, a Karl Gustav Wrangel
admiraa. W testamencie Karol Gustaw wyznaczy Magnusa de la Gardie
na urzd kanclerski, powierzajc stanowisko podskarbiego Hermanowi
 211
Flemingowi. Marszakiem krlestwa zosta mianowany Adolf Jan, brat
Karola Gustawa, ktry by zarazem wychowawc maego Karola.
Jeli uwanie przyjrze si wymienionym osobistociom, atwo dostrzec
rnice midzy charakterem Rady Regencyjnej z 1632 i 1660 r., cho formal-
nie skad jej by oparty na tej samej zasadzie  rzdy sprawowa mieli
najwysi urzdnicy krlestwa. W 1632 r. byli to ludzie zwizani bez-
porednio z Axelem Oxenstiern i reprezentujcy magnacki program poli-
tyczny, w 1660 r. wikszo naleaa do krgu rodziny krlewskiej.
Zgodnie z wol krla regencja miaa rzdzi wedle praw krlestwa.
Konstytucja z 1634 r.  Forma rzdu, narzucona przez Axela Oxen-
stiern  nie zostaa potwierdzona.
Testament krlewski spotka si z niezadowoleniem tak ze strony
magnaterii, jak i niszych stanw. Przedstawiciele wielkich rodw uwaali,
e pozbawia ich wpyww politycznych, oddajc wadz w rce wskiej
grupy dworskiej. Duchowiestwo i mieszczastwo obawiay si, e za-
bezpieczenie praw dziedzicznych ksicia Karola jest niewystarczajce, co
moe prowadzi do ponownego wzrostu znaczenia magnaterii i wyszej
szlachty. Trzy stany nieszlacheckie stwierdzay kategorycznie, e riksdag,
a nie krl, winien decydowa o formie regencji. W izbie rycerskiej z wielo-
stronn krytyk testamentu Karola Gustawa wystpi uczony prawnik
Claes Ralamb.
Atakujc testament Karola Gustawa trzy nisze stany, a take nisza
szlachta w Izbie Rycerskiej, nie chciay bynajmniej zastpienia go Form
rzdu z 1634 r., oznaczajc ograniczenie wadzy krlewskiej na rzecz
magnaterii. W walce o charakter regencji znalazy wyraz te same sprzecz-
noci wewntrzne, ktre rozdzieray spoeczestwo szwedzkie w pierwszej
poowie stulecia. W istocie byo to starcie nie o formy regencji, ale
o realizacj postanowie riksdagu z 1655 r. Najblisze lata musiay roz-
strzygn, czy redukcja bdzie wprowadzona w ycie i denia do roz-
szerzenia uprawnie panw wobec chopw zostan zahamowane, czy
te ekonomiczna i spoeczna pozycja szlachty wzmocni si jeszcze bardziej.
Jak si wkrtce okazao, rzdy regencyjne przybray wyrany charakter
rzdw grupy magnackiej, co powodowao silne niezadowolenie wszyst-
kich stanw, take dow szlacheckich. Podczas jesiennego riksdagu 1660 r.,
ktry obradowa w Sztokholmie jednoczenie z uroczystociami pogrze-
bowymi zmarego monarchy, Rada Krlestwa wystpia z kompromiso-
wymi propozycjami.
W wyniku dyskusji midzy Rad Krlestwa i stanami riksdag uchwali
tzw. Dodatek do Formy rzdu z 1634 r., ktry w istotny sposb zwiksza
zaleno rzdu regencyjnego od Rady. W praktyce wszystkie waniejsze
212
kwestie miay by decydowane wikszoci gosw w czterdziestoosobowej
Radzie Krlestwa. Riksdag zachowa prawo kontroli, midzy innymi
finansowej; co 4 lata rzd by obowizany przedstawia mu rachunki.
Zakazano odbywania zjazdw prowincjonalnych i zwoywania komisji 
riksdag mia by jedyn form porozumiewania si rzdu ze stanami.
W postanowieniach tych niewtpliwie ujawniaa si gboka nieufno
stanw wobec Rady Krlestwa i rzdu regencyjnego. Przeforsowano te
uchwa ograniczajc liczb czonkw danej rodziny magnackiej w Radzie
i w rzdzie.
RZDY REGENCYJNE 1660-1672
Uzalenienie rzdu regencyjnego od Rady Krlestwa sprawio, e
polityk wewntrzn okresu maoletnoci Karola XI charakteryzowaa
chwiejno i brak konsekwencji.
Na zgromadzeniach riksdagu, zwoywanych zgodnie z postanowieniami
Dodatku co 4 lata (1664, 1668, 1672), dominoway te same konflikty,
ktre ujawniy si po mierci Karola X Gustawa. Dyskusje byy burzliwe;
aktywno i znaczenie riksdagu wzrastay. Wyrazem tego byo midzy
innymi przeksztacenie banku zaoonego w 1668 r. przez Johana Palm-
strucha w Bank Stanw Krlestwa. Bank Palmstrucha ju przedtem mia
charakter banku pastwowego, zmiana polegaa na ustanowieniu kontroli
riksdagu. Na owe czasy byo to posunicie bez precedensu.
W polityce wewntrznej na czoo wysuway si problemy finansowe.
Trudnoci w tym zakresie odbijay si zreszt rwnie i na polityce
zagranicznej Szwecji. Brak rodkw na utrzymywanie licznej armii dyk-
towa ostrono i nakazywa szuka sojuszw, ktre mogy przynie
odpowiednie fundusze na zbrojenia. Dug pastwowy po mierci Karola
Gustawa wynosi okoo 10,5 mln talarw w srebrze, co rwnao si ponad
2,5-letnim dochodom z ziem Szwecji waciwej, Finlandii i prowincji zdo-
bytych na Danii.
W pierwszym okresie regencji, do 1667 r., polityk finansow kierowa
Gustav Bonde. Reprezentowa on pogld, i liczne wojny wyczerpay
Szwecj i osabiy jej potencja. By te zwolennikiem daleko posunitej
oszczdnoci w wydatkach pastwowych, obejmujcej wszystkie dziedziny,
wczajc w to wojsko i administracj.
Mimo sprzeciww magnaterii program oszczdnociowy Bondego by
realizowany dosy konsekwentnie. Wiele urzdw zniesiono, dostojnicy,
ktrzy pobierali podwjne pensje, zachowali tylko jedn, niektre twierdze
zostay zburzone.
213
Bonde zamierza rwnie ograniczy nadania i przeprowadzi redukcj
zgodnie z uchwa riksdagu z 1655 r. Uchwaa ta pozostaa nie wykonana,
jeli nie liczy podatku, ktry szlachta pacia z tych dbr w wysokoci
odpowiadajcej czynszom. Jesienny riksdag w 1660 r. podnis t kwesti
i domaga si, by ziemie podlegajce redukcji przeszy rzeczywicie pod
zarzd Korony. Poza tym w Dodatku zawarte zostay postanowienia
dotyczce dalszych nada dziedzicznych. Pod naciskiem magnaterii nie
zakazano wprawdzie nadawania dbr, ale podkrelano, i nadania winny
mie ograniczone rozmiary. Zwolennicy i przeciwnicy nada cierali si
ostro w Radzie Krlestwa i rzdzie regencyjnym.
Opowiadajc si za redukcj, a zwaszcza przeciw dalszym nadaniom,
Gustav Bonde nie reprezentowa bynajmniej opozycji dow szlacheckich
i niszych stanw. Rozumia natomiast, e nie mona ograniczy dochodw
Korony do ce i akcyzy, a nastpstwem nowych nada bdzie nieuchron-
nie danie radykalnej redukcji.
Obawy przed niezadowoleniem i opozycj stanw podzielali wszyscy
czonkowie rzdu regencyjnego. Kiedy mimo zastrzee Bondego nadania
przybray na sile, starano si zachowa du ostrono we wszystkich
sprawach wicych si z podatkami, aby nie spowodowa reakcji riks-
dagu w postaci postulatu redukcji. Rzd regencyjny nie unikn jednak
atakw skierowanych przeciw polityce nada i popierania latyfundiw mag-
nackich. Podejmowa je Ralamb w swych pismach. Przeciw latyfundiom
magnackim wypowiadali si ostro w riksdagu biskup Linkpingu Samuel
Enander oraz coraz bardziej popularny przywdca dow szlacheckich
Johan Gyllenstierna.
Choroba i mier Bondego, ktrego miejsce zaj wysunity przez
Magnusa de la Gardie Seved Baat, wpyny na zachwianie sytuacji
finansowej krlestwa i zaostrzenie konfliktw. Nie tylko riksdag, ale i Rada
Krlestwa stay si polem zaciekej walki politycznej midzy magnack
grup Magnusa de la Gardie a szlacheckim stronnictwem, reprezentowa-
nym w Radzie przez Ralamba i Gyllenstiern.
Przeciwiestwa spoeczne znalazy wyraz w wielu dziedzinach ycia
politycznego. One to np. sprawiy, i arcybiskup Lenaeus dokada
wielu wysikw, by mimo zaawansowanych prac przygotowawczych nie
zostao uchwalone nowe ustawodawstwo kocielne, obawia si bowiem
ograniczenia wpywu duchowiestwa na rzecz szlachty, a zwaszcza magna-
terii. Z kolei drots Per Brahe wstrzymywa prace kodyfikacyjne nad pra-
wami krlestwa, przewidujc, e riksdag mgby przegosowa naruszenie
dotychczasowych przywilejw szlacheckich. Przy solidarnoci niszych
stanw byo to zupenie realne. W obronie spoecznej i politycznej pozycji
214
szlachty jako najwyszego stanu w krlestwie na zgromadzeniu w 1664 r.
dano, by przyzna Radzie Krlestwa, szlachcie i najwyszemu dowdcy
wojskowemu po jednym gosie, tak by zrwnoway trzy gosy, jakimi
dysponoway izby nieszlacheckie. Propozycja ta spotkaa si ze sprze-
ciwem nawet w Izbie Rycerskiej, gdzie wystpi przeciw niej Johan
Gyllenstierna.
Interesy szlachty i pozostaych stanw stary si rwnie w polityce
wobec prowincji zdobytych na Danii w wyniku ukadw w Roskilde
i Kopenhadze. Od pokoju w Brmsebro Szwedzi realizowali zasad penej
integracji podbitych ziem. Mimo i traktat w Roskilde gwarantowa lud-
noci duskiej jej prawa i wolnoci, Karol Gustaw by zdecydowany na
przeprowadzenie szybkiej, radykalnej unifikacji nie tylko prawno-ustro-
jowej, ale rwnie jzykowej i obyczajowej. Po mierci krla magnacki
rzd regencyjny by skonny do innego rozumienia unifikacji: rozszerze-
nia przywilejw szlachty szwedzkiej na wzr duskiej. Przeciwko temu
wystpoway stany szwedzkie.
Stosunek nowej poudniowej dzielnicy  Skanii  do Szwecji zosta
uregulowany w 1662 r. przez tzw. reces z Malm, opracowany przez ko-
misj zoon z dwch przedstawicieli Rady Krlestwa oraz trzech repre-
zentantw stanw duskich: szlachty, mieszczan i duchowiestwa. Reces
ten przewidywa, i przedstawiciele stanw Skanii bd zasiadali w riks-
dagu. Kwestia unifikacji prawnej nie zostaa rozstrzygnita. Pertraktacje
toczyy si wiele lat, nisze stany nie chciay dopuci, by rozstrzygnicie
nastpio w okresie rzdw regencji. W konsekwencji stosunki w Skanii
pozostay nieomal nie zmienione. Jednym z waniejszych poczyna w za-
kresie realizacji programu penego zjednoczenia podbitych ziem byo zao-
enie w latach 16651666 szwedzkiego uniwersytetu w Lund.
Na europejskiej scenie politycznej po roku 1660 na pierwszy plan
wybijaa si rywalizacja francusko-habsburska o hegemoni na kontynen-
cie i angielsko-holenderska o panowanie na morzu oraz dominacj w handlu
zamorskim. Szwecja, osabiona wojn pnocn, wykorzystywaa sprzecz-
noci istniejce pomidzy potnymi partnerami, aby prowadzi polityk
rwnowagi i nie angaujc si w wojny zachowa pozycj mocarstwa.
Gwnym celem byo zabezpieczenie od strony Rosji i Danii oraz nie-
naruszalno interesw handlowych w strefie batyckiej. Z tego punktu
widzenia tak Anglia, jak Holandia byy dla Szwecji potencjalnymi prze-
ciwniczkami, oba te pastwa dyy bowiem do nawizania bezporednich
kontaktw handlowych z Rosj, wiatowym eksporterem lnu, konopii
i w coraz wikszym stopniu zboa. Rosja uwikana w wojn z Rzecz-
215
pospolit dopiero po rozejmie andruszowskim (w 1667 r.) moga znw
zagrozi szwedzkim prowincjom batyckim.
Zainteresowanie Szwecji sytuacj w Rzeczypospolitej wyrazio si
w zaangaowaniu po stronie popieranej przez Francj partii dworskiej,
zmierzajcej do elekcji vivente rege i osadzenia na tronie polskim fran-
cuskiego kandydata. W 1661 r. zawarty zosta w Fontainebleau traktat
szwedzko-francuski, w ktrym oba pastwa zobowizyway si do mili-
tarnego wsparcia kandydata w Polsce. Taka polityka bya dyktowana
przede wszystkim obaw, e Rzeczpospolita mogaby si znale bezpo-
rednio w orbicie wpyww cesarstwa, z czym wizao si powane nie-
bezpieczestwo dla szwedzkich interesw na poudniowym wybrzeu
Batyku.
Bardziej aktywne stanowisko zaja Szwecja w konflikcie angielsko-
-holenderskim, szukajc zblienia z Angli przeciw Holandii. Krtko przed
wybuchem wojny morskiej w 1665 r. zawarty zosta sojusz midzy Szwecj
a Angli.
Szwedzka dyplomacja miaa potn przeciwniczk w dyplomacji
duskiej, ktrej nadawa kierunek znakomity polityk Hannibal Sehested.
Duczycy nie ograniczyli si do przymierza z cesarzem i elektorem bran-
denburskim, ale dyli do aliansw z sojusznikami Szwedw  Fran-
cuzami i Anglikami. Udao im si uzyska zgod Ludwika XIV na uznanie
Danii za gwaranta traktatu westfalskiego, obok Francji i Szwecji, co
uniemoliwiao ewentualne szwedzko-francuskie wspdziaanie przeciw
Danii.
W miar zaostrzania si w poowie lat szedziesitych sytuacji midzy-
narodowej szwedzka polityka zagraniczna nabraa charakteru bardziej
agresywnego. Demonstracja siy miaa stanowi wsparcie dla gry dyplo-
matycznej. Jako cel dziaania wybrano Brem; po pokoju westfalskim Szwe-
dzi opanowali terytorium Bremy, ale nie zajli miasta. Obecnie zamierzali
zmusi je, aby  jak twierdzili  wypenio warunki traktatu. W lecie
1666 r. armia marszaka Wrangla obiega miasto. Demonstracja siy nie
spenia jednak zadania, przeciwko Szwedom sprzymierzyli si ksita
niemieccy. Wkrtce zawarty zosta w Habenhausen pokj, ktry pooy
kres wojnie o Brem. Ze strony Szwecji by on daleko idcym kompro-
misem i raczej osabi, ni wzmocni jej midzynarodow pozycj.
Postulaty Szwecji nie zostay te uwzgldnione przy podpisywaniu trak-
tatu pokojowego w Bredzie, ktry zakoczy wojn morsk midzy Angli
a Holandi (1667). W bezporednich rokowaniach szwedzko-holenderskich
uzyskano tylko pewne ustpstwa dotyczce handlu batyckiego.
Ustpliwo Holendrw bya wywoana nie tyle potg Szwecji, ile
216
zagroeniem ze strony Francji. W 1667 r. rozpocza si wojna, ktra
przesza do historii pod nazw wojny dewolucyjnej. Dotychczasowe rywalki,
Anglia i Holandia, sprzymierzyy si w obliczu gronej dla nich obu
ekspansji francuskiej. Wobec zmienionej sytuacji midzynarodowej rzd
regencyjny musia podj decyzj o dalszej polityce zagranicznej Szwecji.
Magnus de la Gardie, portret olejny ze szkoy D. K.
Ehrenstrala w Riddarhus
Kanclerz Magnus de la Gardie, kierujcy ni od lat, opowiada si za soju-
szem z Ludwikiem XIV, widzc w tym zabezpieczenie interesw Szwecji,
przede wszystkim od strony Danii. Przeciwko niemu w Radzie Krlestwa
wystpia opozycja, zwana grup Birenkloua, do ktrej poza Matsem
Birenklou wchodzili Ste Bielke, Claes Ralamb, Johan Gyllenstierna.
Grupa ta domagaa si zachowania ostronoci i umiaru w polityce
zagranicznej i zblienia nie z Francj, lecz z pastwami morskimi. Sta-
nowisko to zwyciyo i Szwecja w 1668 r. utworzya wraz z Angli
i Holandi trjprzymierze.
217
Nowe odwrcenie przymierzy w nastpstwie tajnego traktatu francusko-
-angielskiego w Dover (1670), zblienie miedzy Francj a wrogami Szwe-
cji  elektorem brandenburskim i Dani stworzyo dla Szwedw trudn
sytuacj. Obawiajc si izolacji krlestwa, rzd regencyjny i Rada przy-
chyliy si tym razem do zdania Magnusa de la Gardie. Wiosn 1672 r.
zostao zawarte przymierze szwedzko-francuskie. W zamian za subwencje
na zbrojenia Szwecja zobowizaa si do pomocy wojskowej w wypadku
wojny w Niemczech.
USTANOWIENIE RZDW ABSOLUTNYCH
Przeciwiestwa spoeczne oraz spory polityczne narastajce w okresie
dwunastoletnich rzdw regencji ujawniy si z pen si podczas riksdagu
w 1672 r., ktry mia ogosi penoletno siedemnastoletniego syna Ka-
rola X Gustawa. Mody monarcha, niedowiadczony, wychowany z dala
od spraw pastwowych, mg atwo ulega wpywom otoczenia, tym sa-
mym wic wyania si problem, kto zajmie miejsce zaufanego doradcy
Karola: kanclerz de la Gardie, czy te politycy reprezentujcy program
opozycji antymagnackiej. W krgu przyjaci krlewicza znajdowali si
midzy innymi bracia Axel i Hans Wachtmeisterowie, zwolennicy poli-
tycznych idei Gyllenstierny i Ralamba.
Szlachta miaa nadziej, e zdoa zmusi nowego wadc, by zatwierdzi
i rozszerzy jej przywileje. Magnaci dyli przede wszystkim do uzyskania
potwierdzenia nada okresu regencji oraz do tego, by krl uzna za prawo
konstytucyjne postanowienia o Formie rzdu z 1634 r., uzupenione Do-
datkiem z 1660 r. Wadza krlewska byaby wwczas konstytucyjnie ogra-
niczona na rzecz magnackiej Rady Krlestwa oraz riksdagu, a rzd regen-
cyjny przeobraziby si w stay rzd krlestwa.
Odmienne idee ustrojowe gosiy nisze stany oraz stronnictwo Johana
Gyllenstierny. Zagroone dominacj magnaterii, opowiaday si one za
siln wadz krlewsk.
W walce, jaka rozgorzaa wok warunkw, ktre stany miay przed-
stawi krlowi, Gyllenstierna i trzy nisze izby riksdagu domagali si, by
Karol powtrzy zapewnienia zoone w 1654 r. przez jego ojca, bez
wprowadzania jakichkolwiek zmian zmierzajcych do ograniczenia wadzy
krlewskiej. Dziki skceniu rnych grup magnackich oraz poparciu
ze strony samego Karola zdanie to przewayo. Karol zobowiza si tylko,
i bdzie respektowa prawa krlestwa, oraz potwierdzi dawne przywileje
szlachty.
Liczc na posuch u krla stany wystpiy ju w 1672 r. z nowymi
218
daniami dotyczcymi redukcji. Bya to odpowied na propozycje poboru
i podatku wojennego. Wskazano na niewykorzystane rda dochodw
Korony  czynsze z dbr, ktre wbrew uchwale z 1655 r. pozostaway
nadal w rkach magnatw i szlachty, oraz dbr, ktre po 1660 r. przeszy
jako nadania i zastawy w posiadanie szlachty, i to wbrew stanowisku
riksdagu. Mimo naciskw ze strony dostojnikw dworskich zgromadzenie
odmwio uchwalenia podatkw wojennych, zanim nie bdzie przepro-
wadzona redukcja.
Poczynajc od 1673 r., w miar jak nastpowao wzmocnienie obozu
ceoarskiego, do ktrego przyczya si take Dania, Szwecja stana
wobec realnego zagroenia swego bezpieczestwa. Sytuacja bya tym po-
waniejsza, e krlestwo nie byo przygotowane do wojny. Ambasador
francuski w Sztokholmie obiecywa przewidziane traktatem subsydia, ale
nie wczeniej, a Szwedzi wespr Francj atakiem na posiadoci elektora
brandenburskiego.
Nacisk francuski pozwoli kanclerzowi de la Gardie, nadal kierujcemu
szwedzk polityk zagraniczn, skoni krla i Rad do powzicia decyzji
o zaatakowaniu Brandenburgii. W kocu 1674 r. armia szwedzka pod
dowdztwem marszaka Wrangla wkroczya na terytorium elektorskie.
Szybkie kontruderzenie Fryderyka Wilhelma zmusio jednak Szwedw do
wycofania si. Niekorzystny przebieg bitwy pod Fehrbellin w marcu 1675 r.
przesdzi o losach tej kampanii. Konsekwencj jej byo uwikanie si
w wojn z elektorem i Holandi.
Niepowodzenia szwedzkie wykorzysta take krl duski Chrystian V.
Mimo i Dania przyczya si do bloku antyfrancuskiego, dwa krlestwa
skandynawskie zachoway pocztkowo neutralne, a nawet przyjazne sto-
sunki, czego wyrazem byy zarczyny Karola XI z crk krla duskiego
Ulryk Eleonor. Natychmiast wszake po tym akcie, wiosn 1675 r.,
Chrystian zaatakowa sprzymierzonego ze Szwecj ksicia Holsztyn-Got-
torp, zmuszajc go do oddania twierdz oraz do przyjcia zwierzchnoci
duskiej. By to dla Szwecji dotkliwy cios, poniewa sojusz z poudnio-
wym ssiadem Danii by tradycyjnie jednym z podstawowych zaoe
szwedzkiej polityki zagranicznej.
W Szwecji przewaa niechtny stosunek do wojny. Kiedy jesieni
1675 r. podczas uroczystoci koronacyjnych w Uppsali Karol XI zada
od riksdagu opinii, czy wojna ma by prowadzona defensywnie i ograniczy
si do obrony granic, czy te naley podj dziaania ofensywne w Niem-
czech, opozycja antymagnacka wystpia z oskareniami wobec odpo-
wiedzialnych za uwikanie krlestwa w wojn wbrew zaleceniom zgroma-
dzenia z 1672 r. Uchwalono wprawdzie pobr onierza i podatek wojenny,
219
ale jednoczenie z now si rozlegy si gosy za realizacj redukcji, ju
nie tylko przewidzianej uchwa 1655 r., ale rwnie obejmujcej pniejsze
nadania.
Walka polityczna nie ograniczya si do forum riksdagu. Take w Ra-
dzie Krlestwa toczyy si zacite spory midzy Magnusem de la Gardie
a przywdcami stronnictwa szlacheckiego  Gyllenstiern, Ralambem
i Rnutem Kurckiem. Kanclerz, ktry w 1672 r. wzmocni sw pozycj,
od 1674 r. by stopniowo usuwany w cie. Podczas jego nieobecnoci
Rada, ulegajc naciskowi riksdagu, zgodzia si na powoanie komisji
sejmowej zoonej z przedstawicieli trzech stanw (poza chopskim) dla
zbadania finansowej dziaalnoci rzdu regencyjnego. Kiedy oskarenia
przybray gwatowny charakter, Magnus de la Gardie wycofa si do swych
dbr.
Poraki w wojnie o Brem oraz pod Fehrbellin utwierdziy oglne
przekonanie o militarnej saboci Szwecji i skoniy jej przeciwniczki, Dani
i Brandenburgi, do ofensywy.
Szwecja bya nie przygotowana do wojny. Plany wojenne, rozpatrujce
rne warianty ofensywne i defensywne, nie miay oparcia w realnym
potencjale militarnym. Szczeglnie dotkliwie odczuwano brak dostatecznie
licznej floty, nie mona byo wic przewie wojska do Niemiec. Kiedy
w 1676 r. na Batyk wpyna, flota holenderska, sytuacja staa si jeszcze
bardziej niekorzystna. Po dwch porakach, jakie poniosa flota szwedzka
w 1676 r. okoo Olandii i w nastpnym roku w zatoce Kog, Duczycy
i Holendrzy stali si panami na Batyku. Wykluczao to definitywnie jak-
kolwiek pomoc dla prowincji na poudniowym wybrzeu. Nastpca Wrangla
na stanowisku gwnodowodzcego armii Otto Wilhelm Knigsmarck
stara si utrzyma Szczecin, Greifswald i Stralsund, ale w 1678 r. by
zmuszony do kapitulacji. Cae Pomorze szwedzkie znalazo si w rkach
elektora brandenburskiego.
Nieprzygotowanie Szwecji do wojny ujawnio si w peni po ataku
duskim na Skani w czerwcu 1676 r. W krtkim czasie caa dzielnica,
wyjwszy Malm, zostaa opanowana przez Duczykw. Dopiero poraka,
jak oddziay Chrystiana V poniosy pod Halmstadem, powstrzymaa
sukcesy duskie. Pozwolio to Karolowi XI pospiesznie zebra armi
i zaatakowa oddziay nieprzyjacielskie rozoone na kwatery zimowe
w Skanii. W grudniu stoczono pod Lund decydujc bitw. W cigu
nastpnego roku Szwedzi wyparli Duczykw ze Skanii.
Niekorzystny przebieg wojny  poraka floty i utrata prowincji na
poudniowym wybrzeu Batyku  wpyn na powane zaostrzenie walki
220
politycznej w kraju. Szukano winnych poniesionych klsk. Nowa komisja
riksdagu miaa zbada przyczyny niepowodze floty szwedzkiej. Admira
krlestwa Gustav Otto Stenbock, usunity z zajmowanego stanowiska,
zosta zobowizany do wynagrodzenia strat. Jednoczenie wzrastaa po-
zycja Gyllenstierny, zyskujcego coraz wiksze zaufanie modego krla.
Pod jego wpywem w 1677 r. dyplomaci szwedzcy podjli tajne prby
nawizania rozmw z dworem wiedeskim i z Holandi.
Na kongresie pokojowym w Nimwegen, obradujcym od 1676 r.,
ukad si by korzystny dla krlestwa szwedzkiego, z pastw bowiem
koalicji antyfrancuskiej Holandia, Hiszpania, a take cesarstwo nie byy
zainteresowane w osabieniu Szwecji na rzecz Brandenburgii i Danii. Do-
Powstanie chopw w Skanii: bitwa pod Landskrone, 14 VII 1677, fragment
obrazu J. Ph. Lemkego i E. Dahlbergha, 1677
ceniajc moliwo przejcia Szwecji do innego bloku, Ludwik XIV po-
par stanowisko Szwedw i owiadczy, i warunkiem pokoju jest zgoda na
zwrot zajtych prowincji szwedzkich w Niemczech. Brak sprzeciww ze
strony wymienionych pastw sprawi, i pozostali partnerzy: Dania,
Brandenburgia i ksi Lttneburgu, zostali izolowani. W rezultacie wik-
 221
szo dotychczasowych posiadoci pozostaa w rkach Szwedw, a ksi
Holsztyn-Gottorp odzyska niezaleno.
Jakkolwiek dziki Francji Szwecja odzyskaa utracone prowincje
w Niemczech, antyfrancuskie tendencje w polityce zagranicznej przybray
na sile. Wyrazem nowego kierunku polityki zagranicznej byy podjte z ini-
cjatywy Gyllenstierny pertraktacje z Dani, zakoczone jesieni 1679 r.
zawarciem ukadu w Lund. W doczonych do tajnych postanowie-
niach oba pastwa zobowizyway si prowadzi wspln polityk za-
graniczn.
Przymierze szwedzko-duskie, ktre nastpio po kilku krwawych
i niszczcych wojnach, oznaczao, i tak w Sztokholmie, jak w Kopen-
hadze doszy do gosu realnie mylce grupy politykw. Niewtpliwie
jednym z istotniejszych motyww sojuszu bya zbieno interesw skan-
dynawskich ssiadek w stosunku do Holandii.
Gyllenstierna uwaa natomiast sojusz z Dani za drog do zdobycia
cegemonii na Pwyspie Skandynawskim drog pokojow. Szwedzi po-
hzli intensywnie wynaradawia Skani, chcc w ten sposb definitywnie
zwiza j z krlestwem szwedzkim. Przeciwiestwa okazay si jednak
zbyt gbokie, a zbiene interesy niedostateczne, by przymierze odegrao
jakkolwiek rol.
Podczas trzyletniej nieobecnoci krla w stolicy nastpiy dosy istotne
zmiany polityczne. Podobnie jak za panowania Karola Gustawa orodek
dyspozycji przenis si do gwnej kwatery krlewskiej. Wzorem wielu
poprzednikw Karol XI opieraj si nie na urzdnikach krlestwa, ale na
osobistych sekretarzach.
Rzdy sekretarzy  widoma zapowied jedynowadczych tendencji
krla  wzbudzay niezadowolenie Rady Krlestwa. Domagaa si ona,
by przynajmniej kilku przedstawicieli wyonionych spord niej towarzy-
szyo Karolowi i uczestniczyo w podejmowaniu decyzji. Karol wszake
odrzuci te propozycje, wzywajc jednoczenie do swego boku Johana
Gyllenstiern, ktry w Radzie przeciwstawia si magnackiej wikszoci
i wypowiada przeciw krpowaniu swobody dziaania krla.
Gyllenstierna, obdarzony przez krla nie tylko zaufaniem, ale i faktycz-
n wadz, sta si gorcym zwolennikiem idei absolutyzmu, ku ktrym
skania si Karol XI. Jego pozycja wszechwadnego doradcy bardziej
jeszcze ni wyznawane pogldy polityczne cigna na ataki rwnie ze
strony dotychczasowych sprzymierzecw. Nieznany autor synnego pam-
fletu Les Anecdotes de Suede (by moe Samuel Pufendorf lub Jan Pawe
Olivekrans), wydanego w 1716 r., porwnujc Gyllenstiern do Cromwella,
222
oskara go o zamiar obalenia monarchii i ustanowienia dyktatury. W walce
przeciw Gyllenstiernie poczyli si dotychczasowi zaciekli wrogowie poli-
tyczni Magnus de la Gardie oraz Claes Ralamb. Rada bya jednak
bezsilna.
Walka, jak Rada toczya z krlem, bya dla reprezentowanych przez
ni k magnaterii i szlachty walk o zachowanie dotychczasowej pozycji
ekonomicznej i spoecznej. dania redukcji oraz przeprowadzenia docho-
dzenia w sprawie polityki finansowej okresu regencji nie tylko nie osaby
podczas wojny, ale wobec rosncych potrzeb finansowych powanie si
wzmogy. Na riksdagu w 1678 r. przywdca radykalnego skrzyda Izby
Rycerskiej, szwagier Gyllenstierny, Mauritz Posse, przy poparciu ducho-
wiestwa i mieszczastwa da, by stany bray udzia w komisji bada-
jcej dziaalno rzdu regencyjnego. Krlewskie propozycje nowych po-
datkw wojennych i poboru onierzy wywoay spory midzy nieszlacht
a szlacht oraz midzy szlacht a magnateri. Znowu zostaa podniesiona
kwestia redukcji. Nie zapady nowe postanowienia, ale w 1679 r. Karol XI,
opierajc si na sformuowaniach Dodatku z 1660 r. dotyczcych prowincji
zdobytych na Danii, odebra wszystkie nadania w Skanii, przeznaczajc
te dobra na utrzymanie regimentw rozlokowanych na poudniu.
Dc do redukcji Karol XI i jego najblisi doradcy nie mieli na
uwadze wzgldw ekonomiczno-spoecznych, ktre dominoway w pro-
gramie niszych stanw. Redukcja dla nich wizaa si z planami zwik-
szenia potencjau militarnego Szwecji. Dowiadczenia wojny wykazay
dobitnie, i mocarstwowa potga krlestwa jest powanie zagroona.
Od czasw Krystyny wszelkie dania podatkw na cele wojenne spotykay
si z negatywn odpowiedzi niszych stanw i drobnej szlachty, konsek-
wentnie dajcych przeprowadzenia redukcji nada. Gyllenstierna, do
niedawna przywdca tych grup, wiedzia, e poczone wsplnym progra-
mem reprezentuj powan si; on wanie przekona krla, e budowa
potgi militarnej Szwecji musi i w parze z redukcj. Dostrzega te
wielorakie korzyci, jakie redukcja przyniesie Koronie. Nastpstwem jej
musiao by osabienie magnaterii, a wic opozycji, jak reprezentowaa
magnacka Rada Krlestwa. Tym samym redukcja stanowia wielki krok
na drodze ku rzdom absolutnym. Zwikszaa rwnie ekonomiczn
podstaw wadzy krlewskiej, oddajc monarsze do rk wielkie kompleksy
dbr w Szwecji waciwej, a zwaszcza w prowincjach. Dobra te miay
suy do utrzymania wojska, co z kolei dawao krlowi do dyspozycji
si zbrojn.
Gyllenstierna pozyska Karola XI dla idei redukcji, ale sam nie docze-
ka si jej realizacji. Zmar latem 1680 r. w wieku 45 lat, podczas przy-
223
gotowa do jesiennego riksdagu, ktry w planach krla oraz Gyllenstierny
mia wanie uchwali redukcj.
Podczas obrad zgromadzenia wyoniy si trzy kwestie, z ktrych kada
miaa doniose znaczenie: redukcja, sd nad regencj oraz ograniczenie
znaczenia Rady Krlestwa. Pierwsze dwie byy cile zwizane z propo-
zycjami Karola XI wobec przedstawicieli stanw. Krl stwierdza, i
potga Szwecji jest zagroona, czego dowioda ostatnia wojna, potrzebna
jest wic silna armia i flota, ktre zapewni obron krlestwa i jego
prowincji, musz si wic znale na to dostateczne rodki.
Aby powstrzyma bardziej radykalne tendencje, Rada Krlestwa wy-
stpia z projektem, by cz czynszw z dbr stanowicych nadania prze-
znaczy na cele wojskowe. Sdzono, e krl odstpi od zamiarw redukcji,
skoro tylko zdobdzie pienidze na wojsko. Nie doceniono zarwno krla,
jak i niszych stanw. Na czoo radykalnego skrzyda riksdagu wysun
si zaufany krla, Hans Wachtmeister. Przypomniana zostaa znowu spra-
wa odpowiedzialnoci rzdu regencyjnego i powoano sd stanowy, przed
ktrym mieli stan yjcy jeszcze regenci, przede wszystkim Magnus de la
Gardie. Trzy nisze stany przedstawiy krlowi suplik, domagajc si
konsekwentnej redukcji nada.
Powoanie sdu stanowego oraz uchwaa o redukcji wszystkich nada,
z ktrych roczny dochd przewysza 600 srebrnych talarw, wraz ze znie-
sieniem hrabstw i baronii powanie naruszyy ekonomiczne podstawy po-
tgi magnaterii szwedzkiej, a take w jeszcze wikszym stopniu ograniczyy
jej znaczenie polityczne. Przed zakoczeniem riksdagu krl mg postawi
stanom trzy pytania, uzyskujc na nie odpowied, tzw. deklaracj stanw
1680 r., ktre otwary drog absolutyzmowi. Stany stwierdzay, i krl
jest zwizany w swych dziaaniach tylko prawami krlestwa szwedzkiego,
zawartymi w Kungabalken, i odpowiada jedynie przed Bogiem. Przykaza-
nie, by rzdzi w oparciu o Rad, miao oznacza prawo do zasigania
opinii Rady i komunikowania jej decyzji krlewskich.
Po raz trzeci w historii Szwecji walka midzy jedynowadczymi de-
niami monarchy a magnateri, reprezentowan przez Rad Krlestwa,
ktra pragna ograniczy wadz krla, zakoczya si klsk magnaterii.
Historia wszake nigdy si nie powtarza. Sytuacja w 1680 r. bya rady-
kalnie rna od czasw, kiedy to Gustaw Waza tworzy swe krlewskie
gospodarstwo, czy te kiedy w kocu XVI w. Karol IX krwawo rozprawi
si z magnackimi przeciwnikami. Karol XI nie musia ju wizi i mordowa
przywdcw opozycji magnackiej, mia bowiem oparcie w trzech nieszla-
checkich stanach oraz w niszej szlachcie.
Skutki riksdagu w  1680 r.  byy take trwalsze od sztokholmskiej
224
krwawej ani z 1520 r., mordu na Sturach czy porachunkw Karola IX.
Proces wzrostu latyfundiw magnackich zosta nie tylko zahamowany, ale
cofnity, podobnie jak rosnca w cigu XVII w. spoeczna i polityczna
dominacja szlachty nad pozostaymi stanami.
W przeciwiestwie do postanowie o redukcji z 1655 r. wielka redukcja
z 1680 r. bya konsekwentnie realizowana. Obja ona, poza donacjami,
take dobra zastawne lub nabyte.
Wykonanie redukcji spoczywao na powoanej przez riksdag w 1680 r.
Komisji Redukcyjnej (Reduktionskomissioneri), ktr kierowa Claes Fle-
ming, a po jego mierci Fabian Wrede. Obok niej dziaao utworzone
w 1655 r. Kolegium Redukcyjne (Reduktionskollegium). W 1685 r. zostay
one zastpione przez czternastoosobow Deputacj Redukcyjn (Reduk-
tionsdeputatiori), na ktrej czele sta Jacob Gyllenborg. Poniewa Karol XI
i jego doradcy mieli zamiar obj redukcj nadania sigajce redniowiecza,
korzystano z pomocy ekspertw-historykw. Urzeczywistnienie tych pro-
jektw okazao si jednak niemoliwe.
W cigu 17 lat, do koca panowania Karola XI, na skutek redukcji
dochody Korony wzrosy o okoo 2 mln srebrnych talarw rocznie. Po
wstpnym przeliczeniu okazao si, e okoo 80% gospodarstw chopw
krlewskich (kronobonder) i chopw skarbowych (skattebonder), ktre
od koca XVI w. przeszy w rce szlachty, zostao objtych redukcj.
Ile z tego stanowili chopi krlewscy, ile za wolni chopi paccy podatki
Koronie, nie wiadomo; szacuje si, e okoo 1700 r. na terytorium Szwecji
(bez Finlandii i prowincji na kontynencie) stosunek trzech kategorii gos-
podarstw ksztatowa si jak 1:1:1. W 1655 r. 2/3 wszystkich gospodarstw
znajdowao si w posiadaniu szlachty.
rodki finansowe, jakie Korona zyskaa przez redukcj, posuyy
do organizacji nowego systemu finansowego (indelningsverket), ktry
w szcztkowej formie przetrwa do koca XIX w. Zakada on bezporedni,
stay zwizek midzy poszczeglnymi pozycjami budetu po stronie wy-
datkw i dochodw. Czynsze z danych dbr suyy na pokrycie okrelonych
potrzeb: na utrzymanie konkretnego regimentu, na pensje dla konkret-
nego urzdu itp. Podstaw budetu krlestwa stay si, tak jak to byo za
pierwszych Wazw, czynsze z dbr koronnych oraz podatki pacone przez
wolnych chopw.
W cisym zwizku z nowym systemem finansowym pozostawaa orga-
nizacja zaopatrzenia armii. Nawizujc do wzorw z okresu Gustawa
Wazy, rozlokowano regimenty jazdy po kraju, wyznaczajc gospodarstwa,
ktre byy obowizane dostarcza im ywnoci, odziey, rodkw na zakup
broni. Poza tym krl zawar umowy z lokalnymi wadzami dzielnic, uwal-
225
niajc je od poboru w zamian wystawienie i utrzymanie okrelonej iloci
onierzy piechoty.
Niemniej wane byy spoeczne nastpstwa redukcji. Najbardziej dot-
kna ona modsze rody szlacheckie, ktre sw pozycj tworzyy w XVI,
a zwaszcza XVII w. drog nada lub kupna dbr od Korony. Wrd nich
w lepszej sytuacji bya szlachta posiadajca reprezentacyjne dwory, po-
niewa zazwyczaj nie obejmowano ich redukcj, zadowalajc si otaczaj-
cymi je ziemiami zajmowanymi przez gospodarstwa chopskie. Dwory
przejmowano tylko wwczas, gdy mogy by wykorzystane jako rezy-
dencje dla oficerw lub urzdnikw krlestwa. Dla Karola XI redu-
kcja miaa charakter utylitarny, nie zaleao mu bynajmniej na nisz-
czeniu szlachty.
Cios, jaki redukcja oznaczaa dla znacznej czci rodw szlacheckich,
sprzyja wzrostowi znaczenia nowej szlachty; w Szwecji, podobnie jak
w innych krajach Europy, uksztatowaa si w tym czasie warstwa
noblesse de robe. Wierni urzdnicy krlewscy atwo uzyskiwali nobilitacj,
a zuboenie dawnych rodw stwarzao okazj do nabycia za bezcen dbr
ziemskich.
Chopi bezporednio niewiele skorzystali na redukcji. Pacili te same
czynsze, tyle e do innej kasy. Niekiedy ich sytuacja ulega pogorszeniu,
poniewa dowdcy wojskowi byli bardziej bezwzgldni i dysponowali
wiksz si ni dotychczasowi panowie. Znaczenie redukcji dla chopw
polegao przede wszystkim na tym, e pooony zosta kres deniom szlach-
ty do przeksztacenia wolnych chopw paccych tylko podatki w feudal-
nie zalenych poddanych, wedle wzorw Europy rodkowo-wschodniej.
Reformie tej wolne chopstwo zawdziczao zachowanie swej pozycji spo-
ecznej, wyszej od pozycji chopa krlewskiego i szlacheckiego. Na po-
cztku XVIII w. take przed chopami krlewskimi otworzya si moli-
wo nabycia na wasno posiadanego gospodarstwa.
Zwycistwo nad Rad odniesione przez Karola XI i stany podczas
riksdagu w 1680 r. umoliwio dalsze ograniczenie jej roli politycznej.
Kiedy w 1681 r. cz czonkw Rady, zwizana z profrancusk grup Mag-
nusa de la Gardie, prbowaa na wasn rk, z pominiciem monarchy,
pertraktowa z posem francuskim w Sztokholmie, Karol wykorzysta to, by
podkreli, i Rada nie ma prawa dziaa samodzielnie. Rada Krlestwa
(riksrad) zostaa przemianowana w Rad Krlewsk (kungliga r&d), do-
radczy organ panujcego, zmieni si te jej skad. W 1682 r. odby si
sd stanw nad regentami okresu maoletnoci krla. Ci, ktrych uznano
winnymi, byli zmuszeni zoy dymisj. Dotkno to 8 z 15 czonkw
 226
Rady okresu regencji. Nowa Rada Krlewska bya w wikszoci zoona
z ludzi bliskich krlowi i od niego uzalenionych; poniewa penia funkcje
Najwyszego Trybunau, wchodzili do niej najwybitniejsi prawnicy, ktrych
zdania krl bynajmniej nie lekceway.
W podobny sposb zostali odsunici od urzdw pastwowych przed-
stawiciele starych rodw magnackich. Od ustpienia na tron Karol XI,
idc ladami ojca, dy do nieobsadzania wakujcych urzdw drotsa,
kanclerza, podskarbiego, marszaka i admiraa. W cigu lat osiemdzie-
sitych definitywnie zastpili ich szefowie kolegiw zwani prezydentami,
ktrzy byli wybierani spord czonkw Rady Krlewskiej. Rola kole-
giw ulega zmniejszeniu; wiele spraw, ktre dawniej naleay do ich
kompetencji, przekazano specjalnym urzdom lub urzdnikom. Krl nie
oglda si zreszt na formalne kompetencje, osobicie rozstrzyga w r-
nych kwestiach, nierzadko pomijajc wyszych urzdnikw.
Zamanie politycznej potgi przywdcw magnaterii szo w parze z roz-
biciem jej podstaw ekonomicznych. Uznano, i wszystkie wydatki wykra-
czajce poza budet krlestwa w 1662 r. obciaj regentw, poza tym re-
genci mieli odpowiada finansowo za donacje sprzeczne z zaleceniami
Dodatku z 1660 r. cznie zostali obcieni na sum 4 mln srebrnych
talarw. Najbardziej dotknity by Magnus de la Gardie, ktry w wyniku
redukcji i wyroku sejmowego straci wszystkie dobra w Szwecji i prowin-
cjach.
Uwolniwszy si od ogranicze, jakie magnateria i magnacka Rada
Krlestwa stwarzay wadzy krlewskiej, Karol XI pocz konsekwentnie
dy do uniezalenienia si od riksdagu. Wyrazem postpujcej degradacji
reprezentacji stanw byo skrcenie czasu trwania sesji zgromadzenia
z okoo 3 miesicy do 3 tygodni. Sprawy, ktre dotychczas bezwarunkowo
wymagay akceptacji riksdagu: nowe prawa, podatki, pobr, redukcja,
polityka zagraniczna, byy przez krla przedkadane w sekretnych pro-
pozycjach tylko tajnej komisji, zoonej z przedstawicieli szlachty, ducho-
wiestwa i mieszczan.
Stany, szczeglnie szlachta, prboway broni swych praw, ale poniosy
porak. Ich deklaracja, uchwalona 16 grudnia 1682 r. na danie Karola,
mimo zachowanej rnicy midzy prawami a zarzdzeniami krlewskimi
w istocie obdarzaa krla wadza ustawodawcz.
Karol nie zamierza znosi riksdagu, ale te niewiele si z nim liczy.
Owiadczy przedstawicielom stanw, e zgodnie z sugestiami riksdagu
z 1680 r. poleci opracowa akt o rzdach na wypadek regencji, ktry zosta
przedstawiony tajnej komisji. Stanw o zdanie nie pytano, nawet tre
aktu nie zostaa im zakomunikowana. Take poza riksdagiem nastpia
227
kodyfikacja prawa kocielnego. Zgromadzeniu w 1686 r. tylko podano do
wiadomoci, e wprowadzono nowe prawo kocielne.
Karol XI i jego doradcy, doceniajc rol religii jako czynnika integru-
jcego i ksztatujcego wiadomo spoeczn, pragnli wykorzysta koci
do stworzenia ideologicznej podstawy absolutyzmu. Pod patronatem krla
zostay podjte prace nad nowym przekadem Biblii; Karol XI poleci te
swemu nadwornemu kaznodziei Jesperowi Swedbergowi, by napisa nowy
psaterz szwedzki. Dzieo to byo gotowe w 1694 r. Przeniknite ideami
narodowymi i duchem absolutyzmu, odstpowao w niektrych 'proble-
mach od luteraskiej ortodoksji.
W cieniu kocioa narodowego pierwsze kroki stawia wwczas ruch
religijny zwany pietyzmem (pietas  ac. pobono). Zrodzony w Niem-
czech, dy do pogbienia ycia religijnego przez uprawianie cnt chrze-
cijaskich. Ruch ten wszake, podobnie jak w ssiedniej Danii, dopiero
w przyszoci mia odegra powaniejsz rol.
Uprawnienia zdobyte przez deklaracj z 1682 r. miay due znaczenie
dla sprawy redukcji. W miar jej realizowania take i drobna szlachta
w obawie o wasne dobra pocza dy do pooenia kresu dalszym re-
windykacjom. Ju w 1682 r. Izba Rycerska wystpowaa za ograniczeniem
redukcji. Karol jednak, powoujc si na prawa krlestwa, odrzuci wszel-
kie zastrzeenia podnoszone przez szlacheckich przedstawicieli.
Miar malejcego znaczenia reprezentacji stanw byo wyrzeczenie si
prawa zatwierdzania podatkw i poboru. Ju w 1682 r. riksdag upowani
krla do rozpisywania poboru bez zgody stanw, liczc, e pooy to kres
coraz szerzej praktykowanemu systemowi organizacji pukw dzielni-
cowych, a w kilka lat pniej, w 1689 r., w zwizku z napit sytuacj
midzynarodow wyrazi zgod na ustanowienie podatku wojennego.
Absolutystyczne denia Karola XI miay powane nastpstwa dla
prowincji szwedzkich. Polityka dworu zmierzaa do penej ich integracji,
ustrojowej i administracyjnej, a w wypadku Skanii i Blekinge take
narodowej.
Gwarancje zachowania dawnych praw, przywilejw i obyczajw pro-
wincji duskich wcielonych do Szwecji zawarte w traktacie lundzkim
w 1679 r. nie byy nigdy respektowane. Johan Gyllenstierna, mianowany
tego roku gubernatorem Skanii, w cigu krtkich rzdw z wielkim
rozmachem realizowa polityk wynaradawiania. Bya ona kontynuowana
po jego mierci. Nowy gubernator Rutger Ascheberg oraz biskup Lund
zdoali pozyska poparcie stanw Skanii, ktre po wojnie byy bardziej
skonne do kompromisu ni w okresie rzdw regencyjnych. W 1681 r.
na zjedzie w Malm reprezentanci mieszczastwa i duchowiestwa przy-
 228

jli szwedzkie prawo i obrzdy. Najwikszy opr stawiaa szlachta, prze-
raona przede wszystkim perspektyw redukcji.
Inne cele przywiecay Karolowi XI, kiedy walczy o rozszerzenie za-
kresu swojej wadzy w prowincjach po drugiej stronie Batyku, zwaszcza
w Inflantach i w Estonii. Na plan pierwszy wysuwaa si tu wanie sprawa
redukcji. Jak dugo redukcja ograniczaa si do rewindykacji nada mag-
natw szwedzkich, szlachta miejscowa nie bya tym zainteresowana,
Karol XI chcia wszake, by redukcj obj take nadania poprzedzajce
przyczenie tych ziem do Szwecji. W 1688 r. doszo do ostrego konfliktu,
krl bowiem owiadczy, e wbrew zdaniu landtagu bdzie przemoc
realizowa redukcj dawnych nada. Konflikt rozszerzy si, wyoniona
czteroosobowa reprezentacja landtagu w 1692 r. przedoya krlowi me-
moria, w ktrym w dramatyczny sposb przedstawiono pooenie szlachty
229
inflanckiej. W Sztokholmie uznano to za akt buntu. Autorzy memoriau,
wrd ktrych by przywdca szlachty inflanckiej Johan Reinhold Patkull,
zostali skazani za wystpienie przeciw majestatowi krlewskiemu. Patkull
zbieg z Inflant, szukajc na dworach obcych wadcw poparcia przeciw
krlowi szwedzkiemu.
Opr szlachty inflanckiej wzmg denia do penej inkorporacji Inflant.
W 1690 r. wprowadzono tu szwedzkie prawo kocielne. Korespondencja
urzdowa bya odtd prowadzona wycznie po szwedzku.
Karol XI tworzy w Szwecji system rzdw jednowadczych, wwczas
gdy w ssiedniej Danii panowa absolutny wadca Chrystian V, a z fran-
cuskiego Wersalu wieci innym monarchom europejskim przykad Lud-
wika XIV. Nietrudno znale wiele analogii midzy sytuacj tych trzech
krajw. Historycy szwedzcy wskazuj jednak zarazem na daleko idc
specyfik ideologii absolutyzmu w Szwecji. Ich zdaniem miaa ona o wiele
wikszy zwizek z tradycj szwedzk ni z ideami filozoficznymi i pastwo-
woprawnymi drugiej poowy XVII w., nawizywaa do redniowiecznych
Kungabalken, a nie do Bossueta.
Kiedy zmar Karol XI, jego najstarszy syn nie ukoczy jeszcze 15 lat.
Jak przewidywa testament, rzdy obja krlowa wdowa Jadwiga Eleo-
nora wraz z picioosobow Rad Krlewsk. Wbrew oczekiwaniom rzdy
regencyjne trway krtko  tylko p roku. Nie czekajc, a nastpca
tronu Karol ukoczy 18 lat, zwoany jesieni 1697 r. riksdag uzna go
penoletnim, powoujc si na dojrzao i zdolnoci krlewicza. W decyzji
tej znalazy wyraz obawy niszych stanw przed regencj. Szlachta spodzie-
waa si, e nowy wadca zagodzi redukcje, a przeciwnicy antyfrancuskiej
polityki liczyli, i zdoaj pozyska wpyw na kilkunastoletniego monarch.
Karol XII nie speni nadziei wizanych z jego modym wiekiem.
Redukcje byy kontynuowane w penej rozcigoci, polityka wewntrzna
nie zmienia si. Krl, wychowany w ideologii absolutyzmu, posun swe
denia jedynowadcze dalej jeszcze ni ojciec. Od pierwszej chwili z za-
paem i gorliwoci powici si rzdzeniu pastwem, pozostawiajc Radzie
Krlewskiej niemal wycznie sprawy sdowe.
Podczas wojny, ktra wypeniaa niemal cae panowanie Karola XII,
Rada rezydujca w Sztokholmie bya przez krla pozbawiona prawa sa-
modzielnego dziaania i podejmowania decyzji w sprawach pastwowych.
Nawet gdy odlego midzy stolic a kwater krlewsk wynosia tysice
kilometrw, Karol da, by Rada ograniczaa si do wypeniania jego
polece, rozkazw i zarzdze. Z biegiem lat despotyzm modego wadcy
wzrasta i nawet doradcy towarzyszcy mu w polu mieli niewielki wpyw
na jego decyzje i postpowanie.
230
WOJNA PӣNOCNA 1700-1720
Ukady pokojowe z 1678 i 1679 r. nie zlikwidoway rde konfliktw
w strefie batyckiej. Sojusz szwedzko-duski mia bardzo nietrwae pod-
stawy, szwedzka wic i duska polityka zagraniczna zmierzay nadal do
zapewnienia sobie sojusznikw. Szwecja zbliya si do pastw morskich,
Anglii i Holandii. W 1681 r. zosta ratyfikowany traktat szwedzko-holen-
derski i tego roku podpisano w Hadze traktat gwarancyjny, w ktrym
oba pastwa zobowizyway si do obrony postanowie pokoju west-
falskiego i pokoju w Nimwegen. Ostrze tego przymierza byo zwrcone
przede wszystkim przeciw ekspansjonistycznej polityce Ludwika XIV.
Nastpstwem jego byo zblienie midzy Dani a Francj.
Na pocztku lat dziewidziesitych sytuacja midzynarodowa ulega
zmianie. Angielsko-holenderska blokada Francji naruszaa interesy obu
krlestw skandynawskich. Doszo wwczas do nowego porozumienia
midzy Dani i Szwecj, ktrego wyrazem by zawarty w 1691 r. traktat
o neutralnoci. Antyfrancuski kierunek szwedzkiej polityki zagranicznej
ustpi bardziej umiarkowanemu. Szwecja, wsplnie z czci ksit
Rzeszy, usiowaa stworzy trzeci si" w Europie, nie zwizan z adnym
z dwch wielkich blokw. Planw tych nie zrealizowano, ale podczas
kongresu pokojowego w Rijswik dyplomaci szwedzcy zasiedli jako me-
diatorzy.
W kocu stulecia napicie w strefie batyckiej ponownie wzroso.
Przeciwiestwa midzy Szwecj a pastwami, ktrych kosztem stworzya
ona sw mocarstwow potg, powanie si zaostrzyy. Zoy si na to
splot wielu czynnikw. Na stosunki midzy Szwecj a Dani pewien
wpyw wywaro objcie rzdw w obu krlestwach przez ludzi bardzo
modych, wojowniczo usposobionych, dysponujcych przy tym wadz
absolutn. Karol XII chcia grob wojny zmusi Dani do ustpstw i uzna-
nia hegemonii Szwecji.
Tendencje wojenne istniay rwnie w Danii. Wyrastay one moe nie
z chci odzyskania utraconych prowincji, lecz z obaw przed dalsz ekspansj
szwedzk. W obliczu niebezpieczestwa szwedzkiego Dania nie bya
osamotniona, miaa bowiem potnych sprzymierzecw  Rosj i Augu-
sta II Sasa, elektora Saksonii, a od 1697 r. take krla Rzeczypospolitej.
Pastwo rosyjskie pod rzdami Piotra I poczo konsekwentnie reali-
zowa plan zdobycia dla Rosji dostpu do Batyku. Politycy szwedzcy
byli w peni wiadomi, e Piotr I, kiedy tylko skoczy wojn z Turcj,
skieruje swe wojska na pnoc i zatakuje Inflanty lub Estoni.
Rzeczpospolita i Saksonia nie miay w tym czasie istotnych powodw,
231
<".,     SAKSONIA
Hanau   *talnberga
Norymberga **%_Ratvzbona
^- od Altranstadl do Ffederikshatd

by wszczyna wojn ze Szwecj. Uwag jednak Augusta II zaprztay przede
wszystkim interesy dynastyczne, spodziewa si bowiem, e w wyniku wojny
przemieni elekcyjny tron polski w dziedziczn monarchi Wettinw.
Koalicja antyszwedzka powstaa w latach 16981700. Ju w 1698 r.
w drodze powrotnej ze swej podry do zachodniej Europy car spotka si
w Rawie z Augustem II. Dwaj monarchowie postanowili, e razem roz-
poczn wojn przeciw Szwecji. Sytuacja midzynarodowa sprzyjaa tym
232
planom. Wiadomo byo, e cesarstwo i Francja w najbliszym czasie bd
zaabsorbowane spraw sukcesji hiszpaskiej. W planach wyparcia Szwe-
dw z poudniowo-wschodniego wybrzea Batyku mona byo poza tym
liczy na wspdziaanie magnaterii inflanckiej, pragncej samodzielnoci
Inflant na wzr Kurlandii. Patkull od padziernika 1698 r. goszczcy
w Warszawie przedstawi gotowy projekt koalicji skierowanej przeciw
Szwecji, z udziaem Polski, Rosji, Danii i Brandenburgii.
Sojusz midzy Dani a Augustem II zosta zawarty we wrzeniu 1699 r.,
a w listopadzie tego roku car i August II podpisali porozumienie, w ktrym
Piotr zobowizywa si zacz wojn ze Szwecj natychmiast po osigniciu
pokoju lub zawieszenia broni z Turcj. W styczniu 1700 r. dwustronne
sojusze uzupenio trjprzymierze dusko-rosyjsko-saskie. Rzeczpospolita
nie braa udziau w koalicji, cho August II liczy, i uda mu si wcign
j do wojny. Zgodnie z planem Patkuua do przymierza przyczy si Fry-
deryk, pniejszy krl pruski.
Dziki wieloletnim wysikom zmarego krla Szwecja posiadaa rezerwy
ekonomiczne i potencja militarny, pozwalajce na prowadzenie wojny.
Armia szwedzka w chwili wybuchu konfliktu liczya ok. 90 tys. dobrze
uzbrojonych i znakomicie wywiczonych onierzy. Majc upowanienie
riksdagu (1693) do nakadania podatkw w wypadku wojny, Karol XII
zada ich wczeniej, uzasadniajc to grocym niebezpieczestwem.
Pozwolio to na zgromadzenie potrzebnych rodkw finansowych.
Niezwykle istotne dla Szwecji, w perspektywie dugoletniej wojny,
byo utrzymanie handlu zagranicznego. Dyktowao to wspdziaanie
z pastwami morskimi.
Wojna rozpocza si wiosn 1700 r. atakiem wojsk Augusta II na
Inflanty i obleniem Rygi. Jednoczenie nastpi atak duski na ksistwo
Holsztyn-Gottorp. Karol XII zwrci si o interwencj do pastw, ktre
gwarantoway pokj oliwski w 1660 r., i otrzyma pomoc floty angielsko-
-holenderskiej. Umoliwio to desant na Zelandii. Krl szwedzki czyni
przygotowania do oblenia Kopenhagi, kiedy nadeszy wiadomoci o roko-
waniach pokojowych midzy Dani a ksiciem Holsztyn-Gottorp. W sierp-
niu 1700 r. podpisano w Travendal pokj, na mocy ktrego ksistwo hol-
sztyskie zachowao sw niezaleno.
Nie lepiej wiodo si wojskom Augusta II w Inflantach. Rosja, zajta
sprawami tureckimi, nie popara swych aliantw. Dopiero po przedueniu
rozejmu z Turcj car wkroczy na czele armii rosyjskiej do Inflant i roz-
pocz oblenie Narwy. Na wie o tym Karol XII, szykujcy si do
rozprawy z Augustem II, zdecydowa, i przede wszystkim naley ruszy
jej na odsiecz. Po wyldowaniu pod Rewalem dziesieciotysiczna armia,
233
pod dowdztwem krla i generaa lejtnanta Carla Gustava Rehnsklda,
szybkim marszem ruszya na wschd. Frontalny atak dobrze wywiczonej
armii szwedzkiej spowodowa zamieszanie i panik, spotgowane przez
nieobecno Piotra I, ktry wyjecha, by zbada fortyfikacje miast pogra-
nicznych. Bitwa (30 XI1700) skoczya si penym zwycistwem szwedzkim.
Wojska rosyjskie wycofay si z Inflant.
Zwycistwo nad trzykrotnie liczniejszym nieprzyjacielem, wyolbrzymione
przez propagand szwedzk, podsycio prowojenne tendencje w Szwecji
i zrodzio u osiemnastoletniego Karola pogard dla Piotra I jako dowdcy
oraz dla wartoci bojowych armii rosyjskiej.
Po zwycistwie pod Narw Szwedzi stanli przed alternatyw ataku na
Rosj lub na pozycje saskie nad Dwin. Przyjty zosta plan wojenny,
ktry przewidywa najpierw zajcie Kurlandii i obsadzenie linii Dwiny,
pniej za uderzenie armii szwedzkiej na Rosj. Atoli po przejciu Dwiny
i zmuszeniu wojsk Augusta II do odwrotu Karol XII postanowi wkroczy
na ziemie Rzeczypospolitej. Przyczyny tej decyzji nie s w peni wyja-
nione. Prawdopodobnie krl szwedzki sdzi, podobnie jak jego dziad
przed pwieczem, i skcona wewntrznie i wyczerpana wojnami Rzecz-
pospolita bdzie atw zdobycz.
Karol XII maszerowa ze sw armi przez ziemie Rzeczypospolitej,
goszc si oswobodzicielem od tyranii Sasw. Jak niegdy Karol X Gustaw,
tak teraz i on dotar do Warszawy nie napotykajc oporu. Po zajciu
miasta Szwedzi ruszyli na poudnie; pod Kliszowem nastpio pierwsze
starcie z armi polsko-sask, zakoczone jej porak (19 VII 1702). Szwedzi
zajli Krakw i rozoyli si w Maopolsce na lea zimowe. W nastp-
nym roku, po zwycistwie nad Augustem II pod Putuskiem, prawie caa
Rzeczpospolita znalaza si pod okupacj. Garnizony szwedzkie w Pozna-
niu, Elblgu i Toruniu miay zabezpieczy czno ze Szwecj.
Zaangaowanie Karola XII na terenie Rzeczypospolitej wykorzysta
Piotr I. Po reorganizacji armia rosyjska staa si wkrtce jedn z naj-
silniejszych w Europie. Car wkroczy do Ingrii i Karelii. W 1702 r. Rosja-
nie zdobyli twierdz Nteborg (pn. Schlisselburg). Posuwajc si wzdu
Newy, w nastpnym roku opanowali twierdz Nyenskans nad Ocht
(pn. Pietropawowsk). Tym samym Rosja uzyskaa dostp do Zatoki
Fiskiej, a na zdobytych terenach Piotr I wznis pniej sw now
stolic  Petersburg. W 1704 r. wojska rosyjskie kolejno wypary Szwedw
z Dorpatu, Narwy, Iwangorodu. Po zapewnieniu sobie przewagi na p-
nocy car skierowa wojska na pomoc Augustowi II.
Karol XII by nadal uwikany w sprawy polskie. Przekona si, i
Rzeczpospolit atwo byo zaj, ale bardzo trudno utrzyma. Proszwedz-
234
kie stronnictwo magnaterii i szlachty w styczniu 1704 r. zawizao wpraw-
dzie w Warszawie konfederacj i ogosio detronizacj Augusta II, a sejm,
obradujcy pod naciskiem wojsk szwedzkich, obra krlem Stanisawa
Leszczyskiego (12 VII 1704), Szwedzi mieli jednak przeciw sobie potny
obz Sasw. W maju 1704 r. konfederacja generalna w Sandomierzu,
reprezentujca masy szlacheckie, opowiedziaa si za Augustem II. W miar
przeduajcego si pobytu Szwedw w Polsce liczba stronnikw Karola XII
malaa.
Sytuacja militarna take nie bya wietna. Trzy armie: saska, rosyjska
i szwedzka, toczyy walki za ziemiach Rzeczypospolitej, pustoszc je bez-
litonie. Wspaniaa taktyka Szwedw zapewniaa im kolejne sukcesy, tak
na wschodnim, jak i zachodnim teatrze dziaa wojennych, ale adne ze
star nie miao rozstrzygajcego znaczenia.
W 1706 r., po zmuszeniu armii rosyjskiej do odwrotu, wojska szwedzkie
wkroczyy na terytorium saskie. Po zajciu Lipska rozoyy si obozem
w ssiedztwie Altranstadt. We wrzeniu rozpoczy si rokowania pokojo-
we, August II by zmuszony zerwa przymierze z Rosj i zawrze ukad
z Karolem XII (24 IX), zrzekajc si korony polskiej oraz wyraajc zgod
na zimowanie wojsk szwedzkich w Saksonii i na pozostawienie garnizonw
do czasu penej egzekucji warunkw pokojowych.
Kwaterujc wraz ze sw zwycisk armi Karol XII rozwin yw
dziaalno dyplomatyczn. Na tym polu nie odnis jednak sukcesu.
Krl pruski Fryderyk I zachowa postaw wyczekujc, a stosunki z cesa-
rzem ulegy pogorszeniu, kiedy Karol XII pocz energicznie ingerowa
w wewntrzne sprawy Rzeszy, wystpujc jako protektor protestantyzmu.
Rosyjskie sukcesy nad Zatok Fisk i wpywy, na jakie car mg
liczy w Polsce wrd przeciwnikw Leszczyskiego, zwrciy ponownie
uwag krla na wschd. Karol XII nie zamierza przy tym ograniczy si
do dziaa w prowincjach nadbatyckich. Wiedzia o niezadowoleniu
z rzdw Piotra I, za porednictwem Polakw pertraktowa z hetmanem
ukraiskim Janem Mazep i spodziewa si, e wkroczenie wojsk szwedz-
kich na terytorium rosyjskie pocignie za sob przewrt wewntrzny.
Ofensywa szwedzka rozpocza si latem 1708 r. Wojska Karola XII bez
przeszkd osigny Dniepr pod Mohylewem; tu dopiero zaczy si trud-
noci. Rosjanie zastosowali taktyk spalonej ziemi" i armia szwedzka
bya pozbawiona zaopatrzenia. Zmusio to krla do zmiany planw.
Zamiast na Moskw Szwedzi skierowali si na poudnie, by poczy si
z siami Mazepy. Rosjanie uprzedzili jednak Szwedw i zajli Baturyn,
rezydencj hetmana.
Zim 1708/1709 r. wojska szwedzkie spdziy na Ukrainie. Kraj by
235
nie zniszczony, ale przyszy niespodziewanie ostre mrozy. Do wiosny armia
Karola XII stopniaa do 23 tys. onierzy.
Kontynuowanie ofensywy na Moskw w tej sytuacji byo niemoliwe.
Szwedzi pozostali na Ukrainie i oczekujc na posiki polskie oraz na
pomoc Kozakw zaporoskich oblegali Potaw. Posiki jednak nie nadeszy,
Rosjanie za skoncentrowali znaczne siy pod bezporednim dowdztwem
Piotra I. W bitwie pod murami Potawy (8 VII 1709) armia szwedzka
poniosa druzgoczc klsk.
Pobita armia cofaa si lewym brzegiem Worskli. Kiedy osignito
Dniepr, krl zdecydowa, e popynie do Turcji. Wspaniaa armia Karo-
la XII, budzca podziw caej Europy, przestaa istnie.
Wraz z klsk potawsk sytuacja wojenna radykalnie si zmienia.
Wczeniej ju August II zerwa ukad w Altranstadt i odnowi przymierze
z Dani i Rosj, w sierpniu za powrci na tron polski. Fatalne dla
Szwecji wydarzenia zaszy te na polu dyplomatycznym. Krl duski
Fryderyk IV przeszed do obozu antyfrancuskiego i sprzymierzy si
z sojuszniczkami Szwecji  Angli oraz Holandi, co powanie osabio
szwedzki system aliansw.
W lipcu 1709 r. Karol XII z niewielkim orszakiem dotar do Bender
u ujcia Dniestru i tam zamieszka jako go sutana. Sdzi, e jego pobyt
w Turcji potrwa niedugo, pozosta jednak najpierw w Benderach, a pniej
236
w pobliskim dworze zbudowanym dla w Yarnicy przez ponad 5 lat,
usiujc daremnie urzeczywistni plan wielkiej szwedzko-tureckiej wyprawy
przeciw Rosji. Nie mg uzyska nawet dostatecznej eskorty, by powrci
do Szwecji.
Dla Turcji obecno krla szwedzkiego bya zrazu bardzo dogodna,
wykorzystywano j, by wywiera nacisk na Piotra I, lecz po pokoju nad
Prutem (1711) Turkom przestao zalee na pobycie Karola XII. W lutym
1713 r. napadnito na siedzib krlewsk i pojmano krla, ktry odtd
by ju nie gociem, lecz jecem,
Mimo odlegoci dzielcej go od Sztokholmu Karol XII nie wyrzek
si kierowania tak wewntrzn, jak zagraniczn polityk Szwecji. Pooenie
ekonomiczne kraju byo coraz trudniejsze, zwaszcza rolnictwo powanie
ucierpiao na skutek braku rk do pracy. Jednoczenie przyszy nieuro-
dzaje. Kiedy po zajciu Inflant przez Rosjan usta przywz zboa, Szwecji
grozi gd. Obfite niwo zbieray epidemie.
Duga nieobecno krla musiaa pocign za sob wzrost roli Rady
Krlewskiej, cho Karol XII czyni wszystko, by ograniczy zakres jej
uprawnie. Po 1709 r., kiedy kontakt z krlem by utrudniony, na Rad
spada odpowiedzialno za polityk szwedzk. Wikszo czonkw Rady,
w tym take kierujcy polityk zagraniczn prezydent kancelarii Arvid
Horn, reprezentowaa tendencje pokojowe, liczc si nawet z perspektyw
strat terytorialnych. Skaniaa do tego pogarszajca si z roku na rok
sytuacja militarna. Bezporednim nastpstwem odnowionego przymierza
sasko-dusko-rosyjskiego bya ofensywa wojsk Fryderyka IV w Skanii,
Augusta II w Polsce i Piotra I w Inflantach.
W 1710 r. Szwecja postradaa ostatnie pozycje w swych prowincjach
batyckich: Ryg, Parnaw i Rewal. Kapitulacja Wyborga oddaa Rosja-
nom w rce wjazd do Zatoki Fiskiej. Dalsze dziaania zostay podjte
po kilkuletniej przerwie, spowodowanej zaangaowaniem Rosji w sprawy
tureckie. W 1713 r. wojska rosyjskie uderzyy na Finlandi i opanoway
wybrzea Zatoki Fiskiej od Wyborga po Helsinki.
Szwedzi byli zmuszeni pozostawi Inflanty i Finlandi bez obrony,
poniewa atak duski na Skani (1709) grozi okupacj Szwecji waciwej.
Dopiero na pocztku nastpnego roku wojska szwedzkie zmusiy przeciw-
nika do wycofania si.
Po nieudanej prbie uderzenia na skandynawskie ziemie Szwecji uwaga
sprzymierzonych skierowaa si na jej posiadoci w Rzeszy oraz na jej
alianta  ksistwo Holsztyn-Gottorp. Z uwagi na stanowisko pastw
morskich koalicja antyszwedzka nie zamierzaa atakowa Pomorza i Hol-
sztynu, domagaa si natomiast ich neutralnoci. Wiosn 1710 r. w Hadze
237
cesarz, Anglia, Holandia, Prusy, Hanower, Rosja i August II ogosili
wsplnie tzw. akt o neutralnoci, zgodnie z ktrym Holsztyn i Pomorze
winny byy pozosta na uboczu w toczcej si wojnie.
Szwedzka Rada i przedstawiciele stanw zaakceptowali akt haski.
Na pocztku 1710 r. bez wiedzy krla zebraa si w Sztokholmie komisja
zoona z delegatw wszystkich stanw, aby radzi nad kwestiami finanso-
wymi. Byo oczywiste, e w istniejcej sytuacji nie ograniczy si ona do deba-
towania nad sposobami zdobycia rodkw finansowych, ale zechce wyrazi
opini o polityce zagranicznej. Zgromadzeni, podkrelajc, i decyzje o woj-
nie i pokoju nale wycznie do monarchy, stwierdzili, e beznadziejne
pooenie, w jakim znalaza si Szwecja, wymaga nadzwyczajnych metod
dziaania. Wola stanw nie miaa jednak znaczenia dla Karola XII. Nie
zrezygnowa on jeszcze z planw szwedzko-tureckiej koalicji i powanie
myla o ataku na Polsk z Pomorza.
Wobec odrzucenia przez Karola XII aktu o neutralnoci sprzymierzeni
zaatakowali na pocztku lata 1711 r. posiadoci szwedzkie w Rzeszy.
Trudnoci aprowizacyjne, zaraza w wojsku oraz zagroenie ze strony
postpujcych za Szwedami wojsk saskich i rosyjskich skoniy Szwedw
do przyjcia propozycji ksicia Holsztyn-Gottorp i zatrzymania si w zamku
Tnningen. Wiosn 1713 r. nastpia kapitulacja, a ksistwo zostao za-
jte przez wojska duskie.
Poraki skoniy Rad szwedzk do desperackich decyzji, nigdy nie
zaakceptowanych przez Karola XII. Zgodzono si, by Jerzy Ludwik
Hanowerski zaj okrg wok Werden. Jesieni 1713 r., na mocy poro-
zumienia w Schwedt, krl pruski Fryderyk Wilhelm zaj cz szwedz-
kiego Pomorza na poudnie od Piany (Peene), ze Szczecinem. Przewidujc,
e krl szwedzki nie uzna tych porozumie, Prusy i Hanower postaray
si o zabezpieczenie swych nabytkw poprzez ukady gwarancyjne z Rosj.
Na wiosn 1715 r. oba pastwa weszy do koalicji anty szwedzkiej. Po
kapitulacji Stralsundu (1715) i Wismaru (wiosna 1716) Szwedzi zostali
cakowicie wyparci z poudniowych wybrzey Batyku.
Krytyczna sytuacja militarna wywara powany wpyw na stosunki
wewntrzne w Szwecji. Wobec niepowodze w Niemczech i w Finlandii
Rada zwoaa w 1713 r. riksdag, ktry mia rozway wysunite przez Angli
propozycje mediacji. Stany popary pokojowe stanowisko Rady Kr-
lewskiej. Do krla wysano pismo zawierajce danie pokoju. Roz-
powszechniony te zosta anonimowy memoria, w ktrym stwierdzano, e
stany i Rada Krlewska, nawet wbrew woli krla, gotowe s zakoczy
wojn. Duchowiestwo i mieszczastwo domagao si, aby zgromadzenie
nie rozwizao si a do chwili podpisania pokoju, wyraajc w ten
238
sposb nieufno w stosunku do Rady i krla. Debaty przerwa list
Karola XII zakazujcy odbywania rlksdagu podczas nieobecnoci krla.
Zgromadzeni rozjechali si nie podejmujc decyzji.
Powrt Karola XII, ktry w cigu dwutygodniowej podry przeby
okoo 2400 km i w listopadzie 1714 r. dotar do Stralsundu, pooy kres
pokojowym wysikom Rady Krlewskiej i Arvida Horna. Najbardziej
zaufanym doradc krla w kwestiach finansw i polityki zagranicznej
zosta Georg Heinrich von Grtz. Nie by on Szwedem, lecz Holszty-
czykiem. Po mierci Fryderyka IV, ksicia Holsztyn-Gottorp, oraz siostry
Karola XII Jadwigi Zofii syn ich Karol Fryderyk wychowywa si w Szwecji.
Panowie holsztyscy z otoczenia maego ksicia pragnli nie tylko przy-
Ekshumowana  czaszka   Karola  XII      otwr  wlotowy
pocisku
wrci mu panowanie w dziedzicznych posiadociach zajtych przez Du-
czykw, ale take zapewni nastpstwo tronu szwedzkiego. Na dworze
powstaa wwczas tzw. partia holsztyska, ktra w przyszoci miaa
odegra wielk rol, a Grtz znajdowa si na jej czele.
W tym samym czasie inna partia dworska utworzya si wok mod-
szej siostry Karola XII Ulryki Eleonory i jej ma ksicia Fryderyka
Heskiego. Poniewa Grtz i holsztyczycy szukali oparcia w osobie monar-
chy, partia heska zbliya si do krgu Rady Krlewskiej. Rywalizacja obu
tych partii wpywaa istotnie na polityk Szwecji.
Gra dyplomatyczna, jak prowadzi Grtz, wykorzystujc zaufanie
239
Karola XII, bya tyle zrczna, ile awanturnicza. W Anglii prbowa on
popiera jakobitw przeciw panujcej dynastii Hanowerskiej, z fatalnymi
jednak rezultatami. Najwikszym sukcesem Grtza byy pertraktacje
z Rosj, ktre doprowadziy do zwoania na wiosn 1718 r. kongresu
pokojowego na wyspie Aland.
Na przeszkodzie podpisaniu ukadu stan sprzeciw Karola XII, ktry
konsekwentnie wzbrania si przed jakimikolwiek ustpstwami terytorial-
nymi. Nadal wierzy w sukces orny, a w kwaterze krlewskiej w Lund
ju w 1716 r. czyniono przygotowania do podjcia dziaa ofensywnych.
Prba zaatakowania Norwegii w 1716 r. nie przyniosa wynikw, ale
Karol XII nie wyrzek si planu podbicia tego kraju. Duym wysikiem ze-
brano i wyposaono now czterdzieste tysiczn armi i jesieni 1718 r. po-
nowiony zosta atak. Gwne siy pod dowdztwem krla przystpiy do
zdobywania umocnie bronicych dostpu do fiordu Oslo. Podczas obl-
enia twierdzy Fredrikssten w pobliu Fredrikshaldu Karol XII pad
miertelnie ugodzony kul w gow. Do dzi historycy nie rozstrzygnli,
skd pad ten strza, czy z obozu nieprzyjacielskiego, czy te spord
grona ludzi bezporednio otaczajcych krla. W lutym 1719 r. zwoki
krlewskie zoono w krypcie kocioa Riddarholm w Sztokholmie.
mier krla spowodowaa w Szwecji zmiany polityczne, ktre z kolei
otwary drog inicjatywom pokojowym. Gr wzia partia heska, cieszca
si poparciem Rady Krlewskiej i riksdagu, Gortz za zosta uwiziony
1 skazany na mier.
Partia heska reprezentowaa kierunek proangielski, zgodny ze stano-
wiskiem Rady Krlewskiej, a take wynikajcy z aktualnej sytuacji mili-
tarnej. W obawie przed rosnc potg morsk Rosji Anglia popara
szwedzki plan porozumienia z Dani, Prusami i Hanowerem przed przy-
stpieniem do traktatw z carem. W wyniku angielskiej ofensywy dyplo-
matycznej w listopadzie 1719 r. zosta zawarty pokj midzy Szwecj
a ksiciem Hanoweru, na mocy ktrego Szwedzi, w zamian za milion
talarw, zrzekli si pretensji do Bremy i Werden. Kikla miesicy pniej,
w styczniu 1720 r., podpisano w Sztokholmie traktat pokojowy z krlem
pruskim Fryderykiem Wilhelmem, ustpujc mu praw do Pomorza za cen
2 mln talarw. Jednoczenie doszo do skutku przymierze szwedzko-an-
gielskie. Za porednictwem Anglii w czerwcu 1720 r. Szwecja zawara we
Frederiksborgu pokj z Dani. Nie przynis on zmian terytorialnych,
natomiast Szwedzi stracili zwolnienia z ce sundzkich.
Akceptujc utrat niemal wszystkich prowincji niemieckich liczono
w Sztokholmie na to, e przy poparciu Anglii Szwecja zdoa odzyska
posiadoci zajte przez Rosj. Okazao si wszake, i Anglia, uwikana
240
w kryzys finansowy i konflikt z cesarstwem, nie moe angaowa si w spra-
wy szwedzko-rosyjskie.
Pertraktacje pokojowe midzy Szwecj a Rosj byy bezporednio
zwizane z rywalizacj hesko-holsztysk o tron. W maju 1720 r. riksdag
obwoa krlem ksicia Fryderyka Heskiego, ksi Holsztyn-Gottorp nie
wyrzek si jednak swych roszcze, popieray go Rosja i Austria.
Historiografia szwedzka oskaraa Fryderyka, i dla swych interesw
dynastycznych zgodzi si na ustpstwa i zaakceptowa utrat prowincji
batyckich. W rzeczywistoci Szwecja nie moga przeciwstawi si da-
niom Piotra I. Podpisany w Nystadzie 10 wrzenia 1721 r. traktat poko-
jowy przyznawa Rosji Inflanty, Estoni, Ingri, cz Karelii, okrg
wyborski oraz wyspy Dag i Ozyli. Szwecja zachowaa jeszcze Finlandi
ale jej mocarstwowa pozycja zostaa definitywnie zamana.
KULTURA SZWEDZKA W XVI I XVII WIEKU
Przeobraenia ekonomiczne i spoeczne dokonujce si w Szwecji pod
rzdami Gustawa Wazy i jego nastpcw nie od razu znalazy wyraz na
polu kultury. Przeciwnie, XVI stulecie, ktre w dziejach Europy zapisao si
jako okres wielkiego fermentu intelektualnego i wspaniaego rozkwitu
wszystkich dziedzin twrczoci artystycznej, oznaczao dla kultury szwedz-
kiej zastj, a nawet upadek, szczeglnie wyrany w literaturze i nauce.
Zoyy si na to rne przyczyny. Reformacja obalia potg kocioa
katolickiego, jednego z podstawowych bastionw kultury w redniowieczu.
Biblioteki klasztorne ulegy zniszczeniu, a stronice bezcennych rkopisw
nierzadko suyy urzdnikom krlewskim do spisywania raportw. Szkoy
klasztorne przestay istnie, podupad uniwersytet w Uppsali. Miejsce
kocioa jako mecenasa kultury zaj dwr, szlachta i mieszczastwo byy
bowiem zbyt biedne, by ciga artystw i finansowa ich dziaalno.
Zainteresowania Gustawa Wazy twrczoci artystyczn byy jednak wy-
cznie utylitarne.
Wzgldy obronne, a take liczne podre, jakie krl odbywa po kraju,
zrodziy potrzeb rozbudowy zamkw, ktre w Szwecji do pocztku XVII w.
zachoway w wikszoci charakter redniowiecznych warowni. Nieregular-
ny plan, zwarta masywna zabudowa, dominacja wzgldw praktycznych
nad czysto estetycznymi  oto cechy znamionujce wznoszone w tym czasie
lub przebudowywane zamki. Wrd nich na pierwszym miejscu trzeba
wymieni zamek krlewski w Gripsholm (15371544) na wyspie na je-
ziorze Malar, dalej za zamek w Vadstena (1545), dwukrotnie przebudo-
wywany zamek w Uppsali (15471603) oraz zamek w Kalmarze, wyr-
241
niajcy  si piknymi,  pnorenesansowymi  portalami i  dekoracyjnymi
fryzami, dzieo Jacoba Richtera z Fryburga i Domenico Pahra.
Wpywy renesansu docieray do Szwecji przede wszystkim z Niemiec
i z Niderlandw poprzez obcych artystw i rzemielnikw. Wielu z nich
po krtkim czasie opuszczao kraj, odstraszajcy surowym klimatem,
warunkami ycia, niechci miejscowej ludnoci. Odegrali oni jednak wan
Riddarhus w Sztokholmie (architekci: Simon de La Yallee, Joost Yinckoons, Jean de
La Yallee)
rol w rozwoju architektury, rzeby, malarstwa. To Jan Scorel z Utrechtu
stworzy gustawiaski zbir obrazw i arrasw, to Flamandczyk Willem
Boy (ok. 15201592) pracowa przy przebudowie zamkw w Sztokholmie
i Svartsj; on te jest twrc grobowca Gustawa Wazy w katedrze
w Uppsali. Pierwszy Waza na tronie przywizywa wprawdzie wag do roz-
woju rodzimej twrczoci, nalegajc, by obcy artyci odgrywali rol
mistrzw, ale tylko niektrzy, jak malarz portrecista Johan Babtista von
Uther, pozostawili po sobie uczniw.
Sztuka dworska bdca niemal wycznie dzieem napywowych arty-
stw w nikym stopniu odzwierciedlaa szwedzkie tradycje kulturowe. To,
co w niej byo oryginalne, wynikao z odrzucenia nazbyt zoonych wzor-
cw i form. Prostota stylu zostaa podyktowana prymitywnym materiaem
budowlanym i brakiem kwalifikacji miejscowych rzemielnikw.
To samo wypada stwierdzi o sztuce sakralnej tego czasu, ktrej
najpikniejszym pomnikiem jest koci w. Jakuba w Sztokholmie
(1588-1593).
242
Dominacja wpyww niemieckich i niderlandzkich utrzymaa si przez
pierwsz poow XVII w., odbijajc si na zabudowie Sztokholmu, gdzie
powstao wwczas wiele wybitnych dzie architektury kocielnej i paaco-
wej. Twrcami ich byli Christian Julius Dteber, Hans Jakob Kristler,
Kasper Panten, ktry dokona przebudowy starego zamku krlewskiego
Tr Kronor. Dopiero okoo 1640 r. Simon de La Yallee, jeden z pro-
jektantw wzorowanego na paryskim Paacu Luksemburskim Riddarhus,
pocz wprowadza do architektury wzory francuskie, ktre niebawem te
zdobyy zdecydowan przewag. lady swej indywidualnoci twrczej
pozostawi w architekturze szwedzkiej inny projektant Riddarhus, holen-
derski budowniczy Justus Yinckboons. Jego wielk zasug byo zaadapto-
wanie rodzimej szwedzkiej formy dachu, typowego dla dworw wiejskich,
ktry rozpowszechni si potem w caym budownictwie.
Rkami obcych mona byo wznosi zamki, przyozdabia je malo-
widami i rzebami, budowa kocioy i kaplice nagrobne, trudno jednak
byo tworzy literatur szwedzk. By moe dlatego w porwnaniu z archi-
tektur i sztukami plastycznymi rysuje si ona bardziej ubogo. W pierwszej
poowie stulecia za najwybitniejsze osignicie literatury s uwaane obok
pimiennictwa Olausa Petri (Olof Petersson, 14931552) listy Gustawa
Wazy, reprezentujce yw, soczyst, pen wyrazu proz.
Olaus Petri w dziejach literatury szwedzkiej zapisa si przede wszystkim
sw pisan z inspiracji krla kronik Szwecji (Fn svensk croneka), bdc
pierwsz prb przedstawienia dziejw krlestwa, a take tumaczeniami
psalmw i Nowego Testamentu oraz oryginalnymi pieniami kocielnymi.
Nie s to utwory o wybitnych walorach literackich, natomiast stanowi
wany etap w procesie rozwoju nowoytnego, literackiego jzyka szwedz-
kiego (yngre nysvesnkd).
Na przeciwnym biegunie znajduj si dziea braci: historyka Joannesa
Magnusa i geografa Olofa Magnusa, pisane po acinie poza granicami
Szwecji: Historia de omnibus gothorum suecorumue regibus (1554) i Historia
de gentibus septentrionalibus (1555), fascynujcy traktat geograficzno-etno-
graficzny o Skandynawii i jej mieszkacach.
Prd oywienia kulturalnego za panowania Eryka XIV i Jana III,
ktry zaznaczy si wyranie na polu architektury i plastyki, w literaturze
nie przynis osigni godnych uwagi. Na twrczoci pisarskiej wywary
pitno konflikty wewntrzne, niosce wzrost fanatyzmu religijnego. Takim
zaangaowanym w walki polityczne twrc by w latach swej modoci
Joannes Messenius (15791636). Wychowanek kolegium jezuickiego w Bra-
niewie, odda swe piro na usugi Zygmunta III Wazy, a nie znalazszy
243
poparcia, zwiza si z Karolem Sudermaskim i zaczai pisa zjadliwe
pamflety przeciw Zygmuntowi i papistom".
Messenius swe prawdziwe zainteresowania i talent pisarski rozwin
w dramatach i wielkim historycznym dziale Skonia i Ilu t rata. Wczeniejsze
dramaty, pisane w okresie jego profesury w Uppsali, oparte s na tematach
czerpanych z sag i wczesnych dziejw Szwecji. W jednym z nich Messe-
nius ujawni swj zamys ukazania caej przeszoci krlestwa szwedzkiego
w 50 udramatyzowanych utworach. Zdoa stworzy tylko sze. S to
pierwsze oryginalne wieckie dziea w historii dramatu szwedzkiego.
Twrczo Messeniusa zapowiadaa nowy etap literatury, przesiknitej
treciami narodowymi, ktra miaa wyrosn z ducha ekspansji i ambicji
mocarstwowych okresu wielkiej potgi".
Zupenie inn indywidualnoci by poeta Lars Wivallius (16051669),
ktrego Oda do wolnoci pisana w wizieniu w Kajaneborg cieszya si
wielk popularnoci. Jego pene wyrazu liryki stanowi wany krok
w rozwoju poezji reprezentowanej uprzednio bd przez psalmy religijne,
bd przez ludowe pieni i ballady.
W poowie XVII w. zastj znamionujcy kultur szwedzk ustpi
miejsca dynamizmowi, ktry mona przyrwna do przewrotu, jaki w dzie-
jach myli i twrczoci europejskiej przynis Renesans. Rozszerzya si
baza spoeczna dziaalnoci intelektualnej i artystycznej. Mieszczastwo
szwedzkie byo nadal zbyt ubogie, by znale si w krgu mecenasw
i konsumentw dbr kulturalnych, obok dworu krlewskiego pojawili
si jednak nowi odbiorcy  magnaci.
atwiej zrozumie w przeom, gdy si przypomni, i wojna trzydziesto-
letnia oznaczaa dla Szwecji take zmierzch dotychczasowej izolacji. Wraz
z powracajcymi onierzami przenikay do kraju nowe obyczaje, idee,
wartoci. By to pierwszy powany cios w potny mur tradycji, ktrej
sia bya tak wielka, i pozwolia przetrwa przez stulecia obyczajom
i instytucjom uksztatowanym u zarania dziejw.
W budownictwie lata 16601680 stanowi okres niezwykego oy-
wienia. Najpowaniejszy wpyw na rozwj architektury mieli: Jean de La
Yallee (16201696), syn przedwczenie zmarego (zabitego w pojedynku)
Simona, od 1651 r. architekt krlewski, oraz Nicodemus Tessin Starszy
(16151681). Jean de La Yallee kontynuowa rozpoczt przez ojca bu-
dow Riddarhus, zmieniajc jej koncepcj architektoniczn w kierunku
prostoty, inspirowanej wzorami architektury holenderskiej. Gustom magna-
terii szwedzkiej bardziej jednak odpowiaday wzory francuskie, dlatego
te wikszo paacw budowanych przez La Yalleego reprezentuje klasy-
cyzm, uksztatowany nad Sekwan.
244
W architekturze kocielnej Jean de La Yallee upamitni si defini-
tywnym wprowadzeniem cegy jako podstawowego budulca. Jego dzieem
jest koci w. Katarzyny w Sztokholmie. Kocielny barok, tak cile
zwizany z duchem kontrreformacji, nie cieszy si wielk popularnoci
w protestanckiej Szwecji. W budownictwie kocielnym XVII w. przewa-
ay niewielkie drewniane witynie, z ma ceglan wie, pocignite
smo lub pomalowane na czerwono, uwieczone dachem podobnym do
tych, jakimi pokrywano dwory.
Nicodemus Tessin Starszy ze swych podry po Europie przywiz
Paac krlewski w Skottorp, sztych E. Dahlbergha z dziea Suecia antiua
zamiowanie do eklektyzmu, czc wpywy sztuki francuskiej i woskiej.
Projektujc rezydencje magnackie  Tessin czsto wprowadza  jako
element stylu narodowego wspomnian ju lini dachu typowego dla archi-
tektury szwedzkiej.
Podstawowym dzieem Tessina Starszego by Drottningholm, paac
wznoszony nad brzegiem jeziora Malar. Budowy wedug projektu ojca
dokoczy syn zwany Tessinem Modszym (16541728).
Tessin Modszy stworzy wiele wartociowych dzie. Wykaza miao
i rozmach projektujc paac krlewski w Sztokholmie, najpowaniejsze
przedsiwzicie architektoniczne XVIII stulecia, ktrego budowa trwaa
okoo 100 lat.
Jean de La Vallee i obaj Tessinowie korzystali z pomocy obcych
twrcw, nierzadko inicjujc ich przyjazd do Szwecji. Wntrza paacowe:
sztukaterie, malowida cienne i plafony, a take parki w stylu francuskim,
ozdobione wolno stojcymi rzebami, byy w wikszoci dzieem cudzo-
ziemcw. Wrd nich najwikszy wpyw na rozwj sztuki szwedzkiej wy-
warli Jean Baptiste Dusart, ktrego dzieem s posgi na dachu Riddar-
hus oraz wiele rzeb wolno stojcych; Nicolas Millich, twrca posgw na
schodach Drottningholmu i licznych popiersi rodziny krlewskiej; a take
245


Burchardt Precht, zasuony w dziedzinie rzeby sakralnej; Wielki Koci
(Storkyrka) w Sztokholmie i katedra w Uppsali zawdziczaj mu swe
kazalnice. On te rzebi otarz w katedrze uppsalskiej.
W wikszym stopniu rodzima twrczo szwedzka dosza do gosu na
polu malarstwa. Bya to w znacznej mierze zasuga dwch artystw: Dawida
Klckera Ehrenstrahla (16291698) oraz Martina Mytensa Modszego
(1648-1736).
Specjalne miejsce w wczesnej plastyce zajmuje bogaty zbir rysunkw
i wykonanych wedug nich miedziorytw, ktrego twrc jest Erik Dahl-
bergh (16251703). Ju po mierci Dahlbergha w 1676 r. 469 sztychw
zostao wydanych pod tytuem Suecia antiua et hodierna. W oparciu o ry-
sunki malarz Johan Philip Lemke stworzy w 1683 r. seri monumental-
nych scen batalistycznych zdobicych 2 galerie w Drottningholm.
Przeom XVII i XVIII w. przynis upadek twrczoci artystycznej.
Ruch budowlany zamiera, obcy artyci opucili kraj, a i Szwedzi przenieli
w wikszoci swe warsztaty twrcze do Parya lub Londynu.
W literaturze okres wielkiej potgi" otwiera rok 1648; wwczas to
Georg Stiernhielm (15981672) ukoczy swj alegoryczny poemat Her-
kules. Twrczo Stiernhielma odegraa wybitn rol w rozwoju pimien-
nictwa szwedzkiego, zarwno dla jej osigni w zakresie formy, jak i dziki
246
zawartym w niej treciom ideowym. Kontynuatorami dziea Stiernhielma
byli Samuel Columbus, ktry prbowa wprowadzi do poezji szwedzkiej
klasyczn form ody, oraz Urban Hjarne, nawizujcy take w swym
poemacie Rosamunda do wzorw tragedii antycznej. Wszyscy trzej repre-
zentuj w literaturze szwedzkiej nurt ideowy i artystyczny najbliszy huma-
nizmowi.
Drugi nurt pimiennictwa szwedzkiego wyrasta w tym czasie z zupenie
odmiennych rde ideowych. Naleeli do twrcy, ktrzy swe pira po-
wicili sawieniu chway i potgi Szwecji, budujc jej fundament w postaci
historii. Rozwiny si z niezwykym rozmachem badania nad sagami,
napisami runicznymi, a nawet archeologiczne, owe studia staroytnoci
skandynawskich".
Znamienna dla wczesnej atmosfery intelektualnej jest droga, jak
przeszed Olov Rudbeck (16301702). Pocztkowo powici si naukom
eksperymentalnym i osign znaczne sukcesy. Majc 20 lat dokona,
niezalenie od Thomasa Bartholina, profesora anatomii w Kopenhadze,
odkrycia naczy limfatycznych. Jako profesor medycyny na uniwersytecie
w Uppsali obok przedstawiciela tej samej dyscypliny, Petrusa HofTve-
niusa, prowadzi walk o wyrwanie tej uczelni z zastoju. Dziki nadaniom
Gustawa Adolfa (1624) uniwersytet posiada materialne podstawy rozwoju,
postp wszelako dokonywa si bardzo powoli, z trudem torujc sobie
drog wrd przesdw i klerykalnych wizw.
Zainteresowanie Rudbecka naukami naturalnymi, najpierw anatomi,
a pniej botanik, ustpio niebawem miejsca gbszej pasji, ktrej wy-
razem by fantastyczny utwr dowodzcy, i ziemie szwedzkie byy pra-
kolebk rodzaju ludzkiego. Wpyw tego dziea by ogromny, stworzyo
ono podwaliny tzw. teorii gockiej, przez kilka dziesitkw lat cicej na
szwedzkiej myli spoecznej.
247
VII. OWIECONE STULECIE
POWSTANIE MONARCHII
KONSTYTUCYJNEJ

KLSKI Karola XII, ktre pooyy
definitywnie kres mocarstwowej potdze Szwecji, przyczyniy si take do
zmian ustrojowych, prowadzcych do przeobraenia monarchii absolutnej
w konstytucyjn. mier krla i rywalizacja dwch partii o tron stworzyy
szczeglnie sprzyjajce warunki dziaania dla tych si politycznych, ktre
dyy do zapewnienia sobie powanego, jeli nie decydujcego udziau
w rzdzie krlestwem szwedzkim. Reprezentowa je wwczas przede wszyst-
kim riksdag.
Znaczenie przedstawicielstwa stanw wynikao z wielu rnych przy-
czyn. Trzeba byoby si cofn do lat osiemdziesitych XVII stulecia, do
wielkiej redukcji i jej konsekwencji, tak ekonomicznych, jak spoecznych
i politycznych. Trwae zachwianie si pozycji starej magnaterii szo w parze
ze wzrostem znaczenia innych warstw spoecznych: przede wszystkim niszej
szlachty, a take mieszczan i chopw. Szybko rozwijaa si buruazja,
obejmujca bankierw, wielkich kupcw, armatorw, z czasem rwnie
coraz liczniejszych twrcw manufaktur.
Wyrazem zmienionego ukadu si spoecznych by program polityczny
stanw nieszlacheckich oraz szlacheckich dow. O ile przez cae minione
stulecie popieray one konsekwentnie wszelkie denia do zwikszenia
zakresu wadzy krlewskiej, widzc w tym zabezpieczenie przed hegemoni
magnaterii, o tyle w 1719 r. i w latach pniejszych zmierzay do ogranicze-
nia wadzy krla i Rady na rzecz riksdagu. Tendencje regalistyczne zacho-
way si jeszcze wrd chopw, polityczne znaczenie stanu chopskiego
byo wszake bardzo ograniczone. Na czoo riksdagu wysuwaa si nisza
szlachta.
Pierwszy akt walki midzy stanami a dworem rozegra si w styczniu
1719 r. Riksdag, zebrany w Sztokholmie, nie uzna dziedzicznych praw
siostry zmarego monarchy Ulryki Eleonory, stwierdzajc, i wybr pa-
248
nujcego naley do stanw. 23 stycznia Ulryka Eleonora zostaa wybrana
krlow: tak tron nie moc dziedzictwa, lecz za wolnym narodu obra-
niem osiada"  pisa w kilkadziesit lat pniej ks. Skrzetuski.
Elekcyjny riksdag przyj now konstytucj, dzieo komisji zoonej
z przedstawicieli trzech wyszych stanw  szlachty, duchowiestwa i miesz-
czan, a raczej trzech ludzi  marszaka Izby Rycerskiej barona Pera Rib-
binga, przewodniczcego kapitay w Uppsali Larsa Molina i burmistrza
sdowego Sztokholmu Andersa Hylteena, ktrzy przygotowali j jeszcze
za ycia Karola XII.
Forma rzdu uchwalona 21 lutego 1719 r. razem z aktem zobowiza
krlewskich i aktem elekcyjnym wywoaa niezadowolenie dworu. Dwr
nie godzi si te z decyzj riksdagu dotyczc maonka Ulryki Eleonory,
Fryderyka margrabiego Hessen-Kassel, nie uznanego wspregentem. Po-
stawiono alternatyw: Ulryka Eleonora albo Fryderyk, abdykacja kr-
lowej bya wic warunkiem elekcji Fryderyka.
Konflikt zakoczy si zwycistwem riksdagu. Wraz z elekcj Fryderyka
wadza krlewska ulega dalszym ograniczeniom. Jednoczenie z koronacj
nowego monarchy w maju 1720 r. zostaa uchwalona konstytucja, ktra
stworzya podstawy ustroju Szwecji w nastpnym pwieczu, zwanym przez
historykw epok wolnoci". Uzupenienie tego aktu stanowiy: ordy-
nacja riksdagu (1723) i edykt o wolnoci druku (1766), zaliczane do praw
konstytucyjnych, oraz kolejne akty zobowiza krlewskich (1719, 1720,
1751 i 1752) i akty elekcyjne (1719, 1720, 1743). Zrazu prawa konstytucyjne
byy uwaane za nienaruszalne. Dopiero w 1766 r. riksdag uzna moli-
wo rewizji konstytucji z zastrzeeniem, i projekt zoony i przyjty na
jednej sesji bdzie uchwalony jednomylnie podczas nastpnego zgroma-
dzenia. Zasada ta obowizuje do dzi.
Konstytucja 1720 r. wyrosa z ducha swojej epoki, a take i z dawnych
szwedzkich tradycji. W dokumencie mona bez wtpienia znale odbicie
idei spoecznych i polityczno-prawnych wczesnego Owiecenia, zwaszcza
teorii Locke'a. Jako jedyne rdo wadzy konstytucja szwedzka uznawaa
lud reprezentowany przez riksdag. Obok tego wszake konstytucja 1720 r.
nawizywaa bardzo mocno do starego Zbioru praw krlewskich oraz do
aktw 1604 i 1634 r.
Zwierzchno krla zostaa formalnie zachowana, ale riksdag wedle
nowej Formy rzdu mia prawo wypowiedzie krlowi posuszestwo.
Decyzje o wojnie i pokoju nominalnie naleay do krla, ktry winien
by podejmowa je po zasigniciu opinii Rady, krl i Rada nie miay jednak
prawa zaczyna wojny, zawiera pokoju lub podpisywa ukadw midzy-
narodowych bez zgody riksdagu. W Radzie monarcha posiada dwa gosy,
249
musia natomiast podporzdkowa si zdaniu wikszoci. Konstytucja
1720 r., przywracajc elekcyjno monarchii, utrzymywaa nadal pewne
elementy dziedzicznoci tronu.
Powanemu przeobraeniu ulega Rada, ktra ponownie staa si Rad
Krlestwa (riksrdd) i nabraa charakteru rzdu. Szefowie kolegiw prze-
stali wchodzi w skad Rady, poza prezydentem kancelarii, ktry zajmowa
pierwsze miejsce w Radzie; jego pozycja bya zbliona do pozycji premiera
w XIX i XX w.
Rada bya odpowiedzialna przed riksdagiem. Wyrazem jej cisej za-
lenoci od stanw byo midzy innymi okrelanie (od 1723 r.) jej czonkw
jako penomocnikw stanw. Wyboru nowych czonkw dokonywa krl
wraz z urzdujc Rad spord trzech kandydatw przedstawionych przez
komisj riksdagu, zoon z 24 przedstawicieli szlachty, 12 mieszczan i 12
duchownych. Odwoanie czonka Rady leao w kompetencji zgromadzenia
stanw. By to wic zalek rzdw parlamentarnych.
Oglne zebranie Rady byo zwoywane tylko w rzadkich wypadkach.
Normalna praca odbywaa si w dwch komisjach: jedna zajmowaa si
administracj oraz sdownictwem, druga sprawami zagranicznymi i obron
pastwa. Radzie podlegao te Kolegium Kancelarii (Kanslikollegiuni) 
najwyszy organ administracyjny.
Uprawnienia riksdagu nie ograniczay si do dziaalnoci ustawodawczej.
Nadzorowa on bezporednio polityk finansow. Poczynajc od 1726 r.

250
uzyska te duy wpyw na polityk zagraniczn, a od 1734 r. na sdy
w sprawach politycznych.
Riksdag mia si zbiera w Sztokholmie nie rzadziej ni co 3 lata,
w praktyce wszake przerwy midzy zgromadzeniami byway dusze.
Cztery stany w dalszym cigu obradoway oddzielnie. Najwietniejsze
rycerstwo i szlachta"  t tradycyjn nazw nosi stan szlachecki  zbie-
ray si w Paacu Rycerskim pod przewodnictwem marszaka, od 1719 r.
wybieranego przez izb, a nie jak dawniej mianowanego przez krla.
Prawo zasiadania w riksdagu posiadali wszyscy mczyni stojcy na czele
rodw szlacheckich ewentualnie ich penomocnicy, nawet nalecy do
innego rodu. W 1719 r. riksdag uchwali, i kady czonek izby dysponuje
jednym gosem, znoszc tym samym rnice miedzy magnateri i szlacht.
W zgromadzeniach uczestniczyo zazwyczaj kilkaset osb; przewaaa
szlachta z okolic pooonych bliej Sztokholmu oraz urzdnicy.
Miejscem obrad najczcigodniejszego stanu duchownego" by Storkyrka.
Zbierali si w nim biskupi, superintendenci oraz wybrani penomocnicy
diecezji, przecitnie okoo 50 osb. Na czele izby sta arcybiskup,
w razie jego nieobecnoci funkcja ta przypadaa tradycyjnie biskupowi
Linkpingu.
W starym ratuszu przy Stortorget zasiada zwykle wietny stan miesz-
czaski"  przedstawiciele 101 miast Szwecji i Finlandii. Sztokholm mia
prawo do 10 reprezentantw, a burmistrz stolicy by z urzdu przewodni-
czcym izby. Goteborg wysya 3 posw, inne miasta po dwch lub po
jednym. Zazwyczaj jednak ilo obecnych nie przewyszaa 8090 osb.
Prawo gosu przy wyborze posw przysugiwao tylko osobom posiadaj-
cym prawo miejskie, tak kobietom, jak mczyznom, obowizywa te
cenzus majtkowy.
Czcigodny stan chopski" nie mia staego miejsca zgromadze, nie
mia te prawa wybierania swego przewodniczcego. Wybr posw chop-
skich odbywa si na lokalnych tingach; kada hdrad stanowia okrg wy-
borczy, ale z uwagi na koszty zazwyczaj kilka okrgw wysyao jednego
przedstawiciela; przecitnie w riksdagu zasiadao okoo 150 chopw.
Kady stan mia jeden gos. Jednomylno bya wymagana tylko w wy-
padku zmian przywilejw stanowych oraz konstytucji. Dla powzicia in-
nych uchwa wystarczay 3 gosy. Gosowanie w izbie odbywao si tajnie,
oprcz Izby Chopskiej, w ktrej do 1765 r. obowizywaa jawno goso-
wania. Prawo inicjatywy we wszelkich sprawach przysugiwao stanom,
indywidualnie czonkom kadej izby, komisjom riksdagu i wreszcie Radzie
oraz krlowi.
Bardzo du rol w systemie rzdw tego okresu odgryway komisje
257
riksdagu. Najwaniejsz z nich bya Tajna Komisja, do ktrej wchodzio
50 przedstawicieli szlachty, 25 duchownych i 25 mieszczan; chopi byli
wyczeni. Nominalnie do zakresu jej dziaania naleay: polityka zagra-
niczna, obrona, zarzdzenia administracyjne i sprawy finansowe, ale w rze-
czywistoci Tajna Komisja wykraczaa daleko poza swe kompetencje i prze-
ja wszystkie uprawnienia riksdagu w okresie midzy zgromadzeniami.
Std wynikao wielkie znaczenie stanowiska marszaka Izby Rycerskiej,
ktry by przewodniczcym Tajnej Komisji.
Obok Tajnej Komisji dziaay tzw. deputacje stanw, sprawujce kon-
trol nad rnymi dziedzinami administracji.
Prawie czterdziestoletni okres absolutyzmu, ksztatowanie si nowo-
ytnej administracji i wreszcie dugoletnia wojna wpyny na powolny pro-
ces zacierania si rnic stanowych, przeobraenia spoeczestwa stano-
wego w klasowe spoeczestwo nowego typu. Tworzca si i coraz liczniejsza
warstwa urzdnicza obejmowaa, obok szlachty, wielu nieuprzywilejo-
wanych, wywodzcych si z niszych stanw. Nastpstwem znacznego ubyt-
ku mczyzn podczas wojny byy masowe maestwa szlachcianek z oso-
bami niszej kondycji.
Proces kurczenia si stanu szlacheckiego by nieco hamowany przez
nobilitacje. Szlachta wszake niechtnie widziaa nadawanie przywilejw
szlacheckich zbogaconym urzdnikom i wreszcie udao jej si pozbawi
krla prawa nobilitacji. Jedyn drog uzyskania szlachectwa byo przy-
jcie do rodu.
Zdobywszy w 1719 r. przewag w riksdagu szlachta prbowaa powstrzy-
ma zarysowujce si niebezpieczestwo obnienia barier stanowych, nie-
dugo jednak cieszya si swymi zdobyczami, ktre byy sprzeczne z istnie-
jcym na pocztku XVIII w. ukadem si spoecznych. Nie min rok
i szlachta pod naciskiem niszych stanw musiaa si wyrzec czci przy-
wilejw uzyskanych w 1719 r. Riksdag w 1720 r. znis zakaz posiadania
ziemi szlacheckiej przez osoby nalece do innych stanw.
Podczas nastpnego zgromadzenia stanw, w 1723 r., doszo do kom-
promisu midzy szlacht, duchowiestwem a mieszczastwem, przede
wszystkim kosztem interesw chopw. Szlachta zachowaa prawo wycz-
noci sprawowania najwyszych urzdw, natomiast ograniczenia w za-
wieraniu zwizkw maeskich zostay zniesione, a zakres wielu szlachec-
kich przywilejw uleg zweniu. Ten sam riksdag uchwali nowe przy-
wileje dla stanu duchownego. Chopi, mimo wysuwanych postulatw, nie
otrzymali ulg podatkowych, a nowe zarzdzenie dotyczce wykupu ziemi
byo dla nich znacznie mniej dogodne ni zarzdzenie z 1719 r.
252
Elekcja Fryderyka I nie pooya kresu walkom politycznym midzy
partiami, ktre przeksztacay si stopniowo ze stronnictw dworskich w par-
lamentarne. Rywalizacja o wadz, podsycana przez obce mocarstwa, przede
wszystkim Rosj i Francj, stanowia najbardziej chrakterystyczny rys
ycia politycznego tego okresu.
Kontrkandydat Fryderyka I, Karol Fryderyk ksi holsztyski, sios-
trzeniec Karola XII, znalaz protektora w osobie Piotra I, ktry planowa
maestwo ksicia ze sw crk Ann. Zwizek ten jednak doszed do
skutku dopiero w 1725 r., w kilka miesicy po mierci cara.
Po pokoju w Nystadzie rozbite stronnictwo holsztyskie poczo si
aktywizowa. Znajdowao zwolennikw wrd oficerw powracajcych
z niewoli rosyjskiej, holsztyczycy bowiem gosili, i sojusz z Rosj po-
zwoli uratowa majtnoci pooone w utraconych prowincjach batyckich,
jeli nie inaczej, to przynajmniej przez umoliwienie ich sprzeday na
korzystnych warunkach. Stronnictwo to odnioso powane sukcesy podczas
riksdagu w 1723 r. Przyczyniy si do tego zarwno umiejtna agitacja, jak
te pojawienie si rosyjskiej floty na Batyku oraz koncentracja wojsk
carskich. Komisja riksdagu poddaa ostrej krytyce szwedzk polityk
zagraniczn po 1719 r. i zadaa zawarcia sojuszu z Rosj. W 1724 r.
zostao podpisane na lat 12 szwedzko-rosyjskie przymierze obronne;
w punkcie dotyczcym Polski Szwedzi gwarantowali utrzymanie istniejcego
status quo.
Prorosyjski kierunek stronnictwa holsztyskiego mia wielu prze-
ciwnikw. Nalea do nich przede wszystkim Arvid Horn, jedna z najwy-
bitniejszych postaci na scenie politycznej pierwszej poowy XVIII w.
Niegdy oficer w korpusie gwardii przybocznej Karola XII, wyniesiony
przez krla na wysokie stanowisko prezydenta kancelarii, stan na czele
opozycji przeciw wojennej polityce Karola i konsekwentnie reprezentowa
tendencje pokojowe, zdajc sobie spraw, e Szwecja nie moe przeciwsta-
wi si rosncej przewadze Rosji w basenie batyckim. Zwolennik partii
heskiej przyczyni si do zwycistwa Ulryki Eleonory, ale wkrtce po jej
koronacji, skcony z krlow, ustpi z zajmowanego urzdu. W 1720 r.
obj go ponownie i piastowa przez 18 lat.
Doceniajc si holsztyczykw, Horn, zrczny i dalekowzroczny
polityk, wykorzystywa nastroje antyrosyjskie i powoli dy do zblienia
midzy Szwecj a pastwami zachodnimi, Francj i Wielk Brytani.
Kiedy obie partie stary si z sob w Radzie Krlestwa, okazao si,
e 7 gosw jest za przystpieniem do bloku francusko-angielskiego, 8 za
przeciw. Przeway gos krla, ktry opowiedzia si po stronie Horna.
Prezydent kancelarii uzna wszake, i sytuacja wymaga odwoania si do
253
riksdagu. Zgromadzenie stanw krlestwa, zwoane jesieni 1726 r., byo
poprzedzone wielk polityczn kampani, w ktrej wakimi argumentami
byy talary, hojnie pynce z kas obcych ambasadorw. Zwyciy Horn,
pozyskujc sobie szlacht i duchowiestwo.
Horn, wybrany marszakiem Izby Rycerskiej, sta u szczytu potgi.
Majc za sob poparcie riksdagu, pocz z wolna usuwa swych przeciw-
nikw z Rady Krlestwa, posugujc si oskareniami o pertraktacje z obcy-
mi mocarstwami z pominiciem Rady.
Walka midzy Hornem i holsztyczykami wpyna na przeladowanie
ruchu pietystw i innych ludowych, nieortodoksyjnych nurtw religijnych.
Pietyzm cieszy si poparciem stronnictwa holsztyskiego, by natomiast
zdecydowanie zwalczany przez duchowiestwo. Kiedy w 1726 r. riksdag
uchwala rozporzdzenie o zgromadzeniach, przewidujce wysokie kary
za prywatne" zebrania religijne, jednoczenie uderza w holsztyczykw.
Pietyzm nie znalaz obrocw nawet w dwu niszych izbach, ktre opo-
wiedziay si za ortodoksj protestanck, a przeciw tolerancji religijnej.
Nastpstwem rozporzdzenia bya szybka radykalizacja ruchu pietystw.
Mimo reprr sji wadz kocielnych, a po 1734 r. take pastwowych, mia
on niemao zwolennikw, przede wszystkim w doach spoecznych. W 1730 r.
w Sztokholmie miao by 700 wyznawcw tej wiary. Byli wrd nich stu-
denci, uczniowie, czeladnicy, rzemielnicy, suba, onierze. W zwizku
z tym, e ide ubstwa realizowali oni take poprzez ubir, zwani byli
szarymi kapotami".
Zwycistwo Horna nad stronnictwem holsztyskim, ktre poci-
gno za sob radykaln zmian orientacji w polityce zagranicznej, nie
oznaczao powaniejszego zwrotu w polityce spoecznej i ekonomicznej.
Trudno byoby w tym zakresie mwi o odmiennych programach, tak
bowiem Horn, jak i jego przeciwnicy opierali si na tych samych grupach
spoecznych.
Dziki wielu sprzyjajcym okolicznociom Szwecja bardzo szybko
podwigna si ze zniszcze wojennych. Najtrudniejszy problem stanowiy
finanse krlestwa. Mimo protestw chopw nastpia dewaluacja, co po-
zwolio zredukowa zaduenie pastwa, ale spowodowao te bankructwo
wielu prywatnych osb.
Ekonomiczna polityka w okresie rzdw Horna odznaczaa si umiar-
kowanym protekcjonizmem. Utrata prowincji batyckich oraz zniesienie
zwolnie z ce sundzkich byo cikim ciosem dla szwedzkiego handlu
morskiego. Polityka handlowa Wielkiej Brytanii budzia niezadowolenie
szwedzkich kupcw i kompanii. Wbrew opozycji chopw riksdag w 1724 r.
przyj tzw. rozporzdzenie o produktach, szwedzki akt nawigacyjny,
254
szczeglnie gorco popierany przez stronnictwo holsztyskie. Ostrze jego
byo antybrytyjskie i antyholenderskie, ustalono bowiem, i wwz towa-
rw do Szwecji moe by dokonywany tylko przez statki kraju, w ktrym
zostay wyprodukowane, lub przez statki szwedzkie. Akt ten zapocztkowa
w Szwecji system merkantylizmu. Pastwo popierao szczeglnie handel
dalekomorski. W 1731 r. powstaa szwedzka Kompania Wschodnio-
indyjska. Handel z Indiami i Chinami stanowi wyczny monopol
pastwa.
Rozbicie stronnictwa holsztyskiego nie zapewnio dugotrwaej stabili-
zacji politycznej. Przeciwnicy potnego ministra, z racji funkcji marszaka
Izby Rycerskiej i prezydenta kancelarii skupiajcego w rku wszystkie
nici polityki zagranicznej, mogli wykorzysta w walce z Hornem trudnoci,
wobec jakich stana Szwecja na arenie midzynarodowej. Narastajcy
antagonizm angielsko-francuski zmusza Szwecj do lawirowania miedzy
dwoma mocarstwami, z ktrymi si zwizaa, a ktre teraz znalazy si
w przeciwnych obozach.
W 1733 r. wynika kwestia polska, ktra porednio przyczynia si do
upadku Horna. Szwedzi, podobnie jak Francja, popierali Stanisawa Lesz-
czyskiego przeciw Augustowi III, za ktrym stay pastwa ssiadujce
z Rzeczpospolit: Rosja, Austria i Prusy. Dwr francuski usiowa
skoni Szwecj do interwencji militarnej na rzecz Leszczyskiego. Decyzj
w tej sprawie mia podj riksdag w 1734 r.
Horn i jego stronnicy, mimo tendencji profrancuskich, nie byli skonni
angaowa Szwecji w awanturnicz polityk zagraniczn, pozycja ich
wszake od pocztku riksdagu bya saba. Za pomoc pienidzy, ktrych
nie szczdzi hr. de Casteja, ambasador Francji w Sztokholmie, zostaa
zaoona partia opozycyjna, zmierzajca do obalenia Horna.
Mimo wysikw przedstawiciela opozycji dawnych holsztyczykw
Carla Gyllenborga i Daniela Niclasa von Hpkena oraz dwch bardziej
umiarkowanych politykw Samuela Akerhielma i Carla Gustava Tessina,
Rada Krlestwa nie opowiedziaa si za ingerencj w Polsce, a Tajna
Komisja ograniczya si do zalecenia aktywnej polityki wschodniej, po-
zostawiajc Radzie decyzj w sprawie sojuszw. Obie rywalizujce grupy
zgadzay si w jednym punkcie: pragny zblienia z Dani, cho wynikao
to z zupenie przeciwstawnych pobudek. W 1736 r. zosta zawarty na 15 lat
szwedzko-duski sojusz obronny.
Mniej pomylnie uoyy si stosunki z Francj. W 1735 r. doszo do
porozumienia na temat subsydiw francuskich; Francuzi zrezygnowali
z dania interwencji szwedzkiej w Polsce, domagali si tylko gwarancji,
i wojska szwedzkie nie bd uyte przeciw interesom Francji. W tym
255
roku uleg wszake przedueniu sojusz szwedzko-rosyjski z 1724 r. (poza
punktami dotyczcymi Polski i ksistwa Holsztynu). W odpowiedzi na ten
krok Francja odmwia ratyfikowania ukadu o subsydiach, a ataki
na rzdy Horna i jego stronnikw wzmogy si, podsycane przez ambasad
francusk.
Podczas riksdagu w 1738/39 r. doszo do starcia dwch partii, ktre
w tym czasie otrzymay nazwy kapeluszy" i czapek". Nazwy te wywodz
si od pogardliwego okrelenia stronnikw Horna szlafmycami" lub
w skrcie czapkami", w zwizku z czym partia opozycyjna pocza si
zwa kapeluszami". Walka skoczya si sukcesem kapeluszy", przy
czym  jak podkrelaj historycy szwedzcy  korzystali oni nadal
z niemaej pomocy finansowej Francji. Wybory marszaka wykazay,
i kapelusze" zdobyli znaczn popularno wrd szlachty i urz-
dnikw pochodzenia szlacheckiego. Udao im si te pozyska przedsta-
wicieli kapitau handlowego. Tylko wrd duchowiestwa Horn posiada
wikszo.
Zwolennicy kapeluszy" rekrutowali si w duej mierze z tych samych
grup, na ktrych niegdy opierali si holsztyczycy: szlachty zainteresowanej
prowincjami batyckimi, urzdnikw, armii, bogatego kupiectwa, arma-
torw. Wykorzystujc tendencje do rewanu za klski poniesione w czasie
wojny pomocnej i niepowodzenia polityki zagranicznej Horna, kapelusze"
wysunli program kontynuacji dziea zapocztkowanego przez Karola XII.
Partia ta bya jawnie antyrosyjska i antybrytyjska; stanowio to wyraz
de czci szlachty, ktra nie wyrzeka si nadziei na odzyskanie majt-
kw po drugiej stronie Batyku, oraz kupiectwa, zagroonego angielsk
konkurencj. W zagadnieniach ekonomicznych partia kapeluszy" gosia
konsekwentny merkantylizm.
Pierwszym osigniciem partii byo podpisanie w 1738 r. szwedzko-
-francuskiego traktatu c przyjani, majcego wyrane antyrosyjskie ostrze.
Kapelusze" nie mieli wikszoci w riksdagu, ale growali nad swymi
przeciwnikami organizacj i taktyk polityczn. W grudniu 1738 r. Arvid
Horn poda si od dymisji, zachowujc tytu czonka Rady Krlestwa. Miej-
sca czapek" zajli politycy nalecy do kapeluszy". Carl Gyllenborg
obj urzd prezydenta kancelarii.
Przewrt polityczny 1738/39 r. zajmuje wane miejsce w historii
Szwecji, otwierajc nowy okres monarchii konstytucyjnej, charakte-
ryzujcy si uksztatowaniem dwupartyjnego systemu parlamentarnego.
Przez 18 lat rzdw partii kapeluszy" partia czapek" pozostawaa
w opozycji, by wreszcie zdoby wikszo w riksdagu w 1765/66 r.
i przej rzdy.
256
RZDY PARTII KAPELUSZY"
Dojcie kapeluszy" do wadzy przynioso natychmiastowe zaostrzenie
polityki wobec Rosji. Szwedzkim planom wojennym sprzyjaa walka o tron
w Rosji po mierci carowej Anny i zaangaowanie wikszoci pastw euro-
pejskich w wojn sukcesyjn.
W riksdagu, ktry zebra si w Sztokholmie w 1740 r., partia kape-
luszy" dysponowaa wikszoci w Izbie Rycerskiej, w Izbie Mieszczaskiej
oraz w Tajnej Komisji. Opozycja duchowiestwa w stosunku do programu
kapeluszy" osaba, a przewodniczcy stanu chopskiego w riksdagu
wspdziaa z rzdem. Chopi i grnicy byli nastawieni zdecydowanie
antywojennie, ale ich gos nie liczy si. Parlament popar program zbroje.
W marcu 1741 r. Szwecja otrzymaa te nowe subsydia francuskie na
wojn z Rosj. Utrzymujcy si w Petersburgu stan niepokoju rokowa
nadzieje na atwy sukces. Wojna bya zdecydowana; tylko umiarkowane
skrzydo w Radzie Krlestwa, reprezentowane przede wszystkim przez
Akerhielma, wzywao do zachowania przezornoci.
Szwecja nie bya przygotowana do wojny. Kiedy Tajna Komisja, roz-
szerzona o 25 przedstawicieli chopw, uchwalia wypowiedzenie wojny
Rosji, nie byo adnego planu wojennego. Genera Lewenhaupt wyznaczony
na gwnodowodzcego si zbrojnych w Finlandii otrzyma rozlege peno-
mocnictwa oraz niewielkie rodki.
Nim Lewenhaupt z armi liczc 67 tys. ludzi dopyn z Fredriks-
hamn (obecnie Hamina), Rosjanie zaatakowali i zdobyli miasto Vill-
manstrand (obecnie Lapeenranta) nad jeziorem Saimaa. Do powaniejszych
walk nie doszo. Dokonany 25 listopada 1741 r. kolejny przewrt paa-
cowy w Rosji wynis na tron crk Piotra I, Elbiet; w przewrocie tym
wspdziaa pose francuski Chetardie, ktry take wzi na siebie rol
porednika midzy now wadczyni a Lewenhauptem. Zawarto ustnie
zawieszenie broni na froncie fiskim.
Sytuacja ukadaa si zdecydowanie niepomylnie dla Szwecji. Po
zwyciskim przewrocie Elbiety wzmocnienie rzdw w Rosji szo w parze
ze zblieniem rosyjsko-francuskim. Sprzyjajc dla Rosjan okolicznoci
bya te mier krlowej Ulryki Eleonory. Wielu oficerw w armii Lewen-
haupta widziao nastpc tronu w trzynastoletnim Karolu Piotrze Ulryku,
synu Karola Fryderyka holsztyskiego i Anny, crki Piotra I. Elbieta
zaprosia modego ksicia do Moskwy.
W lutym 1742 r. Rosjanie przerwali zawieszenie broni i walki zaczy
si od nowa. Jednoczenie w Moskwie toczyy si pertraktacje midzy nie-
oficjalnym wysannikiem rady wojennej gen. Lewenhaupta a Rosjanami
257
o przeduenie zawieszenia broni. Oficerowie nawizali te kontakt z Karo-
lem Piotrem Ulrykiem i posem francuskim; liczba stronnikw Karola
Piotra Ulryka szybko rosa.
W czerwcu 1742 r. wojska rosyjskie wkroczyy do Finlandii; w dwa
miesice potem gwne siy szwedzkie kapituloway pod Helsinkami przed
liczebnie rwnym nieprzyjacielem. Ludno zoya przysig na wierno
Elbiecie, a nastpnie take Karolowi Piotrowi Ulrykowi. O niepodlegoci
Finlandii nie byo ju mowy.
Wypadki te wstrzsny opini w Szwecji. Zewszd rozlegy si gosy
dajce sdw nad winnymi haniebnej klski. Lewenhaupt oraz jego
poprzednik na stanowisku gwnodowodzcego w Finlandii H. M. von
Buddenbrock zostali aresztowani i postawieni przed sdem wojennym.
Skazano ich na mier. Pozostali oskareni otrzymali agodniejsze wyroki.
Surowa rozprawa z Lewenhauptem, Buddenbrockiem i innymi oficerami
suya rehabilitacji czoowych przywdcw partii kapeluszy". Dziki temu
znakomitemu posuniciu taktycznemu partia ta utrzymaa si przy wadzy.
Obok problemu odpowiedzialnoci za wojn i klski uwaga stanw
koncentrowaa si na sprawie nastpstwa tronu, cile zreszt zwizanej
z perspektyw zakoczenia wojny i moliwie korzystnego pokoju. Kandy-
datura Karola Piotra Ulryka, cieszcego si nadal protekcj Elbiety, miaa
wielu zwolennikw, szczeglnie wrd chopw. Z inicjatywy stanu chop-
skiego riksdag opowiedzia si za Karolem Piotrem Ulrykiem. Kiedy jednak
w grudniu 1742 r. deputacja stanw przybya do ksicia do Petersburga,
by on ju nastpc tronu rosyjskiego.
Sprawa nastpstwa tronu bya jeszcze nie rozstrzygnita, kiedy w 1743 r.
w Abo rozpoczy si szwedzko-rosyjskie rokowania pokojowe. W wyniku
ofensywy w jesieni 1742 r. Szwedzi odzyskali pnocn cz Osterbotten,
ale plany wielkiej kampanii w oparciu o powstanie ludowe w Finlandii
zostay nie zrealizowane. W dwch bitwach morskich flota szwedzka po-
niosa dotkliwe poraki. Trzy wysze stany i obie partie byy wic skonne
do zaakceptowania stanowiska Rosji. Tylko chopi protestowali.
Protest chopski nie ograniczy si do riksdagu. Na wiosn 1743 r.
rozgorzao powstanie chopskie w Dalarna, znane jako wielki taniec"
(stora daldansen). Sprawa nastpstwa tronu odegraa rol iskry, ktra
rozpalia nabrzmiae od lat konflikty. W Dalarna zawsze ywe byy tra-
dycje walki, a sytuacja ekonomiczna i polityczna stwarzaa podstawy do
niezadowolenia. Spadek koniunktury odbi si na produkcji chaupniczej
i grnictwie, pozbawi te pracy wielu ludzi. Nieurodzaj i panujca dro-
yzna wzmagay stan napicia, poza tym szerzya si epidemia. Anty-
wojenne nastroje byy bardzo silne, mnoyy si dezercje.
258
Wzburzenie ludnoci ujawnio si ju w 1742 r., kiedy w Falunie zebra
si ting, aby wybra przedstawicieli do riksdagu. Wybrani reprezentanci
dostali szczegowe instrukcje: mieli si domaga odsunicia od wadzy
panw i zwikszenia wadzy krla.
Kiedy upada kandydatura Karola Piotra Ulryka, lud Dalarna zwiza
swe nadzieje z Fryderykiem duskim. Idea unii skandynawskiej znajdowaa
wielu zwolennikw. Pierwszym aktem buntu byo uniemoliwienie prze-
rzucenia onierzy z regimentu Dalarna do Yasterbotten. W maju 1743 r.
z Mora rozlego si wezwanie do powstania, a wojska powstacze zajy
Falun. W 4,5-tysicznej armii byo wielu onierzy zaopatrzonych w bro
paln. Przywdca powstania, Gustaf Schedin, mia jako doradc wojsko-
wego majora regimentu Dalarna W. G. Wrangla. 11 maja powstacy
ruszyli w kierunku Sztokholmu i zatrzymali si w Norrtull w pobliu stolicy.
Niepokj nie ograniczy si do Dalarna; rozruchy chopskie ogarny
inne dzielnice, zwaszcza Yastmanland i Halsingland. Wzburzenie biedoty
miejskiej i niszego mieszczastwa w Sztokholmie kierowao si bezpored-
nio przeciw bogatym kupcom i bankierom. Przeraone wadze nie czyniy
adnych wysikw, by powstrzyma wojska powstacw. Pod wpywem
paniki Tajna Komisja zaakceptowaa 13 czerwca kandydatur krlewicza
duskiego na nastpc tronu szwedzkiego.
Sukces powstacw by krtkotrway. Po 6 dniach do Sztokholmu
nadesza wiadomo o podpisaniu w Abo preliminariw pokojowych.
Rosja zgodzia si ustpi z Finlandii, zachowujc tylko okrg Kymen
i zamek Nyslott z otaczajc go okolic, pod warunkiem, e jej kandydat,
Adolf Fryderyk, zostanie obrany nastpc tronu szwedzkiego. Krl, ktrego
powstacy nazywali starym Niemcem", uda si do obozu w Norrtull,
wzywajc do spokoju.
W obozie powstaczym cieray si dwa kierunki, umiarkowany i rady-
kalny; zwolennicy kompromisu byli w mniejszoci. Tego samego dnia,
po odjedzie krla, powstacy wkroczyli do stolicy, zostali jednak rozgro-
mieni przez wojsko. Przywdcw aresztowano i skazano na mier.
Ostatnie chopskie powstanie w historii Szwecji ponioso klsk. Przed-
stawiciele chopw w riksdagu podtrzymywali jeszcze kandydatur du-
skiego nastpcy tronu, ale ustpili wobec argumentu, i obir Adolfa Fry-
deryka stanowi warunek zawarcia pokoju. Istotnie, po obiorze kandydata
rosyjskiego przedstawiciele Szwecji i Rosji 7 sierpnia 1743 r. podpisali
w Abo traktat pokojowy.
Wojna, w ktr partia kapeluszy" wcigna Szwecj, wyczerpaa
kraj ekonomicznie, kosztowaa tysice ofiar ludzkich, wreszcie spowodowaa
utrat dalszych terytoriw. Sprawa nostpstwa tronu wykazaa dobitnie
259
uzalenienie Szwecji od Rosji. Zaleno ta wzrosa wraz z pogorszeniem
si stosunkw szwedzko-duskich. Wobec intensywnych zbroje w Danii
ci sami politycy, ktrzy dwa lata wczeniej parli do wojny z Rosj,
prosili dwr carski o pomoc. Wojska rosyjskie wyldoway w Szwecji
jednoczenie z Adolfem Fryderykiem i pozostay do 1744 r.
Adolf Fryderyk, zanim jeszcze stan na ziemi szwedzkiej, zoy za-
pewnienie, i nie bdzie dy do wzmocnienia wadzy krlewskiej kosztem
stanw. Przyszy monarcha w przeciwiestwie do Fryderyka I szybko
nauczy si szwedzkiego i stosunkowo dobrze przystosowa do warunkw
swego nowego kraju.
Talenty polityczne, ktrych nie stawao Adolfowi Fryderykowi, posia-
daa kandydatka na krlow, Luiza Ulryka, siostra Fryderyka II, krla
Prus. Maestwo zainicjowane przez dwr petersburski byo wyrazem trwa-
jcej zalenoci Szwecji od Rosji, podobnie jak zawarty w 1745 r. szwedz-
ko-rosyjski sojusz obronny.
Najpowaniejszym zwolennikiem prorosyjskiej i jednoczenie probry-
tyjskiej orientacji w Radzie Krlestwa by Akerhielm. Odwany i dobry
polityk, reprezentowa interesy rozwijajcej si buruazji szwedzkiej. Na-
stpca tronu nieoczekiwanie zwiza si z krgiem hr. Tessina, nalecym
take do partii kapeluszy", ale podtrzymujcym dawny kierunek polityki
zagranicznej.
Tarcia w onie partii rzdzcej obejmoway take istotne problemy
ustrojowe. Podczas riksdagu w 1742/43 r. grupa przedstawicieli stanu
mieszczaskiego wystpia z twierdzeniem o zwierzchnoci wyborcw nad
reprezentacj w parlamencie. Ujawnia si tu mieszczaska opozycja prze-
ciw partii kapeluszy". W 1744 r. Rada Krlestwa wypowiedziaa si prze-
ciw prawu zwierzchnoci.
Powane rozbienoci midzy Akerhielmem a wikszoci Rady wy-
stpiy na jaw w zwizku z polityk finansow. Szwecja dotkliwie odczu-
waa skutki inflacji spowodowanej nadmiern emisj pienidzy w okresie
wojny z Rosj. Zapasy zota, srebra i miedzi w Riksbanku spady z 6 mln
talarw w 1740 r. do l mln w 1745 r. Zarzd banku, bdcy w rkach
partii kapeluszy", zawiesi w 1745 r. wymian banknotw na pienidz
kruszcowy. Akerhielm ostro wystpi przeciw polityce banku, domagajc
si dochodzenia i sdu. Zawieszenie wymiany banknotw byo zamasko-
wanym bankructwem pastwa. Krytykujc polityk inflacyjn, Akerhielm
wyraa niezadowolenie szerokich k redniego i drobnego mieszczastwa,
chopw i redniej szlachty.
Polityka partii kapeluszy" stawaa si coraz mniej popularna, co ujaw-
260
nio si na riksdagu w 1746 r. Do odzyskania zachwianej mocno pozycji
pomogy kapeluszom" niefortunne poczynania ambasadora rosyjskiego
w Sztokholmie barona J. A. KorfTa, ktry usiowa spowodowa przewrt
w Szwecji w oparciu o opozycyjn parti czapek". Bezceremonialne in-
gerowanie Korffa w wewntrzne sprawy krlestwa wzbudzao powszechne
niezadowolenie. Doszo ono do szczytu, kiedy w listopadzie 1746 r. Korff
zwrci si do krla ze skarg na nastpc tronu i zada w imieniu
Elbiety, by Adolf Fryderyk zerwa z grup Tessina. W tym samym czasie
flota rosyjska zostaa skoncentrowana w Zatoce Fiskiej.
Tajna Komisja, do ktrej odwoa si Adolf Fryderyk, przyja, wbrew
Radzie Krlestwa, przedoon jej przez modego polityka partii kape-
luszy" Andersa Johana von Hpkena tzw. deklaracj narodow. Gosia
ona, i stany z wasnej woli obray Adolfa Fryderyka nastpc tronu
w Szwecji i Rosja ani adne inne mocarstwo nie s upowanione do
mieszania si w sprawy nalece wycznie do Szwedw. Ta manifestacja
patriotyzmu umoliwia nastpnie partii kapeluszy" rozprawienie si
z przeciwnikami politycznymi z lewego skrzyda partii. Akerhielm zosta
zmuszony do dymisji. Uwieczeniem triumfu grupy Tessina byo objcie
przez niego po mierci Gyllenborga stanowiska prezydenta kancelarii.
Tessinowi rwnie stany powierzyy wychowanie dwuletniego ksicia Gusta-
wa, syna Adolfa Fryderyka. Mecenas sztuk i wytrawny dyplomata, by
Tessin przedstawicielem arystokratycznych k w partii kapeluszy".
Dziki uzyskanej przewadze partia kapeluszy" moga przeprowadzi
swj program tak w polityce wewntrznej, jak zagranicznej. Szwecja
wracaa do starych aliansw, zbliajc si przede wszystkim do Francji.
Nowe naciski rosyjskie, ktre znalazy wyraz w memoriale przedsta-
wionym w 1748 r. przez nastpc Korffa, hr. Nikit Panina, dotyczcym
wewntrznych spraw Szwecji, skoniy rzd do podjcia zbroje. Nie przer-
wano ich, cho ukad si na arenie midzynarodowej pokrzyowa mili-
tarne moliwoci Rosji. Dania, przewidziana na sojuszniczk Rosji w wojnie
przeciw Szwecji, zawara w 1749 r. ze sw skandynawsk ssiadk sojusz
obronny na 15 lat.
mier Fryderyka I w 1751 r. i koronacja Adolfa Fryderyka nie
spowodoway wikszych zmian w polityce Szwecji. Zobowizania krlew-
skie, jakie zoy nowy monarcha, oznaczay porak wszelkich tendencji
absolutystycznych. W zamian za zgod na dymisj Tessina, ktry narazi
si parze krlewskiej, stany uzyskay zmian trybu powoywania prezy-
denta kancelarii. Uprawnienie to przeszo na riksdagu. Nastpca Tessina,
Anders Johan von Hpken, sprawowa swj urzd 9 lat (17521761).
Podczas riksdagu w 1751/52 r. ujawniy si, jeszcze bardzo sabe, idee
261
republikaskie. Odnale je mona w deklaracji przedstawionej Tajnej
Komisji przez Johana Browalliusa, biskupa w Abo. W dokumencie tym
stwierdzano, i Rada jest reprezentacj stanw krlestwa, krl wic nie moe
posiada nad ni adnych zwierzchnich praw.
Wan decyzj, jaka zapada w czasie tego riksdagu, byo przyjcie
kalendarza gregoriaskiego w miejsce uywanego dotd kalendarza julia-
skiego. Nowy kalendarz wszed w ycie 17 lutego (l marca) 1753 r.
Adolf Fryderyk, a zwaszcza wychowana na dworze pruskim Luiza
Ulryka nigdy w rzeczywistoci nie akceptowali roli, jak im wyznaczaa
konstytucja z 1720 r. Dwr prbowa prowadzi ostron agitacj za wzmoc-
nieniem wadzy krlewskiej. Znajdowaa ona pewien posuch wrd arysto-
Faksimile podpisu krla Adolfa Fryderyka
z futeraem
kracji, modych oficerw oraz rojalistycznie nastawionych chopw, ktrym
przewodzi Johan Pehrsson z Tuny w Dalarna.
Partia dworska umiaa wykorzysta niezadowolenie z rzdw kape-
luszy", przycigajc cz dawnej opozycji z partii czapek". Kiedy w 1755 r.
zebra si riksdag, posiadaa ona zwolennikw wrd wszystkich stanw.
Dowioda tego debata, jaka rozgorzaa w wyniku skargi zoonej przez
Rad przeciw krlowi, ktremu zarzucano, i w wielu sprawach rzdzi
bez Rady i amie swe zobowizania krlewskie. Wedle konstytucji by to
262
wystarczajcy powd do wypowiedzenia posuszestwa panujcemu; Adolf
Fryderyk, ktry pocztkowo grozi abdykacj, musia si ugi i zgodzi
si na postulaty stanw zbiene ze stanowiskiem Rady. Bya to jednak
pozorna kapitulacja. Z inspiracji dworu doszo do ostrych wystpie
przeciw rzdowi w izbie chopskiej, zakoczonych bijatyk. Interweniowaa
stra. Kiedy przeprowadzone ledztwo ujawnio zwizek krla z zamiesz-
kami, wielu stronnikw dworu schronio si za granic.
Nieudany atak opozycji dworskiej wzmocni parti kapeluszy". Wa-
nym posuniciem, prowadzcym do odsunicia krla od rzdw, bya
uchwaa riksdagu z 1756 r. o ustanowieniu faksimile podpisu krlewskiego,
przyjta przez 4 stany mimo gosw sprzeciwu wrd duchowiestwa i cho-
pw.
Adolf Fryderyk i Luiza Ulryka, nie zraeni przegran, przygotowywali
zamach stanu. Choroba krla pokrzyowaa plany dziaania w oparciu
o wojsko. Spiskowcy postanowili wwczas, e dokonaj przewrotu w Sztok-
holmie. Przygotowania byy w penym toku, kiedy w nocy 22 czerwca
1756 r. spisek zosta wykryty. Nastpiy liczne aresztowania, torturowani
uczestnicy zamachu ujawnili przywdcw. Po krtkim procesie zostali oni
skazani na mier; stany bez gosowania zatwierdziy wyrok. Egzekucja
odbya si publicznie na Riddarholm. Adolf Fryderyk odegna si od
buntownikw.
Zwizek dworu i krla ze spiskowcami nie by jednak tajemnic.
W sierpniu wielka tajna deputacja riksdagu uchwalia akt skierowany prze-
ciw Adolf owi Fryderykowi. Zawiera on oskarenie o dziaanie przeciw
Radzie, przekraczanie uprawnie krlewskich, naruszanie praw. Doku-
ment ten by tajny, ale ogoszenie go rwnaoby si detronizacji Adolfa
Fryderyka. Walka dworu z rzdzc parti skoczya si penym zwycis-
twem kapeluszy" i reprezentowanych przez nich tendencji ustrojowych.
Kiedy w 1756 r. narastajce w Europie napicie doprowadzio do wojny,
Szwecja nie moga pozosta obojtna wobec konfliktu, w ktrym byy
zaangaowane po jednej stronie Prusy, Wielka Brytania i Hanower, po
drugiej za Austria, Saksonia, Francja i Rosja.
Partia rzdzca skaniaa si wyranie ku antypruskiej koalicji. Wy-
nikao to z prowadzonej konsekwentnie polityki profrancuskiej oraz na-
dziei na odzyskanie utraconych na rzecz Prus terytoriw. Zawarty w marcu
1757 r. ukad midzy Szwecj a Austri i Francj przewidywa w Niemczech
podziay terytorialne z 1648 r.
Wikszo Rady Krlestwa opowiadaa si za udziaem Szwecji w woj-
nie; tylko niewielu czonkw Rady przestrzegao przed now awantur,
263
zdajc sobie spraw, e Szwecja jest rwnie le przygotowana do wojny
jak w 1741 r. Przeciwny wojnie by take krl, ale jego zdanie niewiele
si wwczas liczyo.
Decyzja o wysaniu korpusu do Niemiec zapada w czerwcu 1757 r.,
a 22 sierpnia Szwecja podpisaa konwencj z Francj, zgodnie z ktr 
w zamian za francuskie subsydia pienine  zobowizywaa si utrzyma
w Niemczech 22 tys. onierzy. Francja i Austria deklaroway sw pomoc
w rewindykacji czci Pomorza utraconego przez Szwecj w 1679 i 1720 r.
13 wrzenia 1757 r., bez wypowiedzenia wojny, wojska szwedzkie przeszy
graniczn rzek Pian i wkroczyy do Prus.
Trwajce do 1762 r. walki nie przyniosy zwycistwa adnej ze stron.
Latem i jesieni Szwedzi zajmowali znaczn cz Prus, zim wycofywali
si do Stralsundu i na Rugi. W cigu 5 lat zmienio si piciu gwno-
dowodzcych. Saba czno i zbyt maa liczba wojska nie pozwalay na
rozwinicie szerszych operacji. Epidemie dziesitkoway onierzy, a przy-
sanie wikszych posikw uniemoliwia braJc pienidzy.
Rycho take ujawniy si przeciwiestwa wewntrz koalicji antyprus-
kiej, miedzy innymi antagonizm szwedzko-rosyjski. Pozostajc wierna przy-
mierzu z Francj, Szwecja odrzucia w 1759 r. propozycj udziau w przy-
gotowywanej ofensywie przeciw Wielkiej Brytanii.
Sytuacja finansowa Szwecji pogarszaa si z roku na rok. Ju w 1756 r.
na skutek nieurodzaju rzd by zmuszony wprowadzi surowe prawa prze-
ciw zbytkowi, cznie z zakazem pdzenia wdki. Emisja nowych ban-
knotw spowodowaa inflacj. Ceny bezustannie wzrastay; w 1764 r.
ulegy podwojeniu w stosunku do 1755 r. Odbijao si to ujemnie na caym
yciu gospodarczym.
Narastajce trudnoci znalazy wyraz podczas obrad riksdagu w 1. 1760
1762; trwa on 13 miesicy. Sytuacja polityczna bya zoona; partia
kapeluszy" rozbia si na grupy i frakcje. Dwr, popierany przez posw
Wielkiej Brytanii i Prus, wiza si z opozycyjn parti czapek". Do
opozycji zbliya si te rozamowa grupa w partii kapeluszy". Opozycja
miaa ponadto silne oparcie wrd duchowiestwa i chopw. Najwik-
szego poparcia udzielaa rzdowi nadal Izba Mieszczaska.
Na przeomie 1761/62 r. miedzy dworem, kapeluszami" i czapkami"
doszo do chwilowego kompromisu. Rezultatem tego byo anulowanie
aktu przeciw krlowi z 1756 r. W zamian Luiza Ulryka podja si
porednictwa midzy rzdem szwedzkim a dworem berliskim. 22 maja
1762 r. zawarty zosta w Hamburgu pokj, ktry adnej ze stron nie przy-
nosi korzyci. Nastpstwem jego byo przejciowe ochodzenie stosunkw
szwedzko-francuskich oraz zblienie Szwecji do Wielkiej Brytanii i Prus.
264
Wojna lat 17571762 kosztowaa Szwecj 60 mln talarw, z czego tylko
11 mln zostao pokrytych przez zagraniczne subsydia, reszt zapaci mu-
sieli sami Szwedzi. Mimo skoczonej wojny inflacja nie ustaa. Midzy-
narodowe zachwianie koniunktury w 1763 r. doprowadzio do zamknicia
wielu manufaktur w Szwecji.
Niezadowolenie buruazji przemysowej z ekonomicznej polityki rzdu
znalazo wyraz w programie opozycji, przedstawionym podczas riksdagu
przez czonka Kolegium Handlu Andersa Nordencrantza.
Nordencrantz wypowiada si przeciw koncentrowaniu wysikw na
zachowaniu rwnowagi bilansu handlowego, co stanowio podstaw ekono-
micznego programu partii kapeluszy". Korzenie za widzia przede wszyst-
kim w spekulacji i przeciw niej skierowa ostrze swej krytyki. Utworzony
w 1760 r. tzw. komitet wymiany Nordencrantza, do ktrego weszli przed-
stawiciele trzech wyszych stanw, nie odegra wszake powaniejszej roli,
w duej mierze na skutek trudnoci, jakie czynia mu partia kapeluszy".
Kapelusze" kontynuowali merkantylistyczn polityk ekonomiczn, za-
pocztkowan przez Arvida Horna. Znamienny jest przy tym praktyczny
charakter szwedzkiego merkantylizmu, wyrastajcego nie z teorii, lecz
z realnych interesw, ktre wpyway na kierunek dziaalnoci rzdu.
Oznak postpu ekonomicznego bya uchwaa riksdagu z 1739 r. o wpro-
wadzeniu jednolitego systemu miar i wag. Potne domy handlowe Kier-
mana, Grilla, Plomgrena byy cile zwizane z rzdzc parti kape-
luszy". Kompania Lewantyska, utworzona w 1738 r., w ktrej domy
te odgryway dominujc rol, otrzymaa monopol handlu ze rodkowym
Wschodem i otaczana bya opieka rzdu.
Merkantylizm przejawia si take w popieraniu rodzimej produkcji.
W 1739 r. powsta Urzd Manufaktur, ktry dziaa do 1766 r. Kierowa}
nim Erik Salander, gorliwy wyznawca doktryny merkantylizmu. Z ce
i innych dochodw pastwowych zosta utworzony specjalny fundusz;
wraz z poyczkami bankowymi pozwala on na realn pomoc dla rozwija-
jcych si manufaktur.
Popieranie przemysu przejawiao si i w innych postaciach. Rzd
dba o utrzymanie cen eksportowych elaza, regulujc produkcj odpowied-
nio do warunkw poday na rynku midzynarodowym. Urzd Manufaktur
zajmowa si zaopatrzeniem surowcowym oraz sprowadzaniem robotnikw,
co byo szczeglnie istotne z uwagi na dotkliwy brak siy roboczej. Ko-
nieczno popierania imigracji pocigaa za sob rozliczne nastpstwa.
Poniewa imigranci byli czsto innego wyznania, w 1741 r. zagodzono
nietolerancyjne ustawodawstwo religijne. W 1739 r. robotnicy manufaktur
zostali uwolnieni od podatkw i suby wojskowej. Specjalne przywileje
265
o
D,
-
ia
Wydobywanie rudy w kopalni w Falun, ilustracja z mapy grniczej okrgu Stora Kop-

dla manufaktur przewidyway zwolnienie produktw eksportowych z ce.
Zakadajcy nowe przedsibiorstwa mogli w szerokim zakresie korzysta
z budulca z lasw krlewskich.
Polityka popierania manufaktur, mimo gonych sprzeciww ze strony
rzemielnikw i istniejcych w rzdzie tendencji do opieki nad tradycyjnym
rzemiosem, zdecydowanie dominowaa. Przeciwnicy podkrelali, i ogra-
nicza si ona do faworyzowania nielicznych wielkich przedsibiorstw wy-
twarzajcych artykuy zbytku kosztem rzemiosa i przemysu domowego,
kwitncego w niektrych okolicach.
Protekcjonistyczna polityka celna stworzya korzystne warunki rwnie
dla rolnictwa. Odgrywao ono wan rol w polityce ekonomicznej okresu
rzdw kapeluszy". W 1743 r. na wniosek Jzefa Hanssona z Mossebo
stany uchwaliy, i nowe dwory chopskie zakadane na ziemi opodatkowanej
(skatte) bd zwolnione od podatkw; w 1757 r. uchwaa ta zostaa roz-
cignita take na ziemie szlacheck i krlewsk. Tym samym popierano
zagospodarowywanie nieuytkw. Nastpio zagodzenie ustawodawstwa
dotyczcego podziau gospodarstw i zatrudniania najemnikw. Szczeglnie
wane byy postanowienia o komasacji gruntw (1757, 1762). Wyraz
nowych prdw stanowi projekt zaoenia szk dla wzorowych rolnikw,
ktrzy by dawali przykad caej wsi, przyjty przez riksdag w 1741 r.,
ale nie realizowany.
267
Przedmiotem kontrowersji midzy stanem chopskim a rzdem staa
si sprawa magazynw parafialnych. W latach urodzaju chopi skadali
cz zboa w magazynach, korzystajc ze pniej w okresach godu.
W 1759 r. Rada Krlestwa prbowaa ustanowi obowizek magazynowa-
nia zboa, chopi wszake obstawali konsekwentnie przy utrzymaniu zasady
penej dobrowolnoci.
Powaniejszym problemem spornym byy obcienia gospodarstw chop-
skich na ziemi krlewskiej i opodatkowanej. Chopi domagali si, by
rozliczne podatki i czynsze w naturze byy zastpione jednym podatkiem
pieninym. Postanowienia w tej sprawie zapaday ju w 1735 r., ale in-
flacja powstrzymaa proces zamiany dawnych podatkw.
Polityka ekonomiczna w okresie rzdw kapeluszy" dowodzi, e baza
spoeczna partii bya stosunkowo wska. Gwne jej oparcie stanowia
rozwijajca si biurokracja oraz wielcy kupcy, bankierzy i przedsibiorcy.
Szlachta, chopi, rednie mieszczastwo skaniay si do opozycji, czy to
rojalistycznej, czy reprezentowanej przez czapki".
Procesy spoeczne, przede wszystkim postpujce zacieranie si barier
midzystanowych i ksztatowanie si nowych warstw spoecznych, osabiay
parti rzdzc. Procesom tym towarzyszyo zaostrzenie antagonizmw
i rosnca aktywno polityczna. Szlachta prbowaa broni swych przy-
wilejw, midzy innymi zamykajc nowym rodom dostp do Izby Rycerskiej
(1762). Przeciw partii kapeluszy" kierowao si te niezadowolenie drob-
nych i rednich kapitalistw, wzmagajce si w miar pogarszania si
koniunktury ekonomicznej.
Wyrazicielem de tej grupy bya partia czapek", ktra w cigu
20 lat przesza powan ewolucj i reprezentowaa kierunek zdecydowanie
antyfeudalny, wymierzony jednoczenie przeciw nielicznej grupie kapi-
talistw monopolizujcych handel i przemys w swych rkach.
Osignicie jesieni 1764 r. przez parti czapek" wikszoci w riksdagu,
a take w Tajnej Komisji, pocigno za sob upadek rzdw kapeluszy".
Tajna Komisja zaatakowaa przede wszystkim polityk finansow rzdu,
co byo w peni uzasadnione krytycznym stanem finansw krlestwa.
Uderzenie opozycji byo skierowane take przeciw profrancuskiej polityce
zagranicznej. Partia czapek" pozostaa nadal wierna swemu probrytyj-
skiemu stanowisku, a istotnym argumentem byo wzmocnienie midzy-
narodowej pozycji Anglii po pokoju wersalskim w 1763 r.
Przejcie wadzy przez parti czapek" oznaczao wic zmian polityki
zagranicznej i wewntrznej. Jedn z pierwszych zapowiedzi nowego kie-
runku bya prba zblienia z Dani. Wbrew sprzeciwom dworu Rada
268
Sdermalmtorg  (wybrzee  poudniowe)  w  Sztokholmie,   obraz  Johana  Sevenboma

Krlestwa i Tajna Komisja riksdagu postanowiy zrealizowa plan ma-
estwa nastpcy tronu Gustawa z crk krla duskiego Fryderyka V,
Zofi Magdalen. Umowa o tym zwizku zostaa zawarta w 1750 r. Dal-
szym posuniciem by traktat szwedzko-brytyjski, podpisany w 1766 r.
bez zgody Francji. Stosunki midzy Szwecj a Rosj ulegy poprawie, ale
mimo szafowania wielkimi sumami pienidzy na kaptowanie stronnikw
Katarzyna II nie zdoaa wcign Szwecji w orbit polityki rosyjskiej.
Rwnie radykalnego zwrotu dokonaa partia czapek" w zakresie polityki
finansowej i walki z inflacj. Poniewa banki nie majc pokrycia krusz-
cowego dla zwikszonej emisji banknotw zawiesiy w 1762 r. wymian,
postanowiono, poprzez wpaty ze skarbu pastwa, podnie zapasy srebra,
ograniczajc zarazem emisj nowych pienidzy papierowych.
Polityk ekonomiczn partii czapek" cechowaa oszczdno. W 1766 r.
zostao wydane zarzdzenie ograniczajce konsumpcj luksusow. Zaka-
zano spoywania kawy, czekolady, ponczu i wielu innych podobnych
artykuw, m. in. win. Wprowadzono rygorystyczne przepisy dotyczce
ubiorw, mebli, porcelany. Podniesiono te opaty od konsumpcji tytoniu.
Oszczdno dotkna przemys; kredyty pastwowe zostay obwaro-
wane wieloma zastrzeeniami. Protekcjonizm nie zosta zupenie zarzucony,
ale powanie ograniczony.
269
Miasta nad Zatok Botnick na pnoc od Gavle, popierane przez
inne miasta rodkowej i poudniowo-wschodniej Szwecji, uzyskay w 1765 r.
prawo prowadzenia handlu zagranicznego. By to cios dla kupiectwa sztok-
holmskiego, ktre odpowiedziao daniem ustanowienia wolnej chopskiej
eglugi w caym krlestwie szwedzkim, czego od dawna domagali si chopi.
Wprowadzona, mimo oporu wadz, wolna egluga chopska oznaczaa,
e rolnicy mogli przewozi swe towary bezporednio do Sztokholmu, nie
korzystajc z porednictwa mniejszych miast.
Zaostrzenie si przeciwiestw spoecznych i wzrost aktywnoci poli-
tycznej, poprzedzajce objcie rzdw przez stronnictwo czapek", charak-
teryzoway cay riksdag w 1765/66 r., najduszy w historii Szwecji. Due
nowe grupy spoeczne: redniozamone mieszczastwo i nisze duchowie-
stwo, poczy powanie wpywa na ycie polityczne, spoeczne, gospo-
darcze. Ujawniy si kontrowersje w obrbie stanw  wyraz nowych
antagonizmw klasowych uksztatowanych przez rozwijajcy si kapita-
lizm. Duchowiestwo popierane przez dwie nisze izby stanowe wymogo
w 1766 r. uchwa skierowan przeciw dostojnikom kocielnym.
Przewag w reprezentacji stanowej duchowiestwa posiada redni kler,
pastorzy przeciwstawiajcy si zarwno wyszej hierarchii, jak i niszemu
duchowiestwu.
Podobnie przedstawia si skad spoeczny Izby Mieszczaskiej. Nowa
ordynacja wyborcza z 1766 r. bya skierowana przeciw mieszczanom pe-
nicym urzdy oraz posiadajcym ziemi i manufaktury w okolicach wiej-
skich.
O deniach, a zarazem sile grup spoecznych, ktre doszy wwczas
do gosu, wiadcz postanowienia rlksdagu. Najbardziej znamienne jest
rozporzdzenie o wolnoci druku, uchwalone w 1766 r., a znoszce
ustanowion w 1686 r. cenzur pastwow. Stany wieckie zamierzay
take znie cenzur kocieln, ale duchowiestwo obronio j w stosunku
do dzie teologicznych. Szwecja bya trzecim pastwem, po Wielkiej Bry-
tanii i Niderlandach, ktre wprowadzio wolno sowa.
Demokratyczne oblicze partii czapek" znalazo wyraz w popieraniu
owiaty ludowej.
Mimo zwycistw partia czapek", ktra reprezentowaa mod szwedzk
buruazj, nie moga dugo utrzyma wadzy. Miaa przeciw sobie arysto-
kracj, siln biurokracj, bankierw i wielkich kupcw, potne jeszcze
siy spoeczne, stanowice oparcie dwch partii: dworskiej i kapeluszy".
Prba powstania rojalistycznego w Yastergotlandzie w 1766 r. zostaa szybko
stumiona, ale zarwno dwr, jak kapelusze" podjli zaciek walk z rz-
270
dem czapek", wykorzystujc jego bdy oraz niepowodzenia polityki za-
granicznej i finansowej.
Najgroniejszym przeciwnikiem rzdu by nastpca tronu, dwudziesto-
letni Gustaw. Chocia stany dbay o kierunek jego wychowania, mianujc
i usuwajc wychowawcw, mody krlewicz nie zamierza zadowoli si
pozycj swego sabego ojca. Zapatrzony w dwr francuski dy do absolu-
tyzmu owieconego, widzc susznie gwnego przeciwnika nie w partii
kapeluszy", ale w czapkach". Plany Gustawa, ktry wysun si na
czoo stronnictwa dworskiego, popiera przedstawiciel Francji, hrabia
de Choiseul.
Stagnacja ekonomiczna oraz zaangaowanie Rosji w sprawy polskie,
a nastpnie  po 1768 r.  take w wojn z Turcj, stworzyy sytuacj
sprzyjajc dworowi. W listopadzie 1768 r. nastpca tronu odczyta
przed Rad deklaracj krlewsk, zawierajc protest przeciw ograniczeniu
wadzy krla przez nowe postanowienia parlamentu.
Gustaw w porozumieniu z Choiseulem przygotowywa zamach stanu,
mia jednak przeciw sobie krla i krlow, ktrzy pamitni niepowodze
1756 r., chcieli zwoania stanw, liczc na porak rzdzcej partii przy
wyborach. Do tego zmierzaa te dziaalno partii kapeluszy".
Kryzys polityczny zaostrzy si w grudniu 1768 r. i zakoczy zwoaniem
riksdagu, tak jak da tego Adolf Fryderyk, ujawniajc sabo rzdu.
Gustaw wraz z grup politykw nalecych do partii kapeluszy" przy-
gotowa projekt nowej konstytucji, rozszerzajc zakres wadzy krlewskiej.
Opozycja z nadziej oczekiwaa na zwoanie riksdagu.
W kampanii politycznej, towarzyszcej wyborom do parlamentu
w 1769 r., na pierwszy plan wysuway si trudnoci gospodarcze, spowodo-
wane deflacj. Chocia partia rzdzca odpowiedzialno za nie skadaa
na wczeniejsz polityk partii kapeluszy" i ich wojenne awanturnictwo,
zostaa pokonana.
Zgodnie z wol Rady, ktra obawiaa si niechtnych jej urzdnikw,
a wbrew woli krla riksdag zebra si nie w stolicy, lecz w Norrkpingu;
byo to jednak ostatnie zwycistwo partii czapek". Opozycyjna wikszo
riksdagu bya przygotowana do obalenia rzdu. W maju 1769 r. 10 czon-
kw Rady otrzymao dymisj, a na ich miejsce powoano politykw partii
kapeluszy". Po zmianie rzdu riksdag przenis swe obrady do Sztok-
holmu. Sytuacja polityczna bya nadal napita. Aby zmniejszy trudnoci
finansowe, trzy wysze stany przegosoway zarzdzenie o zakazie produkcji
wdki, co miao prowadzi do ograniczenia importu zboa. Gwatowna
reakcja chopw zmusia do wycofania zakazu i rezygnacji z tej drogi
ratowania rwnowagi finansowej. Wspdziaanie dworu i partii kape-
 271
luszy" przy obaleniu rzdw czapek" nie miao perspektyw na przyszo.
Projekt konstytucji nie zosta przedstawiony stanom, zastpiono go pro-
pozycj tzw. aktu bezpieczestwa, ktry chroni osob panujcego, ale nie
rozszerza jego wadzy. I ta propozycja nie spotkaa si, poza duchowie-
stwem, z aprobat stanw.
W polityce gospodarczej i w stosunkach midzynarodowych rzd,,kape-
luszy" usiowa stosowa system kompromisw i prodkw, jednak bez
wielkiego powodzenia. Odstpi od posuni deflacyjnych, ale te nie po-
wrci do dawnej polityki finansowej, ktra prowadzia do inflacji. Zacho-
wano wprowadzone przez poprzedni rzd ograniczenia importu, znoszc
tylko zakaz spoywania kawy oraz przepisy dotyczce ubiorw, mebli itp.,
ktre nigdy nie byy respektowane.
Rwnie chwiejne i niekonsekwentne byy dziaania nowego rzdu na
forum midzynarodowym. Tradycyjna sojuszniczka partii kapeluszy",
Francja, popieraa absolutystyczne denia nastpcy tronu, natomiast
Rosja, Dania i Prusy zdecydowane byy nie dopuci do wzmocnienia
wadzy krlewskiej w Szwecji. W kocu 1769 r. Rosja zawara ukad z Pru-
sami i Dani; trzy pastwa zobowizyway si przeciwdziaa wszelkim
prbom zmiany w Szwecji konstytucji z 1720 r. Porozumienie to, dotyczce
wewntrznych spraw tego kraju, byo podobne do ukadw, ktre panujcy
Prus i Rosji zawarli wczeniej w sprawie Polski, i dowodzio upadku midzy-
narodowej pozycji pastwa szwedzkiego. Rola ambasadora rosyjskiego
w Sztokholmie i w Warszawie bya do podobna. W obu krajach cieray
si te wpywy Rosji i Francji.
Powrt partii kapeluszy" do wadzy musia doprowadzi do zaostrze-
nia antagonizmw spoecznych, co ujawnio si ju w czasie riksdagu
w 1769/70 r. W tak zoonej sytuacji naga mier Adolfa Fryderyka
(12 lutego 1771 r.) miaa powane nastpstwa. Wiadomo o mierci ojca
zastaa Gustawa w Paryu. Nastpca tronu wraca do kraju zdecydowany
dokona przewrotu absolutystycznego. Przed opuszczeniem Francji zawar
porozumienie o subsydiach; Francja chciaa udzieli mu poparcia mili-
tarnego, wysyajc flot na Batyk, ale Gustaw uzna t interwencj za
niepodan.
Doceniajc niebezpieczestwo przewrotu, Rada postanowia, i natych-
miast zoy przysig na wierno Gustawowi, nie czekajc, a zaprzysie
przed stanami swe krlewskie zobowizania, co zgodnie z konstytucj
miao zawsze poprzedza objcie tronu. Pospiesznie uoono prowizoryczne
zobowizania, zawierajce potpienie absolutyzmu, ktre Gustaw pod-
pisa jeszcze w Paryu. Byo to z jego strony posuniecie taktyczne, po-
dobnie jak deklaracje skadane po powrocie do Sztokholmu w maju 1771 r.
272
W riksdagu, ktry mia obwoa Gustawa krlem, adna partia nie
miaa zdecydowanej wikszoci. Izba Rycerska popieraa parti kape-
luszy", pozostae trzy stany opowiedziay si natomiast za czapkami".
W tych warunkach ambasadorowi rosyjskiemu I. A. Ostermanowi atwo
byo nakoni przywdcw partii czapek" do porozumienia z kapelu-
Chopi  powracajcy  dii domu pc pracy na paskiej ziemi, rysunek C. A. Ehrensvarda,
1757 r.
szami", skierowanego przeciw absolutystycznym deniom Gustawa. Kom-
promis ten jednak jak i wszystkie poprzednie okaza si nietrway. Stany nie
mogy doj do zgody na temat zobowiza krlewskich.
Walka polityczna nie ograniczaa si do parlamentu. W licznych pis-
mach polemicznych cierali si zwolennicy rwnoci spoecznej z obrocami
przywilejw szlacheckich. W drukach tych nietrudno odnale echa idei
Rousseau. Mieszczanie wypowiadali si za liberalizmem gospodarczym,
chopi chcieli ziemi na wasno i wykupu podatkw. W caym kraju
wzrastao napicie spoeczne, mona byo oczekiwa powaniejszych roz-
ruchw, tym bardziej e rosnca na skutek inflacji droyzna i ze zbiory
podsycay wzburzenie ludnoci.
W riksdagu linia podziau coraz wyraniej biega nie midzy partiami,
lecz midzy szlacht i pozostaymi stanami. Z najwikszym trudem, w du-
ym stopniu dziki zakulisowej dziaalnoci obcych poselstw, po kilku-
miesicznych debatach stany zgodziy si na now formu zobowiza
krlewskich. Wkrtce potem nieszlachecka wikszo riksdagu obalia
rzd. W Radzie Krlestwa zasiedli ponownie politycy partii czapek".
Wobec takiego obrotu sprawy Gustaw zdecydowa, i nadszed dla czas
dziaania.

273
ZAMACH STANU 1772 r. - WPROWADZENIE RZDW ABSOLUTNYCH
Objcie wadzy przez parti czapek" wywoao gbokie zaniepoko-
jenie szlachty, ktra obawiaa si o swe prawa i przywileje stanowe. Nie
bez podstaw, nisze stany bowiem konsekwentnie zmierzay do zniesienia
barier dzielcych je od szlachty.
Gd spowodowany nieurodzajem w poprzednim roku zaogni sytu-
acj wewntrzn. Import zboa i zapasy z magazynw pastwowych,
rozdawane w okolicach najbardziej dotknitych klsk, nie wystarczay na
zaspokojenie palcych potrzeb. Rzd chcia wprowadzi zakaz pdzenia
wdki i obniy ca zboowe. Debaty na ten temat w riksdagu toczyy si
w gorcej atmosferze, bez szans na pozytywne zakoczenie.
Wszyscy niezadowoleni: szlachta, bogate mieszczastwo sztokholmskie,
zwaszcza wielkie rody kupieckie, zwane szlacht ze Skeppsbr" od dziel-
nicy, w ktrej znajdoway si ich rezydencje, a take biedota sztok-
holmska i masy chopskie wrogo usposobione wobec rzdu, stanowili pod-
por partii dworskiej. Propaganda krlewska umiejtnie podsycaa nastroje
ludnoci, operujc w miar potrzeby nawet hasami antyarystokratycznymi.
Wycigano na jaw najbardziej ciemne strony rzdw partii: korupcj,
zwizek z obcymi mocarstwami, wskazujc na krytyczne pooenie, w jakim
znalaza si Polska, jako na grone memento dla Szwecji. Podpisane w lu-
tym 1772 r. preliminaria pierwszego traktatu rozbiorowego, a potem sam
traktat (5 VIII 1772) midzy Katarzyn II, Fryderykiem II i Jzefem II
odbiy si w krlestwie szwedzkim szczeglnie gonym echem.
Gustaw III, ktry od wstpienia na tron myla o dokonaniu zamachu
stanu, w lecie 1772 r. uzna, i nadszed czas urzeczywistnienia tych pro-
jektw. W krgu zaufanych dworakw, przy udziale ambasadora fran-
cuskiego Karola Gravier de Yergennes, zosta opracowany plan dziaania.
Gwnym jego autorem by pukownik dragonw, szlachcic finlandzki
Jakub Magnus Sprengtporten. Plan ten przewidywa, e Sprengtporten
wywoa powstanie w Finlandii i zgromadzi wojsko, z ktrym popynie
do Sztokholmu, aby opanowa stolic. Nieco pniej postanowiono, e
wielki owczy Johan Christopher Toll podniesie w tym samym czasie bunt
w Kristianstadzie (na wybrzeu wschodnim Skanii).
Pocztek by niepomylny dla zamachowcw. Sprengtporten napotka
w Finlandii nieoczekiwane trudnoci, a kiedy wreszcie zebra dostateczn
liczb onierzy i odpyn z nimi, kierujc si do Sztokholmu, niepo-
mylne wiatry zatrzymay po drodze jego aglowce. W Kristianstadzie
Toll i jego sprzymierzecy ju 12 sierpnia podporzdkowali sobie miejsco-
wy garnizon, traf jednak chcia, e niemal natychmiast spisek ten zosta
274
ujawniony przez nadnamiestnika Sztokholmu odbywajcego podr in-
spekcyjn po kraju z ramienia Rady Krlestwa. Powiadomi on Rad,
ktra take z innych rde dowiedziaa si o przygotowywanym prze-
wrocie. Zanim jednak podjto jakie kroki, Gustaw III na czele gwardii
paacowej 19 sierpnia 1772 r. obsadzi waniejsze obiekty w miecie i aresz-
towa czonkw Rady. Nie napotka adnego oporu, przewrt odby si
cakowicie bez rozlewu krwi, przy radosnym aplauzie tumw.
Przewrt dokonany przez Gustawa III nie pocign za sob take
bezporedniej interwencji pastw ociennych, przewidzianej rosyjsko-du-
skim ukadem z 1769 r. Rosja bya wwczas zaabsorbowana sprawami pol-
skimi i miaa zwizane rce wojn z Turcj. Oba dwory, kopenhaski
i petersburski, zachoway wprawdzie wrog rezerw, a w sierpniu 1773 r.
podpisay nowy tajny traktat wymierzony przeciw Szwecji, ale nie podjy
adnych krokw militarnych.
Mao chwalebny upadek rzdw parlamentarnych, ktrych  poza
nielicznymi politykami  nikt nie aowa, zaciy ujemnie na rozwoju
kraju; historycy i pisarze przejli sdy propagandy Gustawa III. Ekspo-
nowano anarchi, korupcj, ingerencj obcych mocarstw w ycie polityczne,
wskazywano, i rzdy kapeluszy" i czapek" byy oparte na wskiej
bazie spoecznej. Do tych pogldw zbliali si take polscy historycy,
midzy innymi Wadysaw Konopczyski; wedle niego zamach stanu
w 1772 r. pooy kres anarchii wewntrznej i rzdom partyjnym, ktrych
nastpstwem by upadek midzynarodowego znaczenia Szwecji. Zdaniem
wielu historykw szwedzkich Gustaw III mia uchroni kraj przed po-
dzieleniem losw Rzeczypospolitej, utrat niepodlegoci i rozbiorem mie-
dzy Dani i Rosj.
W rzeczywistoci podobiestwo sytuacji Szwecji i Polski byo tylko
pozorne. Inny ukad si wewntrznych szed w parze z odmiennym pooe-
niem midzynarodowym. Groba rozbiorw i utraty niezawisoci istniaa
tylko w propagandzie krlewskiej, podobnie jak widmo anarchii. Liberalna
i demokratyczna historiografia XIX i XX w. dowioda, i nie mona mwi
o rzeczywistym zagroeniu Szwecji ze strony Danii czy Rosji lub Prus
w 1772 r., i zasadniczo odmiennie ocenia epok wolnoci", na plan
pierwszy wydobywajc zmniejszenie rnic stanowych, wolno druku,
odpowiedzialno rzdw przed spoeczestwem reprezentowanym przez
riksdag.
W dwa dni po zamachu, 21 sierpnia, Gustaw III zebra stany w wielkiej
sali paacu krlewskiego i wygosi przemwienie, uzasadniajc przewrt
koniecznoci ratowania zagroonej ojczyzny, zniesienia despotyzmu"
275
rzdw partii, przywrcenia praworzdnoci. Krl by znakomitym mwc,
umia, jak niegdy Gustaw I Waza, porywa suchaczy. Zgromadzeni
przedstawiciele stanw, ci sami, ktrzy p roku przedtem wynieli do
wadzy parti czapek", zaakceptowali zamach uchwalajc konstytucj
przedstawion przez Gustawa III.
Akt mia praktyczny charakter i nie stanowi wyrazu okrelonych idei
Gustaw III, portret olejny pdzla   Lorensa  Pascha
polityczno-prawnych. Mona w nim co prawda odnale niektre idee
fizjokratw francuskich i echa Monteskiuszowego podziau wadz. Wiele
te w konstytucji Gustawa III zostao zaczerpnite z dawnego prawa
szwedzkiego, szczeglnie z ustawodawstwa Gustawa Adolfa, monarchy,
do ktrego tradycji Gustaw III chtnie nawizywa, podobnie jak do tra-
dycji zaoyciela dynastii Wazw, Gustawa I.
276
Nowa konstytucja nie ustanawiaa penego jedynowadztwa, na wzr
absolutyzmu szwedzkiego z XVII w. zachowujc liczne prerogatywy sta-
nw, znacznie jednak rozszerzya zakres wadzy krla. Wedle niej panujcy,
odpowiedzialny tylko przed Bogiem i ojczyzn, rzdzi pastwem; pod-
lega mu Rada miaa doradza, a nie rzdzi. Krl sprawowa zwierzchno
nad najwyszymi urzdami i mianowa urzdnikw. Przy nominacjach
decydowa miay zdolnoci i kwalifikacje, a nie urodzenie, o ile nie szo
ono w parze z innymi przymiotami  tym dwuznacznym stwierdze-
niem autorzy konstytucji pragnli zadowoli zarwno szlacht, jak
i nisze stany.
W zakresie polityki zagranicznej uprawnienia krla byy ograniczone
przez Rad i stany. Bez ich zgody nie mg zaczyna wojny, zawiera po-
koju i przymierzy. W sprawach wewntrznych krl mia prawo wydawa
zarzdzenia administracyjne, natomiast ustanawianie nowych praw po-
zostao w kompetencji riksdagu; nie zostao przy tym sprecyzowane, ktry
akt ma charakter zarzdzenia, a ktry ustawy. Krl dysponowa dochodami
pastwowymi, ale naoenie nowych podatkw wymagao akceptacji sta-
nw. Riksdag sprawowa te kontrol nad polityk finansow.
Rada utracia charakter rzdu i zostaa cile zwizana z najwy-
szymi urzdami pastwowymi. Wrd jej czonkw przewag mieli
prawnicy, poniewa speniaa ona funkcje najwyszego trybunau. W orga-
nizacji administracji centralnej konstytucja 1772 r. nie wprowadzia powa-
niejszych zmian.
Postanowienia konstytucji dotyczce riksdagu zmierzay do ograniczenia
jego roli oraz do wzmocnienia wpywu krla we wszystkich czterech izbach.
Krl decydowa o zwoaniu stanw, nie bdc zwizany adnymi ustawo-
wymi terminami. Podstawowe uprawnienia parlamentu: ustanawianie praw,
uchwalanie podatkw, decyzje o wojnie i pokoju, zostay okrojone. Riksdag
zachowa prawo inicjatywy ustawodawczej, dzielc je z krlem, prawo
weta przeciw wojnie, zwierzchno nad Riksbankiem oraz cz dawnych
kompetencji w zakresie podatkw. Przedstawiciele stanw mogli ponadto
skada krlowi skargi, rodzaj interpelacji, w sprawach administracji i po-
lityki ekonomicznej.
Konstytucja gustawiaska anulowaa wszystkie akty uchwalone po
1680 r. Miao to istotne znaczenie, midzy innymi dla funkcjonowania
riksdagu. Przywrcony zosta bliski, osobisty kontakt midzy krlem
a parlamentem, krl odzyska prawo powoywania marszaka i talmanw,
w Izbie Rycerskiej wprowadzono na powrt podzia na 3 klasy (hrabiowie
i baronowie, czonkowie Rady, nisza szlachta). Tajna Komisja riksdagu
zostaa zniesiona; konstytucja przewidywaa istnienie dwch komisji:
277
pastwowej  i  bankowej,  zoonych  z przedstawicieli  trzech  wyszych
stanw.
ycie parlamentarne tak aktywne w poprzednim okresie niemal cako-
wicie zamaro. Partiom zakazano dziaalnoci.
Niewiele jest w historii Szwecji postaci, o ktrych panowayby tak
kontrowersyjne opinie, jak o Gustawie III. Mwiono, i ma oblicze Janusa;
jedna strona wyraa uczucie obowizku, druga lekkomylno i umiowanie
przyjemnoci. Na podkrelenie zasuguje te urok osobisty i umiejtno
zdobywania popularnoci szerokich rzesz, co podczas zamachu stanu
i w pniejszych krytycznych sytuacjach odegrao du rol. Nieliczni tylko
widzieli starann reyseri wystpie Gustawa III, wikszo dawaa
si porwa krasomwstwu oraz demagogii patriotycznej i spoecznej.
Ideaem Gustawa III bya monarchia owiecona, rna wszake od tej,
jak w Prusach stworzy Fryderyk II, w Rosji Katarzyna II, w Austrii
Maria Teresa. ywe kontakty z Francj, z najwybitniejszymi mylicielami
epoki Owiecenia, oddziayway na pogldy krla. Przede wszystkim jednak
ukad si spoecznych w Szwecji by zupenie inny ni w Rosji, Prusach
czy Austrii. Nie lektura dzie Woltera, ale nacisk nieszlacheckich stanw
zmusi Gustawa III do dziaalnoci reformatorskiej, sigajcej znacznie
gbiej ni reformy innych wadcw, chocia idee rwnoci stanw byy
mu rwnie obce. Osoby nieszlacheckiego stanu nie byy dopuszczone do
stou krlewskiego bez wzgldu na zajmowane stanowisko. Natomiast
uzyskanie nobilitacji przy posiadaniu majtku i urzdu nie przedstawiao
trudnoci.
Z armii krl zamierza usun nieszlacheckich oficerw. Niektre
regimenty, jak korpus gwardii, miay wyranie arystokratyczny charakter
i cieszyy si rozlegymi przywilejami. Protegujc szlacht, Gustaw III
rozwia nadzieje, jakie chopi i mieszczanie pokadali w zamachu stanu.
Najwczeniej niezadowolenie ogarno chopw, ciko dotknitych kls-
kami godu i epidemii. Ze Skanii, Hallandu, Finlandii napyway liczne
skargi na paszczyzn i inne ciary, do ktrych szlachta zmuszaa
chopw.
Z pocztku Gustaw III zajmowa dosy yczliwe stanowisko wobec
skarg, w miar jednak jak rosy niepokoje, usiowa je zoy na karb
agitacji duskich i rosyjskich podegaczy i wspdziaajcych z nimi
czapek". Powanym ciosem dla chopw by zakaz wykupu podatkw,
wprowadzony w 1773 r. Chopi powszechnie sarkali na zakaz domowej
produkcji wdki, a pniej na prby scentralizowania i zmonopolizowania
gorzelnictwa przez pastwo. Z projektem tym wystpi w 1774 r. Johan
 278
Liljencrantz, najwybitniejszy z doradcw ekonomicznych Gustawa III.
W 1775 r. zostaa utworzona dyrekcja gorzelni, ktra zaoya szereg
duych wytwrni alkoholu, cz z nich oddajc w dzieraw.
Mieszczanie mieli rwnie wiele powodw do niezadowolenia z polityki
gospodarczej Gustawa III. Krl jako zwolennik fizjokratyzmu zmierza
do zniesienia przywilejw i monopoli. Z inicjatywy Liljencrantza w 1775 r.
ustanowiony zosta wolny handel zboem, najpierw tylko w Finlandii,
a w 1780 r. w caym krlestwie, co wywoao sprzeciwy kupcw zbo-
owych.
Wielkie i miae przedsiwzicie ekonomiczne stanowia reforma walu-
towa przygotowana przez Liljencrantza i wprowadzona l stycznia 1777 r.
Zamkna ona okres kilkuletnich wysikw nad zrwnowaeniem budetu
pastwowego i podniesieniem kursu waluty szwedzkiej. Zniesienie wielu
dni witecznych miao np. prowadzi do zwikszenia produkcji, a loteria
pastwowa przynie nowy dochd skarbowi. Najwaniejszym jednak pro-
blemem byo przywrcenie wymiany banknotw Riksbanku, zawieszonej
w 1745 r. Warto pienidzy papierowych nie sigaa nawet poowy ich
wartoci nominalnej, co bardzo niekorzystnie odbijao si na rozliczeniach
midzynarodowych. Realizacja reformy zostaa opniona na skutek licz-
nych gosw krytycznych i protestw bankw. Dwie wysokie poyczki
pastwowe zacignite w Amsterdamie uatwiy wprowadzenie nowej,
srebrnej waluty. Nowy riksdaler rwna si 12 szylingom, a jeden szyling 
12 rundsticken. Wprowadzenie reformy w czasie korzystnej koniunktury
gospodarczej zapobiego powaniejszym wstrzsom i przyczynio si w duej
mierze do jej powodzenia.
Krl, a w jeszcze wikszym stopniu Liljencrantz, przywizywali wielkie
znaczenie do importu kapitau i popierali imigracj obcych kupcw i przed-
sibiorcw. Liljencrantz rozumia, e panujca w Szwecji nietolerancja
wyznaniowa stanowi czynnik hamujcy dla cudzoziemcw, katolikw lub
ydw, i dowodzi, e zwikszenie wolnoci religijnej przycignie do kraju
obce kapitay. Gustaw III, dosy obojtny w sprawach reliii, przysta na
propozycje swego doradcy. Mimo zaciekego oporu wikszoci kleru riksdag
uchwali w 1779 r. deklaracj o wolnoci religii, a w dwa lata pniej
zostao wprowadzone nowe prawo, przyznajce wolno religijn wszystkim
cudzoziemcom osiadym w Szwecji. W 1782 r. ukazao si ponadto specjalne
zarzdzenie dotyczce ydw; zezwolono im osiedla si bez przeszkd
w najwikszych miastach oraz zakada synagogi.
Jeli polityka wyznaniowa Gustawa III bya dyktowana przede wszyst-
kim wzgldami praktycznymi, to w reformach sdownictwa w powanym
stopniu znalazy wyraz humanitarne idee, waciwe owieconemu stuleciu.
279
Wprawdzie Gustaw III nie dokona, wzorem innych monarchw, kody-
fikacji prawa, ale zagodzi i unowoczeni wymiar sprawiedliwoci. Ju
w 1772 r. zostay ostatecznie zniesione tortury, nominalnie zabronione od
1734 r., lecz mimo to w dalszym cigu stosowane. Z inicjatywy krla riks-
dag w 1778/79 r. znis kar mierci za niektre przestpstwa. Poprawie
ulega prawna sytuacja dzieci pozamaeskich i ich matek  krok na owe
czasy bardzo postpowy.
Chocia krl zachowywa umiar w swej polityce ekonomicznej, socjal-
nej i wyznaniowej, rne jego decyzje wywoyway niezadowolenie, ktre
ujawniao si czy to na forum riksdagu, czy w druku. Gustaw III w 1774 r.
znowelizowa prawo o wolnoci druku, znacznie zawajc zakres swobd;
zakaza krytykowania polityki zagranicznej, ataki za na rzd byy trakto-
wane jako zdrada i zbrodnia przeciw majestatowi krlewskiemu. Wolno
byo tylko wypowiada si na temat dziaalnoci poszczeglnych urzd-
nikw. Wprowadzona zostaa cisa cenzura ksiek, broszur i gazet.
Stopniowo restrykcje staway si coraz ostrzejsze. Surowymi represjami
krl pragn zdawi pras opozycyjn.
Gustaw III, gboko przekonany o swej wielkiej popularnoci, nie
docenia rozmiarw i siy narastajcej opozycji, obejmujcej wszystkie
stany. Kiedy w kwietniu 1786 r. postanowi zwoa parlament, chcc
Pracujcy chopi, akwarela Pehra Hrberga z koca XVIII w.
250
zatrze ze wraenie, jakie wywara zmiana prawa o wolnoci druku, nie
spodziewa si, e spotka si z jawnym oporem w kadej z czterech izb.
Ju podczas siedmiotygodniowej kampanii wyborczej poprzedzajcej riks-
dag opozycja podja ataki na despotyczne rzdy Gustawa III. Nawet
w Izbie Rycerskiej stronnicy krlewscy stanowili mniejszo. Opozycja
bya podzielona na trzy grupy: tzw. Parti Ludow (Lantpartiet), okrelan
te mianem patriotw", grup dawnych czapek", skupion wok
dwch wybitnych politykw Claesa von Frietzcky i barona Charles'a De
Geer, oraz najskrajniejsz grup Karla Fredrika Pechlina, dosy cile
powizan z ambasadorem rosyjskim Markowem.
Krl kosztem ustpstw i rnych wybiegw nie dopuci do powanego
kryzysu politycznego. Riksdag w 1786 r. stanowi jednak punkt zwrotny
w polityce wewntrznej Gustawa III. Zrozumiawszy, e opozycja szlachecka
ma charakter polityczny i dy do zmian konstytucyjnych, natomiast chopi
i mieszczanie akceptuj siln wadz krlewsk, a niezadowolenie ich spro-
wadza si do problemw spoecznych i ekonomicznych, postanowi oprze
si w wikszym stopniu na trzech nieszlacheckich stanach. Nie rezygnujc
z zasadniczego kierunku polityki gospodarczej, stara si pozyska chopw,
duchowiestwo i mieszczan szeregiem posuni, ktre odpowiaday ich
postulatom. Zrezygnowa np. z monopolu na tyto, ograniczy sprzeda
prebend. W 1787 r. przywrcone zostao prawo domowego wyrobu wdki.
Pierwsze lata po zamachu stanu w 1772 r. to okres intensywnych zbroje
szwedzkich. Jakkolwiek Rosja i Dania nie interwenioway w 1772 r.,
trudno byo spodziewa si, e Katarzyna II wyrzeknie si wpyww
w Szwecji i zrezygnuje ze swych ekspansywnych planw w basenie batyc-
kim. Pozornie przyjazne stosunki midzy krlem szwedzkim a jego kuzynk
zasiadajc na tronie carw nie przeszkadzay ambasadorowi rosyjskiemu
w Sztokholmie podsyca opozycji przeciw Gustawowi III.
Antagonizm midzy Szwecj a Rosj i Dani ujawni si wyranie
w 1778 r. w zwizku z kwesti stosunku do wojny o niepodlego
w Ameryce Pnocnej. Sojusz z Francj oraz handlowe interesy Szwecji
wymagay zachowania neutralnoci. Prby utworzenia przymierza pastw
neutralnych napotykay powane trudnoci, poniewa Dania dya do
wyeliminowania Szwecji z tego aliansu. Dopiero w 1779 r. porozumienie
szwedzko-rosyjskie zmusio Dani do zmiany stanowiska. W lecie nastp-
nego roku Szwecja, Rosja i Dania podpisay traktat o zbrojnej neutralnoci
i respektowaniu prawa wolnej eglugi. W 1. 1781  1782 do traktatu tego
przystpiy take Prusy, Austria, Portugalia i Krlestwo Obojga Sycylii.
Neutralno Szwecji bya w rzeczywistoci poparciem zrewoltowanych
281
stanw, ktrym statki pod szwedzk bander dostarczay potrzebnych
surowcw. Wielu szwedzkich oficerw i marynarzy walczyo po stronie
amerykaskiej. W 1783 r. Szwecja, jako pierwsze z pastw neutralnych,
uznaa niepodlego Stanw Zjednoczonych.
Tendencje pokojowe, jakie dominoway w polityce zagranicznej Szwecji
przez pierwsze 10 lat rzdw Gustawa III, po 1783 r. ustpiy miejsca
wyranie agresywnym deniom. W najbliszym otoczeniu Gustawa doszli
do gosu zwolennicy wojny i aneksji terytorialnych. Oni to pomagali
krlowi w przygotowaniu planw ataku na Zelandi i Norwegi. Podczas
podry do Woch i Francji Gustaw dokada niemao wysikw, by
zapewni Szwecji sprzymierzecw przeciw Rosji i Danii. W czasie wizyty
Gustawa III w Wersalu zostao zawarte tajne przymierze szwedzko-fran-
cuskie. Francja wprawdzie nie popara agresywnych planw Szwecji, ale
zobowizaa si do pomocy w wypadku zagroenia krlestwa szwedzkiego
oraz udzielia dalszych subsydiw, wykorzystanych na zbrojenia.
Zmiana charakteru szwedzkiej polityki zagranicznej zbiega si z na-
sileniem ingerencji Rosji w wewntrzne sprawy Szwecji. Nowy ambasador
rosyjski A. I. Markw, ktry przyby do Sztokholmu w grudniu 1784 r.,
z wielk zrcznoci i niemaymi rezultatami tworzy w Szwecji parti
rosyjsk", kaptujc do niej przeciwnikw krla.
Rosjanie podsycali take separatystyczny ruch w Finlandii. W kraju
tym, od stuleci zwizanym ze Szwecj, nastpiy w cigu XVIII w. bardzo
istotne przemiany. Szybki wzrost liczby ludnoci szed w parze z rozwojem
ekonomicznym i ksztatowaniem si poczucia odrbnoci narodowej. 80 %
ludnoci zamieszkujcej Finlandi mwio jzykiem fiskim. W kolegium
kancelarii zatrudniany by specjalny tumacz, ktry przekada zarzdzenia
i pisma.
Finowie, stanowicy na pocztku XIX w. czwart cz ludnoci kr-
lestwa szwedzkiego, nominalnie rwnouprawnieni ze Szwedami, w rzeczy-
wistoci zarwno w armii, jak w subie cywilnej byli gorzej traktowani.
Dyli oni konsekwentnie do tego, by stanowiska administracyjne, godnoci
kocielne, katedry na uniwersytecie w Abo byy zajmowane przez Finw.
Roso te zainteresowanie rodzim, fisk kultur.
Gustaw III powica wiele uwagi sprawom Finlandii, kilkakrotnie
odwiedza t prowincj, popiera jej rozwj gospodarczy. Nie mogo to
wszake powstrzyma dojrzewania procesw spoecznych, ktrych wyrazem
by ruch separatystyczny. Wan rol odgryway tu konflikty szwedzko-
-rosyjskie, powodujc stae zagroenie Finlandii, bezporednio naraonej
na ataki i niszczycielskie wojny.
Przywdcami separatystw fiskich byli dwaj wysi oficerowie: Gran
282
Magnus Sprengtporten oraz Johan Anders Jagerhorn. Ich agitacja miaa
najwikszy posuch w koach wojskowych, mniej natomiast pocigaa szla-
cht, mieszczan i chopw.
Sprawa Finlandii bya jedn z przyczyn nowej zbrojnej konfrontacji
szwedzko-rosyjskiej, sprowokowanej w lecie 1788 r. przez Gustawa III.
Pragn on pooy kres nieustannemu mieszaniu si Rosji w wewntrzne
konflikty krlestwa szwedzkiego oraz przywrci szwedzkie panowanie
nad terenami utraconymi po pokoju w Abo. W maju zostaa zarzdzona
mobilizacja, a w miesic pniej krl odpyn do Finlandii.
Konstytucja szwedzka nie pozwalaa krlowi zaczyna wojny bez
zgody riksdagu, przygotowano wic prowokacj: szwedzcy onierze prze-
brani za kozakw zaatakowali wasne pozycje. Tym samym mona byo
przedstawi wojn jako obronn. Szwedzi zajli Nyslott, a Gustaw III
wystosowa ostre ultimatum do Katarzyny II, rwnajce si wypowiedzeniu
wojny.
Szwedzki plan wojenny by miay, ale wydawa si realny. Rosja,
zaangaowana w wojn z Turcj, nie miaa skoncentrowanych wikszych
si na pomocy. Szwedzi zamierzali wysadzi pitnastotysiczny desant na
poudniowy zachd od Petersburga i zaj stolic przez zaskoczenie,
a gdyby to si nie powiodo, blokowa miasto i godem zmusi je do
kapitulacji. Flota wiozca onierzy szwedzkich nie dopyna jednak do
brzegu. 17 lipca w Zatoce Fiskiej napotkaa flot rosyjsk. Bitwa nie
przyniosa zwycistwa adnej stronie. Plan desantu zosta zarzucony.
Niepowodzenie wywaro due wraenie w armii i otoczeniu krla.
Oficerowie fiscy, z ktrych cz utrzymywaa kontakty z ambasadorem
rosyjskim, od pocztku przeciwni wojnie, wzmogli agitacj za oderwaniem
Finlandii od Szwecji. Gustaw III osobicie obj dowdztwo nad wojskiem,
ale brakowao mu zarwno dowiadczenia, jak zdolnoci, by w trudnych
warunkach prowadzi dziaania militarne. Po kilku kolejnych porakach
by zdecydowany zawrze pokj, zwracajc si o mediacj do kilku dwo-
rw europejskich, midzy innymi do Stanisawa Augusta.
Ten moment wybrali oficerowie fiscy, by ujawni sw spiskow dziaal-
no. 19 sierpnia, z inicjatywy Jagerhorna, wysano pismo do Katarzyny II,
deklarujc w nim w imieniu caego narodu fiskiego pragnienie zachowania
wieczystego pokoju midzy Szwecj a Rosj i proponujc pertraktacje na
temat granic. Kiedy krl na wie o tym wystpieniu zada nowej
przysigi wiernoci, 23 sierpnia w Anjala zosta utworzony Zwizek
Wojskowy.
W tym samym niemal czasie, 19 sierpnia, jako sojusznik Rosji przy-
stpia do wojny Dania. Bunt oficerski i nieprzyjacielskie kroki ze strony
283
Danii nieoczekiwanie pomogy Gustawowi III opanowa sytuacj w wojsku.
Nie podejmujc na razie ostrych represji przeciw spiskowcom, Gustaw
odpyn do Szwecji, gdzie odwoa si do ludu. Przed kocioem w Mora
wystpi wobec tumw, wzywajc do walki przeciw zbuntowanym panom
i tradycyjnym wrogom  Duczykom. Podobne przemwienia powtrzy
w innych miejscowociach, wszdzie rozbudzajc antyszlacheckie, patrio-
tyczne, a jednoczenie rojalistyczne nastroje. Chopi otrzymali bro,
tworzono lokaln obron.
Atak duski na Bohuslan nastpi we wrzeniu. Po zwyciskiej potyczce
wojska dusko-norweskie zajy kilka miejscowoci i zagroziy Gtebor-
gowi. Miasto byo jednak przygotowane do obrony i stawio opr. Nieco
pniej dziaania wojenne zostay wstrzymane na skutek interwencji dyplo-
matycznej. Anglia zainteresowana wypadkami w basenie batyckim chciaa
zachowania dusko-szwedzkiej rwnowagi si i z niepokojem obserwowaa
postpy rosyjskie. Na skutek akcji ambasadora brytyjskiego w Kopen-
hadze 9 padziernika zostao zawarte zawieszenie broni, najpierw na tydzie,
a pniej na czas nie okrelony. W lipcu 1789 r. Dania ogosia deklaracj
neutralnoci i wycofaa si z wojny.
Po zawieszeniu wojny na froncie duskim przysza kolej na rozpraw
ze Zwizkiem Wojskowym w Finlandii. Przywdcy zostali aresztowani
i osdzeni. Wyroki byy agodne, tylko jednego uczestnika spisku oficer-
skiego skazano na kar mierci.
Krl zachowa niezwykle siln pozycj, w grudniu mg zwoa riksdag,
nie obawiajc si atakw opozycji. Stany nie tylko akceptoway wojn,
ale zgodziy si na poprawk konstytucji, wedle ktrej monarcha mia
prawo rozpoczynania wojny bez zgody parlamentu. Gustaw pospiesz-
nie przygotowywa si do wznowienia dziaa wojennych na froncie
fiskim.
Kampania 1789 r. wykazaa, e ani Szwecja, ani Rosja nie mogy wygra
wojny. Walki na ldzie i morzu toczyy si ze zmiennym powodzeniem.
W nastpnym roku dziaania ldowe niemal ustay, ograniczyy si do drob-
nych potyczek. Wiksze znaczenie miay operacje na morzu. Na pocztku
lipca 1790 r. flota wojenna Szwecji z 30 tys. onierzy i marynarzy,
dowodzona osobicie przez Gustawa III, zostaa otoczona w Zatoce Wy-
borskiej i uratowaa si tylko dziki miaemu manewrowi, tracc przy tym
*/3 okrtw. Po kilku dniach szwedzka i rosyjska flota przybrzena sto-
czyy bitw pod Svensksund, zakoczon wietnym zwycistwem Szwedw.
Oba pastwa byy zmczone wojn, pocigajc za sob ogromne
koszty, a nie przynoszc adnych korzyci. Gustaw III, mimo obietnicy
subsydiw pruskich i angielskich w zamian za kontynuowanie dziaa
284
wojennych, gotw by zawrze pokj, podobnie jak Katarzyna II. Po
krtkich rokowaniach 14 sierpnia 1790 r. zosta podpisany traktat pokojo-
wy w Yarala.
Odwoujc si w 1788 r. do ludu, Gustaw III wiadomie podsyci anta-
gonizmy spoeczne, aby je wykorzysta dla wzmocnienia swej pozycji.
Skuteczno jego polityki ujawnia si podczas riksdagu w 1788/79 r. Po-
parcie duchowiestwa, mieszczastwa i przywdcw chopskich umoli-
wio krlowi walk z opozycj szlacheck. Wrogowie Gustawa mieli
przeciw sobie nie tylko dobrze zorganizowan policj, ale rwnie ochot-
nikw z Dalarna i milicj mieszczask. W cigu 3 lat dzielcych riksdag
w 1786 i 1789 r. niezadowolenie szlachty z rzdw Gustawa III znacznie
wzroso. Opozycja tworzya dwie grupy: bardziej umiarkowan, profran-
cusk, oraz skrajniejsz, prorosyjsk. Do opozycji szlacheckiej skaniay
si wskie koa najbogatszych kupcw Sztokholmu.
Rozprawa Gustawa III z opozycj bya znamienna dla jego polityki
po 1786 r. Po szeregu star 17 lutego krl wezwa 4 stany na plenarne
posiedzenie do sali krlewskiej w zamku, po czym wygosi przemwienie
pitnujce postpowanie szlachty. Nastpnie nakaza posom szlacheckim
opuci sal, a pozostaym przedstawicielom 3 niszych stanw przyrzek
zniesienie wszelkich przywilejw stanowych. Par dni pniej aktywniejsi
posowie szlacheccy zostali zamknici w areszcie domowym. Przywdcw
opozycji zwolniono dopiero po zakoczeniu obrad parlamentu. Reszt
izby szlacheckiej Gustaw pozyska za cen pewnych ustpstw, midzy in-
nymi za odstpienie od zapowiedzianego projektu zrwnania stanw.
Riksdag, zgodnie z wol krla, uchwali 21 lutego poprawk do konstytucji
z 1772 r., zwan aktem jednoci i bezpieczestwa, ktra powanie zwik-
szya zakres wadzy krlewskiej. Ograniczeniu ulegy uprawnienia stanw,
a Rada Krlestwa, po 500 latach istnienia, zostaa praktycznie zlikwido-
wana. Szlachta utracia wiele przywilejw; jedynie najwysze urzdy zostay
jeszcze zastrzeone dla osb tego stanu.
Najwiksze znaczenie, zarwno spoeczne, jak i ekonomiczne, miay
postanowienia riksdagu dotyczce chopw. Otrzymali oni prawo naby-
wania ziemi szlacheckiej nie uprawianej lub pooonej w obrbie osiedli.
Przywrcono prawo wykupu podatkw. Zagwarantowano te chopom
prawo wasnoci ziemi, pastwisk, lasw, owisk i terenw myliwskich,
zniesiono ograniczenia w sprawie zatrudnienia najemnikw w gospodar-
stwach chopskich. W ten sposb zostaa utorowana droga do rozwoju
kapitalistycznych stosunkw produkcji na wsi.
W stosunku Gustawa III do opozycji uderzaj metody, jakimi walczy
285
ze swymi szlacheckimi przeciwnikami. Widomie unika on stosowania
terroru. Ujawni si tu istniejcy wwczas w Szwecji ukad si spoecznych.
Majc za sob chopw, mieszczan i duchowiestwo, krl nie musia
opiera si na policji, aby powstrzyma dziaalno opozycji. Szlachta
jednak, a zwaszcza arystokracja, nie chciaa si wyrzec bezporedniej
wadzy. Po riksdagu w 1789 r. aktywno opozycji wzmoga si.
Podczas riksdagu w 1792 r. grupy opozycyjne zjednoczyy si i soli-
darnie zwalczay finansowe projekty Gustawa. Zmuszone do ustpstw,
przeszy do dziaalnoci konspiracyjnej.
W atmosferze narastajcej nienawici do krla-tyrana powsta plan
zamordowania Gustawa. Grupa spiskowcw, rekrutujcych si spord
oficerw gwardii, arystokratw, wysokich urzdnikw, przygotowaa za-
mach wojskowy, do ktrego sygnaem miaa by mier krla. Oczekiwano
dogodnej sposobnoci. Stworzya j maskarada w operze sztokholmskiej
16 marca 1792 r. Zamachowcem by kapitan Jakub Johan Anckarstrm.
Zraniony strzaem Gustaw III zmar dwa dni pniej.
W ostatnich latach ycia Gustaw zajmowa si do ywo projektem
elekcji na tron polski; utrzymywa kontakty ze stronnictwem patriotycz-
nym. Jego opublikowany anonimowo traktat O niebezpieczestwie wagi
politycznej albo wykad przyczyn, ktre zepsuy rwnowano na pnocy,
od wstpienia na tron rosyjski Katarzyny II zosta przeoony na jzyk polski
w 1790 r. i odegra pewn rol w propagandzie politycznej w okresie Sejmu
Czteroletniego. Ju wczeniej zreszt w Rzeczypospolitej poczto ywo
interesowa si pomocn, zamorsk ssiadk, podobnie jak Gustaw III
ywo ledzi bieg wydarze w Polsce.
Kiedy miertelny strza Anckarstrma ugodzi Gustawa III, jego syn
Gustaw Adolf mia 13 lat. Zgodnie z wol zmarego regentem zosta ksi
Karol, brat krlewski.
Ksi Karol, od wielu lat skrycie sprzyjajcy opozycji, nie zamierza
dzieli wadzy z ludmi blisko zwizanymi ze zmarym. Stopniowo odsun
od rzdw wszystkich dawnych wsppracownikw krla. Regent, intere-
sujcy si gwnie okultyzmem, wolnomularz, wielki mistrz loy szwedz-
kiej, mao uwagi powica rzdom, pozostawiajc je innym. Na pierwsze
miejsce wrd doradcw ksicia wysun si baron Gustav Adolf Reu-
terholm. Zacity wrg Gustawa III, dobrowolnie opuci kraj po 1789 r.
Osignwszy wadz, dy konsekwentnie do unicestwienia wszystkich,
ktrych Gustaw obdarza askami. Porachunki te miay w znacznej mierze
charakter personalny, chocia Reuterholm, szczeglnie z pocztku, pragn
przeciwstawi owieconemu despotyzmowi" Gustawa III program szla-
286

checkiej opozycji. wiadectwem jego liberalnych tendencji byo wydane
w lipcu 1792 r. nowe zarzdzenie o wolnoci druku, znoszce cenzur
i sdow odpowiedzialno wydawcw. Rycho jednak, bo jeszcze w tym
samym roku, wobec wielkiego nasilenia literatury politycznej, skierowanej
rwnie przeciw regentowi, ukazao si wyjanienie, i wolno druku nie
moe by wykorzystywana w faszywym kierunku. Jednoczenie przy-
wrcono odpowiedzialno wydawcw.
Grupa rzdzca, pozbawiona oparcia spoecznego, panicznie obawiaa
si opozycji. Niewielkie zamieszki w Sztokholmie w styczniu 1793 r.
Reuterholm uzna za bunt jakobisko-gustawiaski". Strach przed od-
sunitymi od wadzy politykami pcha do rozprawy z nimi. Agenci Reu-
terholma wytrwale zbierali materiay, zanim w grudniu 1793 r. mona byo
wystpi z oskareniem o spisek gustawiasko-rosyjski". W Sztokholmie
odby si proces przeciw winnym przygotowywania przewrotu w oparciu
o dwr petersburski. Ostre represje dotkny te ludzi nauki i sztuki,
ktrych Reuterholm uwaa za gronych przeciwnikw. Po szeregu kon-
fliktw w 1795 r. zostaa rozwizana Akademia Szwedzka.
Obawy grupy rzdzcej byy niewspmierne do realnych rozmiarw
opozycji, take nie posiadajcej szerokiego zaplecza spoecznego. Dobra
koniunktura handlowa i nastpujce po sobie urodzaje powodoway, i
wikszo ludnoci nie bya wrogo nastawiona do regencji. Reformy spo-
eczne Gustawa III zostay utrzymane w mocy, chopi wic nie mieli po-
wodw do niezadowolenia, mieszczastwo za, zwaszcza wielcy kupcy
i przedsibiorcy, przychylnie przyjli ekonomiczn polityk Reuterholma,
nawizujc do polityki dawnej partii czapek".
287
Polityka zagraniczna, jak prowadzili Reuterholm i nowy kanclerz
Fredrik Sparre, bya ostrona. Wyrzekajc si planw wielkiej, legitymi-
stycznej krucjaty, o jakiej zamyla Gustaw III, Reuterholm utrzymywa
kontakty z emigrantami francuskimi, a jednoczenie szuka zblienia z re-
wolucyjnymi rzdami francuskimi. W maju 1793 r. zostay podpisane pre-
liminaria umowy midzy Szwecj a rzdem Dantona, przewidujcej znaczne
subsydia francuskie. Szwecja odrzucia wwczas rosyjsko-angielskie da-
nie przyczenia si do blokady handlowej, tracc tym samym subsydia
rosyjskie. Traktat 1793 r. nie wszed jednak w ycie wobec nowego prze-
wrotu we Francji i Szwecja stana przed perspektyw izolacji dyploma-
tycznej. Pooenie byo tym groniejsze, e flota brytyjska bezwzgldnie
atakowaa szwedzkie statki handlowe.
Prby utworzenia przymierza pastw neutralnych, na wzr przymierza
z 1780 r., napotykay trudnoci. Po upadku Robespierre'a doszo do po-
nownego zblienia szwedzko-francuskiego. Rycho jednak sytuacja ulega
zmianie. W padzierniku 1795 r. Dyrektoriat wstrzyma francuskie sub-
wencje dla Szwecji, co skonio Reuterholma do szukania porozumienia
z Katarzyn II. Rosja zgodzia si udzieli Szwecji pomocy finansowej,
dajc w zamian uznania wszystkich jej zaborw, cznie z Polsk.
Szwedzi przystali na t propozycj; we wrzeniu zosta zawarty ukad, tzw.
traktat z Drottningholm, ktry mia zosta ratyfikowany po dojciu krla
do penoletnoci. Termin objcia rzdw przez Gustawa IV Adolfa by
ju bliski  regencja koczya si l listopada. Wraz z regencj skoczyy
si rzdy Reuterholma.
Gustaw IV Adolf, pozbawiony talentw ojca, fanatyczny obroca
starego porzdku, mao uwagi powica sprawom wewntrznym krlestwa,
pozostawiajc je sekretarzom pastwa i urzdnikom. Wbrew oczekiwaniu
jednych, a obawom drugich, nie nastpiy powaniejsze zmiany personalne
i wikszo politykw z okresu panowania Gustawa III nadal pozostawaa
na uboczu.
Na czoo problemw wewntrznych w ostatnich latach XVIII w. wy-
suny si znw kwestie finansw pastwa. Gustaw IV Adolf, kontynuujc
wysiki Reuterholma, poprzez znaczne oszczdnoci zamierza zrwnoway
budet pastwa i uniezaleni go od riksdagu. Ze zbiory w 1798 i 1799 r.
oraz skutki blokady handlowej w duej mierze przekreliy jednak wszyst-
kie wysiki. Postpujca inflacja odbia si niekorzystnie na dochodach
pastwa. Aby pooy jej kres, krl i jego doradcy zdecydowali si na
reform walutow.
Projekt reformy zosta przedstawiony stanom na specjalnie w tym celu
288
zwoanym riksdagu w 1800 r. W czasie obrad odbywajcych si w Norr-
kpingu Gustaw IV Adolf po raz pierwszy spotka si z jawn opozycj.
Reforma, cho zaakceptowana przez riksdag, nie zostaa zrealizowana na
skutek braku rezerw kruszcowych. Dopiero po 1802 r. rozpoczto wy-
mian pienidzy na nieco innych zasadach ni przyjte w 1800 r. Rezul-
taty byy korzystne dla gospodarki, ale ju w 1808 r., wobec zaangaowa-
nia si Szwecji w konflikty midzynarodowe, realizacja reformy ulega
zahamowaniu.
Pomylna koniunktura gospodarcza oraz szereg zarzdze wanych dla
rozwoju wsi (np. komasacja) wpyway na stosunek mas chopskich i miesz-
czaskich do rzdw Gustawa IV Adolfa. Opozycja ograniczaa si do nie-
wielkich grup radykaw szlacheckich, dalekich od rewolucyjnego pro-
gramu. Orodkiem jej by przede wszystkim uniwersytet w Uppsali, w oczach
dworu twierdza jakobinizmu". W poowie lat dziewidziesitych powstaa
tam grupa zwana Juntan. Czoow postaci w niej by docent Benjamin
Hijer, wyznawca filozofii Kanta, za swoje pogldy pozbawiony prawa
nauczania. Inny czonek grupy Juntan, docent G. A. Silverstolpe, utraci
stanowisko, kiedy podczas uroczystoci z okazji koronacji krla poleci
gra orkiestrze utwr, w ktrym byo kilka taktw Marsylianki.
Paniczny strach przed rewolucj prowadzi do dalszych ogranicze
wolnoci druku. W 1803 r. zakazano przywozu ksiek i pism z Dani,
w rok pniej z Francji. Specjalna cenzura czuwaa, by adne niebezpieczne
nowinki polityczne nie przedostaway si do Szwecji. Kady przejaw miel-
szej myli by tpiony. Nawet teatry znalazy si pod nadzorem pastwo-
wym. W nowym przekadzie Biblii krl gotw by dopatrywa si ducha
buntu.
W walce z opozycj k intelektualnych Gustaw IV Adolf opiera si
przede wszystkim na biurokracji, ktrej spoeczn baz stanowili ludzie
zawdziczajcy swe wyniesienie krlowi i bezwzgldnie z nim zwizani.
Poza tym duchowiestwo, w obawie przed zaraz ateizmu i racjonalizmu,
sprzyjao ograniczeniom swobody.
W polityce zagranicznej Gustaw IV Adolf kierowa si tymi samymi
zasadami, ktre kazay mu zwalcza wszelkie przejawy radykalnej myli
spoecznej. W dziaaniach krla na forum midzynarodowym brak byo
konsekwencji i jasnej wiadomoci celu. W 1798 r. Gustaw polubi
modziutk ksiniczk badesk, wic si przez to silniej ze sprawami
ziem niemieckich i polityk europejsk. Spowodowane tym maestwem
pogorszenie stosunkw szwedzko-rosyjskich nie szo w parze ze zblie-
niem do Francji, krl bowiem by zaciekym przeciwnikiem Dyrektoriatu.

289
Nieprzyjazne stosunki panoway te midzy Szwecj a Angli. Z tej przy-
czyny Szwecja odrzucia propozycj rosyjsk i nie przystpia do II koalicji
antyfrancuskiej. Dopiero w padzierniku 1799 r. w Gatczynie zosta zawarty
ukad szwedzko-rosyjski, oznaczajcy odstpienie od polityki neutralnoci,
cho Szwecja nie znalaza si jeszcze w stanie wojny z republik francusk.
Przewrt w Rosji i zblienie Aleksandra I do Anglii ostatecznie skoniy
Szwedw do zmiany polityki i przyczenia si do bloku anglo-rosyjskiego.
Ptoraroczny pobyt Gustawa IV Adolfa w Niemczech (lipiec 1803 
stycze 1805) przynis dalszy wzrost napicia stosunkw miedzy Szwecj
a Francj. Krl szwedzki nie uzna cesarskiego tytuu Napoleona Bona-
partego i gotw by rozpocz wojn przeciw uzurpatorowi", o ile
otrzymaby finansow pomoc Anglii i Rosji.
Szwecja bya cennym sprzymierzecem dla powstajcej w kwietniu
1805 r. III koalicji antyfrancuskiej. Gustaw IV Adolf uzyska gwarancje
wysokich subwencji. 31 padziernika 1805 r. wypowiedziano wojn cesar-
stwu. Dla Szwecji wojna bya niekorzystna, jakkolwiek dotychczasowa ne-
utralno take pocigaa za sob znaczne straty na skutek represji bry-
tyjskich na morzach.
Dziaania wojenne toczyy si na Pomorzu. Gustaw okaza si miernym
dowdc i armia szwedzka nie odniosa sukcesw. Niebawem te koalicja
zachwiaa si, kiedy w grudniu 1805 r. po wietnym zwycistwie Napoleona
pod Austerlitz Austria zawara pokj z Francj, a nieco pniej Prusy
wystpiy z koalicji. Od 1806 r. pooenie Szwedw na Pomorzu byo coraz
bardziej krytyczne. W styczniu 1807 r. Francuzi przejciowo zajli Stral-
sund. W kwietniu nastpio szwedzko-francuskie zawieszenie broni. W dwa
miesice pniej Aleksander I i Napoleon spotkali si w Tyly, aby pod-
pisa traktat pokojowy.
W pertraktacjach dwch cesarzy interesy mniejszych pastw nie byy
brane pod uwag. Postanowili oni, e jeli Anglia do l grudnia nie zawrze
z Francj pokoju, wwczas Szwecja, Dania i Portugalia wypowiedz jej
wojn, a w razie odmowy bd uznane za kraje nieprzyjacielskie. Szwedzi
stanli wobec alternatywy ataku brytyjskiego lub rosyjskiego.
Gustaw IV Adolf nie rozumia powagi sytuacji; demonstracyjne wy-
powiedzenie zawieszenia broni na pocztku lipca 1807 r. pocigno za
sob ofensyw francusk. Szwedzi musieli ustpi ze Stralsundu, a we wrze-
niu take z Rugii. Armia odpyna do Szwecji.
Proangielska polityka narzucona Szwecji przez krla stworzya dla
Rosji dogodn sposobno do ataku na Finlandi. Aleksander I zaata-
kowa (21 lutego 1808 r.) posiadoci szwedzKie na wschodnim wybrzeu
Batyku. 14 marca do Rosji przyczya si Dania. Wojska duskie byy
290
wspomagane przez oddziay francuskie pod dowdztwem marszaka Ber-
nadotte'a. Przeciw Szwecji wystpiy te Prusy.
Armia szwedzka liczya okoo 66 tys. onierzy; trudno byo z tymi
siami prowadzi wojn na dwch frontach. Siy rosyjskie na froncie fi-
skim wynosiy okoo 80 tys. onierzy. Gustaw zamierza powoa obron
terytorialn, ale poprzesta na uzbrojeniu 30 tys. ludzi. Bardzo le zorga-
nizowane i sabo wyposaone oddziay, dziesitkowane przez epidemie,
przeszy do tradycji i byy w XIX w. wysuwane jako argument przez
przeciwnikw ludowej samoobrony.
Sytuacja na froncie fiskim bya niepomylna. Drobne sukcesy Szwedw
nie mogy przesoni oglnej przewagi Rosjan. Najgroniejsza w skutkach
bya kapitulacja twierdzy Sveaborg, ktr komendant C. O. Cronstedt,
by moe za namow separatystw fiskich, odda niemal bez walki w rce
Rosjan (3 V 1808).
Kontrofensywa szwedzka, rozpoczta w czerwcu, zaamaa si. W sierp-
niu nastpi odwrt. We wrzeniu zostao zawarte zawieszenie broni, a 19
listopada w Olkijoki Szwedzi zaakceptowali ukad przyznajcy Rosji ca
Finlandi, a do zatoki Kemi. Finlandia, po kilku stuleciach zwizku ze
Szwecj, bya definitywnie stracona. Tylko niewielu  jak Gustaw IV
Adolf  udzio si nadziej odzyskania jej w nowej kampanii wojennej.
Utrata Finlandii wzmoga narastajce niezadowolenie z polityki Gus-
tawa, ale najwiksze sprzeciwy wywoay krlewskie plany wojny z Rosj.
Orodkiem opozycji bya armia. Ju dawniej spiskujcy oficerowie mieli
zamiar zamordowa krla podczas pobytu na wyspie Aland. Koa wojsko-
we nawizay kontakt z opozycj parlamentarn. Powsta nowy projekt
zamachu na Gustawa IV Adolfa, odwoany w przededniu realizacji
(luty 1809).
W tym samym czasie wystpi pk Georg Adlersparre, dowdca wojsk
stacjonujcych w Varmlandzie. W wydanej w styczniu proklamacji zapo-
wiada on marsz na stolic i zwoanie stanw. Na wie o konspiracji
oficerw zaj w nocy 7 marca Karlstad i na czele okoo 3 tys. ludzi
ruszy w kierunku Sztokholmu. Krl, lekcewac wiadomoci o akcji
Adlersparrego, dopiero 12 marca postanowi opuci stolic, aby poczy
si z oddziaami na poudniu. Nie zdy, 13 marca bowiem aresztowano
go w zamku. Nastpnego dnia zwoano stany.
Powodzenie zamachu, nie przygotowanego i w duej mierze impro-
wizowanego, dowodzi ogromnej niepopularnoci Gustawa IV Adolfa.
Po abdykacji, 29 marca, przebywa on jeszcze kilka miesicy w Szwecji, po
czym opuci kraj.
291
KULTURA OWIECONEGO STULECIA
Opnienie w stosunku do caej Europy, charakteryzujce prdy kul-
turalne w Szwecji w redniowieczu i u progu czasw nowoytnych,
w XVIII w. przestao istnie niemal cakowicie. Tak w sztuce, jak w litera-
turze i nauce Szwecja znalaza si w peni w krgu kultury europejskiej,
przodujc nawet w wielu dziedzinach.
Po dwudziestoletnim zastoju okoo 1720 r. rozpocz si okres niezwy-
kego rozkwitu sztuk plastycznych i architektury. Du rol odegraa
utworzona   w   1735   r.   Kongliga  ritarakademi  (Krlewska  Akademia
Rysunku).
W budownictwie, a take w rzebie i malarstwie nadal dominoway
wpywy francuskie. Zwizki kulturalne midzy Szwecj a Francj byy pod-
trzymywane i przez artystw znad Sekwany, ktrzy przybywali do tego kra-
ju, i przez Szwedw, pozostajcych za granic. Zapatrzona we wzory fran-
292
cuskie arystokracja szwedzka szybko przeja styl rokoko; w architekturze
upowszechni si on okoo 1730 r., gwnie dziki Carlowi Harlemanowi
(17001753). Kontynuatorami Harlemana byli jego uczniowie Carl Johan
Cronstedt (1709-1779) i Carl Fredrik Adelcrantz (1716-1796). Naj-
ciekawszym dzieem Adelcrantza jest may paacyk w ogrodach Drottning-
holm.
W pniejszym okresie Adelcrantz zmieni swj styl, odchodzc od
wzorw rokoko. Projektowane przez niego budowle, jak np. Opera Kr-
lewska w Sztokholmie, stanowi szwedzk wersj stylu Ludwika XVI,
odznaczajcego si jednak wiksz surowoci i pewnym monumentaliz-
mem. Siga te do wzorw klasycznych, wznoszc fasad gmachu mennicy
w stylu wityni doryckiej.
Wielki wpyw na zmian upodoba artystycznych wywara indywidual-
no Gustawa III. Krl przyczyni si do odejcia od form rokokowych
ku bardziej prostym, zblionym do neoklasycyzmu. Podr Gustawa do
Woch skierowaa jego myl ku bogactwu antycznego wiata rdziemno-
morskiego, a pasje krlewskie szybko stay si pasjami jego artystw.
Penym odejciem od rokoko w architekturze bya jednak dopiero
twrczo Erika Palmstedta (1741 1803). Wznoszone przez niego budowle,
jak gieda sztokholmska czy teatr Gustawa III w zamku Gripsholm, re-
prezentuj ju neoklasycyzm w jego czystej postaci.
W sztuce dekoratorskiej wpyw francuskiego rokoko ujawni si naj-
dobitniej przy urzdzaniu wntrz paacu krlewskiego w Sztokholmie.
Carl Gustav Tessin oraz Harleman sprowadzili z Francji grupy dekora-
torw; pierwsza z nich, pochodzca ze szkoy Le Bruna, szybko si roz-
proszya, natomiast druga kolonia francuska, do ktrej naleeli midzy
innymi malarz Guillaume Taraval, rzebiarze Jacues Philippe Bouchardon
i Pierre Larcheveque, hodowaa ju nowej modzie.
Kiedy obcy artyci zdobili galerie paacu krlewskiego, a Bouchardon
rzebi swego Chrystusa na Grze Oliwnej przeznaczonego dla kaplicy
paacowej, artyci szwedzcy zdobywali rozgos za granic. Najciekawsz
indywidualnoci twrcz by Gustav Lundberg (16951786), ktry po
duszym pobycie w Paryu powrci do Szwecji w 1745 r. i zrewolucjoni-
zowa malarstwo portretowe. Szwedzcy malarze pracowali na dworze
Katarzyny II (Alexander Rolin 1718  1793), w Danii (Carl Gustaf Pio
1711-1793, Edward Mandelberg 1730-1786).
Obok Lundberga w zakresie malarstwa portretowego wielkie zasugi
pooyli Per Krafft Starszy (17241793), przebywajcy przez pewien czas
w Polsce jako malarz nadworny Stanisawa Augusta, oraz Lorenz Pasch
Modszy (1733-1805).
293
Literatura, cho podobnie jak sztuki plastyczne zwizana z oglnymi
prdami europejskimi, odzwierciedlaa nastroje spoeczestwa szwedzkiego,
ktre w pierwszej poowie XVIII w. ywo protestowao przeciw absolu-
tyzmowi i mocarstwowym ambicjom przeszoci. Jedn z przyczyn defini-
tywnej laicyzacji kultury by zwizek midzy kocioem a absolutyzmem.
Upadek bowiem absolutyzmu musia pocign za sob powane osa-
bienie znaczenia hierarchii ko-
cielnej i jej wpywu na ycie
kulturalne. Jednoczenie miejsce
narodowych idei okresu wielkiej
potgi zajy czysto humanisty-
czne wartoci, zwizane z czo-
wiekiem i jego zwykymi spra-
wami.
Fantastyczne teorie Rudbec-
ka zostay poddane ostrej kry-
tyce. Znajomo jzykw, zwa-
szcza francuskiego i angielskiego,
w wyszych warstwach spoe-
czestwa szwedzkiego oraz li-
czne bliskie kontakty z zagranic
sprzyjay upowszechnieniu dzie
Locke'a, Voltaire'a, Rousseau.
Nastpstwem wielkiego oy-
wienia intelektualnego by szyb-
ki rozwj literatury. W zakresie
form literackich poezja i dramat
XC.; C.\ p i."M f i
    IOG fOOj?3C;jl
>Ufer du vis :
Ostatnia   strona   elementarza   drukowanego
w Sztokholmie w drugiej poowie XVIII w.
nadal zajmoway czoowe miej-
sce, obok nich toroway sobie
drog formy epickie. Wielkie tri-
umfy odnosi pamflet literacki
i esej.
Wan rol w rozwoju ycia intelektualnego i kulturalnego odegrao
pismo Then Swanska Argus". Pierwszy numer tygodnika, ktry niebawem
zdoby niezwyk popularno, ukaza si w grudniu 1732 r., ostatni w grud-
niu 1734 r. Zaoycielem i wydawc pisma by Olov von Dalin (17081763).
Then Swanska Argus" znajdowa si na pograniczu pisma literackiego
i spoecznego, a najwiksz zasug jego wydawcy bya umiejtno po-
zyskiwania czytelnikw z rnych rodowisk, arystokracji na rwni z miesz-
czastwem. Literacka twrczo Dalina, cho powszechnie czytana, nie
294
posiada trwaych wartoci. Stosunkowo najwyej mona oceni jego
Histori krlestwa szwedzkiego (Svea rikes historia), ostro rozprawiajc
si z teoriami szkoy gockiej. Kultura szwedzka zawdzicza mu jednak
przede wszystkim upowszechnienie idei Owiecenia europejskiego; jego
oryginalny wkad by duo skromniejszy.
Inny nurt twrczoci reprezentowaa trjka poetw: Hedvig Charlotta
Nordenflycht (17181763),  autorka sentymentalnych epopei alegorycz-
nych  i  dydaktycznych poematw,
hrabia Gustaf Fredrik Gyllenborg
(1731-1808)   oraz   Gustaf   Philip
Creutz (1731  1785), ktrego utwo-
ry cechuje racjonalizm i wzorowa-
nie si na poezji francuskiej.
Po caym kraju kryy pieni
pijackie Carla Michaela Bellmana
(17401795) oparte na motywach
tematycznych Starego Testamentu.
Wikszo jego utworw to pieni
lub poematy stworzone do akom-
paniamentu muzycznego.
Wiek XVIII, przede wszystkim
za lata panowania Gustawa III,
by take okresem rozkwitu teatru.
Krl sam by twrc dramatw hi-
storycznych: Gustaw Waza, Gustaw
Adolf i Ebbe Brahe.
W ostatnim dziesicioleciu tego
stulecia zaczy si ciera dwa kie-
runki w yciu kulturalnym: jeden,
wyrosy w krgu dworu i Akademii,
oraz drugi, opozycyjny wobec nie-
go, nawizujcy do idei Jana Ja-
kuba Rousseau. Najwybitniejszym
poet dworskim by Johan Henrik
Kellgren (1751  1795). Wrd opozycjonistw wybijali si Thomas Thorild
(1759-1808) i Bengt Lidner (1757-1793).
Najwybitniejsze indywidualnoci twrcze owieconego wieku ujawniy
si jednak nie na polu sztuki i literatury, ale w nauce. W uppsalskiej uczelni
z wielkim rozmachem rozwija si poczy nauki eksperymentalne; w sto-
sunku do nich humanistyka pozostaa daleko w tyle. Wiele bada w zakresie

295
metalurgii i mineralogii byo bezporednio inspirowanych potrzebami roz-
wijajcej si gospodarki szwedzkiej. Utworzona w 1739 r. Krlewska
Szwedzka Akademia Nauk (Yetenskapsakademien) rycho staa si wanym
ogniwem ycia naukowego kraju, forum dyskusji i sporw.
Najwikszy wkad do nauki, nie tylko szwedzkiej, ale wiatowej, wnis
Carl von Linne (17071778), zwany Linneuszem. Uzyskawszy w Holandii
stopie doktora medycyny zosta lekarzem krlewskim. Bra udzia w orga-
nizowaniu Akademii Nauk, pniej za obj katedr w Uppsali. Zasyn
pracami nad systematyzacj rolin. Ogosi wiele dzie powiconych florze
swego kraju. Pole bada Linneusza byo jednak szersze, obejmowao ca
przyrod, wiat mineraw, rolin i zwierzt.
Drugim uczonym, ktrego badania odegray du rol w nauce wia-
towej, by Anders Celsius (1701  1744), take profesor uniwersytetu
w Uppsali; w badaniach astronomicznych zastosowa on now metod
fotometryczn. Zaproponowana przez niego skala mierzenia temperatur
jest przyjta przez wiele krajw i nosi nazw skali Celsiusa. Powane
osignicia mia te ucze Celsiusa, astronom Pehr Wilhelm Wargentin
(17171783), ktry przez 35 lat sprawowa funkcj sekretarza Akademii
Nauk. Jego dzieem jest stworzenie obserwatorium astronomicznego (1753).
Upamitni si rwnie jako pionier statystyki demograficznej.
Badania i wynalazki w dziedzinie metalurgii i mineralogii byy najcz-
Obserwatorium   astronomiczne   w   Sztokholmie,   miedzioryt   z   Yetenskapakademiens
handlingar   (Czynnoci   Akademii   Nauk),   1753
296
ciej dzieem ludzi stojcych poza krgiem nauki uniwersyteckiej. Due
zasugi na tym polu posiada Urzd Grniczy. W Uppsali badania w za-
kresie mineralogii i chemii rolniczej prowadzi Johan Gottschalk Wallerius
(17091785). Chemia w tym czasie bya cile zwizana z mineralogi
i metalurgi. Szczeglne jej osignicia przypadaj na lata siedemdziesite
XVIII w. dziki dwm uczonym, obu profesorom uniwersytetu w Uppsali:
Torbernowi Bergmanowi (17351784) i Carlowi Wilhelmowi Scheele
(17421786), odkrywcy waciwoci tlenu i skadu powietrza.
297
VIII. ZWYCISTWO KAPITALIZMU

SZWECJA W EPOCE WOJEN
NAPOLEOSKICH

TWRCY zamachu marcowego 1809 r.
nie posiadali jasnego programu politycznego. Wikszo z nich nie pragna
dalej idcych zmian ustrojowych, poprzestajc na detronizacji niepopular-
nego krla i zniesieniu poprawek do konstytucji z 1772 r. Tylko niektrzy,
przede wszystkim Adlersparre, uwaali przewrt za pocztek przemian,
ale i oni nie mieli w peni skrystalizowanego programu. Adlersparre,
mimo liberalnych pogldw, po wkroczeniu z wojskiem do Sztokholmu
(22 marca), zaprowadzi dyktatur wojskow i chcia, by wojsko ogosio
krlem ksicia Karola. Przewayo jednak zdanie, e wybr krla naley
do stanw.
l maja rozpocz si w Sztokholmie riksdag. Po dziesiciu dniach stany,
zgromadzone na plenarnym posiedzeniu w sali Krlewskiej zamku, pozba-
wiy praw do korony szwedzkiej Gustawa IV Adolfa i jego potomkw.
Kandydatem do korony by ksi Karol. Stany stwierdziy atoli, e elekcj
musi poprzedzi uchwalenie nowej konstytucji. Zostaa powoana specjalna
komisja konstytucyjna, pierwsza w dziejach Szwecji, pod przewodnictwem
barona Larsa Augustina Mannerheima, z Hansem Jarta (Hierta) jako
sekretarzem.
Pracom nad projektem konstytucji towarzyszya wielka dyskusja poli-
tyczna, ktr umoliwio zniesienie cenzury. W krtkim czasie projekt by
gotw; 5 czerwca 1809 r. przyjy go wszystkie izby. Nastpnego dnia ksi
Karol uzna now konstytucj, po czym stany obray go krlem.
W akcie konstytucji 1809 r. zwyciyy tendencje umiarkowane. Twrcy
jej nawizywali do polityczno-prawnych koncepcji Monteskiusza, kon-
frontujc je z tradycjami szwedzkimi, przy czym przeciwstawiali si na rwni
sejmowadztwu epoki wolnoci", jak absolutyzmowi Gustawa III.
Wedle nowej konstytucji krl sprawowa najwysz wadz i osobicie
nie odpowiada przed stanami. Do niego naleao mianowanie 9 czonkw
 298
Rady Pastwa (statrad). Decyzje krlewskie wymagay natomiast pod-
pisu urzdnika (sekretarza pastwa) odpowiedzialnego za dany resort.
Wraz z Rad Pastwa i sekretarzami krl mia prawo zawiera ukady
pokojowe i sojusze.
Rada dzielia z sekretarzami pastwa funkcje rzdu. Trzech czonkw
Rady stao na czele resortw: minister sprawiedliwoci, minister spraw
zagranicznych i kanclerz dworu, do ktrego naleaa midzy innymi kon-
trola nad publikacjami. Pozostaych szeciu byo bez teki". Sekretarze,
kierujcy urzdami wojny, spraw wewntrznych, spraw cywilnych, handlu
i finansw oraz wyzna, otrzymali prawo zasiadania w Radzie Pastwa.
Zwierzchnictwo nad armi peni genera-adiutant; gwnodowodzcym
pozosta krl.
Wadza ustawodawcza bya podzielona midzy krla i stany. Krl,
na rwni ze stanami, posiada prawo inicjatywy ustawodawczej i prawo
absolutnego weta. Uchway  z wyjtkiem zmiany praw konstytucyjnych 
wymagay zwykej wikszoci. Stany miay zbiera si co 5 lat, talmanw
i ich zastpcw mianowa krl, z wyjtkiem reprezentacji duchowiestwa,
gdzie t funkcj peni z urzdu arcybiskup.
Konstytucja ustanawiaa niezalene sdy. Sprawy aski rozpatrywa krl
wraz ze specjaln Rad Sprawiedliwoci, wybran przez riksdag, ktrej
zadaniem bya ochrona interesw obywateli przed administracj pastwow.
Konstytucja 1809 r., odwoujc si do tradycji, gwarantowaa dawne
prawa i przywileje mieszkacw krlestwa szwedzkiego i dodawaa nowe:
wolno sumienia, sowa i druku, ochron bezpieczestwa osb i mienia.
Wydane w 1810 r. zarzdzenie, dotyczce wolnoci druku, znosio wszelk
cenzur, pastwow i kocieln, take w stosunku do wydawnictw o treci
religijnej. Jeszcze przed uchwaleniem konstytucji, 2 czerwca 1809 r., za
zgod Izby Rycerskiej nastpio dalsze zmniejszenie rnic midzy ziemi
szlacheck (fralse) i chopsk. Midzy innymi szlachta godzia si paci
podatek gruntowy (mantalpenning). Wraz z szerokim dopuszczeniem nie-
szlachty do urzdw i sdw stanowio to powany krok ku zrwnaniu
stanw. Postulaty chopskie byy bardziej radykalne, chopi chcieli penego
zrwnania ziemi szlacheckiej i chopskiej. W riksdagu uksztatowaa si
nieliczna, ale bardzo aktywna grupa chopw, ktra wysuna haso:
najpierw zrwnanie stanw, potem konstytucja. Posowie ci nie chcieli
podpisa aktu konstytucyjnego i ustpili dopiero pod duym naciskiem.
Uzupenienie konstytucji stanowia ordynacja riksdagu, uchwalona
w 1810 r. Zwolennicy powszechnych wyborw byli jeszcze w mniejszoci.
Wprowadzono jednak do istotne zmiany, rozszerzajc prawo wyboru
przedstawicieli na nowe grupy ludnoci.
299
Mimo umiarkowanego charakteru konstytucja 1809 r. odegraa wan
rol w procesie stopniowego przeobraania si ustroju pastwowego Szwe-
cji, powolnej adaptacji dawnych instytucji do nowych, kapitalistycznych
stosunkw ekonomicznych i spoecznych. W kraju, w ktrym szlachta bya
zbyt saba, by do koca broni starego porzdku, a buruazja nie miaa
do siy, aby go obali na drodze rewolucyjnej, zmiany nastpoway
ewolucyjnie, w cigu blisko stulecia, od poowy XVIII do poowy XIX w.
Karol XIII, ktry z woli stanw w 1809 r. zasiad na tronie, ju pod-
czas regencji w okresie maoletnoci Gustawa IV Adolfa dowid, i jest
wadc niezdolnym do kierowania rzdem krlestwa. Byo oczywiste, e
wadza znajdzie si w rkach najsilniejszej grupy politykw.
Najwaniejsz spraw, wobec ktrej stan nowy rzd, byo zakocze-
nie wojny z Rosj i Dani. Wbrew zapowiedziom twrcw przewrotu obale-
nie Gustawa IV Adolfa nie zmienio stosunku Rosji i Francji do Szwecji.
Natomiast Anglia zerwaa przymierze i wstrzymaa subwencje, co grozio
nasileniem inflacji.
Rada, sprawujca rzdy w okresie 10 tygodni bezkrlewia, nastpnego
dnia po aresztowaniu Gustawa Adolfa wypowiedziaa si za natychmiasto-
wym zawieszeniem broni na wszystkich frontach i wkrtce potem podja
prby pertraktacji pokojowych. Intencj jej byo pozyskanie pomocy
Napoleona przeciw Rosji w zamian za zgodne z wol cesarza obsadzenie
tronu szwedzkiego. Napoleon odrzuci jednak te propozycje, stwierdziwszy,
i Szwecja i Finlandia znajduj si w strefie interesw rosyjskich.
Pooenie militarne byo niekorzystne, Rosjanie zaatakowali wysp
Aland i zmusili oddziay szwedzkie do odwrotu, po czym wyldowali na
Pwyspie Skandynawskim, zajmujc Umea i zagraajc dzielnicom cen-
tralnym. W krtkim czasie cae Vasterbotten znalazo si pod okupacj.
W tej trudnej sytuacji Szwedzi zaczli myle o pozyskaniu sojusznikw.
Od dawna ju dojrzeway projekty bliszego zwizku z zachodni ssiad-
k  Norwegi. Odyy one teraz w postaci planu obrania ksicia Chry-
stiana Augusta, powinowatego krla duskiego Fryderyka VI, na nastpc
tronu szwedzkiego. W lipcu riksdag wyrazi sw zgod. Ksi, po poro-
zumieniu z krlem duskim, akceptowa wybr, pod warunkiem, e przed
jego przybyciem do Szwecji zawarty zostanie pokj z Dani.
Bardziej realnym osigniciem dyplomacji szwedzkiej byo ponowne
zblienie do Wielkiej Brytanii. Flota brytyjska wpyna na Batyk, wsp-
dziaajc z flot szwedzk. Znaczna cz wybrzea zostaa uwolniona,
a Rosjanie ponieli due straty.
Rokowania pokojowe, ktre rozpoczy si 14 sierpnia we Fredriks-
300
hamn w Finlandii, nie trway dugo. Mimo pewnych sukcesw przewaga
rosyjska bya oczywista, a opinia publiczna w Szwecji domagaa si pokoju.
17 wrzenia podpisano traktat pokojowy, wyznaczajcy granic midzy
Szwecj a Rosj wzdu rzek Torne i Muonio, tak jak biegnie obecna
granica szwedzko-fiska. Rosjanie dali uprzednio granicy dalej na poud-
niowy zachd, wzdu rzeki Kalix, ale ustpili; nikt wwczas jeszcze nie
zdawa sobie sprawy, e ten niewielki skrawek terytorium, ktry pozosta
przy Szwecji, kryje niezwykle bogate zoa rudy elaza (Kirunavaara i Luo-
savaara). Wyspy Alandzkie zostay przyczone do Rosji.
Pokj we Fredrikshamn mia dla przyszoci kraju ogromne znaczenie.
Ostateczna utrata Finlandii (% dotychczasowego terytorium, % ludnoci)
odbia si na wszystkich dziedzinach ycia pastwowego, przede wszystkim
przesdzia o rezygnacji z ekspansji na wschd.
Po podpisaniu traktatu z Rosj rozpoczy si pertraktacje pokojowe
z Dani, zakoczone w krtkim czasie podpisaniem ukadu w Jonkpingu
(10 XII 1809). Granice midzy obu pastwami pozostay nie zmienione.
W niespena miesic, 6 stycznia 1810 r., Szwedzi przyjli warunki
pokojowe podyktowane przez Napoleona. Na mocy pokoju paryskiego
Pomorze, zajte przez wojska francuskie, pozostao przy Szwecji, natomiast
musiaa ona przyczy si do blokady kontynentalnej, co prowadzio do
zerwania stosunkw z Wielk Brytani.
W styczniu 1810 r., zgodnie z postanowieniem riksdagu, przyby do
Sztokholmu ksi Chrystian August i zosta adoptowany przez Karola
XIII, zmieniajc jednoczenie imi na Karol August. Nastpca tronu nie
miesza si w wewntrzne walki grup politycznych, ale usiowa, zreszt
bez powodzenia, doprowadzi do zblienia Szwecji, Norwegii i Danii, majc
w perspektywie now uni skandynawsk. Jego pobyt w Szwecji trwa
zaledwie kilka miesicy; 28 maja zmar na udar serca.
mier ta powanie zaostrzya sytuacj wewntrzn. Atmosfera bya
naprona, kryy pogoski, e Karol August zgin otruty, oskarenia
kierowano przeciw marszakowi Axelowi von Fersen i jego siostrze Zofii
Piper. Podczas pogrzebu ksicia wzburzone tumy zaatakoway powz
Fersena i zmasakroway jadcego marszaka; dziao si to w biay dzie,
w obecnoci wojska.
Zgodnie z propozycj Adlersparrego na nastpc tronu zosta wysunity
brat zmarego, Fryderyk Chrystian, szwagier Fryderyka VI, krla du-
skiego. Do Parya wyjechao poselstwo, aby uzyska akceptacj Napoleona.
Cesarzowi jednak lepiej odpowiada projekt, z jakim przyby do stolicy
Francji mody pukownik szwedzki Karl Otto Mrner. Na wasn rk
501
podj on starania, by nastpc tronu w Szwecji zosta jeden z napoleo-
skich marszakw: Jean Baptiste Bernadotte, ksi Pontecorvo, zdolny
dowdca, znany w Szwecji z okresu wojny z Dani. Bernadotte przychyli
si do propozycji Mornera, a cesarz, cho oficjalnie wyrazi sw zgod na
osob Fryderyka Chrystiana, udzieli poparcia Francuzowi.
Riksdag, ktry mia obra nastpc tronu, zebra si w lipcu 1810 r.
nie w Sztokholmie, lecz w Orebro, w obawie przed naciskiem obcych am-
basad i liczc si z moliwoci wystpie tumu. Kandydatura Berna-
dotte^ miaa wielu przeciwnikw: by katolikiem, nie zna jzyka, repre-
zentowa interesy francuskie. Dopiero przybycie do Orebro wicekonsula
francuskiego w Goteborgu J. A. Torniera i jego ywa agitacja przewayy
szal. Szczeglnie du rol odegray nadzieje na pomoc Napoleona w woj-
nie przeciw Rosji. 21 sierpnia Bernadotte zosta jednogonie obrany na-
stpc tronu, a wydany we wrzeniu nowy akt o nastpstwie tronu posta-
nawia, i korona bdzie dziedziczna.
Od chwili gdy Jean Baptiste Bernadotte (ktry po adoptowaniu przez
Karola XIII przybra imiona Karol Jan), 20 padziernika 1810 r. wyldo-
wa w Halsingborgu, do 1844 r., a wic przez 34 lata Szwecja znajdowaa
si pod jego rzdami. Wobec choroby Karola XIII ju w marcu 1811 r.
zosta oficjalnie regentem, cho byo to wbrew konstytucji i wywoao
sprzeciwy. Nastpca tronu szybko przystosowa si do obyczajw nowej
ojczyzny. Francuz, nie waha si jednak prowadzi Szwedw do walki
z armi francusk. Ideay modoci nie miay dla znaczenia: ten dawny
marszaek napoleoski by w Szwecji rzecznikiem tendencji konserwa-
tywnych, by te zwolennikiem polityki pokojowej, cho nieobce byy mu
szwedzkie denia do odzyskania Finlandii, a zwaszcza do zwizku
z Norwegi.
Przybycie Bernadotte'a do Szwecji zbiego si ze wzrostem napicia
stosunkw szwedzko-francuskich. Nowy nastpca tronu dy z pocztku
do zacienienia przymierza z Francj, pertraktacje pozostaway jednak
bez rezultatw i w jesieni tego roku Karol Jan podj prby porozumienia
z Rosj i Angli. Ujawnienie tych kontaktw spowodowao dalsze zaostrze-
nie stosunkw z Francj. Na pocztku 1812 r. wojska francuskie wkroczyy
na Pomorze szwedzkie, co skonio Szwecj do jawnej zmiany aliansw.
W lutym zostaa ogoszona deklaracja neutralnoci w wojnie francusko-
-angielskiej, a 18 lipca w Orebro Szwedzi i Anglicy podpisali traktat
pokojowy.
Wczeniej, w kwietniu 1812 r., Szwecja zawara traktat z Rosj,
w ktrym oba pastwa wzajemnie skaday gwarancje nienaruszalnoci
 302
terytorium, Rosjanie obiecywali te sw pomoc w realizacji unii z Nor-
wegi, a Szwedzi w zamian zobowizywali si do wsplnej z Rosj wojny
przeciw Francji. Karol Jan mia stan na czele armii sojuszniczej, zo-
onej z 2530 tys. onierzy szwedzkich oraz 1520 tys. rosyjskich.
Szwecja w tym czasie nie miaa armii, ktra by moga si mierzy
z armi francusk. Propozycje reorganizacji i wzmocnienia si zbrojnych
napotykay sprzeciw, zwaszcza wrd chopw. Na wiosn 1810 r.
riksdag uchwali co prawda, e w razie zagroenia krl moe powoa
50 tys. onierzy w wieku od 20 do 45 lat poprzez zacig ochotniczy lub
losowanie. Kiedy jednak w 1811 r. Karol Jan skorzysta z tego peno-
mocnictwa i zarzdzi pobr 15 tys. onierzy, w Sztokholmie i innych
miejscowociach doszo do powanych zamieszek. Fala wystpie roz-
szerzaa si.
Karol Jan, dc do zwikszenia potencjau militarnego, zwoa do
Orebro nadzwyczajny riksdag, na ktrym przedstawi projekt powoania
powszechnej obrony narodowej. Stany bez oporu przystay na jego propo-
zycje. Uchwalono obowizek suby wojskowej dla mczyzn w wieku
2025 lat, bez okrelenia czasu jej trwania. Duym sukcesem byo te
podniesienie podatkw i przyznanie kredytw na wypadek wojny.
Wpywy nastpcy tronu wyraziy si rwnie w postanowieniach doty-
czcych ograniczenia wolnoci druku i innych zmian konstytucyjnych.
Kanclerz zosta uprawniony do zawieszenia pism, ktrych dziaalno bdzie
uznana za szkodliw dla interesu publicznego.
Riksdag wprowadzi szereg zmian do konstytucji, midzy innymi
zmniejszajc zakres kompetencji finansowych stanw, redukujc zaleno
krla od Rady Pastwa i zobowizania Rady wobec riksdagu. Poprawki
te otrzymay pniej nazw Ustawy rzdowej 1812 r.
Bezporednio po zakoczeniu riksdagu Karol Jan odpyn do Abo
na rokowania z carem Aleksandrem. Atak Napoleona na Rosj otwiera
j>rzed Szwedami nowe nadzieje: w zamian za pomoc pragnli odzyska
Finlandi oraz Wyspy Alandzkie. Propozycje te spotkay si jednak z od-
mow. Pniejsze zabiegi Karola Jana, ktry chcia wykorzysta krytyczne
pooenie Rosjan dla zdobycia bd Norwegii, bd Finlandii, take nie
przyniosy adnych rezultatw. Wiksze sukcesy odniosa szwedzka dyplo-
macja w Anglii; w marcu 1813 r. zosta podpisany traktat, w ktrym
Wielka Brytania zobowizywaa si do dyplomatycznego oraz  w razie
potrzeby  take militarnego poparcia szwedzkich planw wobec Norwegii.
W zamian Szwedzi zgodzili si na zaoenie angielskich baz handlowych
w Gteborgu, Karlshamn i Stralsundzie. W czerwcu Szwecja zawara
rwnie traktat o wzajemnej pomocy z Prusami.
303
Liczc na pomoc brytyjsk Karol Jan zerwa w kwietniu stosunki
dyplomatyczne z Dani. Na tym jednak musia poprzesta, poniewa ani
Anglia, ani Rosja nie udzieliy mu dostatecznego poparcia. Zdecydowa
zatem, e wojska szwedzkie wezm udzia w dziaaniach na niemieckim
teatrze wojny. Ju w marcu trzydziestotysiczna armia feldmarszaka Kurta
von Stedingka zostaa skierowana na Pomorze, w maju za Karol Jan
przyby do Stralsundu, aby osobicie obj dowdztwo. Nie spieszy si
wszake z podejmowaniem dziaa militarnych. W Szwecji powanie oba-
wiano si nowej Tyly  porozumienia midzy Napoleonem i Aleksan-
drem, ktre postawioby Szwedw w niezwykle trudnej sytuacji. Dopiero
spotkanie monarchw na lsku z udziaem Aleksandra I, Fryderyka Wil-
helma III krla pruskiego, Karola Jana oraz obserwatorw angielskiego
i austriackiego rozwiao te obawy. Przyjto wwczas plan kampanii wojen-
nej przedstawiony przez szwedzkiego nastpc tronu. Karol Jan obj
dowdztwo nad pomocn armi aliantw.
Dziaania wojenne rozpoczy si w sierpniu; podczas kolejnych star
Karol Jan, kosztem innych, oszczdza szwedzkich onierzy. W bitwie
pod Lipskiem zgino 180 onierzy szwedzkich, wwczas gdy oglne
straty sojusznikw wynosiy 56 tys. Oburzone tym Rosja, Prusy i Austria
odmwiy Szwecji prawa zasiadania przy stole konferencji pokojowej w roli
uczestnika koalicji.
Karol Jan oszczdza swych onierzy, nie traci bowiem z oczu celu,
jakim byo dla przyczenie Norwegii do Szwecji. Zamiast za Ren, jak
tego chcieli alianci, w grudniu 1813 r. poprowadzi wojska szwedzkie
i cz armii pomocnej do Holsztynu. Po zajciu przez Szwedw Kilonii
nastpio zawieszenie broni, a w dwa tygodnie pniej Dania i Szwecja
podpisay traktat pokojowy, na mocy ktrego Fryderyk VI zrzek si praw
do Norwegii w zamian za Pomorze szwedzkie, milion talarw i obiet-
nic pomocy dyplomatycznej podczas oglnoeuropejskiej konferencji poko-
jowej. Islandia, Grenlandia i Wyspy Owcze pozostay przy Danii.
Dopiero po kampanii duskiej oddziay szwedzkie ruszyy do Belgii,
gdzie rozlokoway si koo Liege. Po koronacji Ludwika XVIII Karol Jan
odwiedzi Pary z zamiarem pooenia kresu konfliktom midzy Francj
a Szwecj. 30 maja 1814 r. nastpio podpisanie pokoju szwedzko-fran-
cuskiego; Ludwik XVIII uzna przyczenie Norwegii do Szwecji.
Wraz z rozwojem wiadomoci narodowej w Norwegii narastay ten-
dencje antyduskie, ktre w okresie wojen napoleoskich znacznie si
nasiliy. Znalazy one wyraz w deniu do tworzenia narodowych orodkw
ycia kulturalnego i naukowego. Separatystyczne ruchy w Norwegii byy
304
jednak bardzo sabe i zwolennicy zwizku z Dani posiadali rozlege
wpywy. Do polepszenia stosunkw midzy Dani a Norwegami przy-
czyni si te Chrystian Fryderyk, namiestnik krla duskiego. On to,
po pokoju kiloskim w 1814 r., stan na czele opozycji przeciw poczeniu
ze Szwecj, proklamujc si 19 lutego regentem Norwegii. Zgromadzenie
narodowe zwoane do Eidsvoll (miejscowo na pnoc od Kristianii)
ogosio niezaleno Norwegii i 17 maja 1814 r. uchwalio konstytucj,
wzorowan na konstytucji francuskiej z 1791 r. Krlem Norwegii zosta
obrany Chrystian Fryderyk.
Ogaszajc niepodlego Norwegii, patrioci norwescy liczyli na poparcie
Wielkiej Brytanii i Danii. Oba te pastwa, podobnie jak Rosja, nie udzie-
liy jednak pomocy nowemu krlestwu. Bezskuteczne pozostay te midzy-
narodowe prby mediacji midzy rzdami Szwecji i Norwegii i w lipcu
Szwedzi przystpili do dziaa wojennych.
Mieli oni zdecydowan przewag tak na ldzie, jak na morzu. Roz-
poczy si rokowania, zakoczone podpisaniem 14 sierpnia konwencji
w Moss. Karol Jan wyrazi zgod na zaprzysienie konstytucji norweskiej
z zastrzeeniem zmian, ktrych bdzie wymagaa unia, Chrystian Fryderyk
zobowiza si do abdykacji. Konwencja spotkaa si z ostrymi atakami
szwedzkich k wielkomocarstwowych, zarzucajcych zbytnie ustpstwa
na rzecz Norwegw. Karol Jan nie liczy si jednak z tymi gosami.
W akcie unii Norwegia otrzymaa znaczny stopie samodzielnoci. Zgodnie
z aktem Karol XIII zosta wybrany krlem Norwegii, storting, zbierajcy
si co 3 lata, zachowa szeroki zakres uprawnie. Analogicznie do szwedz-
kiej Rady Pastwa istnie miaa norweska z siedzib w Kristianii i w Sztok-
holmie. Przy rozpatrywaniu spraw dotyczcych caej unii Norwegowie mieli
uczestniczy w posiedzeniach szwedzkiej Rady Pastwa. Wojna z udziaem
wojsk norweskich wymagaa zgody stortingu.
Akt unii nie oznacza zatem penej inkorporacji Norwegii do
Szwecji, ale zwizek dwch pastw. Bya to istotna zmiana w stosu-
nku do postanowie traktatu kiloskiego, na mocy ktrego Norwegia
miaa by przyczona do krlestwa szwedzkiego. U podstaw tej zmia-
ny leaa postawa Norwegw, ujawniona w 1814 r. Karol Jan bowiem
 w przeciwiestwie do wielu Szwedw  pojmowa, i dziaanie
wbrew woli narodu norweskiego cignie na kraj nieustanne konflikty
wewntrzne.
W bezporednim zwizku z uni szwedzko-norwesk pozostawaa spra-
wa losw Pomorza szwedzkiego, ktre na mocy traktatu kiloskiego miaa
otrzyma Dania. Powoujc si na to, i traktat nie zosta zrealizowany
na skutek oporu Norwegii, Szwedzi odmwili wypenienia tego warunku.
305
Po kilkumiesicznych pertraktacjach midzynarodowych w czerwcu 1814 r.
podczas kongresu w Wiedniu Karol Jan odstpi Pomorze Prusom w za-
mian za 4,8 mln talarw dla Szwecji i 0,6 mln dla Danii.
PANOWANIE KAROLA XIV JANA
5 lutego 1818 r. zmar Karol XIII i na tronie szwedzkim zasiad Karol
XIV Jan. Polityka Karola XIV miaa charakter konserwatywny; w po-
napoleoskiej Europie monarcha szwedzki, niegdy przecie marszaek
cesarza, zajmowa pozycj zblion do twrcy witego Przymierza, obrocy
ancien regime'u  Metternicha. Wolnoci obywatelskie, w pierwszym rz-
dzie wolno druku, zostay znowu powanie ograniczone; powstaa tajna
policja, kwito donosicielstwo. Spord twrcw przewrotu 1809 r. nie-
ktrzy poczynili szybkie kariery, inni musieli odej, poniewa sprzeci-
wiali si polityce krla. Jednym z pierwszych odsunitych by Hans Jarta,
ktry po demonstracyjnej dymisji w 1811 r. powrci do rzdu w 1815 r.,
by po roku odej na znak protestu przeciw polityce ekonomicznej Karola
Jana. Jeden z najbardziej niezalenych politykw tego okresu, Carl Johan
af Nordin, sekretarz Urzdu Wojny, a nastpnie czonek Rady Pastwa,
odszed nie mogc pogodzi si z wszechwadn kamaryl dworsk, jaka
powstaa w latach trzydziestych. Zwano j rzdem sypialnianym", krl
bowiem, spdzajcy przedpoudnia w sypialni, przyjmowa swych zaufa-
nych lec w ku.
Okres panowania Karola Jana to lata rozkwitu romantyzmu szwedz-
kiego, w ktrym w przeciwiestwie do romantyzmu polskiego dominoway
elementy konserwatywne. Kanclerz dworu August von Hartmansdorff,
znany ze swej dziaalnoci na polu ograniczania wolnoci druku i zawie-
szania pism opozycyjnych, czy aktywno polityczn z zainteresowa-
niami historyczno-filozoficznymi. Uppsalska szkoa historyczna, w ktrej
wielk rol odgrywa E. G. Geijer (por. niej s. 357) wystpowaa z atakami
na rewolucj francusk oraz z apoteoz silnej wadzy, istniejcych stosunkw
spoecznych i instytucji, porzdku, poszanowania tradycji. Bardzo silne
byy te akcenty narodowe.
Ideologia opierajca si na tych wartociach przenikna take do
kocioa szwedzkiego, pocigajc wzrost nietolerancji.
Reforma walutowa 1803 r., zahamowana w toku realizacji, nie spenia
pokadanych w niej nadziei, a podczas wojny z Rosj, na skutek zwikszenia
emisji banknotw, ilo pienidzy w obiegu wzrosa dwukrotnie. Nast-
pia nieuchronna inflacja; od 1809 r. zostaa powanie ograniczona wymiana
306
banknotw na srebro. Ceny, poza elazem i produktami metalowymi,
podniosy si o 80%.
Inflacja dotkna powanie przedsibiorcw oraz urzdnikw i robot-
nikw najemnych, gdy ceny rosy szybciej ni pace. Rolnicy natomiast
i hodowcy dotkliwie odczuwali trudnoci eksportowe wywoane blokad
kontynentaln. Blokada wpywaa te na niekorzystn sytuacj grnictwa.
Tylko nieliczni wielcy kupcy oraz waciciele ziemscy korzystali z inflacji
i koniunktury cen. Pewna poprawa sytuacji gospodarczej w latach
18121815  utrzymanie rozmiarw emisji pienidzy i poziomu cen na
aktualnym poziomie, zwikszenie eksportu elaza do USA, spadek cen
zboa na rynku wewntrznym w zwizku z dobrymi urodzajami  nie
powstrzymaa spadku wartoci waluty szwedzkiej na giedach midzy-
narodowych.
Problemy finansowe zajmoway wiele miejsca w debatach kolejnych
riksdagw w 1. 1809/10, 1812 i 1815. Wobec trwajcego spadku wartoci
riksdalera na nadzwyczajnym zgromadzeniu stanw w 1815 r. podniesiona
zostaa przez du grup przedstawicieli kwestia rwnowagi bilansu han-
dlowego. Nawizujc do teorii merkantylistycznych, domagali si oni
wprowadzenia ogranicze importowych i podwyszenia ce wwozowych.
Charakterystyczne byy patriotyczne i moralne argumenty, wysuwane w tych
debatach: Szwedzi mieli chodzi w szwedzkich ubiorach, wyprodukowanych
z miejscowych surowcw, uywa wytwarzanych w kraju artykuw prze-
mysowych, spoywa chleb ze szwedzkiego zboa, miso ze zwierzt
wyhodowanych na szwedzkich pastwiskach.
Najwybitniejszym przedstawicielem opozycji ekonomicznej w riksdagu
by Fryderyk von Schwerin, ktry stan na czele specjalnej komisji, po-
woanej przez stany. Propozycje tej komisji, przedstawione riksdagowi
i pniej zaakceptowane, miay wyranie protekcjonistyczny charakter.
Lista artykuw objtych zakazem importu zawieraa 300 pozycji, zaka-
zem eksportu  50 pozycji, midzy innymi nie wolno byo wywozi ze
Szwecji surowcw i pfabrykatw: rudy elaza i miedzi, surwki elaza,
skr i futer. Ca podniesiono, przy czym wysoko opat celnych bya
uzaleniona od tego, czy towary zostay przywiezione przez statki obce,
czy szwedzkie.
W wyniku polityki protekcjonistycznej zostaa przywrcona rwnowaga
bilansu handlowego, nie nastpia natomiast spodziewana poprawa sy-
tuacji walutowej. Podczas nadzwyczajnego riksdagu 18171818 r. Karol
Jan przedstawi nowy projekt polityki finansowej, zmierzajcej do zmniej-
szenia iloci rodkw patniczych znajdujcych si w obiegu, a wic polityki
deflacyjnej, nie uzyska jednak poparcia stanw. W pi lat pniej riksdag
307

(1823) przychyli si do projektu wymiany pienidzy, ale na przeszkodzie
stan brak wystarczajcych zapasw srebra. Podobny los spotka nastpn
uchwa. Wymiana nastpia dopiero w 1834 r.; przywrcia ona walucie
szwedzkiej parytet srebra, ktry utrzyma si do 1873 r.
W polityce ekonomicznej Karola XIV od 1818 r. dominoway tendencje
protekcjonistyczne, przejte od opozycji. Powoli jednak toroway sobie
drog nowe zasady, waciwe fazie kapitalizmu wolnokonkurencyjnego.
Ju podczas riksdagu w 1823 r. ujawniy si tendencje liberalizmu gospo-
darczego, ktre w trzecim dziesicioleciu nabray duego znaczenia. W la-
tach 18231825 zniesione zostay ograniczenia importowe, a umowy han-
dlowe zawarte z innymi pastw.jni, zwaszcza traktat z Wielk Brytani
(1826), uczyniy powany wyom w protekcjonistycznej barierze celnej.
W obrbie kraju zniesiono ca wewntrzne na produkty przywoone ze wsi
do miasta oraz wprowadzono wolny handel artykuami spoywczymi, co
dotychczas pozostawao przywilejem miast. Nastpio zagodzenie przy-
musu cechowego, a tym samym powstay dogodne warunki do rozwoju
rzemiosa wiejskiego, chaupnictwa i nakadu. Chopom umoliwiono na-
bywanie lasw pastwowych.
Pojecie libera" pojawio si w szwedzkim sowniku politycznym
okoo 1809 r. wraz z nasileniem buruazyjnej opozycji, ktra wystpowaa
308
w obronie wolnoci jednostki, przeciw ograniczeniom narzucanym jej przez
pastwo i spoeczestwo. Podobnie jak w innych krajach liberaowie w Szwe-
cji byli zwolennikami odgrnych reform, przeprowadzonych bez rewolu-
cyjnych wstrzsw, dlatego te dziaalno sw prowadzili przede wszyst-
kim na forum riksdagu. Kierunek ten jednoczy fabrykantw, wielkich kup-
cw i wielu inteligentw, mia te stronnikw wrd ziemian i chopw.
Wystpujc z krytyk urzdniczych, konserwatywnych rzdw Karola
Jana, liberaowie nie atakowali samej instytucji monarchii. Bardzo istotne
miejsce w ich programie zajmoway sprawy reformy systemu przedsta-
wicielstwa oraz swobd obywatelskich. Powicali te niemao uwagi pro-
blemom owiaty, administracji, budetu. W polityce zagranicznej opowia-
dali si za zblieniem z Wielk Brytani, natomiast przeciw bliskiej wsp-
pracy z despotycznie rzdzon carsk Rosj.
Ideowe wykrystalizowanie si opozycji liberalnej w Szwecji nastpio
w latach dwudziestych. Istotne znaczenie w tym procesie odegraa prasa
opozycyjna. W pimie Anmarkaren" (18161829), wydawanym przez
zblionego do k przemysowych Fredrika Cederborgha, zamieszczano
artykuy zawierajce ataki na biurokracj i ograniczenia wolnoci ekono-
micznej. Z jeszcze ostrzejszymi atakami wystpowa wybitny publicysta
Johan Johansson na amach pisma Argus", rozwijajc postulaty reformy
parlamentarnej.
W riksdagu po raz pierwszy w 1823 r. ujawniy si tendencje o charak-
terze liberalnym; wyrazem ich byy dania redukcji wydatkw na wojsko
i administracj, postulat zastpienia podatkw gruntowych podatkiem
dochodowym, uchwaa skierowana przeciw cechom.
Fala wystpie rewolucyjnych i manifestacji, jaka przesza przez Europ
w 1830 r., nie omina Szwecji, cho mieszczascy przeciwnicy Karola XIV
i jego polityki poprzestali na sowach krytyki. Ale zarwno te sowa, jak
i program opozycji byy coraz mielsze. W maju 1830 r. jeden z przedsta-
wicieli k liberalnych, Johan Gabriel Richert, ogosi wraz z baronem
C. H. Anckarsvardem Propozycje reprezentacji narodowej, zawierajce
projekt jednoizbowego parlamentu z dwoma oddziaami na wzr nor-
weskiego stortingu, wybieranego w powszechnych wyborach ze stosu-
nkowo niskim cenzusem.
Entuzjast nowych idei by Lars Johan Hierta, wydawca ksiek, zwi-
zany z koami przemysowymi i kupieckimi. W grudniu 1830 r. rozpocz
on wydawanie pisma Aftonbladet" (Gazeta Wieczorna"). Gazeta cie-
szya si ogromnym powodzeniem i miaa wielki wpyw na ksztatowanie
si opinii publicznej. Zawieszona w 1835 r., ukazywaa si pod zmienion
nazw jako Det Nya Aftonbladet" (Nowa Gazeta Wieczorna"), a od
309
1839 r. jako Det Tjugondefrsta Aftonbladet" (Dwudziestapierwsza
Gazeta Wieczorna"). Liczba pism liberalnych szybko wzrastaa. Od 1832 r.
pocz take wychodzi w Gteborgu mieszczaski tygodnik Gteborgs
Handels- och Sjofarts Tidning". Wachlarz pogldw goszonych w liberal-
nej prasie opozycyjnej by bardzo szeroki, od zupenie umiarkowanych
po skrajnie radykalne. Wyrazem skrajnych tendencji by np. pamflet
oskarajcy krla, ogoszony w 1834 r. przez Andersa Lindeberga, publi-
cyst i pisarza nalecego do wsppracownikw Hierty.
O wzmocnieniu opozycji liberalnej moe wiadczy przebieg riksdagu
w 1834/1835 r. Wpywy jej objy znaczn cz reprezentacji chopstwa
i mieszczastwa. W coraz wikszym stopniu stawaa si ona czynnikiem
oddziaywajcym na ycie polityczne. W 1839 r., w przeddzie nastpnego
riksdagu, doszo do porozumienia midzy koami opozycyjnymi a bliskimi
wsppracownikami krla niezadowolonymi z jego polityki. Na amach
prasy rzdowej pisano wwczas, i celem tego aliansu bya abdykacja
Karola Jana.
W tym samym czasie gonym echem odbio si manifestacyjne zerwa-
nie Geijera z dworem i konserwatystami oraz jego przejcie do obozu
opozycji liberalnej. W latach czterdziestych Geijer znalaz si wrd tych,
ktrzy walczyli o demokratyczn reprezentacj narodow.
Ferment i rosncy opr przeciw rzdowi ujawniy si w rozruchach,
do jakich doszo w Sztokholmie w 1838 r. Powodem ich byo skazanie
przez sd na 3 lata wizienia Magnusa Jacoba Cruzenstolpego, ktry
w swoich ksikach, powiconych najnowszej historii (Skildringar frdn
inre av dagens historia, 1834, oraz Stallingar of forhallanden, behandlade
i brev, 1838), nie oszczdza wysoko postawionych osobistoci z krlem
wcznie. Gniew zrazu kierowa si bezporednio przeciw kanclerzowi
dworu Augustowi von Hartmansdorffowi oraz ministrowi sprawiedliwoci
Claesowi Ulrikowi Nermanowi. Demonstranci zgromadzili si przed ich
domami, obrzucili je kamieniami, wybili szyby. Tumy manifestoway te
przed wizieniem, w ktrym przebywa Cruzenstolpe. Wadze porzdkowe
na wyrany rozkaz krla nie interwenioway.
Dopiero 19 lipca, a wic w miesic pniej, doszo do rozruchw
i ofiar. Po ogoszeniu przez pras wiadomoci, i Cruzenstolpe ma by
przewieziony do Vaxholmu, przed domem miejskim na Sdermalm, gdzie
przebywa wizie, zebray si tumy. Piechota, ktra obsadzia gmach,
zostaa obrzucona kamieniami i w odpowiedzi na to uya broni. Dwie
osoby zabito, kilkanacie raniono.
Nie wiadomo, czy wystpienia w obronie Cruzenstolpego byy ywio-
owe, czy te organizowane, nie jest to zreszt najistotniejsze dla ich oceny.
310
Niezalenie od ewentualnej inspiracji dowodz silnego wzburzenia ludnoci
stolicy i jej antyrzdowych nastrojw.
Riksdag w 1840/41 r. by najduszym i najbardziej burzliwym zgroma-
dzeniem stanw w okresie ponad trzydziestoletniego panowania Karola
Jana. Opozycja nie ograniczaa si ju do dwch niszych izb, ale zyskaa
Demonstracja w sprawie Cruzenstolpego w czerwcu 1838 r., litografia F. Tollina
znaczne wpywy w Izbie Rycerskiej, gdzie coraz wiksz rol poczynao
odgrywa liberalne ziemiastwo. Program reform mia take wielu zwolen-
nikw na niszych szczeblach urzdniczej hierarchii.
Wrd kleru tendencje radykalno-liberalne przejawiao duchowiestwo
wiejskie, natomiast wikszo izby popieraa dwr i rzd. W reprezentacji
stanu mieszczaskiego rzd i konserwatyci mieli za sob burmistrzw,
urzdnikw miejskich, drobnych kupcw i rzemielnikw, natomiast wielka
i rednia buruazja naleaa do obozu liberaw. Na czele liberalnej frakcji
sta Carl Fredrik Waern, wielki przedsibiorca handlowy z Gteborga.
Dziaacze chopscy utrzymywali bliskie kontakty z koami intelektualis-
tw  manifesty chopw wychodziy na og spod pira pisarzy i publi-
cystw.
Niekorzystne dla rzdu wyniki wyborw do komisji spowodoway na
 311
pocztku riksdagu pierwsz w dziejach Szwecji dymisj Rady Pastwa,
ktrej Karol Jan nie przyj.
Przedmiotem konfliktw miedzy rzdem a opozycj byy projekty
reform, przede wszystkim dugo dyskutowanej reformy centralnych urz-
dw. Propozycje reorganizacji, ktra miaa zwikszy autorytet rzdu
wobec krla, byy ju rozpatrywane na poprzednim riksdagu, a teraz,
wbrew zastrzeeniom krla i k konserwatywnych, zostay przyjte przez
stany.
Wany, cho ograniczony krok zosta dokonany take w zakresie przy-
gotowania reformy systemu przedstawicielstwa. Komisja konstytucyjna
przegosowaa projekt nowego, dwuizbowego parlamentu, wybieranego
w dwustopniowych wyborach. Projekt ten spotka si ze sprzeciwem trzech
stanw  tylko chopi chcieli za nim gosowa.
Riksdag powieci te bardzo wiele uwagi jednemu z najbardziej pa-
lcych problemw owego czasu  powszechnej owiacie. Okoo poowy
wsi byo pozbawionych szk. Dziaajcy od wielu lat komitet do spraw
nauczania, do ktrego midzy innymi naleeli Geijer i pisarz E. Tegner, po
wielu sporach opowiedzia si za tworzeniem pastwowych powszechnych
szk dla dzieci niezamonych. Pozostae miay chodzi do patnych szk,
zakadanych przez specjalne towarzystwa. Propozycje te spotkay si z po-
wanymi sprzeciwami; w latach trzydziestych zwyciy pogld, i naley
wprowadzi jednolite nauczanie. Wyrazi si on w uchwale stanw z 1835 r.,
zalecajcej zakadanie we wszystkich gminach szk powszechnych. Zasad-
niczy przeom w dziedzinie szkolnictwa przyniosa ustawa z 1842 r., wpro-
wadzajca obowizek szkolny i ustanawiajca komunalne, picioletnie
szkoy powszechne w miecie i na wsi. Realizacja jej napotykaa z pocztku
ogromne trudnoci: po kilkunastu latach, w 1859 r., tylko 65% dzieci
w wieku od 7 do 13 lat chodzio do szkoy. Zdecydowana wikszo, bo
93% uczcej si modziey, koczya edukacj na szkole powszechnej.
Szkoy rednie byy elitarne, cho i w tym zakresie w pierwszej poowie
XIX w. dokonay si istotne zmiany. Z wolna ksztatowa si te nowy
model nauczania, w ktrym coraz wiksz rol odgryway nauki cise.
Tendencje reformatorskie przejawiy si w postanowieniach dotycz-
cych samorzdw lokalnych. Wzrosa znacznie liczba wyborcw do zgro-
madze parafialnych, prawo gosu zostao bowiem uzalenione nie tylko
od iloci posiadanej ziemi, ale i od wysokoci paconych podatkw. Utwo-
rzenie urzdu parafialnego, z obieralnym przewodniczcym, prowadzio
do ograniczenia wpyww kocioa.
W przebiegu riksdagu w 1840/41 r. znalazy wyraz przeobraenia, jakim
spoeczestwo szwedzkie ulego w latach dwudziestych i trzydziestych
312
XIX w. Bya to jednoczenie zapowied walki o przystosowanie systemu
politycznego do zmienionych warunkw ekonomicznych i spoecznych.
Wspaniae uroczystoci dla uwietnienia XXV-lecia panowania Karola XIV
Jana, zorganizowane w 1843 r., nie mogy przysoni wewntrznego kry-
zysu, spowodowanego konfliktem midzy dynamicznie rozwijajcym si
spoeczestwem kapitalistycznym a konserwatywn wadz. Literalna opi-
nia przyja te owe rocznicowe fanfary z du niechci.
Jubileusz ten zakoczy niejako panowanie Karola Jana. W nastpnym
roku, 8 marca 1844 r., zaoyciel nowej dynastii Bernadotte'w zmar
w wieku 81 lat.
W 1810 r., po wyldowaniu w Szwecji, Karol Jan wypowiedzia sowa:
Pokj jest jedynym honorowym celem dla mdrego i owieconego rzdu".
Sowa te brzmiay moe dziwnie w ustach marszaka Napoleona, ale
nastpca tronu szwedzkiego, a potem monarcha, konsekwentnie realizowa
pokojow polityk i by pierwszym wadc w dziejach Szwecji, ktrego
panowanie upyno bez wojen.
W polityce zagranicznej Karola Jana dominowaa orientacja proro-
syjska. Stosunki miedzy dwoma pastwami zacieniy si jeszcze po wst-
pieniu na tron Mikoaja I, co ujawnio si wyranie w stanowisku Szwecji
podczas wojny rosyjsko-tureckiej 18281829 r., a take w 1830 r. podczas
powstania listopadowego w Polsce. O ile liberaowie szwedzcy ywo mani-
festowali sympatie dla walczcych o wolno Polakw, midzy innymi
dostarczajc im broni, o tyle krl sta zdecydowanie po stronie Rosji.
W negatywnym stosunku do ruchw narodowowyzwoleczych 1830 r.
wyraziy si obawy przed podobnymi wystpieniami w Norwegii, gdzie
niejednokrotnie dochodzio do powanych konfliktw, wywoanych przede
wszystkim prbami naruszenia aktu unii i rozszerzenia zakresu wadzy
krla. Przewaay jednak korzyci wynikajce ze wsppracy handlowej.
W 1825 r. zostay zniesione ca ldowe midzy Szwecj a Norwegi oraz
obnione ca za towary transportowane drog morsk. Dyplomacja szwedz-
ka bronia interesw Norwegii, dla ktrej wanym problemem byo obnie-
nie ce importowych na drzewo w Wielkiej Brytanii. Norweska flota
handlowa rozwijaa si niezwykle szybko, szybciej ni flota szwedzka.
Oywienie de separatystycznych w Norwegii nastpio dopiero
w trzydziestych latach, wraz ze wzrostem politycznej aktywnoci chopw.
Po wizycie krla w Norwegii, w 1836 r., zosta powoany komitet, ktry
mia rozpatrzy od nowa akty dotyczce wzajemnych zobowiza w ra-
mach unii.
Prorosyjska orientacja polityki szwedzkiej nie wykluczaa zaangao-
313
wania po przeciwnej stronie wwczas, kiedy tego wymagay interesy han-
dlowe. Szwedzi, podobnie jak Brytyjczycy, poparli poudniowoameryka-
skie ruchy wyzwolecze. Wbrew zobowizaniom wobec Rosji Szwecja,
idc w lady Anglii, uznaa Meksyk, Kolumbi i Argentyn i nawizaa
z nimi bliskie kontakty ekonomiczne. Dopiero ostre protesty ze strony
Rosji i Hiszpanii zmusiy Szwedw do rezygnacji z tego zyskownego
handlu.
Ponowne zaostrzenie stosunkw midzy Szwecj a Rosj nastpio
w czasie kryzysu na rodkowym Wschodzie w latach 18331834. Do
przywrcenia przyjaznych wizi midzy dworem szwedzkim i rosyjskim
przyczynia si wizyta cara Mikoaja w Szwecji w 1831 r.
REFORMY BURUAZYJNODEMOKRATYCZNE (1844-1866)
Nastpca Karola XIV Jana, wychowanek J. G. Richerta, reprezentowa
odmienne ni ojciec pogldy zarwno w zagadnieniach polityki zagranicz-
nej, jak i wewntrznej. Zwolennik orientacji zachodniej, pragn cilej-
szych zwizkw z Francj i Angli. Zdawa sobie spraw, e reforma
istniejcego systemu reprezentacji stanowej jest nieodzowna. W sprawach
unii sta na stanowisku rwnouprawnienia Szwecji i Norwegii  z jego
to inicjatywy herb krlestwa Norwegii zosta wczony do herbu zjedno-
czonego pastwa, a obie floty: szwedzka i norweska, poczy pywa pod
wspln bander.
wiadectwem liberalnych tendencji Oskara I byy zmiany w skadzie
rzdu. Ministrem sprawiedliwoci, penicym rol pierwszego ministra,
zosta umiarkowany libera baron Johan Nordenfalk. Po jego mierci
stanowisko to obj bardziej konserwatywny polityk hr. Arvid Posse.
Nadzwyczajny riksdag, zwoany w zwizku ze zgonem Karola Jana,
uchwali wiele wanych reform. Okres midzy sesjami parlamentu skr-
cony zosta z 5 lat do 3, zniesiono prawo zawieszania pism opozycyjnych.
Podjto ponadto przygotowania do reformy prawa karnego. Ju po riksdagu
rzd wyda zarzdzenie dotyczce fabryk i rzemiosa, znoszc przymus
cechowy. Umoliwiao to w peni nie skrpowany rozwj chaupnictwa
wiejskiego. W 1849 r. zostaa przeprowadzona reforma nauczania w zakresie
szkoy redniej, ktra przygotowaa grunt pod utworzenie w 1878 r. gimna-
zjw realnych.
Najwaniejszy problem  reforma riksdagu  pozosta nie rozwizany
do koca panowania Oskara I. O ile politycy wszystkich kierunkw byli
zgodni, i zmiany s konieczne, o tyle istniay zasadnicze kontrowersje na
temat charakteru nowego parlamentu. Sam krl wykazywa daleko posu-
314
nit wstrzemiliwo, w rzeczywistoci bdc przeciwnikiem demokra-
tyzacji systemu reprezentacji narodowej.
Komitet utworzony w 1846 r. w celu przygotowania projektu reformy
skada si w wikszoci z umiarkowanych liberaw. Po roku przedstawi
propozycje, ktre nie znalazy uznania zarwno w oczach krla, jak i k
liberalnych.
Podczas riksdagu w 1847/48 r. debaty nad projektem komitetu wyka-
zay istnienie ogromnych rozbienoci. Sprawa reformy nie posuna si
Demonstracje w Sztokholmie 19 III 1848 r., rys. F. Dardela
naprzd. Rosa natomiast niecierpliwo szerokich mas spoeczestwa
szwedzkiego, do gosu dochodziy coraz bardziej radykalne prdy spoeczne.
Kiedy w marcu 1848 r. do Sztokholmu dotary wieci o rewolucji w Paryu,
temperatura nastrojw znacznie si podniosa; dano reformy riksdagu,
powszechnego gosowania, republiki. W dniach 18  19 marca na ulicach
stolicy wybuchy zamieszki. Znowu na domy dygnitarzy posypay si wy-
rwane z bruku kamienie. Wadze tym razem zareagoway natychmiast
i z wielk brutalnoci. Okoo 30 osb ponioso mier.
Wydarzenia marcowe wywary wielkie wraenie na Oskarze I. Lk
przed radykalizmem mas zbliy go do k konserwatywnej arystokracji.
Rzd musia ustpi, a na miejsce liberalnych radcw stanu przyszli poli-
 315
tycy o nastawieniu konserwatywnym. Jednake pod wpywem rewolu-
cyjnych wystpie w caej nieomal Europie krl i nowa Rada Pastwa byli
skonni do pewnych ustpstw.
W kocu lat czterdziestych, wraz z rozwojem kapitalistycznych sto-
sunkw ekonomiczno-spoecznych, poczy si ksztatowa pierwsze grupy
socjalistyczne w Szwecji. W kraju o dominujcej przewadze chopw idee
Manifestu komunistycznego nie znajdoway wwczas jeszcze wielu wyznaw-
cw. Jedno z pierwszych k socjalistycznych stworzy Par Grtel, ksigarz
z zawodu, tumacz Manifestu na jzyk szwedzki, autor traktatu O prole-
tariacie i jego wyzwoleniu przez komunizm.
Konserwatywny zwrot dokonany przez Oskara I po 1848 r. szed w parze
z aktywizacj reakcyjnych si spoecznych. Podczas riksdagu w 1850/51 r.
powstaa partia wielkich wacicieli ziemskich, szwedzkich junkrw, na
czele z C. O. Palmstiern, zwizana z nastpc tronu Karolem. Partia
szybko nabraa duego znaczenia w yciu politycznym. W riksdagu jednak
i w rzdzie w poowie lat pidziesitych wzrastay wpywy politykw
o pogldach liberalnych. Nalea do nich przede wszystkim nowy minister
finansw Johan August Gripenstedt, zdeklarowany zwolennik liberalizmu
ekonomicznego.
W latach pidziesitych Szwecja ostatecznie zrezygnowaa z protek-
cjonistycznej polityki celnej, czciowo zmuszona do tego przez swych
partnerw handlowych, zwaszcza Wielk Brytani, czciowo pod wpy-
wem koniunktury na szwedzkie zboe podczas wojny krymskiej (1853
1855). Riksdag w 1853/54 r. postulowa cakowite zniesienie ce, zarwno
na produkty ywnociowe, jak i na surowce, oraz domaga si cofnicia
zakazw importu i eksportu. Cz tych postulatw zostaa zrealizowana:
w 1854 r. przejciowo, a w trzy lata pniej na stae zniesiono ca na
zboe, maso i produkty hodowlane, w 1856 r. przesta obowizywa
zakaz eksportu rudy elaza i surwki.
Gripenstedt i jego wsppracownicy pragnli wyrwa Szwecj z zaco-
fania, pchn jej gospodark na nowoczesne tory. W dugim przemwieniu,
wygoszonym w riksdagu w 1857 r., minister finansw twierdzi, i Szwecja
moe rozwija si rwnie szybko jak Ameryka, jeeli otworzy swe granice
wszystkiemu, co nowe: wynalazkom technicznym, kolejom elaznym,
zniesie za krpujce wizy, pozostao minionych epok. Kiedy w latach
1860, 1863 i 1866, w zwizku z przejciowym spadkiem koniunktury
ekonomicznej, riksdag opowiedzia si za powrotem do polityki protekcjo-
nizmu i domaga si taryf celnych chronicych interesy rolnictwa, Gripen-
stedt sprzeciwi si realizacji tych postulatw, bronic zasady wolnego
handlu.
316
Tendencje liberalne, ktre zwyciyy w polityce ekonomicznej, przeja-
wiay si we wszystkich dziedzinach ycia spoecznego. Nabiera znaczenia
ruch emancypacji kobiet. Pisarka Fredrika Bremer po powrocie z podry
do Stanw Zjednoczonych w 1853 r. zaoya pierwsze szwedzkie stowarzy-
szenie kobiece: Sztokholmskie Kobiece Towarzystwo Opieki nad Dziemi.
Na przeomie lat pidziesitych i szedziesitych nastpiy istotne zmiany
w sytuacji prawnej kobiet, powstao pierwsze seminarium dla nauczycielek
w Sztokholmie.
Triumfem liberaw by nowy kodeks karny, wprowadzony w 1864 r.
Prace nad kodeksem cywilnym posuway si bardzo powoli, hamowane
przez konserwatystw.
Na uboczu dokonujcych si przemian nie pozosta koci. W 1857 r.
riksdag uchwali umiarkowan reform kocieln, ktrej nastpstwem byo
zwikszenie zakresu swobd religijnych. W trzy lata pniej zniesiono
ograniczenia dotyczce ludnoci ydowskiej.
W cigu 10 lat, od 1856 do 1866 r., przestarzay, krpujcy dalszy
rozwj kraju ustrj uleg powanym przeksztaceniom. Pozosta wszake
nadal nie rozwizany podstawowy problem: reforma ksdagu.
Rozwj ycia spoecznego w poowie XIX w. znalaz te swj wyraz
w skandynawizmie. Ruch ten odegra du rol w polityce wewntrznej
i zagranicznej Szwecji. Antagonizmy dzielce Szwedw i Duczykw przez
dziesi stuleci ustpiy poczuciu etnicznej wsplnoty ludw skandynaw-
skich. Skandynawizm, podobnie jak pokrewne mu ruchy wrd ludw
sowiaskich czy germaskich, wyrs z romantyzmu, rycho nabierajc
znaczenia politycznego. W Szwecji i w Danii ruch ten mia oblicze
liberalno-demokratyczne, z wyranym antypruskim i antyrosyjskim na-
stawieniem.
Polem dziaania skandynawistw byy przede wszystkim uniwersytety.
Mieli oni te kontakty w koach liberalnego mieszczastwa, a nawet wrd
chopw. Pierwsze miejsce zajmowali jednak studenci. Manifestacj idei
skandynawizmu byy periodyczne spotkania studentw szwedzkich i du-
skich, podczas ktrych wiele mwiono o jednoci Skandynawii i wsplnej
walce przeciw despotyzmowi. Antyrosyjski charakter skandynawizmu spo-
wodowa protesty wadz carskich i by jedn z przyczyn, dla ktrych Karol
Jan, a potem take Oskar I zachowywali rezerw wobec tego ruchu.
Nowa faza skandynawizmu rozpocza si w drugiej poowie lat czter-
dziestych, kiedy dwory szwedzki i duski dostrzegy w nim dogodny or
polityczny. Prb jednoci pastw skandynawskich bya sprawa Szlezwiku.
Kiedy w 1848 r. wojska pruskie wkroczyy do Jutlandii, Fryderyk VII
317
zwrci si do Oskara I z daniem pomocy wojskowej. Szwedzki riksdag
uchwali wwczas posiki dla obrony Danii z zastrzeeniem, i Szwecja nie
zaangauje si w konflikt szlezwicki. Decyzja ta nie bya dyktowana ideami
skandynawizmu, ale politycznymi planami Oskara I. Zaangaowanie Szwe-
cji po stronie Danii spotkao si z duym niezadowoleniem w liberalnych
koach szwedzkich i w niedugim czasie wojska szwedzkie wycofay si
z Fionii.
W latach szedziesitych ruch skandynawistyczny znacznie osab,
a dziaalno dyplomatyczna Szwecji w czasie wojny krymskiej zadaa mu
powany cios. Dopiero pogorszenie stosunkw szwedzko-rosyjskich oraz
do chodne stosunki z pastwami zachodnioeuropejskimi skoniy Oska-
ra I do nawrotu do idei skandynawizmu. Rzd jednak odnis si nie-
chtnie do projektw daleko idcego zblienia szwedzko-duskiego.
Choroba krla przyczynia si do zwikszenia samodzielnoci rzdu,
ktrym od poowy 1857 r. kierowa nastpca tronu Karol. Oskar I zmar
8 lipca 1859 r., nowy monarcha Karol XV musia si zgodzi z postpuj-
cym wzrostem autorytetu Rady Pastwa i ministrw. W 1858 r. stano-
wisko ministra sprawiedliwoci obj baron Luis De Geer, ktry realizo-
wa liberalny program polityczny, nie liczc si z wol krla. Podobnie
samodzieln polityk zagraniczn prowadzi nowy minister Ludvig Man-
derstrom.
Konflikt miedzy krlem a ministrami wywoa ty sprawy Norwegii.
Karol, ktry jako wicekrl zdoby du popularno wrd Norwegw,
pragn rozszerzy zakres uprawnie Norwegii w ramach unii i przychyla
si do da zniesienia urzdu namiestnika. Sprzeciwili si temu nacjona-
lici, ktrzy rozptali kampani prasow i dyskusj na forum riksdagu.
Walka o namiestnictwo"  jak nazwano ten konflikt  stanowia punkt
zwrotny w historii unii szwedzko-norweskiej. Bya to jeszcze jedna poraka
skandynawizmu i marze o jednoci Skandynawii.
Zmiana prorosyjskiej orientacji szwedzkiej polityki zagranicznej po
1850 r. oraz wzrost antycarskich nastrojw w spoeczestwie ujawniy si
wyranie w 1863 r. w reakcji na powstanie styczniowe w Polsce. Propolskie
stanowisko zajy nawet niektre pisma konserwatywne, zwaszcza gazeta
Nya Dagligt Allehanden". Polscy emigranci byli w Szwecji serdecznie
przyjmowani, podobnie zreszt jak emigranci rosyjscy. Ludno Sztok-
holmu zgotowaa rwnie entuzjastyczne powitanie Konstantemu Czarto-
ryskiemu, jak Bakuninowi, w obu widzc ofiary despotyzmu. Bardziej
chodne stanowisko zaj rzd szwedzki, odmawiajc przyjcia do portu
w Malm parowca angielskiego z 200 powstacami, ktrzy zamierzali
zaoy na Gotlandii baz dla operacji w Polsce. Manderstrm ograniczy
318
si do nieistotnych interwencji dyplomatycznych, wzywajc rzd rosyjski,
by unika rozlewu krwi w Polsce.
Trwaym wiadectwem wczesnych sympatii spoeczestwa szwedzkiego
do walczcych o sw wolno Polakw jest napisany pod wraeniem upad-
ku powstania poemat hr. Carla Snoilsky'ego Pd Polens grav (Na grobie
Polski).
Rwnolegle z pracami nad przygotowaniem kolejnych projektw re-
formy istniejcego systemu reprezentacji stanowej, ktra nie dawaa si
pogodzi z uksztatowanymi w pierwszej poowie XIX w. kapitalistycznymi
stosunkami spoecznymi, dokonano w latach 18201865 pewnych zmian,
nieco rozszerzajc zakres uprawnionych do wyboru przedstawicieli w riks-
dagu. W 1823 r. wieckie wydziay uniwersytetw w Uppsali i w Lund
uzyskay prawo do czterech przedstawicieli, Szwedzka Akademia Nauk
do dwch. Dziki temu mogli zasi w riksdagu ludzie tacy, jak Geijer
czy F. F. Carlson, take historyk.
Reprezentacja stanu mieszczaskiego zostaa rozszerzona przez ustano-
wienie w latach 18281830 piciu miejsc dla przemysowcw oraz nadanie
praw wyborczych wszystkim wacicielom nieruchomoci w miastach, nie-
zalenie od ich statusu stanowego. W ten sposb znaczna cz zamonej
inteligencji uzyskaa prawo do reprezentacji w riksdagu, naruszeniu ulega
te sama zasada reprezentacji stanowej, skoro wielu ludzi zaliczajcych si
do szlachty zasiado nie w Izbie Rycerskiej, lecz jako przedstawiciele miast.
Po drugich walkach chopi  posiadacze ziemi niegdy szlacheckiej 
otrzymali w 1834 r. prawa wyborcze do riksdagu. Okoo 10 tys. osb
znalazo si wrd wyborcw reprezentacji stanu. Wrd nich byo wielu
liberalnie nastawionych bogaczy wiejskich, chopw-panw, jak ich w Szwe-
cji okrelano, przedstawicieli rozwijajcego si kapitalistycznego farmerstwa.
W tym samym kierunku zmierzay dalsze reformy. W 1862 r.  znowu
z naruszeniem zasady reprezentacji stanowej  uchwalono, i w wyborach
przedstawicieli chopskich mog bra udzia wszyscy nieszlacheccy waci-
ciele ziemi: urzdnicy, duchowiestwo, mieszczanie. W ten sposb repre-
zentacja chopska przestawaa by reprezentacj stanow, a stawaa si
przedstawicielstwem nieszlacheckich wacicieli ziemi.
Nie ulega wtpliwoci, e te czstkowe zmiany przygotoway radykaln
reform systemu reprezentacji, przeprowadzon w 1866 r. W latach pi-
dziesitych walka o reform parlamentarn przybraa na sile. Po 1860 r.
zwolennicy reformy poczli organizowa masowe petycje: w styczniu 1862 r.
na rce De Geera wpyna petycja z 38 tys. podpisw. Minister, ktry
sam w 1861 r. opracowa projekt reformy, po otrzymaniu jej zagrozi
319
dymisj, jeeli rzd nie poprze jego propozycji i nie przedstawi ich nad-
chodzcemu riksdagowi. Projekt De Geera zawierajcy postulat utworzenia
dwuizbowego parlamentu, z izb nisz, zoon gwnie z mieszczan i cho-
pw, i z izb wysz, wybieran w porednich wyborach, napotka jednak
kategoryczny sprzeciw Karola XV, ktry chcia mie wpyw na skad
izby wyszej.
Wanym krokiem w batalii o reform riksdagu bya przyjta w 1862 r.
ustawa samorzdowa. Prawo gosu w wyborach komunalnych zostao
w peni uniezalenione od przynalenoci stanowej i oparte na cenzusie
majtkowym. Kompetencje organw samorzdowych znacznie si roz-
szerzyy. Miejsce dotychczasowego urzdu parafialnego zaj urzd gminny,
a zgromadzenia gminne zastpiy zgromadzenia parafialne. Organem samo-
rzdowym wyszej instancji by landsting (zgromadzenie okrgowe w ka-
dym Idn  wojewdztwie). Czonkw landstingu wybierali elektorzy, prze-
wodniczcego mianowa krl. Kompetencje tego organu, w ktrym okoo
40% posw stanowili chopi, nie zostay wwczas cile okrelone.
Ten sam riksdag, ktry uchwali ustaw samorzdow, debatowa od
stycznia 1863 r. nad nowym rzdowym projektem reformy parlamentarnej,
opracowanym przez De Geera. Wedle tego projektu przyszy riksdag mia
si skada z dwch izb: wyszej, wybieranej co 9 lat przez landstingi
i zgromadzenia miejskie w wielkich miastach, oraz niszej, wybieranej co
3 lata. Czynne prawo wyborcze do wyszej izby byo zalene od prawa
udziau w wyborach komunalnych, a wic od stanu posiadania. Bierne
prawo przysugiwao wacicielom nieruchomoci o minimalnej wartoci
80 tys. riksdalerw lub patnikom podatku dochodowego powyej 4 tys.
riksdalerw rocznie.
W izbie niszej czynne prawo wyborcze uzyskiwali mczyni po uko-
czeniu 21 lat, bierne  25 lat. Cenzus majtkowy wynosi mia 800
riksdalerw podatku dochodowego, nieruchomoci o minimalnej wartoci
6 tys. riksdalerw lub dzieraw ziemi teje wartoci. Wymagany by te
cenzus osiadoci w obrbie okrgu wyborczego. Warunek ten, korzystny
dla chopw, dyskryminowa dzierawcw, robotnikw, niszych urzdni-
kw i ubosze grupy ludnoci.
Nowy riksdag mia zbiera si co roku. Krl posiadaby prawo roz-
wizywania zgromadzenia i zarzdzania nowych wyborw. Do decyzji
wymagana bya zgoda obu izb, z wyjtkiem spraw dotyczcych budetu
pastwowego, banku i finansw, nad ktrymi gosowano by na wsplnym
posiedzeniu. Poniewa w niszej izbie zasiadoby wicej posw ni w wy-
szej, oznaczao to naruszenie zasady rwnorzdnoci obu izb.
Intencj De Geera byo zapewnienie warstwie redniozamonych po-
320
siadaczy przewagi w parlamencie. Jego projekt spotka si z krytyk k
konserwatywnych, natomiast poparli go liberaowie, mimo i stosunkowo
wysoki cenzus majtkowy by sprzeczny z ich stanowiskiem. Po dugich
debatach komisja konstytucyjna przyja projekt De Geera; losy reformy
zaleay teraz od nastpnego riksdagu, ktry mia si zebra w 1865 r.
Przez dwa lata poprzedzajce riksdag 1865/66 r. trwaa oywiona dys-
kusja nad reform i jej charakterem. Na amach prasy cierali si zwolennicy
Lud pod Riddarhus witujcy otrzymanie praw wyborczych 7 XII 1865 r. Rycina
z Ny Illustrerad Tidning" 1865 r.
i przeciwnicy projektu De Geera. Krytyka wychodzia nie tylko z k
konserwatywnych, ale i z radykalnych, uwaajcych projekt za nie-
demokratyczny.
W grudniu 1865 r. rozpocza si w riksdagu debata nad reform.
Chopi na pierwszym posiedzeniu wypowiedzieli si jednogonie za przy-
jciem projektu. W reprezentacji miast rozlego si kilka gosw krytyki,
przede wszystkim ze strony drobnych rzemielnikw. Wynik gosowania:
60 gosw za, 5 przeciw, wykaza jednak, e wikszo zdecydowanie po-
piera projekt rzdowy.
W Izbie Rycerskiej debaty trway 4 dni. De Geer i Gripenstedt, ktrzy
bronili reformy, mieli przeciw sobie szwedzkich junkrw, za sob za

321
przewaajc cz urzdnikw i zbiedniaej szlachty. W wyniku gosowania
631 gosw pado za projektem, a 294 przeciw. Poniewa duchowiestwo
uzalenio swj gos od stanowiska Izby Rycerskiej, oznaczao to defini-
tywne przyjcie uchway.
Wiadomo o tym wywoaa ogromny entuzjazm w stolicy i w caym
kraju. W czerwcu 1866 r. ostatecznie ze szwedzkiego ycia politycznego
znikny cztery stany. Oceniajc reform De Geera, naley jednak pod-
kreli, i w porwnaniu z innymi krajami Europy miaa ona charakter
zachowawczy. W tym samym bowiem czasie, kiedy w Szwecji warstwy
nieposiadajce byy cakowicie pozbawione praw politycznych w Anglii
i w Niemczech robotnicy przemysowi uzyskali prawo gosu, a w siedemna-
cie lat po szwedzkiej reformie Dania wprowadzia powszechne prawo wy-
borcze.
322
IX. WIELKA PRZEMIANA
(1866-1920)

SZWECJA NA DRODZE
DO INDUSTRIALIZACJI
       
DRUG poow XIX w. w Szwecji
charakteryzowaa ogromna dynamika rozwoju ekonomicznego, najbar-
dziej radykalne przeobraenia dokonay si jednak po 1870 r. Nastpstwem
ich byo przeksztacenie kraju rolniczo-przemysowego w kraj o zdecydo-
wanej przewadze przemysu nad rolnictwem. W 1870 r. na stu mieszkacw
72,4 yo z rolnictwa i zaj pochodnych, 14,6 z przemysu i rzemiosa,
5,2 z handlu i komunikacji. Po pidziesiciu latach, w 1920 r., ju tylko
44 Szwedw na stu czerpao rodki do ycia z rolnictwa, natomiast
35 z przemysu i rzemiosa, a 15 z handlu i komunikacji. Spadek liczby
ludnoci rolniczej zarysowa si wyranie po 1880 r. W przededniu I wojny
wiatowej przemys zatrudnia ju ponad poow dorosej ludnoci Szwecji,
a warto produkcji przemysowej przewyszaa dwukrotnie warto pro-
dukcji rolnej.
Wielkie postpy czynia urbanizacja. Wraz z rozwojem sieci komuni-
kacyjnej niektre dawne orodki miejskie traciy swe znaczenie i pod-
upaday, ale na ich miejsce wyrastay nowe, pooone w pobliu linii
kolejowych i centrw przemysowych. Ludno miejska poprzez migracje
ze wsi i szybki przyrost naturalny stale si powikszaa; zmienia si te
ilociowy stosunek ludnoci miejskiej i wiejskiej. Jeli w 1870 r. na stu
Szwedw tylko 13 mieszkao w miastach, to w 1900 r. ju 21,5, a w 1936 r.
 35. Najszybciej rosa ludno Sztokholmu: z 76 tys. ok. 1800 r. do 93 tys.
w poowie stulecia, 301 tys. w 1900 r. i 419 tys. w 1920 r. Drugim
miastem, ktrego ludno w 1850 r. przekraczaa 10 tys., a w p wieku
pniej 100 tys., by Gteborg.
Statystyki ludnociowe prowadzone systematycznie od lat siedemdzie-
sitych wskazuj na rzeczywist eksplozj demograficzn w XIX w. Lud-
no Szwecji z 2 mln na pocztku stulecia podniosa si do 4 mln okoo
1870 r., 5 mln na przeomie XIX i XX w. oraz blisko 6 mln w 1920 r.
Midzy 1800 a 1900 r. przyrost wynosi 150%; w tym samym okresie
323
ludno wiata zwikszya si o 77%. Przecitna dugo ycia mieszkaca
Szwecji przeduya si z 41,5 roku w pierwszej poowie XIX w. do
64,3 roku w okresie 1931-1935.
Szybki przyrost ludnoci, waciwy okresom industrializacji, nie spo-
wodowa tu tak nabrzmiaych problemw ekonomicznych i socjalnych,
jak w innych krajach. Produkcja wzrastaa szybciej ni ludno, nie byo
wic zjawiska bezrobocia, raczej przeciwnie, dawa si odczuwa brak
rk roboczych, do czego istotnie przyczynia si te masowa emigracja
do Ameryki, o ktrej mowa niej. Niedobr siy roboczej wpyn pored-
nio na przyspieszenie postpu technicznego, szczeglnie w przemyle.
Gospodarka siwedzka w czasach industrializacji rozwijaa si w cis-
ym zwizku z ekonomik wiatow. Do Szwecji napyway zza granicy
towary i kapitay, docieray nowe techniki produkcyjne i idee ekonomiczne.
Poczynajc od kryzysu 1857 r. kraj ywo reagowa na wszelkie wahania
koniunktury na rynkach wiatowych, cho nastpstwa ich byy w Szwecji
na og agodniejsze. Nie ominy jej wszake kryzys 1878/79 r. oraz prze-
duajca si depresja gospodarcza w latach osiemdziesitych, ale te
i wielkie oywienie lat pidziesitych i siedemdziesitych czy koniunktura
pod koniec stulecia. Dwie podstawowe gazie przemyski szwedzkiego 
wydobycie i przerbka rudy elaza oraz przemys drzewny  byy cile
uzalenione od sytuacji na rynkach wiatowych. Jednoczenie, do czasu
upowszechnienia energii elektrycznej, ograniczenie importu wgla po-
cignoby natychmiast ostry kryzys paliw. Bilans handlowy Szwecji by
przez cay ten okres ujemny. Najwaniejszym dostawc towarw do Szwecji
bya Anglia, odbiorc towarw szwedzkich  Niemcy. Na pocztku
XX w. nastpi te wzrost obrotw handlowych z Rosj, ktra w zamian
za swe zboe kupowaa w Szwecji maszyny.
Wrd kapitaw napywajcych do kraju przewaay rzdowe poyczki
zagraniczne. Zaduenie Szwecji wzroso z 75 mln koron w 1858 r. do
okoo biliona koron w 1908 r. Jednym z gwnych jej wierzycieli bya
Francja. Poyczki prywatne, a zwaszcza bezporednie inwestycje kapi-
tau zagranicznego, nie przybray wikszych rozmiarw.
Roli obcych kapitaw nie mona negowa, ale bya ona stosunkowo
ograniczona. Industrializacja dokonaa si w przewaajcej mierze w opar-
ciu o wewntrzne rda akumulacji. Dla Szwecji epoka zwyciskich wojen,
zdobyczy i kontrybucji skoczya si u progu XVIII w. By jednak
Norrland, ktrego znaczenie mona porwna do tego, jakie Syberia po-
siadaa dla Rosji. Rzadko zaludniony, odcity od reszty kraju z powodu
braku drg, kraj ten kry niezmierne skarby, wrd ktrych na pierwszym
miejscu trzeba wymieni rud elaza i drewno.
324
Poyczki zagraniczne zacigano midzy innymi na budow sieci kole-
jowej, ktra poczya rzadko zaludnione czci kraju, rozdzielone rozleg-
ymi obszarami lenymi. Jeszcze w poowie stulecia w Norrlandzie ludno
czsto godowaa, kiedy na poudniu ywnoci byo w nadmiarze. Z na-
dejciem zimy ld cina drogi wodne i jedynym rodkiem transportu
pozostaway sanie. W lecie podr ze Sztokholmu do Arboga statkiem,
a potem komi trwaa 7 dni.
Zanim jeszcze pojawia si kolej parowa, na odcinkach ldowych
midzy jeziorami i spawnymi rzekami ukadano szyny, po ktrych jedziy
wagony cignite przez konie. Pierwsza taka konna kolej powstaa w 1849 r.
w Yarmlandzie i bya czynna a po lata siedemdziesite. Cienie trady-
cyjnych metod transportu byo tak wielkie, e pionier szwedzkiego kolej-
nictwa i wielki jego entuzjasta, hrabia Adolf E. Rosen, nie mg wy-
obrazi sobie, mimo dugich lat spdzonych za granic, sieci kolejowej
inaczej jak w poczeniu z dawnymi drogami wodnymi.
Waciwym twrc szwedzki h kolei elaznych by Nils Ericson.
Opracowa on plany pastwowej sieci kolejowej obejmujcej cay kraj,
zerwa przy tym zupenie z dotychczasowym systemem komunikacyjnym.
Po dugich debatach w riksdagu, podczas ktrych zarzucano Ericssonowi,
e jego linie kolejowe omijaj miasta i jeziora, plany zostay przyjte
(1853/54). Przystpiono do systematycznej budowy pastwowej sieci kolei
elaznych; pierwsze krtkie odcinki otwarto uroczycie w 1856 r. W cztery
lata pniej Szwecja posiadaa 527 km linii kolejowych.
W parze z inicjatyw rzdow szy prywatne przedsiwzicia, ktre po
1870 r. nabray niesychanego rozmachu. W kocu XIX w. z 11,3 tys.
km % stanowiy linie prywatne. Szczeglne znaczenie miay zbudowane
na pocztku osiemdziesitych lat poczenia miedzy Bergslagen a dwoma
wielkimi portami, Sztokholmem i Goteborgiem. Dopiero z biegiem czasu
prywatne Unie kolejowe stopniowo ulegy nacjonalizacji. W 1920 r. sie
kolejowa liczya 15,1 tys. km, niewiele mniej ni obecnie. Dugo linii
kolejowych na 100 km2 powierzchni wynosia 3 km (dla porwnania w Pol-
sce w 1966 r.  9,7 km), ale na tysic mieszkacw 2,6 km (w Polsce
w 1966 r. - 0,9 km).
Budowa linii kolejowych bya entuzjastycznie witana przez ludno
Szwecji. Wsk lini czc odlege zaktki kraju ze wiatem mia
spyn na okolic postp i dobrobyt. Szczeglnie przed terenami
na pomocy otwieray si zupenie nowe perspektywy rozwoju gospo-
darczego.
Wraz z rozwojem transportu ldowego z wolna traci swe pierwotne
znaczenie rdldowy transport wodny, rosa natomiast flota morska.
325
Smedjebacken
Ludvika"       Norberg
f   Frbvi \Kbping
Sjoanden
\0rebro
Koleje elazne w Szwecji w 1866 r.
326
Wiek XIX, stulecie elaza, przynis wielkie zapotrzebowanie na ten
surowiec. Industrializacja dla Szwecji oznaczaa przede wszystkim postp
w dziedzinie grnictwa i hutnictwa elaza., a wzrastajca konkurencja an-
gielska i rosyjska zmuszay do szybkiego wprowadzania nowych metod
technicznych.
Dla kraju pozbawionego paliw mineralnych wane znaczenie miao
zastosowanie w kunicach tzw. metody Lancasbire, przejtej z Anglii ju
w latach dwudziestych XIX w. i szeroko stosowanej a do koca stulecia.
Pozwalaa ona uzyskiwa wysokie gatunki elaza przy uyciu wgla drzew-
nego, ktrego w Szwecji byo pod dostatkiem. Postp techniczny, a take
zniesienie wszelkich monopoli sigajcych redniowiecza spowodoway
ju w pierwszej poowie XIX w. znaczny wzrost produkcji surwki elaza,
z 80 tys. ton rocznie po 1820 r. do 205 tys. ton rocznie w latach
1861-1865.
Waciwy przeom dokona si jednak dopiero w drugiej poowie stu-
lecia. Popytowi na elazo, rosncemu gwatownie na caym wiecie wraz
z budow linii kolejowych, towarzyszyy istotne osignicia techniczne,
wrd ktrych pierwsze miejsce zajmuj stosowane do dzi konwertor
Bessemera oraz piec martenowski. Inynier Bessemer swoje pierwsze do-
wiadczenia prowadzi w Szwecji przy wspudziale Grana Fredrika
Granssona, pniejszego zaoyciela kunic w Sandviken. Historycy
szwedzcy mocno podkrelaj zasugi swego rodaka, ktry po wyjedzie
Bessemera do Anglii kontynuowa eksperymenty, osigajc wyniki podobne
do tych, jakie rozsawiy imi Anglika. Take zreszt epokowy wynalazek
pieca martenowskiego miaby by oparty na dowiadczeniach przeprowa-
dzanych w Szwecji w poowie lat szedziesitych.
Konwertor Bessemera, opatentowany w 1855 r., dwudziestokrotnie
zwikszajcy wydajno wytopu stali, nie by w Szwecji szerzej stosowany.
Szybciej upowszechniy si piece martenowskie, umoliwiajce uzyskanie
stali z dowolnego rodzaju surwki, a take ze zomu elaznego. Wraz
z wynalezieniem przez S. G. Thomasa metody wytopu surwki o duej
zawartoci fosforu mona te byo zacz wykorzystywa bogate zoa
rud, ktre ze wzgldu na znaczn domieszk tego pierwiastka nie byy
dotychczas eksploatowane. Mimo ywionych powszechnie obaw szwedzkie
hutnictwo zdoao szybko przestawi si na now technik. W pierwszym
dziesicioleciu XX w. poczto szeroko wprowadza piece elektryczne do
wytopu stali, co dla Szwecji z jej brakiem paliw miao niezwykle doniose
znaczenie.
Wraz z now technik nastpoway te powane zmiany w systemie
i organizacji produkcji. Proces koncentracji czyni szybkie postpy. Powsta-
327
jce w latach siedemdziesitych najwiksze szwedzkie zakady hutnicze
Domnarvet w Dalarna wchony 19 mniejszych przedsibiorstw. Produkcja
gwatownie wzrastaa: jeli w latach 1861  1865 wytwarzano rocznie 205
tys. ton surwki, to w cigu 20 lat ilo ta podniosa si do 440 tys. ton,
a w 1913 r. wynosia 730 tys. ton. W tym samym roku wyprodukowano
750 tys. ton stali i 517 tys. ton wyrobw walcowanych.
Z postpem w hutnictwie wiza si integralnie rozwj grnictwa elaza.
I tu nowe metody umoliwiy znaczne zwikszenie wydobycia. W przede-
dniu I wojny wiatowej wydobywano rocznie 7,5 mln ton rudy. Powstay
zagbia w Grangesbergu w Bergslagen oraz na pomocy w Gallivare (1892),
Kiirunavaara (1902) i Malmbergu, z poudnia cigali robotnicy, zakadano
osiedla grnicze. Na pocztku lat dziewidziesitych rozpocza si budo-
wa kolei elaznej, ktra poczya okrg grniczy z portem Lulea oraz
z portem w Nandku, poczto bowiem obok surwki, stali i wyrobw wal-
cowanych wywozi coraz wicej rudy. W 1887 r. odszed pierwszy adunek
z Grangesbergu, a w 1913 r. Szwecja eksportowaa ju 6,4 mln ton rudy
elaza., co stanowio 80% wydobycia. Jednoczenie zmniejsza si eksport
elaza i stali. Coraz wicej surowca zuyway szwedzkie fabryki. Powstay
liczne zakady metalowe, midzy innymi w Motaa, Sztokholmie, Eskil-
stunie, Malm. Wytwarzano narzdzia i maszyny rolnicze, lokomotywy
i wagony, szybko rozwija si przemys okrtowy.
Tartaki w Sknvik koo Sundsvall, fotografia z 1892 r.
328
Wielka obfito lasw pozwolia Szwedom stworzy w drugiej poowie
XIX w. potny przemys drzewny, ktry wkrtce znaczeniem swym prze-
wyszy grnictwo i metalurgi. Eksport drewna i tarcicy na mniejsz skal
mia miejsce ju dawniej, lecz by zupenie niewspmierny do moliwoci
kraju. Zoyo si na to kilka przyczyn: konkurencja drewna z norweskiego
wybrzea Pwyspu Skandynawskiego z handlowego punktu widzenia
dogodniej pooonego, ograniczenia zmierzajce do zachowania drewna
na uytek hut i kunic czy wreszcie polityka handlowa kontrahentw,
przede wszystkim Anglii, ktra poprzez taryfy celne faworyzowaa drzewo
z Kanady. W poowie stulecia warunki te stopniowo ulegy zmianie, a po-
pyt na drewno pocz bardzo szybko wzrasta. W tym samym czasie
w Szwecji powstay pierwsze tartaki parowe, jeden z podstawowych ele-
mentw rewolucji przemysowej w tym kraju. Zmienio to zupenie warunki
rozwoju przemysu drzewnego, pozwolio mianowicie zakada tartaki
wzdu wybrzey, nad spawnymi rzekami, a nie jak dotychczas tylko na
progach wodnych.
Rozwj przemysu drzewnego charakteryzowaa dynamika, ktr mona
przyrwna do tempa wzrostu waciwego raczej stosunkom amerykaskim
ni szwedzkim. W latach pidziesitych i siedemdziesitych, w okresie
najwikszej koniunktury, zapanowaa prawdziwa gorczka drewna". Pio-
nierzy przemysu drzewnego, J. C. Kempe z Mon czy rodzina Dicksonw
z Gteborga, zaczli najpierw wykorzystywa bogactwa lene w zachodniej
Szwecji, rycho jednak przenieli si do Norrlandu. Nowe tartaki na p-
nocy cigay ludzi z odlegych okolic, powstaway prymitywne osiedla,
ktrych mieszkacy, wyrwani ze swych rodowisk, wiedli nieatwy
ywot. Drwale i robotnicy tartaczni stanowili now fal osadnikw
w Norrlandzie.
Lasy od 1823 r. byy w duej czci wasnoci chopw, w wyniku
bowiem postanowienia riksdagu wielkie obszary lene nalece do Korony
przeszy w rce chopskie. W niektrych okolicach na pomocy przecitny
przydzia lasu wynosi kilka hektarw, w Jamtlandzie np. poszczeglni
chopi otrzymali kompleksy lene rwne obszarowi mniejszych ksistewek
niemieckich. Bogactwa te atwo stay si w drugitj poowie XIX w. zdo-
bycz energicznych przedsibiorcw i spekulantw. Spekulacja terenami
lenymi przybraa wielkie rozmiary.
Przemys drzewny odegra pierwszorzdn rol w procesie akumulacji
kapitau, a uzyskiwane ze wysokie zyski suyy do rozwijania innych
gazi gospodarki. W pomocnych portach, Lulea, Sundsvall, Gavle, drewno
adowano na statki. Eksport tego surowca stale wzrasta. Midzy r. 1870
a 1900 drewno stanowio poow wartoci caego eksportu szwedzkiego.
329
Na przeomie XIX i XX w. tempo rozwoju przemysu drzewnego ule-
go zahamowaniu. Rabunkowa gospodarka musiaa rycho doprowadzi
do powanego przetrzebienia lasw. Pojawiy si natomiast nowe per-
spektywy wykorzystania bogactw lenych. Bezustannie rosnce zuycie
papieru na wiecie stwarzao wprost nieograniczone moliwoci zbytu
masy papierniczej, a drewno od 1840 r. stawao si podstawowym surow-
cem do wyrobu papieru. Rzeczywista rewolucja w tej dziedzinie nastpia
jednak dopiero w 1872 r., kiedy zostaa wynaleziona metoda otrzymywania
celulozy z drewna drog chemiczn. W 1872 r. w Bergvik, na pomocy
Szwecji, powstaa pierwsza fabryka celulozy. Poczynajc od lat dziewi-
dziesitych produkcja celulozy pocza szybko wzrasta; w przededniu
I wojny wiatowej Szwecja zajmowaa czoowe miejsce jako eksporter
tego surowca.
Podobnie jak w wypadku przemysu metalowego, dostatek drewna
sprzyja rozwijaniu krajowej wytwrczoci. W Smalandzie, obfitujcym
w lasy brzozowe i dbowe, powsta przemys meblowy, oparty zreszt na
starych tradycjach chaupniczych. W Jonkopingu zostaa zaoona pierwsza
fabryka zapaek.
Ruda i surwka, stal i maszyny, tarcica i celuloza byy produkowane
w znacznej czci na rynki zagraniczne. Tkaniny i wyroby tytoniowe,
obuwie i wyroby przemysu rolno-spoywczego pokryway potrzeby lud-
noci.
Szwedzki przemys wkienniczy po okresie stagnacji w XVIII w.
pocz si teraz dosy szybko rozwija. Okoo poowy XIX w. wraz z im-
portem z Anglii maszyn wkienniczych stary, tradycyjny okrg przemysu
bawenianego w Sjuharadsbygden, z gwnym miastem Boris, przeobrazi
si w orodek fabryczny. Przemys weniany koncentrowa si wok
Norrkpingu. Wzrost iloci produkowanych tkanin umoliwi podnie-
sienie poziomu konsumpcji powikszajcej si ludnoci. Pod koniec XIX w.
powstay pierwsze wielkie firmy odzieowe. Szwecja wkroczya w epok
gotowej konfekcji.
Przeobraeniu si Szwecji w kraj wysoko uprzemysowiony towarzyszy
proces koncentracji przemysu i kapitau. W 1896 r. blisko */4 przemysu
bya wasnoci spek akcyjnych, w dziewi lat pniej posiaday one
ju 35% przedsibiorstw. W ostatnim pitnastoleciu XIX w. Szwecja po-
cza z wolna przechodzi od fazy kapitalizmu wolnokonkurencyjnego do
fazy kapitalizmu monopolistycznego. W przededniu I wojny wiatowej
dziaao okoo 150 zjednocze monopolistycznych rnego typu. Naj-
wczeniej monopole powstaway w gaziach przemysu pracujcych na
rynek wewntrzny, bronionych cami przywozowymi.
330
Te same zjawiska, ktre stworzyy tak bardzo sprzyjajce warunki dla
rozwoju przemysu szwedzkiego, opniy postp w gospodarce rolnej.
Dziki kolei elaznej, zbudowanej w Stanach Zjednoczonych midzy
okrgami zboowymi a wybrzeem atlantyckim, w kocu lat siedemdziesi-
tych Europa zostaa zasypana tanim zboem amerykaskim. Niektre
pastwa, jak Szwecja czy Dania, prboway broni interesw miejscowych
producentw przez wprowadzenie ce ochronnych. Uchwalone przez
riksdag w 1888 r., po kilkuletniej zaciekej walce zwolennikw protekcjo-
nizmu pastwowego z obrocami zasady wolnego handlu, byy pierwszym
powanym odstpstwem od polityki liberalizmu gospodarczego. Zdaniem
niektrych historykw szwedzkich nie speniy pokadanych w nich nadziei.
Rolnicy wicej stracili, ni zyskali na skutek ustanowienia ce ochronnych.
Dua ich cz przestawia si ju z produkcji zboowej na hodowl
i w zwizku z tym musiaa kupowa zboe na wasne potrzeby. Niebawem
te, w lad za cami ochronnymi na produkty rolnicze, przyszy ca pro-
tekcyjne na artykuy przemysowe.
Wzrost produkcji zboa by stosunkowo powolny mimo agro-
technicznej racjonalizacji i znacznej intensyfikacji gospodarki rolnej.
W 1914 r. Szwecja pod wzgldem wydajnoci 4 zb z hektara zajmowaa
pite miejsce w wiecie, za Belgi, Holandi, Anglia i Dani. Wprowa-
dzono podozmian, sztuczne nawoenie, doskonalsze metody uprawy,
poczto te szeroko stosowa maszyny w trakcji konnej lub parowej. W po-
owie XIX w. produkcja zboa wzrastaa jeszcze szybciej ni ludno
i Szwecja dysponowaa niewielkimi nadwykami eksportowymi; w prze-
dedniu I wojny wiatowej nie mniej ni 29% spoycia byo pokrywane
z importu.
W przeciwiestwie do gospodarki zboowej hodowla rozwijaa si
nieprzerwanie, stale podnoszc swj poziom. I tu w latach osiemdziesitych
dotar postp techniczny w postaci nowoczesnych maszyn. Maso, miso
i skry pozostay, jak dawniej, wanym produktem eksportowym.
Wzrost produkcji towarowej i mechanizacja rolnictwa prowadziy do
kapitalistycznego rozwarstwienia wsi, a kryzysy znacznie przyspieszay ten
proces. Okoo 1870 r. samodzielni gospodarze stanowili 52,4% ludnoci
wiejskiej; pozostae 47,6% to robotnicy rolni, komornicy i zagrodnicy.
Emigracja do Ameryki czciowo zagodzia skutki proletaryzacji ludnoci
wiejskiej, a ci, ktrzy nie chcieli opuci rodzinnego kraju, wdrowali na
pomoc do traktatw i kopal.
Wraz z przeksztacaniem si Szwecji w nowoczesne pastwo przemysowe
wielcy kupcy, ktrzy jeszcze do poowy XIX w. zachowali dominujc
pozycj w yciu ekonomicznym kraju  eksporterzy elaza i drewna,
 331
importerzy sukna, dostawcy dla armii i dworu  coraz bardziej tracili
znaczenie. Funkcja kapitau handlowego, decydujca we wczesnym okresie
kapitalizmu, stawaa si ograniczona. Kwit natomiast drobny handel
detaliczny. Podnoszenie si poziomu ycia, wzrost konsumpcji, a co za tym
idzie, szeroki popyt na coraz bardziej zrnicowany asortyment towarw
sprzyjay powstawaniu w caym kraju sieci maych sklepw detalicznych,
ktre w owym okresie nie miay jeszcze konkurencji w postaci wielkich
domw handlowych.
Konkurencja zagraaa im jednak z innej strony, mianowicie ruchu
spdzielczego, ktry w Szwecji rozwin si na ogromn skal. Organi-
zacja spdzielcza Kooperativa forbundet, utworzona w 1899 r. i dziaajca
do dzi, skoncentrowaa w swych rkach powan cz handlu detalicz-
nego. Rycho zreszt spdzielczo obja rwnie dziaalno produkcyjn,
dc do ograniczenia potgi wielkich monopoli.
Organizacj kredytu zajmoway si przede wszystkim prywatne banki.
Najstarszym z nich by zaoony w 1831 r. Skanska Privatbank. Utwo-
rzony w 1856 r. przez wielkiego finansist A. O. Wallenberga Stockholms
Enskilda Bank odegra du rol w finansowaniu przemysu drzewnego
w pocztkach jego rozkwitu. Moliwoci finansowe bankw i zasig operacji
kredytowych powanie zwikszyy si po przejciu do systemu towarzystw
akcyjnych. Pierwszym z nich bya Skandinaviska Kreditaktienbolaget
(1863). W 1871 r. powsta Stockholms Handelsbank. Zreorganizowany
w 1897 r. Riksbank mia wyczne prawo do emisji banknotw i by
centralnym bankiem pastwowym. W 1873 r. waluta szwedzka zostaa
oparta na parytecie zota. Zbiego si to z utworzeniem skandynawskiej
unii monetarnej, obejmujcej najpierw Dani i Szwecj, a od 1875 r. rwnie
Norwegi. Unia ta istniaa do 1914 r. i sprzyjaa zacienianiu stosunkw
ekonomicznych midzy trzema skandynawskimi ssiadkami, mimo e za-
kres jej by ograniczony, poniewa obiegowe rodki patnicze pozostay
nie ujednolicone.
Waluta szwedzka bya w tym okresie ustabilizowana i nie podlegaa
wahaniom. Ruch cen by zwizany z procesami na rynkach wiatowych.
Wprowadzenie ce ochronnych na produkty rolne, a potem przemysowe
(w 1892 r.), byo zwycistwem grupy protekcjonistw, przedstawicieli rol-
nictwa i przemysu, ktrzy pod hasem Szwecja dla Szwedw" walczyli
od poowy lat osiemdziesitych o zerwanie z polityk liberalizmu gospodar-
czego i wolnego handlu. W pierwszym dziesicioleciu XX w. Szwecja
wczya si do niemieckiego systemu trakatw protekcjonistycznych, co
spowodowao dalszy wzrost barier celnych. Dopiero w latach I wojny
332
wiatowej, na skutek inflacji, bariery te ulegy obnieniu i nie byy ju
potem powaniej podnoszone.
Realizowana od koca XIX w. polityka ochrony krajowego przemysu
i handlu przed zagraniczn konkurencj sprzyjaa tworzeniu karteli i po-
zwalaa na ustanawianie cen monopolistycznych. Najsilniejszym i naj-
bardziej dochodowym zjednoczeniem monopolistycznym w Szwecji by
utworzony w 1907 r., po szeregu nieudanych prb, kartel cukrowniczy.
Wielu wybitnych historykw, midzy nimi E. Heckscher, zwraca jednak
uwag na to, e polityka protekcjonizmu pastwowego, nawet umiarko-
wana, przyczynia si w konsekwencji do opnienia rozwoju przemysu
szwedzkiego. Poprzez ochron wszystkich gazi gospodarki, jednoczenie
i w jednakowym stopniu, nastpowa wzrost autarkii ekonomicznej, zgod-
nie wanie z owym hasem Szwecja dla Szwedw", raczej moe nie dla
Szwedw, a tylko dla szwedzkich produktw. Protekcjonizm nie sprzyja
zwikszaniu eksportu, hamowa za import. Polityka ochronna pozwalaa
ponadto utrzymywa si przedsibiorstwom nieywotnym, opniaa postp
techniczny.
Rozwj gospodarczy Szwecji w drugiej poowie XIX i na pocztku
XX w. znalaz wyraz we wzrocie dochodu narodowego, ktry od 1861 r.
do 1914 r. wzrs w stosunku 1:4,4, a w przeliczeniu na gow ludnoci
1:3,1. W tym samym czasie realne dochody robotnikw przemysowych
wzrosy 2,7 ra, a rolnikw 2,3 ra. Nastpstwem tego byo powane
podniesienie poziomu ycia i dua chonno rynku wewntrznego.
Stopniowo zmieniay si warunki ycia ludnoci. Miasta staway si
czyciejsze, polepszay si warunki sanitarne. W Sztokholmie i Goteborgu
w 1850 r. zapony na ulicach gazowe latarnie, a w 30 lat pniej latarnie
elektryczne. Rozrastajce si miasta otrzymay komunikacj miejsk:
w Sztokholmie w 1877 r. ruszyy tramwaje konne, zastpione w 1904 r.
elektrycznymi.
Ludzie poczli si lepiej ubiera, wygodniej mieszka, zdrowiej ody-
wia. Zmniejszyo si spoycie alkoholu, wzroso za kawy i cukru. W spoe-
czestwie klasowo silnie zrnicowanym postp w nierwnym stopniu obej-
mowa rne warstwy.
Wojna lat 19141918 miaa dla szwedzkiej gospodarki bardzo powane
znaczenie. Skadao si na to wiele przyczyn. Z jednej strony Szwecja
dziki swej neutralnoci moga czerpa ogromne zyski z handlu z oboma
wojujcymi obozami, z drugiej jednak, na skutek trudnoci importowych,
rycho da si odczu brak podstawowych artykuw, przede wszystkim
333
paliw oraz rodkw ywnoci. Gospodarka szwedzka bya zupenie nie
przygotowana do warunkw wojennych, co znalazo wyraz w panice
pierwszych tygodni po Sarajewie.
Niebawem panika ustpia miejsca niezwykej wojennej koniunkturze.
Konflikt europejski nie przerwa stosunkw handlowych z Niemcami,
ktre byy jednym z najpowaniejszych odbiorcw szwedzkiej rudy, stali,
drewna i produktw hodowlanych. Niemieckie statki handlowe zawijay
nadal bez przeszkd do portw szwedzkich. W pierwszych latach wojny
obroty handlowe z Niemcami zwikszyy si te o reeksport towarw
zakupywanych przez szwedzkie firmy w Anglii i Francji, a nastpnie
odsprzedawanych Niemcom z odpowiednio wysokim zyskiem. Wzrosy
zarazem obroty handlowe Szwecji z Rosj.
Pod koniec drugiego roku wojny popyt na produkty szwedzkiego
przemysu znacznie przewysza poda, mimo e produkcja stale wzrastaa.
Niemieckie i rosyjskie zapasy zota topniay w szwedzkich bankach i po
raz pierwszy bilans patniczy Szwecji by dodatni, a dugi pastwowe zo-
stay spacone.
Ta pomylna koniunktura trwaa niespena dwa lata. W miar za-
cieniania blokady pastw centralnych, handel szwedzki pocz napotyka
coraz wiksze trudnoci. adunki przeznaczone dla Niemiec podlegay
konfiskacie. Szwedzkie statki handlowe wiozce towary z Ameryki, Afryki
i Azji byy kontrolowane, a armatorzy musieli skada zobowizania, e
nie przewo adunkw dla Niemcw. Wreszcie Anglicy powanie ogra-
niczyli dostawy wgla i innych artykuw do Szwecji, na co Szwedzi od-
powiedzieli wstrzymaniem eksportu celulozy. Po zamkniciu i zaminowa-
niu Cieniny Sundzkiej w lecie 1916 r. statki pod banderami pastw
Ententy przestay pojawia si na Batyku. Z kolei Anglia wprowadzia
niemal cakowit handlow blokad Szwecji.
Od poowy 1916 r. sytuacja gospodarcza stawaa si coraz bardziej
krytyczna. Brak byo artykuw pierwszej potrzeby, wyczerpyway si za-
pasy paliwa, zmniejszano wic produkcj, a mimo to rosy zapasy to-
warw. Rzd prbowa rodkw zaradczych, ustanawiajc maksymalne
ceny na deficytowe artykuy, przede wszystkim zboe, co doprowadzio
do powstania spekulacji i czarnego rynku. W kocu roku wprowadzono
system kartkowy, obejmujcy najpierw cukier i chleb, a pniej take
tuszcze i kaw. W rezultacie ceny artykuw nie normowanych  misa
i nabiau  nieproporcjonalnie wzrosy. W stosunku do poziomu przed-
wojennego ceny chleba, mki i kasz podniosy si 2,5 ra, ceny jaj i marga-
ryny  4 razy, a misa i wdlin 5 razy. Wpyno to, oczywicie, na
struktur spoycia. Powtarzajce si nieurodzaje pogorszyy jeszcze warunki
334
aprowizacyjne. W lutym 1917 r. przydzia chleba zosta obniony z 250 g
do 200 g, przed sklepami ustawiay si dugie kolejki. Na stoach coraz
wicej miejsca zajmoway takie produkty, jak brukiew czy rzepa. W 1917 r.,
najtrudniejszym roku dla gospodarki szwedzkiej, produkcja rodkw
ywnociowych spada do 44,5% redniej rocznej piciu przedwojennych lat.
Dopiero w drugiej poowie 1918 r. po zawarciu w Londynie porozu-
mienia midzy Szwecj a pastwami Ententy nastpio wznowienie sto-
sunkw handlowych i do Szwecji poczy napywa dostawy zboa, wgla
itp. Dla Szwecji zacz si nowy, co prawda krtki, okres koniunktury
ekonomicznej. Jesieni 1919 r. zosta zniesiony system kartkowy. Powanie
podniosy si pace realne.
W oglnym bilansie wojna nie zahamowaa rozwoju gospodarczego
kraju. Nastpstwem blokady byo powstanie szeregu nowych gazi prze-
mysu, midzy innymi przemysu chemicznego. Tempo koncentracji kapi-
tau zwikszyo si. Trzykrotnie wzrosy zapasy zota. Po zdjciu blokady
porty szwedzkie znw zapeniy si statkami przywocymi i zabierajcymi
adunki towarw. O ile do wojny gwnymi kontrahentami handlowymi
Szwecji byy Niemcy i Anglia, po 1919 r. na plan pierwszy wysuny si
Stany Zjednoczone.
Oywienie to trwao do poowy 1920 r., kiedy Szwecja, jak cay wiat,
stana w obliczu pierwszego powojennego kryzysu gospodarczego.
KU DEMOKRATYZACJI YCIA SPOECZNEGO I POLITYCZNEGO
Fryderyk Engels, ktry w rok po reformie riksdagu (1867) odwiedzi
Szwecj, by zaskoczony demokratyzmem stosunkw spoecznych w tym
kraju. W rzeczywistoci jednak przez wprowadzenie wysokiego cenzusu
majtkowego nie wicej ni 1/6 ludnoci korzystaa z praw wyborczych do
niszej izby. W nowym riksdagu przewag mieli zamoni chopi, ktrzy
razem z wacicielami ziemskimi zaczli odgrywa wan rol polityczn.
W kocu 1867 r. posowie chopscy w niszej izbie riksdagu, wybranego
na podstawie nowej ordynacji wyborczej, utworzyli parti, ktra przyja
nazw Lantmannapartiet  Partia Agrariuszy. Byo to w dziejach parla-
mentaryzmu szwedzkiego wane wydarzenie, poniewa agrariusze byli
pierwsz parti polityczn we wspczesnym pojciu. Wikszo jej stano-
wili chopi, cho do Partii Agrariuszy naleeli rwnie wielcy waciciele
ziemscy oraz inteligencja z okolic wiejskich, a nawet z miast.
Partia Agrariuszy bronia interesw wsi, wystpujc przeciw buruazji
miejskiej, wyszym urzdnikom, inteligencji; obiektem jej atakw byy
przede wszystkim pozostaoci dawnych stosunkw gospodarczo-spoecz-
335
nych: podatek gruntowy, pacony przez cz chopw, potomkw
skattebdnder, oraz cicy od blisko 200 lat na ziemi chopskiej
obowizek zaopatrywania rekrutw (tzw. przydziaw  indelnigsverket,
por. s. 225).
Do 1870 r. na czele rzdu sta Luis De Geer. Kiedy opozycja chopska
pocza wysuwa swoje dania, rzd zajty by projektami reorganizacji
systemu militarnego, do ktrej agrariusze byli bardzo niechtnie nasta-
wieni. Armia szwedzka liczya zaledwie 25 tys. onierzy, le wyposaonych
i sabo uzbrojonych. Poza tym istniay formacje ochotnicze strzelcw,
odpowiednik pniejszej obrony terytorialnej.
Bezsilno Szwecji w 1864 r., w okresie wojny dusko-prusko-austriac-
kiej, bya sygnaem alarmowym. Dopiero jednak po kilkunastu latach
zaciekych walk politycznych zosta definitywnie wprowadzony powszechny
obowizek suby wojskowej (1892, 1901).
mier Karola XV i objecie tronu przez jego modszego brata,
Oskara II (18721907), stay si wanym wydarzeniem politycznym.
Jednym z pierwszych posuni nowego monarchy byo doprowadzenie,
przy wspudziale De Geera, do kompromisu z opozycj chopsk
i uzyskanie zgody na modernizacj armii, w zamian za zniesienie po-
datkw gruntowych.
Armia szwedzka zostaa oparta na powszechnym obowizku suby
wojskowej, trwajcej najpierw 3 miesice, a od 1901 r., po drugiej
reformie, od 8 do 12 miesicy. System przydziaw zdjto z barkw
chopw, pniej za ostatecznie zniesiono. Jednoczenie by stopniowo
likwidowany podatek gruntowy; stanowio to nieodzowny warunek, jaki
stawiali agrariusze.
Partia ta w kocu lat osiemdziesitych, w okresie walk miedzy zwolen-
nikami liberalizmu gospodarczego i protekcjonizmu, podzielia si na dwa
odamy, ale w 1895 r. nastpio ponowne jej zjednoczenie. W tym czasie
w riksdagu zachodziy dosy istotne przegrupowania polityczne, w ktrych
wyniku ostatecznie wykrystalizoway si parlamentarne stronnictwa kon-
serwatystw i liberaw. Najwybitniejszym przedstawicielem kierunku
liberalnego koca XIX w. by Sven Adolf Hedin. W 1900 r. grupy liberaw
w niszej i wyszej izbie riksdagu utworzyy Liberaln Parti Koalicyjn 
Liberaa samlmgspartiet. Wrd jej czonkw przewaali inteligenci i dro-
bnomieszczanie. Prawica, reprezentujca interesy wielkiego przemysu
i obszarniczej wasnoci ziemskiej, zorganizowaa si w parti polityczn
sensu stricto stosunkowo pno. Dopiero w 1912 r. powstaa Partia
Konserwatywna, ktrej liderem by przemysowiec, admira Arvid Lindman.
Inne ugrupowania parlamentarne, jak Partia Liidowa  Folkepartiet,
336
miay niewielkie znaczenie. Okoo 1903 r. liberaowie stali si najsilniejsz
parti w obu izbach riksdagu.
W kocu stulecia w yciu politycznym pojawia si nowa sia  ruch
robotniczy.
Reformy liberalne lat szedziesitych zapewniy swobod dziaania
warstwom posiadajcym, ale raczej zaostrzyy, ni zaagodziy przeci-
wiestwa spoeczne. W yciu spoecznym i politycznym, a take w wia-
domoci spoecznej cigle jeszcze istniay silne pozostaoci dawnych sta-
nowych stosunkw midzyludzkich. Korpus oficerski, biurokracja, ktra
w Szwecji miaa ogromne znaczenie, skaday si w wikszoci z ludzi
nalecych do starych szlacheckich rodzin.
Rozwj przemysu i kapitalistyczne przemiany w rolnictwie pocigay
za sob daleko idce zmiany struktury spoecznej. Uksztatowa si wielko-
przemysowy proletariat oraz liczny proletariat wiejski. Stosunki midzy
przedsibiorcami a robotnikami do pocztkw XX w. nie byy unormowane
umowami zbiorowymi, a do 1889 r. ustawodawstwem pracy. Od robotni-
kw dano pracy 10 12-godzinnej. Uzalenienie od wacicieli fabryk
czy kopal sigao poza mury zakadw. Robotnicy mieszkali w domach
nalecych do fabryki, kupowali w sklepach fabrycznych, jadali w kan-
tynach.
Niskie pace nie pozwalay na zaspokojenie podstawowych potrzeb.
Przeludnione mieszkania, ze warunki sanitarne, niedostateczne odywia-
nie sprzyjay szerzeniu si chorb spoecznych, zwaszcza grulicy. Nie
tak czsto jak w innych krajach, ale przecie nierzadko, w fabrykach
mona byo spotka pracujce dzieci, nawet poniej 12 lat. W 1875 r.
co pity robotnik nie mia 18 lat. Praca dzieci bya stopniowo ograniczana;
w 1891 r. ju tylko 13,7% robotnikw przemysowych stanowili modociani.
Zacztki ustawodawstwa socjalnego pojawiy si dopiero w kocu lat
osiemdziesitych. W 1889 r. riksdag uchwali ustaw o zabezpieczeniu pracy
i inspekcji fabrycznej; w dwa lata pniej zostaa zalegalizowana organi-
zacja kas chorych.
Najbardziej upoledzony by proletariat rolny. Rozwarstwienie, pog-
biajce si po zniesieniu wsplnoty wiejskiej, znajdowao wyraz we wzrocie
liczby bezrolnych wyrobnikw, parobkw pracujcych w majtkach ziem-
skich i w gospodarstwach chopskich. Procesy polaryzacji spoecznej byy
w duym stopniu hamowane przez masow emigracj Szwedw do Stanw
Zjednoczonych Ameryki Pomocnej. Statystyki oficjalne s zanione, ale
o rozmiarach i znaczeniu emigracji wiadcz rnice midzy przyrostem
naturalnym a przyrostem ludnoci. W okresie najwikszego nasilenia emi-

537
gracji, w drugiej poowie lat osiemdziesitych i na pocztku lat dziewi-
dziesitych, wychodstwo rwnao si ponad /2 przyrostu naturalnego.
Emigracja rozpocza si na niewielk skal po 1840 r., nieco zwik-
szya si po 1860 r. w zwizku z powtarzajcymi si klskami nieurodzaju,
a po 1880 r. nabraa charakteru masowego i utrzymywaa si na bardzo
wysokim poziomie do 1910 r. Wyjedali przede wszystkim ludzie ze wsi,
pozbawieni rodkw do ycia i perspektyw na przyszo. Czsto najpierw
Hotel Jackson"      miejsce zamieszkania  emigrantw szwedzkich  w  poudniowej
Dakocie, fot. z ok. 1910 r.
szukali pracy w miecie, a nie znajdujc jej, decydowali si na opuszczenie
kraju. To masowe wychodstwo budzio niepokj rzdu i wielu krgw
spoeczestwa szwedzkiego, domagano si gono, by broni szwedzkiego
ciaa i krwi". Zwolennicy emigracji odpowiadali na to pytaniem: co lepsze,
czy szwedzkie ciao i krew za Oceanem, czy skra i koci na ojczystej ziemi?
Agitacja agentw emigracyjnych padaa na podatny grunt. Odgryway tu
rol nie tylko warunki materialne, wyszy standard yciowy, moliwoci
dorobienia si. W wewntrznej hierarchii amerykaskiego spoeczestwa
imigranci szwedzcy zajmowali jedno z najwyszych miejsc, zaraz po Anglo-
sasach. Perspektywy wyrobnika ze Smalandu, ktry postawi stop na ziemi
amerykaskiej, byy niewspmiernie wiksze ni np. chopa z galicyjskiej
wsi.
338
Ocena nastpstw ponad milionowej emigracji jest zoona. Nie ulega
wtpliwoci, e uchronia ona Szwecj przed skutkami przeludnienia wsi,
zagodzia konflikty spoeczne.
Nabrzmiewajce konflikty wewntrzne, ktre znajdoway tak wyrane
odbicie w literaturze tego okresu, rodziy masowe ruchy spoeczne, obej-
mujce bardzo rne warstwy ludnoci i stawiajce sobie rne cele,
poczynajc od ruchw religijnych, poprzez radykalne stowarzyszenia stu-
denckie, ruch abstynencki, ruch emancypacji kobiet, koczc za na kla-
sowym ruchu robotniczym.
Ruch religijny, rozwijajcy si przede wszystkim wrd warstw
rednich, wyrs z protestu przeciw dominacji kocioa pastwowego,
jeszcze przed wprowadzeniem w okresie reform liberalnych wolnoci
religijnej. Powstaway stowarzyszenia religijne i sekty. Wielu wyznaw-
cw mia koci baptystw, zaoony w poowie lat szedziesitych,
a take ruch metodystw, oba silnie zwizane z emigracj szwedzk
w Ameryce.
Modzie uniwersytecka, ywo reagujca na otaczajc j rzeczywisto,
zaoya stowarzyszenie, ktre dyo do zblienia midzy studentami a ro-
dowiskami robotniczymi i prowadzio dziaalno owiatow. Podniesienie
poziomu owiaty i kultury stawia sobie te za jeden z celw silny ruch
abstynencki, ktry w Szwecji odegra powan rol. Spoycie alkoholu
byo niezwykle wysokie, nie obowizyway adne ograniczenia, kady mg
pdzi wdk na wasne potrzeby.
Powszechne przekonanie, ktremu da wyraz na sesji riksdagu
w 1817/18 r. jeden z przedstawicieli kleru, e wdka jest zwizana z kli-
matem Szwecji", przynosio opakane nastpstwa. Procesy towarzyszce
industrializacji, gorczka drewna", migracje ludnoci sprzyjay wzrostowi
alkoholizmu. Walka z nim bya integralnym elementem walki o postp
spoeczny. Podjy j w kocu lat siedemdziesitych organizacje absty-
nenckie. Organizacje te dyy do penej prohibicji. Ich czciowym osig-
niciem byo wprowadzenie w drugim dziesicioleciu XX w. ustawodawstwa
antyalkoholowego.
Wolno religijna, owiata, zwalczanie plagi alkoholizmu, prawa ko-
biet  wszystko to niewtpliwie wpyno na ksztatowanie si nowoczes-
nego spoeczestwa szwedzkiego. T si jednak, ktra pchna Szwecj
w kierunku istotnych przemian, by ruch robotniczy.
Pocztki tego ruchu w Szwecji s stosunkowo pne. Zoyo si na to
wiele przyczyn, midzy innymi rozproszenie orodkw przemysowych,
take wspomniane ju uzalenienie robotnikw od pracodawcw, po-
czone z istnieniem tradycyjnych wizi. W kraju, ktry nie przeywa
339
rewolucji, w ktrym wszelkie zmiany dokonyway si powoli i stopniowo,
cienie tradycji byo szczeglnie wielkie.
Nie jest przypadkiem, e pierwszy wielki strajk wybuch w tartakach
w Sundsvall (1879), a nie w ktrym ze starych orodkw w Bergslagen.
Warunki robotnikw tartacznych byy cikie, ale znaczenie mia te fakt,
i przemys drzewny narodzi si zaledwie przed kilkudziesiciu laty i nie
ciya na nim tradycja. Strajk w Sundsvall skoczy si porak robotni-
kw, ale wywar duy wpyw na umysy ludzi. Od pocztku lat osiem-
dziesitych liczba wystpie strajkowych stale wzrastaa: od 3 strajkw
w 1881 r. do 30 w 1889 r. Powstay te pierwsze zwizki zawodowe, jedno-
czce zrazu tylko wykwalifikowanych robotnikw wskich specjalnoci,
w ktrych due wpywy mieli liberaowie. Zachowali je rwnie w oglno-
szwedzkim zwizku zawodowym, utworzonym w 1883 r. w Sztokholmie.
Dopiero w 1886 r. przywdztwo ruchu zawodowego przeszo w rce socjal-
demokratw.
Czowiekiem, ktry pocz szerzy w Szwecji idee socjalizmu, by
krawiec ze Skanii August Palm (1849 1922). Bdc w Niemczech i w Danii
zbliy si do ruchu robotniczego. Wydalony w 1881 r. z Kopenhagi za
przynaleno do I Midzynarodwki, powrci do Szwecji. Jedzi po
wikszych orodkach przemysowych, wygasza odczyty. Bliszy lassaliz-
mowi z jego pogldami na ponadklasowy charakter pastwa ni marksiz-
mowi, Palm uwaa, e ruch robotniczy musi przede wszystkim wywalczy
powszechne prawo wyborcze, aby potem zmusi rzd do przeprowadzenia
reform.
Podczas pobytu w Malm Palm stworzy pierwsz gazet socjalistyczn,
a w 1884 r. w Sztokholmie powsta klub socjaldemokratyczny. W rok
pniej zacz wychodzi w stolicy dziennik Social-Demokraten", zaoo-
ny przez Palma i redagowany przez niego do 1886 r.
W dziesi lat po strajku w Sundsvall (1889) grupa dziaaczy socjalis-
tycznych, wrd ktrych byli Palm i jego nastpca w redakcji dziennika
Karl Hjalmar Branting, zaoya Szwedzk Parti Socjalistyczn; pniej
przyja ona nazw Partii Socjaldemokratycznej. Program partii gosi
powszechne prawo wyborcze, prawo robotnikw do swobodnego zrzesza-
nia si, omiogodzinny dzie pracy, zakaz pracy dzieci, zakaz pracy nocnej
i w dni witeczne, ochron pracy. W rezolucji stwierdzano, e robot-
nicy mog uy rodkw rewolucyjnych w walce o zrealizowanie ich pod-
stawowych interesw.
W latach dziewidziesitych socjaldemokracja wyrosa na powan
si polityczn. Podczas kolejnych zjazdw (1891, 1894, 1897) przezwy-
cione zostay tendencje anarchistyczne i nastpio zblienie partii do
340
marksizmu. Na IV Zjedzie Partii Socjaldemokratycznej w 1897 r. przyjto
program ideowy, zoony przez Axela Danielssona, wybitnego publicyst
socjalistycznego, redaktora gazety Malmtidningen Arbet". Program
szwedzki by wzorowany na programie niemieckiej socjaldemokracji uchwa-
lonym w 1891 r. w Erfurcie, a krytykowanym przez Engelsa za zbytnie
umiarkowanie.
Potnym oparciem dla socjaldemokratw by ruch zawodowy. W 1898 r.
powstaa silna organizacja zwizkowa, Landsorganisation (skrt LO),
ktrej szeregi szybko si powikszay: z 37 tys. czonkw w 1898 r.
do 160 tys. w 1905 r. Partia Socjaldemokratyczna miaa te due wpywy
w ruchu spdzielczym.
Demonstracj znaczenia socjaldemokracji by zorganizowany w 1902 r.
strajk powszechny dla poparcia reformy prawa wyborczego, w ktrym
wzio udzia okoo 120 tys. osb  prawie poowa robotnikw przemyso-
wych. Podobne wystpienia miay miejsce take w nastpnych latach.
Aktywizacja proletariatu pocigna za sob, jako bezporedni skutek,
utworzenie stowarzyszenia pracodawcw (Svenska Arbetsgivarefrening,
1902) oraz przyjcie ustawodawstwa antystrajkowego. Riksdag uchwali
prawo o karach wizienia za podeganie do strajkw oraz za przeszkadzanie
w pracy w czasie strajku, zwane ustaw kagacow" (1899). W 1905 r.
atoli wielomiesiczny strajk metalowcw zmusi fabrykantw do podnie-
sienia pac robotnikom oraz do zawarcia pierwszych w Szwecji umw
zbiorowych w skali pastwowej.
Strajk powszechny w 1909 r., ktry wstrzsn Szwecj, by wydarze-
niem na skal midzynarodow, jednym z najwikszych wystpie pro-
letariatu w tym okresie. Stanowi on odpowied na masowe lokauty.
Wzio w nim udzia cznie okoo 300 tys. robotnikw, dominujca wik-
szo. Skoczy si on porak strajkujcych, ale w dalszej perspektywie
dobitnie wykaza wysoki stopie organizacji i du aktywno ruchu
robotniczego.
Zaostrzenie walki klasowej miao swoje reperkusje w postaci sporw
wrd szwedzkich socjalistw. Branting, od 1897 r. zasiadajcy w niszej
izbie riksdagu, polityk duej miary, ktry sta na czele partii, by zwolen-
nikiem parlamentarnych rodkw walki o wadz i skania si coraz wy-
raniej ku reformizmowi II Midzynarodwki. Podobne stanowisko zaj-
mowa przywdca zwizkw zawodowych H. Lindkvist. Ich ugodowe
tendencje budziy sprzeciw czci modziey socjalistycznej. Przywdc
modej opozycji w partii by Zeth Hglund. Na VII Zjedzie Partii
Socjaldemokratycznej (1908) lewica partyjna wystpia z daniami zer-
wania sojuszu z liberaami, uznania strajkw za podstawow bro poli-
341
tyczn, powoujc si przy tym na dowiadczenia rosyjskie lat 19051907.
Modzi domagali si te zniesienia staej armii i zastpienia jej milicj, na
wzr milicji szwajcarskiej. Po strajku 1909 r. wzmogy si spory ideolo-
giczne w partii. Lewica wymoga wprowadzenie do programu (1911)
postulatu ustanowienia republiki. W nastpnym roku doszo do rozamu
i utworzenia frakcji lewicy socjalistycznej.
Po wybuchu I wojny wiatowej lewica szwedzkiej socjaldemokracji
znalaza si wrd tych, ktrzy wystpowali przeciw wojnie. Hglund
i T. Nerman uczestniczyli w I Konferencji Zimmerwaldzkiej i weszli do
utworzonej przez Lenina grupy lewicy zimmerwaldzkiej, stanowicej za-
lek III Midzynarodwki. Postanowienia tej konferencji propagowa
w Szwecji radykalnie usposobiony Zwizek Modziey Socjaldemokra-
tycznej. Z jego inicjatywy odby si w Sztokholmie w marcu 1916 r.
robotniczy zjazd przeciw wojnie, na ktrym przywdcy lewicy socjalistycz-
nej zdecydowanie zaatakowali kierownictwo partii i wzywali proletariat
do podjcia walki pozaparlamentarnej. Wkrtce po tym zjedzie Hglund
i dwaj inni dziaacze zostali aresztowani i skazani za podeganie do
przewrotu.
Prawica socjaldemokratyczna, obejmujca wikszo partii, nie anga-
owaa si w walk przeciw wojnie, ale te nie posza na tak daleko
posunity kompromis, jak przyjcie hasa jednoci narodowej. Na X Zje-
dzie Partii Socjaldemokratycznej w lutym 1917 r. Branting ostro wystpi
przeciw rzdowi, midzy innymi domagajc si zwolnienia aresztowanych
przywdcw socjalistycznych. Stanowisko to byo po czci spowodowane
pragnieniem pozyskania opozycji lewicowej i zachowania jednoci.
Polityka Brantinga bya rwnie dyktowana przez rosnce niezadowole-
nie ludnoci. Trudnoci wywoane blokad i docierajce do Szwecji wieci
o rewolucyjnych wystpieniach w Rosji wpyway na radykalizacj nastro-
jw spoeczestwa szwedzkiego, a zwaszcza robotnikw. Wzrastajcy
gd prowadzi do zaburze.
Pierwsze zamieszki na tle godowym wybuchy 16 kwietnia 1917 r.
w Vasterviku, nazwane ironicznie rewolucj kartoflan". Robotnicy utwo-
rzyli komitety i wymogli na wadzach miejskich, by zapasy kartofli zostay
rozdane ludnoci. 4 maja podobne zajcia miay miejsce w Norrkpingu.
W obu tych wypadkach policja nie interweniowaa.
Wzburzenie ogarno szerokie krgi spoeczestwa. Odbyway si wiece
i demonstracje, w niektrych miastach tworzono te komitety na wzr
rosyjskich rad delegatw. Coraz wyraniej krystalizowaa si lewica socja-
listyczna.
Dziaacze Zwizku Modziey Socjaldemokratycznej i parlamentarna
342
JSS1
Upp tillmnstring!
tamrtttfr, 3Rm ecf ^utser
t tmmws rieii, S tiwmars Wta, 8 itaan
^lmlittr'Ml*arSh*'dpeit'~"*"''''"

frakcja lewicy socjaldemokratycznej, dysponujca 15 mandatami, podjli
przygotowania do zjazdu, na ktrym zamierzano powoa do ycia now
parti. Wobec nieobecnoci Hglunda, nadal przebywajcego w wizieniu,
na czoo lewicy wysun si Fredrik Strm. Na miesic przed zjazdem
odwiedzi Szwecj Lenin; w czasie jego trzydniowego pobytu (1215
IV 1917) w toku wielu dyskusji z socjalistami szwedzkimi ujawniy si
istotne rnice pogldw wynikajce przede wszystkim z odmiennoci
warunkw ekonomiczno-spoecznych obu krajw.
13 maja 1917 r. na zjedzie lewicowych socjalistw delegaci, ktrzy
reprezentowali okoo 100 organizacji partyjnych (30 tys. czonkw), utwo-
343
rzyli Socjaldemokratyczn Parti Lewicow Szwecji, pniej przekszta-
con w Komunistyczn Parti Szwecji. Sekretarzem nowej partii zosta
obrany Strom. Na czele redakcji Politiken"  pisma lewicowych socja-
listw  stan Nerman.
Lewica wysuwajc swe dania: podniesienia pac, omiogodzinnego
dnia pracy, powszechnego prawa wyborczego, amnestii, rozbrojenia, stwier-
dzaa, e w walce o ich realizacj nie ograniczy si do trybuny riksdagu.
Gbokie przemiany, jakie nastpiy w spoeczestwie szwedzkim
w okresie industrializacji, zrodziy powszechne denie do demokratyzacji
ustroju pastwowego. Na przeomie stuleci znalazo ono wyraz w walce
o powszechne prawo wyborcze. Wprowadzona w 1866 r. ordynacja wy-
borcza, ktra w owym czasie stanowia istotny krok ku rozszerzeniu za-
kresu swobd politycznych, po trzydziestu latach uwaana bya przez znacz-
n wikszo spoeczestwa, wczajc w to nawet cz prawicy, za prze-
starza i niesprawiedliw. Kiedy w 1901 r. zosta ustanowiony obowizek
powszechnej suby wojskowej, rozlegy si gosy stwierdzajce, e ci,
ktrzy maj walczy, musz take wspdecydowa o najwaniejszych
sprawach pastwa. Uoono haso jeden czowiek, jeden karabin, jeden
gos". Ruch na rzecz powszechnego prawa wyborczego jednoczy libera-
w i socjalistw, robotnikw i warstwy rednie. W riksdagu najbardziej
aktywni byli liberaowie i Partia Ludowa, w orodkach przemysowych 
socjalici.
Pod wpywem poruszenia ogarniajcego coraz szersze krgi spoeczne
rzd, na ktrego czele kolejno stali Erik Gustaf Bostrm, wielki waciciel
ziemski zwizany z koami konserwatywnymi (1891  1900, 19021905),
oraz Fredrik von Otter (19001902), wysoki oficer marynarki o podobnej
orientacji politycznej, wystpili z poowicznymi projektami reformy prawa
wyborczego. Nie zadowoliy one nikogo i walka trwaa nadal. Liberaowie
chcieli przenie do Szwecji wzory parlamentaryzmu angielskiego, kon-
serwatyci bronili zasady proporcjonalnoci, ktra zapewniaa im wiksze
wpywy polityczne ni obowizujca w Anglii zasada zwykej wikszoci.
Pierwszym zwycistwem liberaw, a raczej ich programu ustrojowego,
byo utworzenie w 1905 r. nowego rzdu koalicyjnego, na ktrego czele
stan przemysowiec Christian Lundberg. Zoony z przedstawicieli wa-
niejszych ugrupowa w riksdagu gabinet Lundberga mia realizowa poli-
tyk wytyczon przez parlament. W skad jego wchodzi midzy innymi
przywdca liberaw, adwokat Karl Staaff. Tym samym Szwecja przyja
angielski parlamentarno-gabinetowy system, zgodnie z ktrym rzd, po-
woany przez krla, odpowiedzialny jest przed organem przedstawiciel-
344
skim. Po wyborach (w jesieni 1905 r.), ktre przyniosy liberaom wikszo
w izbie niszej, Oskar II powierzy misj utworzenia nowego rzdu Staa-
ffowi. Gabinet ten mia przygotowa projekt reformy prawa wyborczego.
Projekt, opracowany bardzo szybko i przedstawiony riksdagowi, za-
wiera trzy podstawowe punkty: powszechne prawo wyborcze, z niewiel-
kimi ograniczeniami, jednoosobowe okrgi wyborcze oraz zasada zwykej
wikszoci przy wyborach do izby niszej. Izba wysza miaa pozosta
nie zmieniona i przeobrazi si w odpowiednik angielskiej Izby Lordw,
pozbawionej realnego znaczenia politycznego. Okazao si jednak, e lewica
w riksdagu nie bya jeszcze dosy silna, by przeprowadzi projekt Staaffa.
Odrzucony przez wysz izb, sta si przyczyn dymisji rzdu w 1906 r.,
zastpionego przez konserwatywny gabinet Arvida Lindmana.
Nowy projekt, wniesiony w 1907 r. pod dyskusj w riksdagu i przyjty
przez obie izby, by zgodny z programem konserwatystw. Wprowadza
zasad proporcjonalnoci w wyborach do obu izb riksdagu oraz do orga-
nw samorzdowych, wybierajcych czonkw izby wyszej. Czynne prawo
wyborcze do niszej izby otrzymywali wszyscy mczyni po ukoczeniu
24 lat, paccy podatki pastwowe i komunalne; obowizywa te cenzus
osiadoci. W ten sposb najniej w hierarchii spoecznej pooone grupy
ludnoci, ludzie bez staego miejsca zamieszkania, nie otrzymay prawa
gosu. Mimo to liczba osb posiadajcych prawa wyborcze wzrosa w dwj-
nasb  obejmowaa 19% ludnoci wobec 9,5% wedug starej ordynacji.
Demokratyzacja obja take system wyborw samorzdowych do land-
stingw i rad miejskich, co z kolei wpyno na skad wyszej izby riksdagu.
Obniony zosta ponadto cenzus majtkowy dla kandydatw do tej izby.
Wybory do niszej izby w 1908 r., jeszcze na podstawie starej ordynacji
(nowa, zgodnie z konstytucj, musiaa by ponownie zatwierdzona przez
drugi riksdag), wykazay powan radykalizacj spoeczestwa. W trzy
lata pniej w niszej izbie riksdagu, wyonionej ju w wyborach przepro-
wadzonych zgodnie z now ordynacj (w 1911 r.), pozycja lewicy ulega
dalszemu wzmocnieniu. Socjaldemokraci zwikszyli liczb mandatw do
64, i to kosztem prawicy, ktra utracia 19 miejsc poselskich. Naj-
silniejsz parti w tej izbie byli liberaowie. Zgodnie z ugruntowan ju
praktyk rzdw parlamentarnych gabinet Lindmana ustpi, a misj
utworzenia nowego rzdu krl Gustaw V powierzy Karowi Staaffowi.
Izba wysza, ktra zastpia rozwizan przez nowego premiera, miaa
take bardziej radykalne oblicze, cho prawica zachowaa tu wikszo.
Drugi gabinet liberaw (1911  1914) przeprowadzi wiele wanych
reform socjalnych, midzy innymi ustaw o ochronie i bezpieczestwie
pracy (1912) oraz o rentach starczych (1913). Rzd zaj si najbardziej
345
palcymi kwestiami spoecznymi, wrd nich problemem alkoholizmu.
Wielkim jego osigniciem bya te szeroka akcja kredytw na cele budo-
wlane dla biedoty wiejskiej.
Aby realizowa swj program socjalny, rzd Staaffa zamierza ogra-
niczy wydatki na zbrojenia. Ten krok sta si przyczyn upadku gabinetu,
poprzedzonego dwuletni zaciek batali polityczn. Decyzja rzdu
o wstrzymaniu budowy wielkiego pancernika wzburzya cz opinii pub-
licznej, a prasa konserwatywna umiejtnie podsycaa militarystyczne na-
stroje rodzce si wrd chopw i drobnomieszczastwa. Kiedy w 1912 r.
ukazaa si ksika znanego podrnika Svena Hedina Ostrzeenie, w kt-
rej autor wskazywa na niebezpieczestwo groce Szwecji ze strony Rosji
i domaga si natychmiastowych krokw w kierunku zwikszenia poten-
cjau obronnego kraju, znalaza ona szeroki oddwik, zwaszcza w koach
konserwatywnych. Spoeczestwo podzielio si na dwa zwalczajce si
wzajemnie obozy. Stosunek duej czci ludnoci  przede wszystkim
robotnikw i modziey  do suby wojskowej i do programu zbroje
by zdecydowanie niechtny; pacyfistyczne idee goszone przez socjalistw
i liberaw miay wielu zwolennikw i ksztatoway postawy spoeczne.
Kryzys polityczny nastpi na pocztku 1914 r. Wywoa go sam
Staaff, ogaszajc raport rzdu o stanie obronnoci pastwa, w ktrym
stwierdzano konieczno wzmocnienia armii i floty. Rzecznicy zbroje,
popierani przez Gustawa V, wykorzystali ten moment do ataku na gabinet
liberalny. Cz liberaw przyczya si do nich, a prasa podburzaa
ludno, przede wszystkim na wsi. W lutym 1914 r. gromady chopw
z rnych czci kraju stany przed krlem, domagajc si natychmiasto-
wych dziaa w zakresie obrony kraju. Gustaw V przychyli si do tych
da; deklaracja krlewska, sprzeczna z polityk rzdu, a take wykra-
czajca poza konstytucyjne uprawnienia krla, wywoaa sprzeciw lewicy.
Gabinet Staaffa poda si do dymisji. Na czele nowego rzdu stan
znany prawnik Hjalmar Hammarskjold. By to gabinet urzdniczy, o kon-
serwatywnym obliczu. W przeprowadzonych wkrtce potem wyborach do
niszej izby riksdagu liberaowie utracili 26 mandatw na rzecz prawicy
socjaldemokratw, ktra staa si najsilniejsz parti take i w tej izbie.
Przewaga bya jednak niewielka i kada inicjatywa rzdu musiaa upa,
jeli miaa przeciw sobie socjaldemokratw i liberaw, dysponujcych
cznie 150 gosami. Los taki spotkaby program zbrojeniowy, gdyby nie
wybuch I wojny wiatowej. Liberaowie od razu na pocztku wojny zade-
klarowali, i wyrzekaj si dziaalnoci opozycyjnej, czemu dali wyraz po-
pierajc rzdowy projekt reorganizacji armii.
Rzd Hammarskjlda prowadzi polityk neutralnoci, ale nie mg
346
unikn powanych konfliktw z walczcymi stronami, przede wszystkim
z pastwami Ententy, ktre dyy do pooenia kresu szwedzko-niemiec-
kim stosunkom handlowym. Na pocztku wojny do ywe byy te
w spoeczestwie obawy przed atakiem ze strony Rosji. Wszystko to sprzy-
jao zrazu wzmocnieniu pozycji rzdu. Z czasem jednak coraz wicej ludzi
poczo odczuwa dotkliwie skutki blokady. Odpowiedzialnoci za brak
chleba i wgla obarczano rzd i krla, zarzucajc im nastawienie pro-
niemieckie, oskarajc ich o naruszanie przyjtej zasady neutralnoci.
W rzeczywistoci utrzymanie penej neutralnoci byo niemoliwe; ci,
ktrzy domagali si zmiany polityki rzdu, zmierzali wyranie do zblie-
nia z Angli.
Na pocztku 1917 r. ataki opozycji przybray na sile. Na posiedzeniu
riksdagu, ktre odbyo si w lutym 1917 r., podczas debaty budetowej
sumy przeznaczone na obron neutralnoci" zostay zmniejszone do
Va wysokoci proponowanej przez rzd. Wkrtce, 5 marca, rzd Hammars-
kjlda poda si do dymisji. Na jego miejsce przyszed umiarkowanie pra-
wicowy gabinet z konserwatyst Carlem Swartzem jako premierem.
Nowy rzd obiecywa, e bdzie wspdziaa z riksdagiem, gdzie
w izbie niszej, po okresowych wyborach uzupeniajcych, socjaldemokracja
bya najsilniejsz frakcj, oraz zobowiza si jak najszybciej doprowadzi
do normalizacji stosunkw z pastwami Ententy, co stanowio warunek
poprawy sytuacji ekonomicznej. Te prodki byy wszake zupenie nie-
wspmierne do narastajcego w kraju napicia spoecznego. Na mityn-
gach woano nie tylko o chleb, ale take dano utworzenia demokratycz-
nego rzdu i reformy prawa wyborczego. Zoony przez socjaldemokratw
projekt takiej reformy, zmierzajcej do demokratyzacji wyszej izby riks-
dagu, zosta dwukrotnie odrzucony przez t izb.
Po masowych demonstracjach pierwszomajowych zarwno rzd, jak
i oba odamy socjaldemokracji zdaway sobie spraw, e Szwecja stoi
wobec perspektywy demokratycznego przeomu. Wkrtce po zjedzie Socjal-
demokratyczna Partia Lewicowa w koalicji z anarchosyndykalistami po-
woaa Komitet Pomocy Spoecznej, ktrym kierowali Strm i Hglund,
natomiast Partia Socjaldemokratyczna utworzya Robotniczy Komitet
1917 r. Celem tych organizacji bya masowa walka o reformy demokra-
tyczne, nie wykraczajca wszake poza ramy zakrelone przez konstytucj.
Na plan pierwszy wysuwaa si kwestia dalszej demokratyzacji prawa
wyborczego. Kiedy 5 czerwca przywdcy obu socjaldemokratycznych
frakcji w riksdagu zwrcili si do rzdu z interpelacj w sprawie rzdowych
projektw reformy parlamentarnej, w pobliu gmachu riksdagu zebra
si trzydziestotysiczny tum ludzi, ktrzy przybyli na wezwanie Komitetu
347
Pomocy Spoecznej. Podczas odpowiedzi premiera na interpelacj policja
zaatakowaa demonstrantw. Tylko interwencja Brantinga sprawia, e
na ulicach Sztokholmu nie stany barykady; wadze zgodziy si, by wiec
odby si w innej czci miasta, co chwilowo uspokoio wzburzenie.
W caym kraju dano gono dymisji rzdu odpowiedzialnego za wypadki
sztokholmskie.
Niespokojna sytuacja utrzymywaa si przez cae lato. Czciowe po-
rozumienie z Angli, ktrym mg si poszczyci rzd Swartza, nie rozwi-
zao problemu zaopatrzenia.
Wybory przyniosy sukces socjaldemokratom: prawi zdobyli 86 man-
datw, lewi za 11; liberaowie stracili znw kilkanacie miejsc, osabiona
zostaa konserwatywna prawica. Nowo utworzony Bondefrbund 
Zwizek Chopski, skupiajcy drobnych chopw, politycznie zbliony do
liberaw, posiada 9 mandatw, a partia wielkich wacicieli ziemskich
Jordbrukarnas riksforbund  Krajowy Zwizek Agrariuszy, 3 mandaty.
Partia Socjaldemokratyczna bya wic najsilniejsz parti w niszej izbie
riksdagu, cho nawet cznie z frakcj lewych socjalistw nie dysponowaa
bezwzgldn wikszoci.
Po wyborczej porace konserwatystw rzd Swartza ustpi. Branting,
przywdca najliczniejszej frakcji parlamentarnej, nie przyj misji utworze-
nia rzdu, motywujc ten krok niemonoci realizowania programu Partii
Socjaldemokratycznej, wwczas gdy buruazja cigle jeszcze posiada wik-
szo w riksdagu. Zgodzi si natomiast wej do rzdu koalicyjnego,
obejmujc w nim tek ministra finansw. W nowym gabinecie, na ktrego
czele stan przywdca liberaw profesor historii Nils Eden, zasiadao
4 ministrw socjaldemokratw. Dymisja rzdu Swartza i powoanie przez
dwie najsilniejsze frakcje parlamentarne gabinetu koalicyjnego byy defini-
tywnym zwycistwem systemu rzdw parlamentarno-gabinetowych, od
ktrego przez nastpne pwiecze nie uczyniono odstpstwa.
Rzd Edena, o orientacji proalianckiej, obiecywa rozwiza spraw
zaopatrzenia, przeprowadzi reform prawa wyborczego i przestrzega
bezwzgldnej neutralnoci. Podjte zostay rokowania z aliantami, zako-
czone, po szeregu wstpnych ukadw, tzw. wielkim porozumieniem",
podpisanym w Londynie 29 maja 1918 r. Pastwa sprzymierzone zobowi-
zyway si do uatwie importu do Szwecji takich artykuw, jak chleb,
kawa, wgiel i niektre surowce. W zamian Szwecja wydzierawia alian-
tom znaczn cz swej floty oceanicznej oraz przerwaa eksport rudy
i celulozy do Niemiec.
Zanim jednak kraj odczu nastpstwa zniesienia blokady, ludno
przeya najcisz ze wszystkich wojennych zim. Godujcy robotnicy straj-
348
kowali, domagajc si podwyki pac. Wzrastay szeregi zwizkw zawo-
dowych i partii socjaldemokratycznych. Rewolucja Padziernikowa w Rosji
i wydarzenia w Finlandii, rewolucja w Niemczech pobudzay do aktywnych
wystpie take robotnikw w Szwecji. Lewicowi socjalici starali si prze-
obrazi ywioowe demonstracje z daniami ekonomicznymi w manifestacje
polityczne. Nastpnego dnia po demonstracji w Sztokholmie, podczas ktrej
Demonstracja kobiet na Yasagatan w Sztokholmie 27 IV 1917
tumy domagay si polepszenia zaopatrzenia, kierownictwo Socjaldemo-
kratycznej Partii Lewicowej wesp ze Zwizkiem Modziey i nowo utwo-
rzonym Zwizkiem Robotnikw i onierzy Szwecji ogosio manifest
Naprzd ku republice socjalistycznej, wzywajc do tworzenia rad robotni-
czych i onierskich, do strajkw i demonstracji oraz dajc zwoania
zgromadzenia ustawodawczego, ktrego celem bdzie zniesienie monarchii
i ustanowienie republiki socjalistycznej. Manifest zapowiada te wywasz-
czenie wielkich wacicieli ziemskich, akcjonariuszy i przemysowcw.
Krl, zdenerwowany do ostatecznoci, baga nas, bymy przeciwstawili
si bolszewizmowi"  pisa wwczas w dzienniku socjaldemokrata Erik
Palmstierna, minister w rzdzie Edena. Stanowisko socjaldemokracji wobec
wzrastajcego napicia rewolucyjnego znalazo wyraz w apelu do ludu
pracujcego Szwecji, w ktrym potpiono zarwno konserwatywn pra-
wic, jak i skrajn lewic socjalistyczn, z jej programem dyktatury proleta-
349
riatu, zapowiadajc kontynuowanie walki w obronie demokracji parla-
mentarnej.
Trudno wdawa si w oceny, czy panika, jaka ogarna buruazj, bya
uzasadniona i czy sytuacja w kraju bya istotnie rewolucyjna. Nie ulega
natomiast wtpliwoci, e aktywno mas utorowaa drog dalszej demokra-
tyzacji ustroju. W trzy dni po ukazaniu si manifestu rzd w specjalnym
komunikacie zapowiedzia reform prawa wyborczego. Przerwano roz-
mowy z konserwatystami na temat przygotowywanego przez rzd projektu
zmiany ordynacji w wyborach komunalnych i przedstawiono go na nadzwy-
czajnej sesji riksdagu, stwierdzajc jednoczenie, e w roku przyszym, na
najbliszej sesji parlamentu, bdzie zoony projekt dalszego roz-
szerzenia praw wyborczych. Prawica, czciowo pod naciskiem krla, nie
stawia oporu i za cen pewnych kompromisw obydwie izby przyjy now
ordynacj, znoszc cenzus majtkowy w wyborach komunalnych. Tym
samym powstaa moliwo ograniczenia wpyww prawicy w wyszej
izbie riksdagu, wybieranej nie bezporednio, ale przez landstingi i zjazdy
przedstawicieli miast. Demokratyzacja organw samorzdowych pocigaa
za sob nieuchronnie demokratyzacj wyszej izby riksdagu. Sukcesem
prawicy byo ustanowienie stosunkowo wysokiego cenzusu wieku 
w wyborach komunalnych 23 lata, w wyborach do landstingu 27 lat  co
pozbawiao prawa gosu najbardziej radykalnie usposobion modzie.
Zachowany te by warunek pacenia podatku komunalnego.
Reforma parlamentarna, uchwalona przez riksdag w maju 1919 r.,
ustanawiaa powszechne prawo wyborcze, czynne i bierne, dla mczyzn
i kobiet, ktrzy ukoczyli 23 lata. Pozbawieni gosu byli tylko mczyni
zwolnieni od obowizku powszechnej suby wojskowej, osoby pod opie-
k, bankruci i pobierajcy sta zapomog dla ubogich. Ilo uprawnionych
do gosowania wzrosa z 19% obywateli do 54%. Czas kadencji izby
niszej podniesiono z trzech do czterech lat; kadencja izby wyszej po-
zostaa omioletnia. Reforma ta zostaa poparta przez prawic, centrum 
liberaw i socjaldemokratw, gosowali przeciw niej tylko lewicowi socja-
lici, widzc w szeregu postanowie wyraz kompromisu politycznego.
Wybory komunalne na pocztku 1919 r., przeprowadzone ju na pod-
stawie nowej ordynacji, zmieniy polityczne oblicze organw samorzdo-
wych, co z kolei znalazo wyraz w wyborach do wyszej izby riksdagu
w lecie tego roku. Ukazay one si i wpywy Partii Socjaldemokratycznej,
ktra staa si najsilniejsz frakcj take i w tej izbie. Wysza izba
przestaa by politycznym instrumentem prawicy, pozwalajcym jej prze-
ciwstawi si wszelkim reformom spoecznym. Ostatnim aktem poprzedniej
izby byo odrzucenie ustawy o omiogodzinnym dniu pracy.
350
Po ustanowieniu powszechnego prawa wyborczego na czoo da klasy
robotniczej wysuny si wanie omiogodzinny dzie pracy i podwyszenie
pac. Nie ustay demonstracje, wiece i strajki. Jeli wzi pod uwag liczb
pracujcych uczestniczcych w strajku i liczb dni strajkowych, to od 1917
do 1920 r. wskanik wzrs omiokrotnie. Stopniowo podwyszano pace
robotnicze, czemu sprzyjaa powojenna koniunktura ekonomiczna. Wresz-
cie, 29 wrzenia 1919 r., na nadzwyczajnej sesji riksdagu uchwalono pra-
wo o omiogodzinnym dniu pracy, bez obnienia dotychczasowej pacy.
Na wiosn 1920 r., po rozpadnieciu si koalicji socjaldemokratw
i liberaw na tle rnic w sprawie polityki podatkowej, powsta pierwszy
socjaldemokratyczny gabinet z Brantingiem na czele. Rzd ten nie dyspo-
nowa absolutn wikszoci w riksdagu, ale za pomoc kompromisw
z innymi partiami zdoa przeprowadzi szereg wanych ustaw. Midzy
innymi ustanowiono progresywny podatek komunalny, skrcono czas
suby wojskowej, zwikszono podatkowe obcienia wielkich przedsi-
biorstw. Powstao nowe ministerstwo  opieki spoecznej.
Rzd Brantinga podj rwnie problem reform, ktre gdyby zostay
przeprowadzone, zmieniyby podstawy ustroju ekonomiczno-spoecznego
w Szwecji. Utworzono trzy komisje rzdowe: do spraw nacjonalizacji, do
spraw demokracji przemysowej, to znaczy zabezpieczenia udziau robot-
nikw w zarzdzaniu przedsibiorstwami, oraz do spraw kontroli pastwo-
wej nad trustami. W skad tych komisji weszli w wikszoci teoretycy
ekonomici, a dziaalno ich ograniczya si do oglnych dyskusji. Wy-
starczyo to jednak, by przed wyborami w jesieni 1920 r. prawica roz-
ptaa zaciek kampani przeciw socjaldemokratom, odbierajc im du
cz gosw drobnomieszczastwa i inteligencji. Zreszt kiedy zmniejszyo
si napicie spoeczne i kiedy w rodowiskach robotniczych z wolna nast-
pio uspokojenie, socjaldemokracja utracia cz wpyww.
Lewica socjalistyczna zwikszya swoje wpywy w latach 19171919;
liczba jej czonkw wzrosa z 6 tys. do 25 tys. W tym samym czasie
Socjaldemokratyczna Partia Szwecji skupiaa w swych szeregach ponad
150 tys. czonkw. Trzech posw w izbie wyszej i jedenastu w niszej
demonstrowa mogo stanowisko Socjaldemokratycznej Partii Lewicowej,
ale nie wpywa na prac riksdagu. Partia bya te wewntrznie nie-
jednolita. Na tle takich kwestii, jak stosowanie rewolucyjnej przemocy,
dyktatura proletariatu, uzbrojenie klasy robotniczej, zarysoway si g-
bokie rozbienoci, ktre wyranie ujawniy si w 1919 r. Do rnicy zda
doszo te na III Nadzwyczajnym Zjedzie Socjaldemokratycznej Lewico-
wej Partii, zwoanym w lecie 1919 r., ktry podj decyzj o oficjalnym
wejciu partii do III Midzynarodwki, utworzonej w marcu tego roku.
351
POLITYKA NEUTRALNOCI
Klska Danii w 1864 r. dla wszystkich krajw skandynawskich bya
lekcj niezwykle dotkliw, dowioda bowiem, e przestay si one liczy
jako samodzielny partner w polityce europejskiej.
Miejsce polityki skandynawskiej zaja polityka narodowa: Dania
dya do odzyskania pomocnego Szlezwiku, Szwecja musiaa rozwiza
coraz bardziej zoony problem unii z Norwegi. Tendencje do neutral-
noci przybray na sile. Sprzyja im ukad si w Europie, jaki uksztahowa
si po zjednoczeniu Niemiec. Szwedzka polityka zagraniczna bya dykto-
wana przede wszystkim obawami przed Rosj. Po kiesce Francji w 1871 r.
i wkroczeniu Wielkiej Brytanii na drog polityki izolacjonizmu straci
realne znaczenie traktat z 1855 r., w ktrym oba pastwa gwarantoway
nienaruszalno granic Szwecji. Nastpstwem tego byo pewne zblienie
do Niemiec jako przeciwwagi imperium rosyjskiemu. Zwolennikiem poli-
tyki proniemieckiej by zwaszcza krl Oskar II.
Jednoczenie rzd szwedzki dy do zapewnienia bezpieczestwa Szwe-
cji poprzez popieranie inicjatyw zmierzajcych do oglnego rozbrojenia.
Szwecja wzia wic udzia w haskiej konferencji pokojowej w 1899 r.
i zoya podpis pod aktem konwencji o pokojowym rozwizywaniu sporw
midzynarodowych. Uczestniczyli te Szwedzi w drugiej konferencji has-
kiej w 1907 r. Szwedzkie zasady neutralnoci, ogoszone w 1904 r.,
zawieray podstawowe normy wspczesnego prawa midzynarodowego,
a szwedzko-rosyjska umowa arbitraowa z 1905 r. stanowia jedno z pierw-
szych tego typu porozumie, w ktrych partnerami byo wielkie mocarstwo
i may kraj.
Wyrazem nowych tendencji w polityce szwedzkiej byo rozwizanie
problemu unii z Norwegi.
W Norwegii od wielu lat narastay denia do uwolnienia si od pre-
ponderancji szwedzkiej. Walczya o to przede wszystkim radykalna Partia
Lewicowa, ktrej antyszwedzkie nastawienie jednao du popularno.
Na przeomie stuleci jako bezporedni powd zadranie wyonia si
kwestia reprezentacji zagranicznej; moda lewica domagaa si, by Norwe-
gowie posiadali wasn sub konsularn, niezalen od szwedzkiego
ministra spraw zagranicznych. Nie by to wycznie problem prestiu
i dumy narodowej. Interesy obu krajw poczonych uni nie pokryway
si, a konsulaty byy rozmieszczone zgodnie z potrzebami szwedzkimi, bez
troski o zabezpieczenie potrzeb norweskich armatorw, szyprw, przed-
sibiorcw handlowych itp. Przemysowcy norwescy oskarali szwedzkich
352
ministrw o zaniedbywanie ich interesw eksportowych. Wizi ekono-
miczne miedzy Szwecj a Norwegi byy przy tym bardzo sabe, zwaszcza
po odstpieniu w 1895 r. od zasady wolnego handlu midzy oboma krajami.
Konflikt zaostrzy si, kiedy w 1891 r. powsta w Norwegii rady-
kalno-lewicowy rzd Jana Steena, a storting przyj ustaw o utworzeniu
odrbnej suby zagranicznej. Krok ten wywoa znaczne oburzenie w Szwe-
cji. Oskar II odmwi zatwierdzenia ustawy, co z kolei spowodowao
powany kryzys wewntrzny w Norwegii.
Dla szwedzkich i norweskich politykw stao si oczywiste, e problem
unii wymaga szybkiego rozwizania, i to takiego, by presti i interesy obu
zwizanych ze sob pastw byy naleycie respektowane. Nieustpliwo
Szwedw dokonaa tego, co na prno staraa si osign lewica norweska
w latach dziewidziesitych, mianowicie zjednoczya nard wok pro-
gramu niepodlegociowego. Opinia publiczna domagaa si zdecydowanego
dziaania. Chwila bya dogodna, bo zaangaowanie Rosji w wojnie z Ja-
poni oraz rewolucyjne wystpienia w samym imperium uniemoliwiay
Mikoajowi II wykorzystanie niezgody midzy krajami skandynawskimi
do ataku na pwysep, czego zarwno Szwecja, jak Norwegia najbardziej
si obawiay. W marcu 1905 r. na czele rzdu norweskiego stan Chri-
stian Michelsen, ktry rozpocz przygotowania prowadzce w konsekwencji
do rozwizania unii. Nadal trway zbrojenia, a przez artykuy w prasie
zagranicznej zabiegano o sympati opinii wiatowej. Jednoczenie storting
ponownie uchwali ustaw o odrbnej subie konsularnej, przedstawion
krlowi 27 maja 1905 r. Kiedy Oskar II i tym razem odmwi zatwier-
dzenia ustawy, ministrowie norwescy podali si do dymisji, ktr krl
odrzuci.
Michelsen uwaa, e naley wykorzysta to i zerwa uni. 7 czerwca
rzd po raz drugi poda si do dymisji, uprzednio przedoywszy stortin-
gowi dwie rezolucje, uchwalone jednogonie i bez dyskusji. Pierwsza z nich
opieraa si na starych prawach norweskich, wedle ktrych pierwszym
obowizkiem konstytucyjnego monarchy byo zapewnienie krajowi rzdu,
jeliby za krl nie mg tego uczyni, winien by pozbawiony tronu.
Na tej podstawie Oskar II traci prawa do korony norweskiej, co oznaczao
rozwizanie unii. W drugim dokumencie storting zwraca si bezporednio
do Oskara II proszc o zgod na obir ksicia Bernadotte'a na tron
norweski.
W Szwecji zapanowaa konsternacja. Socjaldemokraci, na czele z Bran-
tingiem, podjli szerok kampani w obronie praw Norwegw, ale zarwno
wrd liberaw, jak konserwatystw krok Michelsena wywoa niezado-
wolenie, a nawet w niektrych koach nastroje szowinistyczne. Zwyciyli

353
zwolennicy kompromisu. W kocu sierpnia rozpoczy si rokowania mi-
dzy delegacjami obu rzdw, zakoczone podpisaniem 23 wrzenia 1905 r.
ukadu w Karlstadzie. 27 padziernika Oskar II abdykowa jako krl
Norwegii.
Nastroje militarystyczne, ktre ogarny cz spoeczestwa szwedz-
kiego, nie zachwiay polityk neutralnoci. W 1912 r., w zwizku z kry-
zysem bakaskim, Szwecja, Dania i Norwegia ogosiy wsplnie deklaracj
zawierajc zasady neutralnoci oraz klauzul, wedle ktrej zmiana ich
stanowiska moe nastpi tylko po uprzednim porozumieniu trzech pastw.
Kiedy echo strzaw w Sarajewie dotaro do Sztokholmu, Gustaw V
oraz szwedzki minister spraw zagranicznych Knut Wallenberg owiadczyli,
e w nadchodzcym konflikcie Szwecja zachowa pen neutralno. W pier-
wszych dniach sierpnia pastwa Ententy zagwarantoway nienaruszalno
granic Szwecji, o ile ta nie zamie neutralnoci, a nieco pniej podobne
gwarancje otrzymaa ona od pastw centralnych.
Jako pastwo nie zaangaowane Szwecja odgrywaa du rol. Przez
jej terytorium biega linia pocztowo-telekomunikacyjna czca Angli
i Francj z Rosj, a take linia kolejowa, ktr szy do Rosji dostawy
sprztu wojennego. Waniejsze wszake byy stosunki handlowe, jakie
Szwecja utrzymywaa z Niemcami, co rycho cigno na kraj dotkliwe
represje angielskie. Gospodarcza wsppraca z Niemcami amaa zasady
neutralnoci.
Niezadowolenie Ententy wywoaa te szwedzka inicjatywa pokojowa.
W grudniu 1916 r. rzd szwedzki wystpi z wnioskiem, by kraje neutralne
popary not prezydenta Wilsona do pastw biorcych udzia w wojnie.
Zblienie do Anglii i pozostaych pastw Ententy nastpio dopiero
po objciu wadzy przez liberalny rzd Nilsa Edena. W ostatnich latach
wojny zacieniy si wizi midzy trzema pastwami skandynawskimi, co
znalazo wyraz w spotkaniu 3 monarchw w listopadzie 1917 r. w Malm.
Utrzymywaa te Szwecja bliskie stosunki z innymi pastwami neutral-
nymi, m. in. z Holandi.
KULTURA I NAUKA XIX WIEKU
W cigu XIX stulecia w kulturze umysowej Szwecji nastpiy doniose
i znamienne przemiany. Najbardziej charakterystyczny jest wzrost znacze-
nia literatury w stosunku do sztuk plastycznych, stopniowe rozszerzanie
si krgu konsumentw dbr kulturalnych, gboko rodzimy charakter
wczesnej kultury.
354
W budownictwie ju w kocu pierwszego dziesiciolecia XIX w.
upowszechni si styl bdcy uproszczon, mieszczask wersj neokla-
sycyzmu. w styl  reprezentowany przede wszystkim przez Fredrika
Bloma (1781  1851)  cho stanowi szwedzki odpowiednik architektury
empire, rni si od niej przewag elementw utylitarnych nad czysto
dekoratywnymi. Wywar swe pitno przede wszystkim na architekturze
Sztokholmu. Okoo 1840 r. styl neoklasyczny ustpi miejsca eklektyzmowi,
cechujcemu architektur szwedzk na rwni z architektur oglnoeuro-
pejsk. Do wzorw gotyku siga Axel Nystrm (17931869) i jego szkoa.
Fredrik Wilhelm Scholander (18161881) oraz Johan Fredrik Abom
(18171900) czerpali inspiracje z architektury renesansowej i barokowej.
W latach siedemdziesitych pojawiy si nowe idee, wyrastajce z wiel-
kiego fermentu intelektualnego i artystycznego, ktry nie omin take
architektury. Denia do realizmu prowadziy na polu budownictwa do
funkcjonalizmu. Wybitnym przedstawicielem architektw tego okresu by
Helgo Zetterval (1831  1907). Pewn rol w architekturze drugiej poowy
XIX w. odgrywa te, podobnie jak w caej Europie, kierunek zwany
historyzmem; reprezentowa go Isak Gustaf Clason (18561930), prze-
jawiajc w swych dzieach (Hallwyl Paace, obecnie Hallwylska Museum)
zamiowanie do detali historycznych jako motyww zdobniczych. W latach
dziewidziesitych w architekturze szwedzkiej pojawiy si tendencje do
ukadw asymetrycznych.
Malarstwo w wikszym jeszcze stopniu ni architektura niezalene od
zagranicznych stylw artystycznych w pierwszej poowie XIX w. odznaczao
si idealizacj, moralizmem i sentymentalizmem. Wielki wpyw na t dzie-
dzin sztuki wywar gotyzm; przejawia si on przede wszystkim w nawi-
zywaniu do przeszoci, zwaszcza do wiata sag i legend, nieraz przy
zachowaniu klasycystycznych form. W peni hodowa mu ucze Davida,
najwybitniejszy przedstawiciel malarstwa portretowego tego okresu: Per
Krafft Modszy (17771863). W malarstwie historycznym na plan pier-
wszy wysuny si ptna Johana Gustava Sandberga (17821854). W po-
owie stulecia do tematyki skandynawskiej i wczesnego szwedzkiego rednio-
wiecza sigali te Marten Eskil Winge (18251896) oraz Johan August
Malmstrm (1829-1901).
Tendencje realistyczne dominoway w malarstwie rodzajowym, sce-
nach z ycia wiejskiego, utrwalonych pdzlem Sandberga, Wilhelma Wallan-
dera (18211888) i Christiana Didrika Forssella (17771852).
Wane miejsce w dziejach malarstwa szwedzkiego zajmuje grupa twr-
cw utworzona w Dusseldorfie, do ktrej naleeli pejzayci: Johan Edvard
Bergh i Axel Wilhelm Nordgren oraz malarz historyczny Carl Wahlbom.
355
Gotyzm wywar swe pitno take w dziedzinie rzeby, najwyraniej
w twrczoci Bengta Erlanda Fogelberga (17861854).
Gbokie przeobraenia towarzyszce ksztatowaniu nowoczesnego spo-
eczestwa najpeniejszy wyraz znalazy w literaturze.
Romantyzm szwedzki, ktry doszed do gosu w pocztkach XIX w.,
by zjawiskiem ideologicznie zoonym, podobnie zreszt jak w wielu innych
krajach. Zwrot ku tradycji, czerpanie z folkloru, zainteresowanie prehistori
i wczesnym redniowieczem, heroizm  tendencje obserwowane w twr-
czoci romantycznej  cechoway j take i w Szwecji. Analogicznie bunt
przeciw konwencjom i ograniczeniom formalnym ery gustawiaskiej czy
szwedzkich modych poetw z innymi romantykami. Zrodzony z tych de
liberalizm polityczny, a nawet pewien radykalizm spoeczny byy jednak
w Szwecji bardzo krtkotrwae. Trzeba zreszt podkreli, i romantyzm
szwedzki stanowi prd elitarny, zamknity w krgu murw uniwersytec-
kich. Romantyk typowy" to profesor w Uppsali lub Lund, rzadko wy-
kraczajcy poza swj uniwersytecki wiat. Wski by te krg odbiorcw
poezji romantycznej.
Mode pokolenie twrcw, ktre okoo 1810 r., po okresie stagnacji
i marazmu kulturalnego, ruszyo do walki, aby zrewolucjonizowa litera-
tur szwedzk, gosio swe ideay filozoficzne i artystyczne na amach nowo
powstaych czasopism. Najradykalniejsza grupa, Nowi Romantycy, sku-
piaa si wok dwch pism: Polyfem", ktrego pierwszy numer ukaza
si 30 grudnia 1809 r., oraz Phosphorus" (18101813). Przywdc
duchowym Nowych Romantykw by poeta Per Daniel Atterbom (1790
1855). Du rol w tej grupie odgrywa te krytyk i publicysta Lorenzo
Hammarskld (17851827). Gwnym przeciwnikiem Nowych Roman-
tykw byo pismo epigonw ery gustawiaskiej Journal for Litteraturen
och Theatern".
Czoowa posta Nowych Romantykw  Per Daniel Atterbom 
naley do wielkiej czwrki szwedzkich poetw romantycznych obok
Geijera, Tegnera i Stagneliusa. Majc 38 lat Atterbom obj w Uppsali
najpierw katedr filozofii, a od 1835 r. estetyki i poetyki. Najpopular-
niejszym utworem poety s Kwiaty (Blommorna), cykl krtkich poematw.
ladem wielkich romantykw Atterbom prbowa form scenicznych, ale
jego oparty na motywach ludowych dramat poetycki Wyspa Bogosawio-
nych (Lycksalighetenso), ogoszony w latach 1824 i 1827, nie znalaz
szerszego oddwiku. Utwr ten jest znamienny dla ewolucji ideowej poety,
wiadczy bowiem wyranie o zwrocie ku konserwatyzmowi. Tak te potrak-
towaa go prasa liberalna.
Inny wielki romantyk, take profesor uniwersytetu w Uppsali, przez
356
dugie lata przyjaciel Atterboma, Erik Gustaf Geijer (17831847), odegra
podobn rol w historiografii. Geijer, bardziej umiarkowany w pogldach,
nie by zwizany z Nowymi Romantykami, ale z Gotiska Frebund oraz
z pismem Iduna" (1811), goszcym program odrodzenia ducha narodo-
wego w oparciu o cnoty Gotw. Pogldy Geijera, jak cay gotyzm,
stanowiy reakcj na pesymistyczne nastroje, powszechne w Szwecji po
przegranej wojnie z Rosj i utracie Finlandii, nie by to jednak fanatyczny
nacjonalizm goszony niegdy przez Rudbecka.
Najwiksz popularno przyniosy Geijerowi jego prace historyczne.
Po objciu katedry historii w Uppsali (1815) zaniedba twrczo poetyck.
Wykady Geijera skupiay wielu suchaczy, jego dziea miay licznych czytel-
nikw. W twrczoci historycznej, a zwaszcza w dziejach Szwecji (Svenska
rikes havder, 1825; Svenska folkets historia, 18321836) Geijer nakreli
obraz przeszoci, bardziej intuicyjny ni oparty na badaniach naukowych,
cho i rzemioso historyczne, zasady krytyki rdowej nie byy mu obce.
Studia nad histori w duej mierze przyczyniy si do nieoczekiwanego
zwrotu politycznego, jakiego dokona Geijer wic si z liberaami.
Z kolei zmiana orientacji wpyna na jego twrczo oraz na dalsz
radykalizacj pogldw. Ideologicznie zbliy si do utopijnego socjalizmu
Saint-Simona, pozostajc wszelako nadal gorcym przeciwnikiem rewolu-
cji. On to w 1838 r. pisa, odpowiadajc na ataki: oskaraj mnie o rewo-
lucjonizm, podczas gdy moim gwnym celem byo uchroni kraj przed
rewolucj". Geijer pozostawi pamitniki, zadziwiajce znakomitoci
stylu, cenne jako rdo do poznania owej burzliwej epoki dziejw
Szwecji.
Kiedy Geijer jako stronnik liberaw rozpoczyna drugi etap swej
publicznej dziaalnoci, Esaias Tegner (17821846) znajdowa si na skraj-
nie zachowawczych pozycjach. Syn biednego pastora wiejskiego z Varm-
landu, potem wykadowca greki na uniwersytecie w Lund, w 1824 r.
konsekrowany na biskupa Vaxjo, sta si ortodoksyjnym dygnitarzem ko-
cielnym. Wczesne utwory poetyckie Tegnera, ktre przyniosy mu rozgos,
wyrastay ideowo z gotyzmu. Ogoszona w 1808 r. Pie wojenna o skaskiej
obronie terytorialnej (Krigssang for det skanska lantvdrnet), a zwaszcza
patriotyczny poemat Svea (1811) odzwierciedlay pragnienie rewanu po
stracie Finlandii. Entuzjazm, jaki wywoay, nie by jednak w zgodzie
z polityk dworu; kiedy Akademia Szwedzka pragna nagrodzi poemat
Svea, zwrcono jej uwag, i fragmenty antyrosyjskie musz ulec zmianie.
Tegner ustpi.
W przeciwiestwie do Geijera Tegner nie wiza si cilej z Towa-
rzystwem Gockim, daleki by te od Nowych Romantykw. Jego ideaem
357
poetyckim by klasyczny romantyzm", czcy konserwatyzm i umiar
z pewnymi elementami ideowymi i emocjonalnymi, wniesionymi przez ro-
mantyzm, przede wszystkim z gotyzmem.
Zupenie odmienn indywidualnoci poetyck by czwarty wielki ro-
mantyk  Erik Johan Stagnelius (1793  1823). Odseparowany od wszyst-
kich grup literackich, zmuszony zarabia na ycie jako urzdnik w subie
pastwowej, w swych poezjach wadzi si ze wiatem i sob, obojtny wobec
aktualnych problemw ycia spoecznego i kulturalnego, nie zaangao-
wany w spory artystyczne, obcy narodowym rozgoryczeniom i ambicjom.
Na przeomie lat trzydziestych i czterdziestych w literaturze szwedzkiej
pojawiy si nowe prdy i nowe indywidualnoci twrcze. Rozwj ycia
spoecznego, postpy urbanizacji i industrializacji naruszyy elitarne krgi
uniwersyteckie. Wstecznej ideologii romantykw przeciwstawiay si ary-
wistyczne koa liberaw, zwizane przede wszystkim z Aftonbladet".
Ferment intelektualny wyrazi si w ataku prdw filozoficznych i kierun-
kw literackich poza Szwecj. Wpyw idealistycznej filozofii niemieckiej
zosta zastpiony przez inspiracj bardziej spoecznie radykalnego roman-
tyzmu francuskiego i angielskiego. Analogicznie w zakresie gustw lite-
rackich.
Kilka dziesicioleci dzielcych schyek romantyzmu od ukazania si
w 1879 r. Czerwonego pokoju (Roda rummet) Strindberga, uwaanego za
zwycistwo realizmu w literaturze szwedzkiej, stanowio okres przejcio-
wy  czas cierania si wielu ideowych i artystycznych tendencji. Wrd
pisarzy tego okresu nie ma indywidualnoci na miar Geijera, Tegnera
lub Strindberga. Najwybitniejsi twrcy: Carl Jonas Love Almuist (1793
1866), Yiktor Rydberg (1828-1895), Johan Ludvig Runeberg (1804-1877)
nie wywarli tak gbokiego wpywu na literatur, jak ich wielcy poprzed-
nicy czy genialny nastpca.
W latach szedziesitych powstaa grupa literacka zbliona artystycznie
i ideowo do parnasistw francuskich, tzw. Signature Poets, zyskujc duy
wpyw w wiecie literatury. Najwybitniejszym przedstawicielem szwedzkich
parnasistw by Carl Snoilsky (1841  1903). Wielu czonkw tej grupy
do szybko znalazo si w Akademii Szwedzkiej, mimo i aden z nich
nie by wybitn indywidualnoci twrcz.
May realizm cechowa twrczo pisarsk kobiet: Fredriki Bremer
(18011865), Sofii von Knorring (17971848) oraz Emilii Flygare Carlen
(1807-1892).
U podstaw radykalnego zwrotu, jaki w latach osiemdziesitych nastpi
w dziedzinie twrczoci literackiej, leay przeobraenia struktury ekono-
micznej, narastajce konflikty spoeczne, poczone z nowymi prdami
358
filozoficznymi docierajcymi szerokim strumieniem do Szwecji z innych
krajw Europy. Silnym wiziom z tradycj przeciwstawiono wizje przyszoci
pene wiary w postp, poczone z wnikliw i ostr krytyk spoeczn.
Wielki wpyw na umysy wspczesnych wywieray tumaczone na jzyk
szwedzki pisma Darwina, Buckle'a, J. rS. Milla, Spencera, a take
utwory pisarzy francuskich (Zoli, Flauberta) i rosyjskich. Atak by skiero-
wany przeciw starym, skostniaym instytucjom: kocioowi, Akademii,
uniwersytetom. Radykalizm polityczny szed w parze z realizmem, litera-
tura chciaa obnay prawd o spoeczestwie. Jednym z wybijajcych si
problemw bya kwestia rwnouprawnienia kobiet; pod tym wzgldem
kraje skandynawskie wyrniay si od innych, gdzie zagadnienie emancy-
pacji nie miao a tak wielkiego znaczenia. W krgu zainteresowania litera-
tury znajdoway si te sprawy spoeczne; na kartach powieci pojawi
si jako wany temat proletariat, warunki ycia robotnikw, ich walka.
Nad yciem literackim Szwecji dominowaa indywidualno Strind-
berga, ktrego twrczoci nie da si zawrze w ramach adnego prdu
literackiego, stanowic przejaw skomplikowanej osobowoci czowieka
miotanego gwatownymi pasjami, przerzucajcego si ze skrajnoci
w skrajno.
August Strindberg (18491912) naley nie tylko do literatury swego
kraju, ale do wielkiej literatury wiatowej. Najwiksz saw zyska jako
dramaturg, cho jego twrczo obejmowaa wiele gatunkw literackich:
szkice, eseje, nowele, powieci, a take autobiografi i poezje. 55 tomw
Dziel zebranych zamyka gorzk wiedz o czowieku i jego namitnociach.
Od pierwszej bowiem powieci Czerwony pokj, wydanej w 1879 r., a
po ostatni utwr Czarna flaga (Svarta fanor, 1907), po ktrym napisa ju
tylko cykl penych pasji krytycznych artykuw zwanych Strindbergfejden,
pisarz prowadzi walk ze witociami wszelkiego rodzaju.
Sukces Czerwonego pokoju, pierwszej wielkiej powieci spoecznej w li-
teraturze szwedzkiej, w ktrej niespena trzydziestoletni pisarz zawar
zjadliw satyr na otaczajc rzeczywisto, umoliwi Strindbergowi
powicenie si pracy pisarskiej. Jego zainteresowania kieroway si m. in.
ku historii, powsta wwczas utwr Stary Sztokholm (Gamla Stockholni)
oraz tomy opowiada historycznych, cigajc na pisarza krytyk rodo-
wiska uniwersyteckiego. Powszechne natomiast oburzenie wywoa saty-
ryczny obraz wspczesnej Szwecji w ksice Nowe krlestwo (Det nya
ket). Strindberg opuci kraj. W utworach pisanych na emigracji nie za-
przesta pitnowa swego spoeczestwa, jego dziea byy wic coraz gorzej
przyjmowane przez publiczno szwedzk.
Wbrew caej postpowej literaturze Strindberg by  zaciekym prze-
359
ciwnikiem emancypacji kobiet. Konflikty midzy mczyzn a kobiet,
ukazywane z naturalizmem i brutalnoci, wypeniaj wiele jego utworw,
przy czym Strindberg nie waha si przed odsanianiem wasnych przey.
Ukazanie si pierwszego tomu opowiada zatytuowanego Maestwo
(1884) cigno na pisarza oburzenie i proces o obraz moralnoci. Na-
rastanie manii przeladowczej na tym tle ukazuj dalsze utwory: natu-
ralistyczne dramaty Towarzysze (1886), Ojciec (1887), Dunicy (1888)
i Panna Julia (1888) wystawiona w Berlinie w 1893 r., a w Szwecji dopiero
trzynacie lat pniej, zwaszcza za wydana po francusku niemal auto-
biograficzna Obrona Szaleca.
Rozrachunkiem pisarza z sob samym jest czterotomowa powie,
oparta take na wtkach autobiograficznych, Syn slucej (18841887).
W wiecie Strindberga czowiek pozostaje nieustannie w konflikcie ze
spoeczestwem jako caoci, z antagonistycznymi klasami spoecznymi,
z odmienn pci, z Bogiem wreszcie; spokj jest dany tylko naturze.
Kolejne dziea Strindberga wiadcz o nieustannym poszukiwaniu
prawdy, narzdzi jej poznania i rodkw wyrazu. Powraca do tematyki
historycznej (dramaty: Eryk XIV, Gustaw Waza, Taniec mierci), zwraca
si ku realizmowi. Utwory dramatyczne z tych lat otwary now epok
w dziejach teatru szwedzkiego, kadc podwaliny pod wspczesny eks-
presjonizm (zwaszcza Gra cieni, 1902). Na polskich scenach Strindberg
pojawi si w 1908 r.; pierwsz sztuk udostpnion polskiej publicznoci
by Ojciec.
Strindberg pozostawa poza wczesnymi grupami literackimi, z kt-
rych najwaniejsza bya Moda Szwecja. Na jej czele stali Gustaf af
Geijerstam (18581909), autor powieci i dramatw o poledniej wartoci,
oraz poczytna pisarka Ann Charlotte Lefller (18491892), ktrej krtkie
opowiadania Z ycia (Ur livet) cieszyy si wielk popularnoci. Do
najciekawszych twrcw Modej Szwecji naley zaliczy Tora Hedberga
(18621931); w swych powieciach, odbijajcych spoeczne konflikty,
czy on realistyczny rysunek rodowiska z problemami etycznymi i psy-
chologicznymi.
Dojcie do gosu nowej generacji w latach dziewidziesitych wizao
si z istotnymi zmianami w zakresie filozoficznych podstaw literatury, jej
politycznego zaangaowania oraz kanonw estetycznych. Nastpi wyrany
regres ideowy, uniwersalizm ustpi miejsca nawrotowi wskiego nacjo-
nalizmu. Zainteresowania skieroway si ku problemom wyszych warstw
spoecznych, z ktrymi najwybitniejsi twrcy tego okresu byli bezporednio
zwizani.
Pokolenie to zajmowao dominujc pozycj w yciu literackim a do
360
przedednia I wojny wiatowej. Najwybitniejszymi jego przedstawicielami
byli poeci Yerner von Heidenstam (18591940), Gustav Frding (1860
1911), Erik Axel Karlfeldt (18641931) oraz pisarka Selma Lagerlf
(18561940). Poza Szwecj najwikszy rozgos znalaza twrczo Selmy
Lagerlf, poczynajc od pierwszej powieci Gsta Berling saga, napisanej
w czasie, gdy bya skromn wiejsk nauczycielk. Miar autorytetu i uzna-
nia, jakim si cieszya, bya przyznana jej potem nagroda Nobla. Selma
Legerlf jako pierwsza kobieta wesza do Akademii Szwedzkiej.
Na tle wietnego rozwoju dziewitnastowiecznej literatury twrczo
muzyczna przedstawia si raczej ubogo. Przewrt w tej dziedzinie, jaki
spowodowaa muzyka Schuberta i Webera, nie obj Szwecji.
Romantyzm jednak nie omin muzyki szwedzkiej, cho pozostawaa
ona na uboczu prdw artystycznych. Utorowaa mu drog muzyka ludo-
wa, ktrej spopularyzowanie byo zasug Geijera; on to wyda zbir
szwedzkich melodii ludowych (18141816). Okoo poowy stulecia do
zblienia z muzyk romantyczn przyczyni si Adolf Fredrik Lindblad
(1801  1878), twrca romansw opartych na pieniach ludowych. Wybi-
jajc si postaci by Franz Berwald (17961868); jego opery i symfonie
cechuje nowoczesny i oryginalny styl.
Integralnym elementem rozwoju spoecznego by postp w dziedzinie
nauki, coraz bliszej potrzebom ycia. Znalaz on przede wszystkim wyraz
w zwikszeniu liczby szk wyszych. Obok dwch starych uniwersytetw
w Uppsali i Lund w XIX w. powstay cztery dalsze zakady naukowe,
z tego trzy w stolicy krlestwa. W 1810 r. za spraw Jnsa Jacoba Berze-
liusa (17701848), profesora chemii i farmakologii, uwaanego nie tylko
w Szwecji za najwyszy autorytet naukowy na polu nauk chemicznych,
szkoa chirurgw wojskowych zostaa przeksztacona w Instytut Medyczny.
W 1827 r. zosta otwarty w Sztokholmie Instytut Technologiczny.
Kierunek matematyczno-przyrodniczy przewaa take w wyszej szkole
utworzonej w stolicy w 1881 r. W 1907 r. dopiero powsta wydzia
prawa i nauk politycznych. Humanistyka natomiast dominowaa w wyszej
szkole zaoonej w Gteborgu w 1897 r.
Wielkie cienie tradycji w szwedzkim yciu spoecznym sprawio, e
nowo powstajce uczelnie byy traktowane odrbnie od starych uniwersy-
tetw, ktre zachoway sw dawn struktur, a take wyjtkow, histo-
rycznie okrelon pozycj, niekoniecznie, zwaszcza w ostatnich czasach,
zwizan z rzeczywist rang naukow.
Najwiksze osignicia, zapewniajce szwedzkim uczonym trwae miejsce
361
w dziejach nauki, zostay dokonane w dziedzinie fizyki i chemii. Berze-
liusowi chemia zawdzicza szereg istotnych odkry (cer, selen, cyrkor
i tor, wyodrbnienie krzemu, tytanu i tantalu) oraz wiele cennych teorii,
midzy innymi teori polarnej (biegunowej) budowy zwizkw chemicz-
nych, wprowadzenie nowych poj, udoskonalenie metod analitycznych
przez zastosowanie palnika spirytusowego, bibuy filtracyjnej itd.
W drugiej poowie stulecia Svante August Arrhenius (18591927)
swymi studiami na polu chemii fizycznej i astrofizyki powanie przyczyni
si do rozwoju wspczesnej wiedzy. Jego dzieem jest ogoszona w 1887 r.
teoria dysocjacji elektrolitycznej, majca podstawowe znaczenie dla elektro-
chemii. Badania w dziedzinie astrofizyki znalazy wyraz w licznych intere-
sujcych stwierdzeniach. Arrhenius zwalcza teori mierci cieplnej wszech-
wiata. Wane te s jego studia nad zastosowaniem praw chemii fizycznej
w biologii i biochemii (badania odpornoci organizmw).
Znaczne zasugi w zakresie chemii pooyli Theodor Svedberg (ur. 1884)
oraz jego ucze Arne Tiselius (ur. 1902).
Druga dziedzin, w ktrej utrwaliy si nazwiska Szwedw, stanowi
eksploracja nie znanych ldw i mrz. Mineralog i geograf Adolf Erik
Nordenskild (18321901) zasyn jako badacz polarny. On to w latach
18781880 sta na czele wyprawy, ktra na statku wielorybniczym Vega"
opyna pomocne wybrzee Syberii i jako pierwsza przebya Przejcie
Pnocno-Wschodnie. Inny Szwed, Sven Hedin (18651952), zyska
rozgos jako badacz masyww grskich w Centralnej Azji.
Wi szczeglnego rodzaju midzy Szwecj a wiatow nauk i kultur
zadzierzgn Alfred Nobel (18431896). Bogactwo, jakie przyniosy mu
wynalazki dynamitu (1867) i bezdymnego prochu (1888), przeznaczy swym
testamentem na nagrody przyznawane za najwiksze osignicia w dzie-
dzinie fizyki, chemii, medycyny, literatury i przyjani midzy narodami.
362
X. CZASY NAJNOWSZE 1920-1967
MIDZY DWIEMA WOJNAMI
WYNIKI wyborw do niszej izby
riksdagu w 1920 r. zadziwiy nawet politykw, niewielu ludzi oczekiwao
takiego sukcesu prawicy  konserwatystw i agrarystw. W mandatach,
ktre zdobya prawica, wyraziy si obawy przed socjalizmem oraz zary-
sowujce si ju zaamanie koniunktury ekonomicznej. Socjaldemokraci
pozostali nadal najsilniejsz frakcj w parlamencie, ale ich przewaga nad
konserwatystami spada do piciu mandatw. W tej sytuacji, wbrew zdaniu
wielu politykw, a take krla, rzd Brantinga ustpi. Politycy socjaldemo-
kratyczni, przede wszystkim sam Branting, zdawali sobie spraw ze zblia-
jcego si kryzysu ekonomicznego oraz zwizanego z nim silnego spadku
pac, nieodcznie prowadzcego do ostrych konfliktw spoecznych. Rzd
socjaldemokratyczny, nie dysponujcy parlamentarn wikszoci, rycho
stanby przed ogromnymi trudnociami, majc przeciw sobie z jednej
strony riksdag, a z drugiej wyborcw. Prba stworzenia rzdu koalicyjnego
socjaldemokratw i liberaw nie powioda si. Prawica nie chciaa wzi
na siebie odpowiedzialnoci; nie byo innego wyjcia, jak powoa bez-
partyjny rzd fachowcw. Na czele rzdu stan Luis De Geer (modszy),
ktry w 1914 r. zerwa z liberaami.
Gabinet ten mia wyranie prawicowy charakter. ywot jego by bardzo
krtki. Po odrzuceniu przez riksdag projektw rzdowych w lutym 1921 r.
minister finansw poda si do dymisji, a wkrtce, po czteromiesicznej
dziaalnoci, ustpi de Geer. Gustaw V powoa na premiera Oscara von
Sydow, konserwatyst, nie zaangaowanego w walki partyjne, ktry ju
wczeniej wykaza si umiejtnoci lawirowania midzy frakcjami w riks-
dagu. Owocem polityki von Sydowa byo midzy innymi zniesienie kary
mierci, co w intencjach rzdu stanowio ustpstwo na rzecz lewicy, w za-
mian za zgod na przeduenie okresu suby wojskowej.
W lipcu 1921 r. rzd rozwiza obie izby riksdagu i ogosi nowe wybory,
363
ktre miay by przeprowadzone zgodnie z prawem wyborczym, uchwalo-
nym w 1920 r. Celem tego posunicia byo denie do wyonienia repre-
zentacji, umoliwiajcej utworzenie rzdu zdolnego do dziaania w coraz
trudniejszej sytuacji ekonomicznej i spoecznej. Objawy kryzysu byy ju
wyrane: eksport tarcicy i celulozy zmniejszy si w cigu roku dwukrotnie,
podobnie wywz rudy i elaza. Oglna warto eksportu midzy 1920
i 1921 r. spada o 2/3, importu o 1/3. Poowa statkw staa unierucho-
miona w portach. Ze 134 wielkich piecw tylko 20 byo czynnych. Do
zachwiania rwnowagi ekonomicznej i upadku wielu mniejszych przed-
sibiorstw przyczyniaa si polityka deflacji. Prowadzio to, co prawda, do
utrzymania poziomu pac realnych, ale take pocigao ogromny wzrost
bezrobocia. W styczniu 1922 r. co trzeci czonek zwizkw zawodowych
by bezrobotny.
Trudno si dziwi, e wybory, przeprowadzone wedug zdemokratyzo-
wanego prawa wyborczego, przyniosy znaczne wzmocnienie frakcji lewi-
cowych, zwaszcza w Izbie Drugiej, umoliwiajc socjaldemokracji powoa-
nie rzdu  drugiego socjaldemokratycznego gabinetu Brantinga.
W miar pogarszania si koniunktury gospodarczej i zwikszania liczby
bezrobotnych wzrastay wpywy lewicy socjalistycznej. Socjaldemokra-
tyczna Partia Lewicowa pocza w tym czasie skutecznie konkurowa
z socjaldemokratami w zwizkach zawodowych, zyskujc wielu nowych
zwolennikw. Wedle opinii Lenina ju w poowie 1920 r. bya ona jedn
z silniejszych partii III Midzynarodwki. Oddziaywanie partii szwedzkiej
mogo by jeszcze wiksze, gdyby nie jej hasa sprzeczne z deniami szero-
kich mas robotniczych, nie zweryfikowane w szwedzkich warunkach.
Ujawniy si te konflikty wewntrz partii. Na tle stosunku do tzw.
21 warunkw przyjcia do Midzynarodwki Komunistycznej w marcu
1921 r. na IV Zjedzie Socjaldemokratycznej Partii Lewicowej doszo do
rozamu. 34 delegatw, ktrzy wystpili przeciw uchwale kongresu III
Midzynarodwki, po wykluczeniu z partii utworzyo odrbn grup
lewicowych socjalistw. Wikszo, reprezentowana przez 137 delegatw,
zaakceptowaa 21 warunkw i przyja nazw Komunistycznej Partii
Szwecji.
Drugi gabinet socjaldemokratyczny (1921  1923) mia by, wedle za-
powiedzi Brantinga, rzdem ludowym. W skad jego weszli najwybitniejsi
dziaacze partii socjaldemokratycznej: Fredrik Thorsson jako minister
finansw, Per Albin Hansson jako minister obrony, tek ministra spraw
zagranicznych Branting zachowa dla siebie.
Rzd socjaldemokratw powsta w okresie najwikszego nasilenia kry-
364
zysu ekonomicznego. Najbardziej palcym problemem byo niewtpliwie
bezrobocie. Pastwowa komisja do spraw bezrobocia utworzona w 1914 r.
(Arbetslskommission, w skrcie AK) organizowaa roboty publiczne,
przede wszystkim drogowe, wydawaa zasiki i ywno. Zarazem komisja
ta wiadomie dya do wykorzystania istniejcej rezerwowej armii pracy
przeciw ruchowi strajkowemu, zmuszajc bezrobotnych, pod grob utraty
zasikw, do pracy w charakterze amistrajkw. Jej antyrobotnicza polityka
zostaa zaaprobowana przez riksdag w 1922 r.
Nie byo zasug rzdu, e w 1922 r. sytuacja ekonomiczna ulega
poprawie: ustaa deflacja, zmniejszyo si bezrobocie, pocza wzrasta
produkcja. Nowa koniunktura pozwolia na polepszenie warunkw ycia
ludnoci. Powanie podniosy si pace realne, rozpoczto na du skal
budownictwo mieszkaniowe.
W sierpniu 1922 r. uwaga caego spoeczestwa skupia si na proble-
mie, ktry dla Szwecji posiada wielkie znaczenie  prohibicji. Na mocy
poprawki do konstytucji, uchwalonej w tym roku przez riksdag, rzd
przeprowadzi powszechne referendum. Poprzedzia je fala agitacji. Szwecj
pokryy plakaty zwolennikw i przeciwnikw zakazu sprzeday oraz
wyszynku napojw alkoholowych. Prawica i chopi w wikszoci opowiadali
si przeciw prohibicji, socjaldemokraci i cz liberaw za jej ustanowie-
niem, powoujc si na przykady Norwegii, gdzie prohibicja obowizywaa
od 1916 r., Finlandii (od 1919 r.) lub Stanw Zjednoczonych (od 1920 r.).
Rzd jednak, jak caa partia socjaldemokratyczna, sta na stanowisku, e
tylko wwczas mona wprowadzi ustawowy zakaz sprzeday i wyszynku
alkoholu, kiedy w swobodnym gosowaniu zaakceptuje to co najmniej
2/3 ludnoci.
Wynik referendum rozczarowa prohibicjonistw. Wzio w nim udzia
55% uprawnionych i wikszo gosw pada przeciw prohibicji. Obowi-
zujcy od 1917 r. system ograniczonej, kartkowej sprzeday alkoholu
zosta zachowany bez zmian do 1955 r. Byo to niewtpliwie z korzyci
dla kraju, ktry unikn spoecznie negatywnych nastpstw zarwno pro-
hibicji, jak klski alkoholizmu.
Rnica zda na temat prohibicji przyspieszya kryzys partii liberalnej.
Rozbienoci pogbiay si i w latach 19231924 doprowadziy do wy-
odrbnienia si dwch grup. Carl Gustaf Ekman stworzy Parti Liberaw
Ludowych (Frisinnande folkepartiet), skupiajc gwnie mieszkacw
maych miasteczek i okrgw wiejskich. Wielkomiejska inteligencja libe-
ralna popara prof. Nilsa Edena, ktry stan na czele Partii Liberalnej
Szwecji (Sveriges liberaa partiet) oraz frakcji parlamentarnej liberaw.
Powszechne zaabsorbowanie spraw prohibicji nie mogo przesoni
365
konfliktw spoecznych, ktre mimo koniunktury ujawniy si w 1922 r.
i w rezultacie doprowadziy do upadku rzdu Brantinga. Masowe lokauty
w grnictwie i przemyle drzewnym pozbawiy pracy tysice robotnikw,
a komisja do spraw bezrobocia odmwia wypacania im zasikw twierdzc,
e pastwo nie moe popiera pracownikw przeciw pracodawcom. Wy-
woao to szerokie oburzenie wrd robotnikw, powanie przyczyniajc
si do wzrostu wpyww komunistycznych w zwizkach zawodowych.
Socjaldemokratyczny rzd musia w tej sytuacji interweniowa; wbrew
woli komisji do spraw bezrobocia wnis do riksdagu projekt ustawy
o wypacaniu zasikw bezrobotnym, niezalenie od przyczyny bezrobocia,
jeli jego czas przekracza sze miesicy. Projekt rzdowy zosta przyjty
przez Izb Drug, ale Izba Pierwsza odrzucia go wikszoci gosw.
Nie mogc przeprowadzi swego projektu, rzd Brantinga poda si do
dymisji w kwietniu 1923 r.
Kiedy riksdag, uchwalajc w 1919 r. ustaw o obronie kraju, skrci
czas obowizkowej suby wojskowej do 165 dni, da tym wyraz nadziejom
na trway pokj w Europie. Wierna swej dotychczasowej polityce midzy- /
narodowej Szwecja w 1920 r. wesza do Ligi Narodw i mimo protestw
prawicy, czci przedstawicieli partii chopskich oraz lewicowych socjali-
stw aktywnie uczestniczya w pracach Ligi.
Nie zmienio tego nawet stanowisko Ligi w sprawie Wysp Alandzkich,
sprzeczne z deniami Szwecji. Przeprowadzony w 1919 r. plebiscyt na
wyspach wykaza, i zwolennicy przyczenia wysp do Szwecji s w znacz-
nej wikszoci. Mimo to problem ten nie zosta rozstrzygnity w czasie
paryskiej konferencji pokojowej. Pretensje obu zainteresowanych pastw 
Szwecji i Finlandii  miay by przedstawione tworzcej si Lidze Naro-
dw. Uprzedzajc decyzje, wojska fiskie w 1920 r. wyldoway na wys-
pach i stumiy ruch proszwedzki. Spr zakoczy si dopiero w 1921 r.
Powoana przez Lig Narodw komisja ekspertw prawa midzynarodo-
wego po przestudiowaniu problemu Wysp Alandzkich stwierdzia, i wyspy
powinny pozosta przy Finlandii z zastrzeeniem ich demilitaryzacji oraz
pod warunkiem przyznania im daleko posunitej autonomii. Szwedzi
protestowali przeciw takiemu rozwizaniu sprawy, ale podporzdkowali
si decyzji Ligi.
Delegatem Szwecji w Lidze Narodw od 1920 do 1924 r. by Branting,
gorcy zwolennik wsppfay midzynarodowej, jeden z tych ludzi, ktrzy
wierzyli, e t drog mona unikn wojen, laureat pokojowej nagrody
Nobla. Kiedy w 1923 r. Szwecja otrzymaa niestae miejsce w Radzie
Ligi, Branting, zasiadajc obok przedstawicieli wielkich mocarstw, z kon-
366
sekwencj realizowa swj program ochrony interesw maych pastw.
W 1924 r. delegacja szwedzka braa udzia w dyskusji nad rozbrojeniem
midzynarodowym i traktatem gwarancyjnym, ktry by prb stworzenia
systemu bezpieczestwa zbiorowego. Delegacja stwierdzia, e Szwecja nie
bdzie uczestniczya w zbrojnych akcjach Ligi, natomiast poprze je rod-
kami ekonomicznymi. To stanowisko spotkao si w Szwecji z krytyk
jako odstpstwo od zasady neutralnoci. Branting wycofa si z dziaal-
noci w Lidze Narodw, ustpujc miejsca Ostenowi Undenowi. Na wnio-
sek Undena Rada Ligi przyja uchwa o ustanowieniu sdw rozjem-
czych w sporach midzypastwowych.
Drugim wanym problemem w szwedzkiej polityce zagranicznej tego
okresu, obok dziaalnoci w Lidze Narodw, byo uoenie stosunkw
z Rosj Radzieck. Inicjatywy, podejmowane przez rzd radziecki od
1917 r., nie od razu znalazy oddwik w Szwecji, ale te kolejne gabinety,
niezalenie od ich oblicza politycznego, nie byy skonne angaowa si
w interwencj przeciw modej socjalistycznej republice. W 1918 r. utrzy-
mywane byy poficjalne kontakty dyplomatyczne oraz ywe kontakty
handlowe. Dopiero w nastpnym roku stosunki szwedzko-radzieckie ulegy
znacznemu pogorszeniu, i to z winy Szwecji, ktra pod naciskiem pastw
Ententy zerwaa kontakty handlowe oraz uznaa niektre z kontrrewolu-
cyjnych rzdw tworzonych w Rosji. Ju wszake na pocztku 1920 r.
nastpia poprawa stosunkw midzy oboma pastwami, co najpierw
wyrazio si w podjciu wymiany handlowej. Uznanie rzdu radzieckiego
i podpisanie ukadu miedzy Szwecj a ZSRR nastpio w 1924 r.
Po dymisji rzdu Brantinga, kiedy zawiody prby stworzenia gabinetu
mieszczaskiego zoonego z konserwatystw i liberaw, powsta prawi-
cowy rzd Ernsta Tryggera z udziaem jednego przedstawiciela Zwizku
Chopskiego. Kadencja tego rzdu (19231924) przypada na okres wzras-
tajcej koniunktury ekonomicznej. W 1924 r. Szwecja, jako pierwsze pa-
stwo w Europie, moga wprowadzi wymian korony na zoto. Szwedzi
stawali si stopniowo wielkimi eksporterami kapitaw, przede wszyst-
kim do Niemiec, Danii, Norwegii, Rumunii, Polski, a poza Europ do
Ameryki aciskiej. W tyme roku produkcja osigna poziom przed-
wojenny. Krzywa bezrobocia gwatownie spada, a poniewa pace realne
w dalszym cigu si podnosiy, szerokie masy ludnoci stany wobec
perspektywy istotnej zmiany warunkw yciowych. Robotnicy wprowadzali
si do nowych mieszka, kupowali meble, gromadzili oszczdnoci na
najtaszy samochd. W kocu lat dwudziestych posiadanie samochodu,
zwaszcza wrd grnikw, nie byo rzadkoci.
367
Czciowe zagodzenie konfliktw spoecznych pozwolio rzdowi Tryg-
gera, wyonionemu przez mniejszo parlamentarn, utrzyma si przy
wadzy a do wyborw. Sabo tego gabinetu ujawnia si jednak wczeniej,
w zwizku z problemem zwikszenia militarnego potencjau Szwecji, co
byo jednym z podstawowych punktw programu politycznego prawicy.
Projekt rzdowy, przyjty przez Izb Pierwsz zosta odrzucony w Izbie
Drugiej, gdzie nie tylko socjaldemokraci i komunici, ale i znaczna cz
liberaw opowiedziaa si przeciw zbrojeniom.
Sprawa obrony odegraa du rol w kampanii wyborczej. Spoecze-
stwo szwedzkie byo zdecydowanie podzielone, o czym wyranie wiadczy
wynik wyborw. Ukad si politycznych w Izbie Drugiej nie uleg po-
waniejszym zmianom, zmniejszya si nieco rola liberalnego centrum.
Nie rokowao to nadziei na przyszo, zwaszcza e na porzdku dnia
staa w dalszym cigu bardzo kontrowersyjna sprawa obrony. Rozwiza-
nie jej byo dzieem trzeciego socjaldemokratycznego gabinetu, ktry w pa-
dzierniku 1924 r. utworzy Branting, zastpiony w styczniu 1925 r., ze
wzgldu na chorob, przez dotychczasowego ministra handlu Rickarda
Sandlera. Czterdziestoletni Sandler, jeden z wybitnych teoretykw szwedz-
kiej socjaldemokracji, tumacz Kapitau Marksa, nalea tak jak sten
Unden, minister spraw zagranicznych, oraz Ernest Wigforss, ktry nie-
bawem wszed do rzdu, do drugiej, modszej generacji socjaldemokratw,
o bardziej reformistycznych tendencjach ni stare pokolenie, wychowane
w okresie ostrych walk klasowych.
Pozyskawszy poparcie partii liberalnych, reprezentujcych mieszcza-
sk lewic, rzd Sandlera przeprowadzi w obu izbach riksdagu ustaw
o obronie kraju, ktra bya kompromisem midzy programem pacyfistw
a militaryzmem k prawicowych. Przewidywaa ona umiarkowane zwik-
szenie zbroje, nie przeduaa, lecz skracaa o 25 dni okres suby
wojskowej, redukowaa liczb dywizji z szeciu do czterech. Najwikszy
nacisk pooono na rozbudow floty. Istotne byo te zwolnienie od suby
w wojsku wszystkich, ktrym pogldy religijne lub wzgldy etyczne nie
pozwalay na noszenie broni. Okres obowizkowej suby wojskowej 
nieco duszy ni w wypadku innych poborowych  mogli oni odby
jako pracownicy cywilni.
Jak wszelkie kompromisy, ustawa wywoaa fal krytyki, zarwno z k
pacyfistycznych, jak i militarystycznych. Jedni gotowi byli optymistycznie
mniema, e Europa ma ju za sob epok wojen, inni przede wszystkim
zaoony w 1925 r. Zwizek Obrony Szwecji (Riksfrbundet for Sveriges
frsvar), prowadzili agitacj za rewizj dotychczasowej polityki i niezwocz-
nym przystpieniem do zwikszenia i modernizacji armii.
368
Najtrudniejszym problemem, przed jakim stan rzd socjaldemokra-
tyczny, nie bya wszake sprawa ustawy o obronie kraju, lecz kwestie
socjalne. Riksdag odrzuci rzdowe projekty ustaw o ochronie macierzy-
stwa oraz o reformie kas chorych. Rzd okaza si bezsilny rwnie wobec
antyrobotniczej polityki komisji do spraw bezrobocia. Bezrobocie, zmniej-
szone do poowy w stosunku do 1922 r., pozwalao wywiera nacisk na
Sala   koncertowa   w   Helsingborgu,   1932   r.
robotnikw poprzez zmuszanie bezrobotnych do podejmowania pracy
w przedsibiorstwach, w ktrych zaogi strajkoway. W 1926 r. doszo
na tym tle do konfliktu w kopalni Stripa w Yastmanlandzie, gdzie od
1925 r. trwa strajk; komisja skierowaa tam grup bezrobotnych, zapo-
wiadajc wstrzymanie zasikw w razie odmowy podjcia pracy. Decyzja
ta wywoaa oburzenie wrd robotnikw i rzd by zmuszony owiadczy,
i zarzdzenia komisji bd anulowane. Okazao si jednak, e caa bur-
uazyjna wikszo riksdagu, zarwno liberaowie, jak konserwatyci,
popiera stanowisko komisji. Riksdag zatwierdzi jej dania, zwane dy-
rektywami Stripa", ktre utrzymyway si w mocy do 1933 r. Ta jawnie
antyrobotnicza decyzja parlamentu bya przyczyn dymisji rzdu w czer-
wcu 1926 r.
Do przyjcia dyrektyw przyczyni si w znacznym stopniu przywdca
ludowych liberaw Carl Gustaf Ekman. On te stan na czele nowego
gabinetu, ktry mimo bardzo wskiego oparcia w parlamencie utrzyma si
do wyborw w 1928 r. Byo to moliwe dziki niezwykle elastycznej polityce
Ekmana, ochrzczonej mianem polityki balansowania. Istotnie, premier
ze zdumiewajc zrcznoci lawirowa midzy socjaldemokratami a pra-
wic, nie wic si trwale z adn z partii.

369
Najwikszym osigniciem rzdu Ekmana bya reforma szkolna, uchwa-
lona przez riksdag w 1927 r. Przygotowa j minister kocioa Johan
Almkvist, dawny nauczyciel, gorcy zwolennik powszechnej, egalitarnej
owiaty. Reforma 1927 r. powanie podniosa poziom nauczania w szecio-
klasowych szkoach powszechnych oraz wprowadzia szereg uatwie dla
absolwentw tych szk, ktrzy pragnli kontynuowa nauk w szkoach
rednich. Gosoway za ni wszystkie frakcje parlamentarne oprcz skrajnie
konserwatywnej prawicy.
Z kolei poparcie prawicy umoliwio rzdowi przeprowadzenie nowych
ustaw o ukadach zbiorowych i sdach pracy, wbrew zdecydowanej opozycji
socjaldemokratw, ktrzy widzieli w nich ograniczenie roli zwizkw zawo-
dowych. Ustawa o ukadach zbiorowych nadawaa tym aktom charakter
pastwowoprawny, nakadajc na obie strony: pracodawcw i zatrudnio-
nych, obowizek cisego dotrzymywania warunkw przewidzianych uka-
dem. Stosowanie rodkw nacisku i represji  strajkw, bojkotu, lokau-
tw itp.  byo zabronione pod kar wysokich grzywien pieninych.
Konflikty midzy pracodawcami a pracownikami miay rozstrzyga sdy
pracy, zoone z przedstawicieli zwizkw zawodowych, zwizku praco-
dawcw oraz trzech sdziw mianowanych przez pastwo.
wiat pracy obawia si, e sdy bd reprezentoway interesy praco-
dawcw i wzorem znienawidzonej komisji do spraw bezrobocia przeksztac
si w narzdzie antyrobotniczej polityki. Bezporednio przed wniesieniem
do riksdagu rzdowych projektw zmian ustawodawstwa pracy na wez-
wanie zwizkw zawodowych 365 tys. robotnikw wzio udzia w trzy-
godzinnym strajku protestacyjnym. Mimo to obie ustawy uzyskay wik-
szo gosw zarwno w Pierwszej, jak i w Drugiej Izbie.
Zagodzenie napi spoecznych w latach 19241925 ustpio miejsca
stopniowemu narastaniu konfliktw klasowych, co znalazo wyraz w na-
sileniu akcji strajkowych, np. w 1928 r. prawie dwukrotnym w stosunku
do 1925 r. Nie wszystkie grupy proletariatu korzystay na rwni ze skutkw
trwajcej cigle koniunktury ekonomicznej. Robotnicy wykwalifikowani,
grnicy poprawili powanie swoje warunki materialne, natomiast robot-
nicy niewykwalifikowani, a zwaszcza robotnicy rolni, w dalszym cigu
nie mieli zabezpieczonych podstawowych potrzeb yciowych. Wiele isto-
tnych kwestii socjalnych, jak emerytury i ubezpieczenia, pozostawao nadal
nie rozwizanych. Nierwno spoeczna i dysproporcje majtkowe w nie-
wielkim tylko stopniu ulegy zmniejszeniu. Nastroje nurtujce masy robot-
nicze obok coraz cilejszego wspdziaania buruazyjnej liberalnej lewicy
z konserwatystami sprawiy, e nastpio zblienie midzy socjaldemo-
kratami a komunistami.
370
Partia Komunistyczna, ktra w latach kryzysu powojennego rozszerzya
swoje wpywy szczeglnie wrd bezrobotnych, w 1923 r. przeywaa we-
wntrzny kryzys, zakoczony w nastpnym roku nowym rozamem. Przy-
wdca partii Zeth Hglund oraz wikszo czonkw Komitetu Central-
nego, po krytyce na V Kongresie Midzynarodwki Komunistycznej,
opucili parti. Przyczyn rozamu byo sprzeczne z programem midzy-
narodowego ruchu komunistycznego stanowisko w wielu podstawowych
kwestiach, midzy innymi w sprawie Norweskiej Partii Komunistycznej,
wykluczonej w 1923 r. z Midzynarodwki. Dziaacze ci sprzeciwiali si
dyscyplinie partyjnej, obowizujcej w sekcjach III Midzynarodwki.
Hglunda oskarono o prawicowy oportunizm, pacyfizm, abstrakcyjny
humanizm, by on bowiem przeciwnikiem uzbrojenia proletariatu. Rozam
powanie osabi Komunistyczn Parti Szwecji, ktrej szeregi zmniejszyy
si z 9 do 6 tys. czonkw.
W 1924 r. na czele partii stan Karl Kilbom, dziaacz zwizku
modziey, publicysta komunistyczny, redaktor organu partyjnego Fol-
kets Dagblad Politiken". W cigu kilku lat partia trzykrotnie zwikszya
liczb czonkw (14 tys. w 1927 r. i 18 tys. w 1928 r.). Komunici szwedzcy
zawdziczali sukcesy umiejtnej, zwizanej z deniami robotnikw poli-
tyce, szczeglnie konsekwentnemu antymilitaryzmowi, wyraonemu nie
tylko na amach prasy czy w agitacji, ale take w dziaaniu. Nie po-
dzielajc reformizmu socjaldemokratw, poczli z nimi wspdziaa w ta-
kich konkretnych akcjach, jak np. kampania przeciw ustawom o ukadach
zbiorowych i sdach pracy.
Wykorzystaa to prawica podczas kampanii wyborczej poprzedzajcej
wybory do riksdagu w 1928 r., atakujc socjaldemokratw za ich sojusz
z komunistami. Stronnictwo prawicy, wraz z nacjonalistycznym zwizkiem
modziey, oskarao rwnie socjaldemokratw o rozbrojenie Szwecji,
pozbawienie kraju rodkw do obrony przed obc interwencj, zagraajc
jakoby szczeglnie ze strony ZSRR. Z pewn odmian powtrzya si
sytuacja 1920 r.; i tym razem koniunktura ekonomiczna przysporzya wiele
gosw prawicy.
Wybory przyniosy powan porak socjaldemokratom, ktrzy stra-
cili 15 mandatw, nie przestajc by, co prawda, najsilniejsz frakcj parla-
mentarn. Prawica zyskaa 8 mandatw, Zwizek Chopski  4; obie te
frakcje cznie dysponoway 10 gosami wicej ni socjaldemokraci.
Zwikszya si powanie liczba posw komunistycznych  z 4 do 8;
komunici zebrali 150 tys. gosw. Partie liberalne zachoway dotychczaso-
we pozycje. Nowy ukad si umoliwia wic kontynuowanie rzdu liberal-
nego i polityki balansowania, sprzeciwili si temu jednak sami liberaowie.
371
Ekman poda si do dymisji i odmwi wsppracy z konserwatystami w rz-
dzie koalicyjnym. Take Zwizek Chopski nie chcia wej do koalicji.
Szedziesicioszecioletni Lindman, ktry przyj misj utworzenia nowego
gabinetu, musia powoa rzd skrajnie konserwatywny. By to znw
rzd parlamentarnej mniejszoci, naraony na powane trudnoci i zmu-
szony do kompromisw z pozostaymi frakcjami, zwaszcza z lewic miesz-
czask. Nie zdoa on te w peni zrealizowa nawet programu wzmoc-
nienia obronnoci pastwa, co uwaa za swe gwne zadanie.
Jednym z najpowaniejszych problemw, wobec ktrych stan rzd
Lindmana, bya kwestia rolna. Rolnictwo, w mniejszym stopniu ni po-
zostae dziedziny gospodarki szwedzkiej, skorzystao z koniunktury lat
dwudziestych i pod wieloma wzgldami byo zacofane. Zboe i produkty
hodowlane nie wytrzymyway konkurencji na rynkach wiatowych. Chopi
domagali si od rzdu pomocy w postaci kredytw, subwencji i odpowied-
niej polityki celnej. Minister rolnictwa Johan Bernard Johansson prbowa
w 1929 r. podnie ca wwozowe na cukier, ale projekt ten, podobnie jak
przedstawiony w nastpnym roku riksdagowi wniosek o podwyce ce
importowych na zboe, napotka sprzeciw k przemysowych w partii
konserwatywnej. Lindman wszake popar postulaty rolnictwa, majc na
uwadze interesy wielkich wacicieli ziemskich, ktrzy odgrywali znaczn
rol wrd prawicy. W rezultacie prawica i Zwizek Chopski gosoway
w riksdagu za projektem rzdowym. O jego niepowodzeniu zdecydoway
gosy socjaldemokratw i liberaw, susznie obawiajcych si, e podwy-
szone ca wwozowe obciyyby przede wszystkim ludno pracujc, pro-
wadzc do podwyki cen na artykuy ywnociowe.
Po porace w sprawach polityki rolnej rzd prawicy poda si
w czerwcu 1930 r. do dymisji. Sytuacja w kraju bya ju naprona, po-
niewa Szwecja coraz dotkliwiej odczuwaa objawy wielkiego kryzysu.
Bezustanna zmiana gabinetw  w cigu 10 lat byo ich osiem, trzy
socjaldemokratyczne, cztery prawicowe, jeden liberalny  ujawnia sa-
bo systemu parlamentarnych rzdw mniejszoci i skonia wielu poli-
tykw do podjcia prb stworzenia rzdu koalicyjnego, zoonego z socjal-
demokratw i liberaw Ekmana. Prby te jednak nie zostay uwieczone
powodzeniem. Przy poparciu prawicy powsta drugi liberalny gabinet
Ekmana (19301932) o wyjtkowo sabej podstawie parlamentarnej.
Taki rzd mia stawi czoa trudnociom zrodzonym przez pogbiajcy
si kryzys. Jedynym jego atutem by polityczny talent premiera.
Ujawni si on najpierw w rozwizaniu problemw rolnictwa. Zostay
przyznane nowe subwencje dla cukrownictwa, ustalono minimalne ceny
372
na zboe, zgodnie z propozycjami socjaldemokratycznych ekspertw od
kwestii rolnych. Byy one wysze ni ceny na rynkach wiatowych i za-
bezpieczyy szwedzk produkcj zboow przed konkurencj. Import zboa
scentralizowaa nowo utworzona Szwedzka Spka Zboowa, w ktrej
poowa kapitau naleaa do pastwa. Spka ta skupowaa take zboe
w kraju, pacc ceny ustalone przez pastwo. Bya to wic typowa polityka
interwencyjna.
Istotne osignicia mg te odnotowa rzd w tak kontrowersyjnych
dziedzinach, jak reformy socjalne i obronno kraju. Riksdag uchwali
reform kas chorych, ktra wydatnie zwikszya udzia pastwa w fun-
duszach ubezpieczeniowych.
Wszystko to nie rwnowayo jednak narastajcych trudnoci ekono-
micznych, bdcych nastpstwem pogbiajcej si depresji. Produkcja
znowu spadaa, szczeglnie w gaziach przemysu, ktre produkoway na
eksport. Bezrobocie w cigu dwu lat zwikszyo si dwukrotnie  we
wrzeniu 1932 r. co pity czonek zwizkw zawodowych by bezrobotny.
Wobec trudnoci eksportowych import pociga kurczenie si rezerw walu-
towych. Wkrtce po Wielkiej Brytanii Szwecja, po nieudanych prbach
uzyskania poyczki zagranicznej, zawiesia wymian korony na zoto.
Spadek pac  skutek trudnoci, z jakimi boryka si przemys  pro-
wadzi do zaostrzenia konfliktw midzy wiatem pracy a kapitalistami.
Robotnicy bronili si strajkami. W niektrych rejonach dochodzio do
zamieszek; bezporednim powodem wybuchu byy najczciej prby wpro-
wadzenia do fabryk i kopal amistrajkw, rekrutowanych spord bez-
robotnych. Komisja do spraw bezrobotnych dziaaa nadal zgodnie z dyrek-
tyw akceptowan przez riksdag w 1926 r.
Wanie na tym tle w maju 1931 r. w Angermanlandzie, w rejonie
Adalen, nastpiy starcia, ktre szerokim echem odbiy si w caym kraju.
Geneza ich leaa w konflikcie o pac midzy pracownikami a zarzdem
koncernu Langrr w Halsinglandzie. W styczniu 1931 r. dwie fabryki
w Angermanlandzie, nalece do koncernu Graninge, ogosiy strajk soli-
darnociowy. Strajk przebiega spokojnie do chwili, kiedy dyrekcja kon-
cernu Graninge sprowadzia do miasteczka Kramfors 60 adowaczy-ami-
strajkw. Poniewa wiedziano o wzburzeniu, jakie ta wiadomo wywoa
wrd robotnikw, uzbrojono amistrajkw oraz cignito oddzia wojska.
Ju przy opuszczaniu pocigu doszo do star midzy przybyymi a robot-
nikami. Barakw, w ktrych umieszczono amistrajkw, strzeg kordon
konnicy i piechota uzbrojona w karabiny maszynowe.
14 maja 1931 r., z inicjatywy Partii Komunistycznej, zebra si
w centralnym punkcie Kramfors wiec protestacyjny. W caym okrgu
373
ogoszono strajk, po czym zgromadzeni ruszyli w demonstracyjnym po-
chodzie ku barakom, gdzie znajdowali si przywiezieni robotnicy. Kiedy
si do nich zbliyli  pady strzay, 5 demonstrantw ponioso mier,
5 zostao rannych.
Wraenie byo ogromne. Wadze miejscowe przychyliy si do da
robotniczych i wyday zakaz zatrudniania amistrajkw. Wkrtce odwoano
Manifestacja po wydarzeniach w Adalen, maj 1931 r.
wojsko z okolic Adalen. W caej Szwecji  szczeglnie na pnocy i w sto-
licy  odbyway si demonstracje; uczestnicy 150-tysicznego pochodu,
ktry przeciga ulicami Sztokholmu, nieli transparenty: Precz z rzdem
mordercw!", Walcz przeciw amistrajkom!" Na wezwanie centrali zwiz-
kw zawodowych w rnych miejscowociach odbyy si piciominutowe
strajki protestacyjne. Mimo powszechnego oburzenia opinii, jakie wywoa
rozlew krwi, przywdcy socjaldemokracji, z Hanssonem wcznie, byli
jednak ostroniejsi w krytyce wadz ni komunici i niektrzy czonko-
wie partii socjaldemokratycznej.
Bezporednim nastpstwem wydarze w Adalen byo zaostrzenie anty-
robotniczych represji. W dalszej perspektywie wstrzs wywoany strzaami
w Adalen przyczyni si do zwikszenia zainteresowania kwesti robotnicz
374
i umoliwi w przyszoci socjaldemokratycznemu rzdowi Hanssona prze-
prowadzenie szeregu istotnych reform spoecznych.
Rzd, znienawidzony przez lewic, w 1932 r. cign na siebie take
niezadowolenie k prawicowych. Trudnoci ekonomiczne zmusiy ministra
finansw do przedstawienia riksdagowi proj'ektu oszczdnociowego bu-
detu, ktry przewidywa powane ograniczenie wydatkw na obron
i dwr krlewski, a take wynagrodzenia posw. Aby zwikszy dochody
pastwowe, rzd zamierza wprowadzi specjalny progresywny podatek
dochodowy i majtkowy dla dochodw powyej 6 tys. koron miesicznie,
podnie akcyz spirytusow, tytoniow, podatek od samochodw, usta-
nowi dodatkowe ca na kaw i artykuy luksusowe. Pod naciskiem sytuacji
riksdag uchwali budet zgodny z propozycjami rzdu.
W szczytowym momencie depresji, kiedy wskanik produkcji spada
z miesica na miesic, a coraz nowe rzesze bezrobotnych zgaszay si po
zasiki, kiedy nasilenie strajkw wzroso piciokrotnie w porwnaniu do
1929 r., a Partia Komunistyczna zwikszaa swe szeregi (mimo powanego
ciosu, jakim by kolejny rozam w 1929 r.), w marcu 1932 r. nastpi
krach najwikszego szwedzkiego koncernu Kreugera.
Potga koncernu stworzonego przez Ivara Kreugera, syna fabrykanta
zapaek, zostaa definitywnie ugruntowana w okresie koniunktury. Kon-
cern, przy udziale kapitau amerykaskiego i angielskiego, koncentrowa
ponad 3/4 wiatowej produkcji zapaek. Pierwsze uderzenia kryzysu jeszcze
nie zachwiay koncernem, ale w jesieni 1931 r. pooenie Kreugera stao
si bardzo powane; grozio mu bankructwo i ujawnienie spekulacji, a na-
wet oszustw kryjcych si za pikn fasad midzynarodowej potgi finan-
sowej. Podczas pertraktacji toczonych w Paryu z jednym z ewentualnych
kredytorw znaleziono zwoki Kreugera w jego mieszkaniu. Oficjalnie
podano do wiadomoci, e w obliczu bankructwa wielki potentat finansowy,
krl zapaek", jak go nazywano, popeni samobjstwo. Historycy szwedz-
cy uwaaj wszake, i sprawa Kreugera nie jest ostatecznie wyjaniona.
mier Kreugera wywoaa niepokj na giedach, szczeglnie w Sztok-
holmie. Ku powszechnemu wzburzeniu komisja ekspertw ujawnia, e
Kreuger osobicie sfaszowa woskie czeki skarbowe; okazao si te, e
zmary by powizany ze szwedzkimi koami politycznymi. Prawdziwy
skandal wybuch, kiedy stwierdzono, e w lutym 1932 r. premier przyj
od Kreugera czek na sum 50 tys. koron, wystawiony na jego imi. Ekman
poda si natychmiast do dymisji i jego kandydatura zostaa wycofana
z listy wyborczej w nadchodzcych wyborach do riksdagu. Na czele gabi-
netu, ktrego skad pozosta nie zmieniony, stan libera Feliks Hamrin.
Krach Kreugera, mimo wstrzsu, jaki wywoa, nie mia istotniejszych
375
nastpstw dla szwedzkiej gospodarki. Najbardziej poszkodowani byli
drobni akcjonariusze, ktrzy swe oszczdnoci lokowali w akcjach koncernu.
Byo oczywiste, e podczas najbliszych wyborw wielu z tych ludzi odda
swe gosy na socjaldemokratw.
Wydarzenia w Adalen, kryzys rolny, bezrobocie i wreszcie bankructwo
Kreugera oraz kompromitacja Ekmana powanie zradykalizoway nastroje
spoeczestwa. wiadczy o tym wynik wyborw w 1932 r. Polityczna rola
partii mieszczaskich przez nastpne dwa dziesiciolecia znacznie si zmniej-
szya, zwaszcza liberaowie przestali si istotnie liczy w yciu politycznym.
Wzmocni si natomiast Zwizek Chopski. Nastpio przegrupowanie 
frakcja chopska wysuna si na trzecie miejsce w Drugiej Izbie, po socjal-
demokratach i prawicy, a przed liberaami.
Partia Komunistyczna przystpia do wyborw osabiona kolejnym
rozamem. W 1929 r. doszo do istotnych rozbienoci midzy szwedzkimi
przywdcami komunistycznymi a kierownictwem III Midzynarodwki.
Haso partii front robotnikw przeciw frontowi buruazji" oraz wsp-
dziaanie z parti socjaldemokratyczn spotkao si z krytyk Komitetu
Wykonawczego Midzynarodwki. W kocu roku grupa Kilboma zostaa
wykluczona z Midzynarodwki Komunistycznej. Dziaaa ona nastp-
nie przez kilka lat jako Partia Niezalenych Komunistw. Na skutek roz-
amu liczba czonkw KP Szwecji zmniejszya si do 8 tys. ( z ponad 18 tys.
w 1928 r.). Z omiu posw komunistycznych  szeciu naleao do partii
Kilboma. Najwiksze wpywy posiadaa partia wrd robotnikw lenych,
w przemyle drzewnym i w zagbiu grniczym w Norrlandzie.
Zwycistwo wyborcze socjaldemokracji sprawio, e czwarty gabinet
socjaldemokratyczny, stworzony w padzierniku 1932 r., utrzyma si
przez 4 lata i by najtrwalszym i najsilniejszym ze wszystkich rzdw, jakie
istniay w okresie dwudziestolecia midzywojennego. Nie by to jeszcze
w peni rzd wikszoci parlamentarnej, ale wczajc posw partii
Kilboma dysponowa on 110 gosami na 230 w Drugiej Izbie, a 55 na 150
w Pierwszej Izbie. Ponad milionowa rzesza wyborcw gosowaa na socjal-
demokracj z nadziej, e wyprowadzi ona kraj z kryzysu, zwaszcza
zlikwiduje bezrobocie, ktre bezustannie wzrastao i w marcu 1933 r.
objo 187 tys. osb.
Wedle planu rzdowego wyjcie z kryzysu mogo nastpi poprzez
zwikszanie konsumpcji, a co za tym idzie, chonnoci rynku wewntrznego.
Rzd zamierza doprowadzi do penego zatrudnienia. Na pokrycie zwi-
zanych z tym wydatkw proponowano zacignicie poyczki zagranicznej,
spacanej z wpyww z podatku spadkowego, ktry rzd take chcia
wprowadzi. Opracowano rwnie projekty dotyczce rolnictwa; kryzys
376
rolny pogbi si zim 1932/33 r. i wzburzenie wrd chopw byo nie
mniejsze ni wrd robotnikw.
Rzdowy program likwidacji bezrobocia spotka si ze zdecydowan
krytyk partii mieszczaskich. Zamiar zastpienia dotychczasowych robt
publicznych (tzw. reservearbeternd) nowymi, organizowanymi na zasadzie
normalnych stawek (beredskapsarbetema), wywoa gorce protesty. Po-
sowie mieszczascy wzdragali si te przed sam myl o podatku spad-
kowym.
Wobec zwartej opozycji w riksdagu rzd szuka drg kompromisu.
Rozpoczto pertraktacje ze Zwizkiem Chopskim, gdzie modzi dziaacze
do przychylnie przyjli rzdowe propozycje wsppracy nad cznym
rozwizaniem kwestii bezrobocia i kwestii rolnej.
Nowy projekt polityki antykryzysowej, z jakim rzd wystpi w riksdagu,
nosi wszelkie znamiona kompromisu. Socjaldemokraci zrezygnowali
z ustanowienia ochrony bezrobotnych, zachowana zostaa znienawidzona
przez robotnikw komisja AK oraz utrzymane nisko patne roboty publicz-
ne; zniesiono je dopiero w 1940 r. Zamiast podatku spadkowego mia by
zaostrzony istniejcy podatek majtkowy i dochodowy. W stosunku do
poprzedniego projektu ograniczono te rzdowe prerogatywy w konflik-
tach midzy pracownikami a pracodawcami; kredyty na likwidacj bez-
robocia obniono ze 195 mln koron do 180 mln. Nowoci byo stworzenie
komunalnych urzdw porednictwa pracy.
Ustpstwem rzdu socjaldemokratycznego, uznajcego dotd zasad
wolnego handlu, prowadzcego polityk ochrony interesw konsumentw,
byo podniesienie cen niektrych artykuw rolnych. Oglnie propozycje
rzdowe, zaakceptowane przez riksdag, byy wyrazem polityki interwen-
cjonizmu pastwowego, realizowanej w tych latach w wielu krajach euro-
pejskich. Przeprowadzona dewaluacja korony o 7%, ktra pocigna
wzrost cen produktw importowanych, przyczynia si do rozwoju szwedz-
kiego przemysu tekstylnego i metalowego, a take polepszya sytuacj
szwedzkich towarw na rynku wiatowym.
W 1933 r. Szwecja, jak cay wiat, wkroczya w okres lepszej koniunktury.
Produkcja zwikszya si, bezrobocie szybko spadao do poziomu sprzed
kryzysu, rosy zapasy walutowe Riksbanku. Z roku na rok eksportowano
coraz wicej rudy, elaza, celulozy. Odbiorcami byy kraje, ktre w tym
czasie weszy na drog intensywnych zbroje. Wielkie transporty rudy
i elaza szy do Niemiec. Prasa szwedzka, take prasa rzdowa, ostro
potpiaa reym faszystowski, rzd szwedzki skonny by udziela daleko
idcej pomocy uchodcom z Niemiec, ale stosunki handlowe miedzy oboma
377
krajami pozostay nienaruszone, a nawet zacieniy si, tak i Trzecia Rzesza
bya jednym z gwnych kontrahentw Szwecji. Zwikszyy si rwnie
obroty handlowe midzy Szwecj a Wielk Brytani; zawarta w 1933 r.
umowa handlowa przyznawaa Szwecji szereg uatwie w wymianie z krajami
Commonwealthu. W 1935 r. podpisano umow handlow ze Stanami
Zjednoczonymi. Due znaczenie miaa te wymiana z ZSRR, mimo i
rzdowy projekt podpisania szwedzko-rosyjskiej umowy kredytowej upad
z powodu przeszkd, stawianych najpierw przez partie mieszczaskie
w riksdagu, a nastpnie take w wyniku stanowiska rzdu ZSRR.
Jednoczenie ze wzrostem produkcji eksportowej coraz wicej towarw
wchania rynek wewntrzny. By to wynik spadku liczby bezrobotnych
i podniesienia pac realnych. Widocznie podnis si standard ycia wik-
szoci ludnoci.
Dobra koniunktura umoliwia socjaldemokratycznemu rzdowi prze-
prowadzenie niektrych reform socjalnych, od dawna figurujcych w pro-
gramie partii. Hansson zamierza urzeczywistni swoje haso goszone od
lat: Szwecja  ojczyzna ludu (folkhemet)". Udao mu si istotnie zreali-
zowa reformy, ktre nieco poprawiy sytuacj pracujcych. W 1934 r.
riksdag uchwali wprowadzenie pastwowego ubezpieczenia od bezrobocia.
W nastpnym roku przyjta zostaa ustawa o emeryturach. Renty podwy-
szono, cho w dalszym cigu nie byy one wystarczajce, zwaszcza w dro-
szych miejscowociach. Propozycje rzdu, by zrnicowa wysoko emery-
tur zalenie od regionu, upady na skutek sprzeciwu posw mieszczaskich.
Nie udao si te przeprowadzi konsekwentnej ustawy o czasie pracy
dla robotnikw rolnych. Ustawa o omiogodzinnym dniu pracy w rolnict-
wie zezwalaa na liczne odstpstwa.
Due znaczenie miaa polityka podatkowa, zmierzajca do zwikszenia
dochodw pastwa w zwizku z rosncymi wydatkami na obron i cele
socjalne, a take do zmniejszenia dysproporcji majtkowych i w lad za
tym take spoecznych. Podwyszony zosta podatek dochodowy. Wpro-
wadzono te nowe podatki porednie na alkohol, kaw i tyto.
Szczeglne trudnoci dla rzdu Hanssona nasuway stosunki midzy
pracujcymi a pracodawcami oraz kwestia wojska. Szwedzki wiat pracy,
zorganizowany w zwizkach liczcych w 1940 r. milion czonkw, nie
rezygnowa z walki o popraw sytuacji, cho ilo konfliktw w przemyle
stopniowo zmniejszaa si, a strajki staway si coraz rzadsze. Prawica
wywieraa nacisk na rzd, by chroni interesy tzw. strony neutralnej, bez
wasnej woli wcignitej w konflikt  personelu techniczno-inynieryj-
nego, urzdnikw itp. dano te, by zapobiec przeladowaniom amistraj-
kw. Partie mieszczaskie domagay si zlikwidowania presji naleenia do
378
zwizkw zawodowych oraz uniemoliwienia zespoowego wstpowania do
Partii Socjaldemokratycznej.
Problem zwikszenia potencjau militarnego Szwecji by istotn przy-
czyn upadku rzdu w 1936 r., na kilka miesicy przed wyborami.
Hansson i socjaldemokraci, w obliczu coraz bardziej napitej sytuacji
midzynarodowej, powicili wiele uwagi sprawom obrony kraju. Stan
obronnoci Szwecji badaa specjalna komisja parlamentarna, powoana
Plakat  wyborczy   z   1936   r.
w 1930 r., ktra w 1935 r. przedstawia swe wnioski parlamentowi. Zdaniem
komisji naleao przeduy okres obowizkowej suby wojskowej z 140
do 180 dni. Postulowaa te ona rozbudow lotnictwa i reorganizacj
armii ldowej zgodnie ze stanowiskiem liberaw. Prawica oraz socjalde-
mokraci sprzeciwili si tym propozycjom, pierwsi dlatego, e wydaway
379
im si zbyt ograniczone, drudzy z powodu ich nazbyt militarystycznego
charakteru.
Prba kompromisu nie powioda si. Rzd zdecydowa si ustpi,
wybierajc jako pozr sprzeciw riksdagu na przedstawiony mu projekt
zrnicowania wysokoci emerytur w zalenoci od regionu.
Gustaw V zwrci si z propozycjami utworzenia nowego gabinetu do
przywdcw nowo utworzonej Partii Ludowej, ktra skupia liberaw ludo-
wych i niektre mniejsze ugrupowania, oraz Zwizku Chopskiego. Pre-
mierem zosta Axel Pehrsson. Socjaldemokraci, nie bez racji, przewidywali,
e rzd utrzyma si nie duej ni do wyborw, nie mia bowiem dostatecz-
nego oparcia w riksdagu i musia si liczy z siln opozycj i z lewicy
i z prawicy.
Jesienne wybory 1936 r. wykazay popularno socjaldemokratw. Po
raz pierwszy w historii riksdagu Partia Socjaldemokratyczna  cznie
z grup Kilboma  posiadaa wikszo w Izbie Drugiej. Prawica znowu
stracia 14 mandatw; nie przeszli w wyborach niemal wszyscy czonkowie
nacjonalistycznego stowarzyszenia profaszystowskiego. Pozycja Zwizku
Chopskiego pozostaa niezmieniona, liberaowie zyskali 3 miejsca poselskie,
podobnie jak komunici.
Partia Komunistyczna, mimo wewntrznych trudnoci, zwikszya swj
autorytet, przede wszystkim dziki konsekwentnie antyfaszystowskiej po-
stawie. Komunici rozwinli yw dziaalno na rzecz pomocy dla walczcej
Hiszpanii; w batalionie skandynawskim walczyo okoo 500 Szwedw.
W padzierniku 1936 r. powsta Komitet Pomocy Hiszpanii pod przewod-
nictwem Gcorga Brantinga, syna nie yjcego ju przywdcy Partii Socjal-
demokratycznej, w ktrym wsplnie zasiadali sekretarz KC KP Szwecji
oraz socjaldemokraci Hglund i Strm. Szwecja zajmowaa drugie po
ZSRR miejsce w zakresie niemilitarnej pomocy udzielonej republice
hiszpaskiej.
Zdobycie przez socjaldemokratw wikszoci w Izbie Drugiej rlkdsagu
przywrcio Hanssonowi urzd premiera. Poniewa w Izbie Pierwszej
frakcja socjaldemokratyczna nie miaa wikszoci, Hansson utworzy ga-
binet koalicyjny, zapraszajc do przedstawicieli Zwizku Chopskiego.
Dysponujc wikszoci gosw w obu izbach rzd rozwin szerok
dziaalno ustawodawcz. Odrzucone uprzednio projekty zostay zrealizo-
wane. Wprowadzono zrnicowanie emerytur i poprawk ustawy o czasie
pracy robotnikw rolnych. Uroply dla suby, ochrona macierzystwa,
uregulowanie czasu pracy marynarzy, demokratyzacja prawa wyborczego
do Izby Pierwszej riksdagu, zniesienie ustawy o ochronie amistrajkw
powoli zmieniay oblicze spoeczestwa.
380
Zaostrzajca si sytuacja midzynarodowa skonia rzd do zwikszenia
wydatkw na cele obrony. Szwecja bya zdecydowana zachowa neutral-
no w zbliajcym si konflikcie midzynarodowym, ale zdawano sobie
spraw z tego, e moe zaistnie sytuacja, w ktrej obrona tej neutralnoci
stanie si konieczna. W maju 1939 r. rzd szwedzki odrzuci niemieckie
propozycje paktu o nieagresji. Napite te byy stosuntti z ZSRR, ktry
negatywnie odnis si do flsko-szwedzkiego porozumienia w sprawie
umocnienia Wysp Alandzkich (plan sztokholmski). Preliminaria tego
porozumienia podpisano w maju 1938 r. W styczniu 1939 r. oba pastwa
wysay w tej sprawie noty do 21 sygnatariuszy konwencji w sprawie
demilitaryzacji Wysp Alandzkich oraz do ZSRR. Sprzeciw Zwizku
Radzieckiego uniemoliwi realizacj planu, a wybuch wojny zdezaktuali-
zowa go ostatecznie.
LATA WOJNY
Kiedy l wrzenia 1939 r. radio i gazety doniosy o napaci Niemiec
na Polsk, w Szwecji wiadomo ta wywoaa wzburzenie, ale nie panik.
Podobnie w dwa dni pniej bez niepokoju przyjto informacj o tym, e
Anglia i Francja wypowiedziay wojn Niemcom. Szwecja ogosia dekla-
racj neutralnoci, rzd, parlament i zdecydowana wikszo spoeczestwa
zgodnie uwaay, e skrupulatne przestrzeganie zasad neutralnoci uchroni
kraj przed grob wojny. Sympatie Szwedw byy na og po stronie Polski,
tak jak uprzednio opinia publiczna oburzaa si na aneksj Czechosowacji.
W przeciwiestwie do 1914 r. tendencje proniemieckie byy bardzo sabe,
tylko nieliczne grupy skrajnej prawicy sympatyzoway z hitlerowskimi
Niemcami. Postpy wojsk niemieckich nie budziy niepokoju, widziano
w nich bowiem kontynuacj aneksjonistycznej polityki Trzeciej Rzeszy,
ktra nie dotyczya bezporednio Szwecji.
Premier Hansson w uspokajajcych owiadczeniach przekonywa swych
rodakw, e Szwecja jest nie zainteresowana wydarzeniami w Europie.
Ogaszajc 3 wrzenia stan pogotowia obronnego, ograniczono si do po-
woania czci rezerwistw i zwikszenia zaopatrzenia armii. Dopiero we
wrzeniu, na nadzwyczajnej sesji riksdagu, zostay uchwalone znaczne sumy
na cele obrony kraju.
Najwaniejszym problemem, jaki si wyoni, byo uregulowanie sto-
sunkw handlowych Szwecji z obiema wojujcymi stronami. We wrzeniu
1939 r. rzd ustanowi szereg ogranicze eksportowych, majc przede
wszystkim na uwadze zaopatrzenie wewntrzne. Trzeba si byo liczy
z moliwoci blokady lub przynajmniej utrudnie w egludze po Morzu
381
Pnocnym i Atlantyku. Miedzy innymi wstrzymane zostay dostawy rudy
do Niemiec, wynoszce w 1939 r. 10 mln ton. Utrzymanie tego zakazu
grozio jednak gospodarce szwedzkiej bardzo powanymi trudnociami,
take dlatego, e z Niemiec importowano znaczne iloci koksu, wgla,
nawozw sztucznych i innych artykuw. Natomiast kontynuacja handlu
z Rzesz Niemieck grozia dotkliwymi represjami alianckimi.
W tej sytuacji rzd szwedzki, popierany przez koa gospodarcze, podj
wysiki porozumienia zarwno z aliantami, jak i z Niemcami. Rokowania
prowadzono jednoczenie w Londynie i w Berlinie, a ich wyniki byy dla
Szwecji bardzo korzystne. Zawarty 7 grudnia 1939 r. ukad handlowy
z Angli przewidywa, i obroty handlowe miedzy oboma pastwami
pozostan na dotychczasowym poziomie, z zastrzeeniem, e Szwedzi
nie bd reeksportowali do Niemiec artykuw importowanych z Anglii.
Rzd brytyjski wyrazi zgod, by Szwedzi utrzymali wymian handlow
z Niemcami, ale na poziomie 1938 r. Niemcy, najywotniej zainteresowane
w dostawach szwedzkiej rudy, zaakceptoway warunki i 22 grudnia 1939 r.
podpisano z kolei szwedzko-niemiecki ukad handlowy. Jednoczenie Niem-
cy uznay roszczenia szwedzkie do rozszerzenia pasa wd terytorialnych
z trzech mil morskich do czterech Miao to bardzo wane znaczenie dla
eglugi.
Wybuch wojny skoni take Szwecj i pozostae pastwa skandynaw-
skie do podjcia prb zacienienia wzajemnych stosunkw. We wrzeniu
w Kopenhadze spotkali si monarchowie Danii, Szwecji, Norwegii oraz
prezydent Finlandii, a miesic pniej w Sztokholmie odbyo si spotkanie
szefw rzdw. Bya to jednak tylko manifestacja przyjani, poniewa
o adnej realnej pomocy wzajemnej i wspdziaaniu nie byo mowy.
Radzieckie ultimatum przesane rzdowi Finlandii wywoao due za-
niepokojenie w Szwecji. Rzd w odpowiedzi na zapytanie Finw stwierdzi,
e nie moe zoy obietnicy pomocy militarnej w wypadku wojny, podj
natomiast epergiczne dziaania dyplomatyczne.
Pocztek dziaa wojennych w listopadzie 1939 r. wzbudzi w Szwecji
panik, mimo i rzd ZSRR owiadczy, e uwaa stosunki radziecko-
-szwedzkie za nie zmienione, ogoszono jednak stan pogotowia wojennego,
mobilizujc dalsze kontyngenty; wojska skoncentrowano w Norrlandzie.
Jednym z pierwszych nastpstw nowej sytuacji byo rozszerzenie skadu
rzdu przez wczenie do przedstawicieli innych partii. 13 grudnia powsta
koalicyjny gabinet z udziaem socjaldemokratw, prawicy, Partii Ludowej
i Zwizku Chopskiego. Hansson pozosta na stanowisku premiera.
W obliczu nowego konfliktu zbrojnego Szwecja nie zoya specjalnej
382
deklaracji neutralnoci i bya traktowana jako pastwo nie prowadzce
wojny, ale wyranie skaniajce si ku jednej ze stron. Finlandii udzielono
pomocy w postaci dostaw broni i materiaw wojennych z zapasw szwedz-
kich. Przez Szwecj odbywa si tranzyt dostaw z zachodu. Przyjto
i otoczono opiek dzieci fiskie oraz inwalidw. Organizowano zbirki
na pomoc dla Finlandii. Wreszcie powoany zosta ochotniczy korpus,
liczcy okoo 8 tys. onierzy. Od stycznia 1940 r. w walkach na froncie
radziecko-fiskim braa udzia ochotnicza eskadra lotnicza, zoona z 17
samolotw.
Z rnych k wywierano naciski na rzd, by Szwecja wprost zaangao-
waa si po stronie Finlandii. Hasa Sprawa Finlandii jest nasz spraw",
Honor, obowizek, wola" sugeroway, i ley to w interesie Szwecji.
W tym samym kierunku pchaa Szwecj dyplomacja aliancka. Rzd Han-
ssona zachowywa jednak ostron rezerw. Zgodzono si na tranzyt
zarwno materiaw wojennych, jak personelu technicznego, jednak pod
warunkiem utrzymania sprawy w tajemnicy. Wobec ostrego protestu dyplo-
matycznego Zwizku Radzieckiego, w styczniu 1940 r. na sesji riksdagu
Gustaw V, Hansson i minister spraw zagranicznych Kristian Giinther
zgodnie owiadczyli, e Szwecja nie wsppracuje z innymi pastwami
w udzielaniu pomocy Finlandii oraz nie zrezygnuje z neutralnoci.
Wkrtce, w lutym 1940 r., rzd zdecydowanie odrzuci propozycje
fiskiego ministra spraw zagranicznych, ktry przyby w tajnej misji do
Sztokholmu. W zwizku z alianckimi planami militarnej pomocy dla Fin-
landii Tanner domaga si, by Szwedzi zgodzili si na przepuszczenie
wojsk anglo-francuskich przez swoje terytorium oraz zwikszyli liczb
ochotnikw szwedzkich walczcych po stronie fiskiej do 30 tys. onierzy.
Udzielenie zgody na te dania byoby rwnoznaczne z przystpieniem do
wojny. Odmowna odpowied rzdu spotkaa si jednak w Szwecji z ostr
krytyk w koach aktywistw". Grozi kryzys rzdowy, powstrzymany
dopiero deklaracj Gustawa V, popierajc stanowisko rzdu.
Decyzja Szwecji nie ulega zmianie, kiedy oba mocarstwa zachodnie
zwrciy si o wyraenie zgody na przewz wojsk do Finlandii lini
kolejow NarvikKemi. Nastpstwem odmowy byy ostre ataki prasy
angielskiej i francuskiej na Szwecj.
Odrzucajc propozycje alianckie, rzd szwedzki powoywa si na trwa-
jce od kilku tygodni wstpne pertraktacje radziecko-fiskie, prowadzone
przy porednictwie Szwecji. W obawie przed wcigniciem do wojny Szwedzi
niemal od pocztku dziaa wojennych w Finlandii usiowali doprowadzi
do nawizania zerwanych rokowa. Jak podkrelali zgodnie Mootow
i przewodniczcy delegacji fiskiej w rokowaniach moskiewskich premier
383
Ryti, rzd szwedzki w powanym stopniu przyczyni si do zawarcia
(12 marca 1940 r), ukadu pokojowego midzy ZSRR a Finlandi.
Wyrazem nadziei, e pooenie kresu wojnie radziecko-fiskiej uratuje
neutralno Szwecji, byo przeprowadzenie czciowej demobilizacji na-
tychmiast po ukadzie moskiewskim. W Szwecji cigle wierzono, e bdzie
mona utrzyma si z dala od rozszerzajcego si konfliktu niemiecko-
-alianckiego. Polityka ta, w miar przeduania si wojny, spotykaa si
w coraz wikszym stopniu ze sprzeciwami walczcych stron, zwaszcza e
tak Niemcom, jak i zachodnim aliantom niezmiernie zaleao na zabez-
pieczeniu strategicznie i ekonomicznie wanych rejonw Pwyspu Skan-
dynawskiego.
Wobec perspektywy ataku niemieckiego na kraje skandynawskie 5 kwiet-
nia Wielka Brytania i Francja zwrciy si do rzdw Norwegii i Szwecji
z owiadczeniem, e ich neutralno przynosi korzy Niemcom i w tych
warunkach pastwa alianckie zastrzegaj sobie moliwo uycia wszelkich
niezbdnych rodkw, ktre uniemoliwi Niemcom owadnicie zaso-
bami krajw skandynawskich. W trzy dni pniej  8 kwietnia  Anglicy
zaminowali norweskie wody terytorialne. 9 kwietnia wojska niemieckie
wtargny do Danii i Norwegii. Tego ranka rzd niemiecki zada od
Szwecji, by nie podejmowaa jakichkolwiek dziaa, wcznie z przeprowa-
dzeniem mobilizacji. Flota szwedzka miaa nie opuszcza wd terytorial-
nych. W odpowiedzi, udzielonej po poudniu, rzd szwedzki owiadczy,
i pozostaje wierny swej polityce cisej neutralnoci, ktrej gotw jest
broni. W rzeczywistoci, jak ju po wojnie wspomina Gunther: wtpli-
we, czy 9 kwietnia 1940 r. ktrykolwiek z czonkw rzdu (w kadym razie
nie ja) wierzy, e Szwecji koniec kocw uda si unikn wojny".
Polityka rzdu szwedzkiego zostaa jednak uznana i przez Niemcy, dla
ktrych bya w tym momencie dogodna, i przez aliantw.
Perspektywa okupacji Norwegii przez Niemcw grozia Szwecji daleko
idcym uzalenieniem. Narvik by gwnym portem wywozowym dla
pomocnego okrgu grniczego, naleao si te liczy z zupenym
przeciciem kontaktw handlowych z zachodem. Obawiano si, e wojska
niemieckie w kadej chwili mog wkroczy do bezbronnej Szwecji. Sytuacji
nie zmienio stanowisko ZSRR; rzd radziecki 13 kwietnia 1940 r. poin-
formowa ambasadora niemieckiego w Moskwie o swoim zainteresowaniu
neutralnoci Szwecji. 4 maja agencja TASS ogosia niemiecko-radzieck
wymian pogldw na temat respektowania neutralnoci Szwecji.
Nacisk wywierany przez Niemcw zmusi Szwedw do coraz to dalej
idcych odstpstw od zasady cisej neutralnoci. Niemcom zaleao przede
wszystkim na tym, by przez terytoria szwedzkie mogli utrzymywa czno
384
z wojskami w Norwegii. Ju w kwietniu wymuszono zgod rzdu szwedz-
kiego na tranzyt rodkw ywnoci, odziey, sprztu medycznego i per-
sonelu sanitarnego do Narviku. Szwedzcy historycy nie ukrywaj, i
tranzyt mia wielkie znaczenie dla wojsk niemieckich w Norwegii, mimo
i nie obejmowa broni i onierzy  w tej sprawie rzd szwedzki by
nieustpliwy. Jednoczenie zostay odrzucone norweskie proby o pomoc
w postaci broni, amunicji i ochotnikw. Tylko niewielu miakw prze-
dostao si nielegalnie do Norwegii, aby walczy w obronie jej wolnoci.
Propozycja szwedzka, opracowana w porozumieniu z Norwegami, by
utworzy wok Narviku stref neutraln, okupowan przez wojska szwedz-
kie, napotkaa sprzeciw Niemcw.
Zajcie Norwegii  od 3 do 8 czerwca aliancki korpus ekspedycyjny,
w ktrym uczestniczya polska brygada strzelcw podhalaskich, ewa-
kuowa si z Narviku  i sukcesy niemieckie we Francji wpyny na dalsze
ustpstwa rzdu szwedzkiego wobec da niemieckich. W czerwcu roz-
pocz si tzw. permittentrafik  tranzyt umundurowanych, lecz nie uzbro-
jonych onierzy niemieckich przez Szwecj do Norwegii i z powrotem.
Trwa on do 1943 r. i obj w sumie okoo 2 mln osb. Szwedzi prze-
puszczali rwnie przez swoje terytorium dostawy zaopatrzenia dla wojsk
niemieckich w tym kraju.
Uwaajc ustpstwa czynione Niemcom za konieczno, Szwecja nie
staa si pastwem satelickim. Kontakty Gustawa V, znanego z nastawie-
nia proniemieckiego, z Hitlerem czy stosunki miedzy Gringiem a szwedz-
kimi koami przemysowymi nie obciay caego rzdu. Odstpstwa od
zasady neutralnoci na korzy Rzeszy byy w miar moliwoci ukrywane
zarwno przed zagranic, jak i szwedzk opini publiczn. Tranzyt wojsk
niemieckich przez Szwecj wywoa ostre protesty rzdu brytyjskiego i emi-
gracyjnego rzdu norweskiego w Londynie. W kraju grupy antyfaszystw
prowadziy agitacj przeciw Niemcom i ich stronnikom w Szwecji.
Ataki prasy szwedzkiej na Trzeci Rzesz spotkay si z oburzeniem
w Berlinie. Rzd nie posun si co prawda a do wprowadzenia cenzury
prewencyjnej, natomiast innymi metodami stara si nie dopuci do ukazy-
wania si artykuw, ktre mogy utrudni stosunki z Niemcami. Powta-
rzay si konfiskaty caych numerw pism; przez okres wojny zostao
skonfiskowane nie mniej ni 140 numerw. Wprowadzono te zakaz
rozpowszechniania niektrych pism przy uyciu pastwowego transportu,
przede wszystkim komunistycznych. Powoana w 1941 r. Pastwowa Suba
Informacyjna (Statens informations styrelse) oddziaywaa na postaw
spoeczestwa szwedzkiego w duchu gotowoci bojowej". Gwnym jej
hasem byo: Duch spoeczny, czujno i spokj". W demonstracji
385
pierwszomajowej, na ktrej czele szli przywdcy socjaldemokracji cznie
z premierem Hanssonem, niesiono wielki transparent z napisem: O wol-
no i niezaleno Szwecji". Obrona wolnoci i niezalenoci Szwecji
miaa wymaga nie tylko ustpstw wobec Niemcw, ale take nie znanego
Pochd pierwszomajowy w 1940 r.  w pierwszym rzdzie przywdcy socjaldemokracji
dotychczas w kraju ograniczenia swobd obywatelskich. Pod pokrywk
walki z sabotaem i szpiegostwem aresztowano wielu dziaaczy komunistycz-
nych i antyfaszystw-emigrantw. Osoby politycznie niepewne wcielono
do tzw. bataliw pracy. Komunistw masowo zwalniano ze suby pa-
stwowej, a take z kierowniczych stanowisk w zwizkach zawodowych.
Jednak mimo silnych naciskw ze strony niemieckiej w jesieni 1941 r., nie
zdelegalizowano Komunistycznej Partii Szwecji ani nie zamknito adnego
z wydawanych przez parti pism.
Wybory w jesieni 1940 r. pokazay, e wikszo spoeczestwa szwedz-
kiego zdecydowanie popiera polityk rzdu, widzc w niej jedyn szans
uratowania neutralnoci. Szczegln popularnoci cieszy si premier
Hansson i jemu to w duej mierze socjaldemokraci mieli do zawdziczenia
swj niezwyky sukces wyborczy: 54% gosw  58% mandatw. Ca-
kowit klsk ponieli natomiast szwedzcy faszyci, ktrych przywdc
by Nils Flyg. Nie uzyskali oni ani jednego miejsca w riksdagu. Komunici
utracili 2 mandaty, ale zachowali 3 swoich reprezentantw w Izbie
386
Drugiej, mimo i podczas kampanii wyborczej przeciwnicy pitnowali ich
jako wrogw demokracji" i agentw Moskwy".
Po wyborach rzd pozosta bez zmian i kontynuowa dotychczasow
lini dziaania. Wobec przeduajcej si wojny wiatowej na plan pierwszy
wysuny si dwa problemy: zwikszenia szwedzkiego potencjau obron-
nego oraz zabezpieczenia gospodarki szwedzkiej przed kryzysem paliwo-
wo-surowcowym, a ludnoci przed godem, ktry tak dotkliwie da si we
znaki podczas poprzedniej wojny.
Rzd szwedzki nie mg zdecydowa si na jawn mobilizacj bez
naraenia si na represje niemieckie. Sigajc atoli rnych wybiegw, zdo-
ano w cigu kilku miesicy post?wi w stan pogotowia bojowego okoo
400 tys. ludzi. Stworzono ochotnicze formacje obrony domowej z myl
o wojnie partyzanckiej oraz o walce z desantami lotniczymi. W 1941 r.
ksdag przeduy okres obowizkowej suby wojskowej do 450 dni.
W ostatnim roku wojny powoana zostaa tzw. obrona cywilna.
Kwestie ekonomiczne byy przedmiotem troski rzdu ju od 1939 r.
Wraz z utworzeniem specjalnego Urzdu Gospodarki Narodowej (Folk-
hushallningsdepartement, 19391950) znacznie wzrosa ingerencja pastwa
w ycie gospodarcze. Urzdowi podlegay rne komisje  rodkw spoy-
cia, paliwa, handlu, przemysu; nieco pniej powstay komisje pracy i cen.
Pastwo rozcigno kontrol nad waniejszymi dziaami gospodarki,
midzy innymi poprzez przydziay surowcw i paliw, ustanowienie priory-
tetu dla produkcji o znaczeniu wojennym, zamwienia rzdowe. W rol-
nictwie obowizyway specjalne normy produkcji zboowej i hodowla-
nej, wprowadzono rwnie kontrol uboju byda.
Ograniczenia wolnego handlu zaczy si w padzierniku 1939 r. od
racjonowania benzyny. Korzystajc z ustawowego przymusu pracy, uchwa-
lonego przez riksdag w 1940 r., aby polepszy nieco sytuacj opaow, skiero-
wano modzie do wydobycia torfu i wyrbu lasw. W 1940 r. zdecydowano
si wprowadzi system kartkowy. Zrazu obejmowa on kaw, herbat,
cukier, mk, chleb i tuszcze jadalne, od 1941 r. take miso. Z arty-
kuw przemysowych od 1941 r. racjonowana bya sprzeda tkanin
i odziey, a od 1943 r.  obuwia. Przydziay byy niewielkie, szczeglnie
odczuwano brak chleba i misa, ktry tylko czciowo mona byo
rekompensowa rybami, mlekiem i kartonami, bdcymi w wolnej sprze-
day. Nie doszo natomiast do godu, cho zbiory w latach wojny byy
bardzo ze. Wojna nie przyczynia si do zwikszenia miertelnoci w Szwe-
cji, straty demograficzne ograniczay si do okoo tysica ludzi, ktrzy
stracili ycie na skutek zatoni statkw.
Lepsz sytuacj w zakresie zaopatrzenia ludnoci w artykuy pierwszej
387
potrzeby w porwnaniu do okresu I wojny wiatowej' zawdziczaa Szwecja
zwikszeniu samowystarczalnoci na skutek rozwoju rolnictwa w latach
trzydziestych. Poza tym, cho nie udao si cakowicie wyeliminowa spe-
kulacji i czarnego rynku, system racjonowania funkcjonowa o wiele lepiej.
Istotne znaczenie miaa wspomniana ju kontrola pastwa nad produkcj
i dystrybucj. W przeciwiestwie te do poprzedniej wojny Szwecja przez
cay okres wojny utrzymywaa stosunki handlowe z pastwami osi,
z krajami okupowanymi przez Niemcy, z pastwami nie uczestniczcymi
w wojnie, a take z aliantami.
Pod wpywem wzrastajcego nacisku niemieckiego powanie wzrosy
obroty handlowe Szwecji z Rzesz i krajami okupowanymi; w 1941 r.
okoo 70% importu szwedzkiego pochodzio z obszarw zajtych przez
Niemcy. Alianci nie podejmowali akcji represyjnych, byli bowiem w tym
czasie zainteresowani w utrzymaniu neutralnoci Szwecji; Szwedzi zreszt
dostarczali do Anglii wielu wanych artykuw, np. oysk kulkowych.
W maju 1940 r. rzdy szwedzki i brytyjski podpisay ukad, na' mocy kt-
rego Anglicy mieli prawo dysponowa szwedzk flot handlow znajdujc
si na Zachodzie. Duym osigniciem byo pozyskanie zgody obu wal-
czcych stron na tzw. przewozy licencjonowane. Statki szwedzkie mogy
po okrelonych szlakach morskich pyn z Gteborga do portw w pa-
stwach nie biorcych udziau w wojnie, przede wszystkim w Ameryce
Poudniowej, a do koca 1941 r. rwnie w Stanach Zjednoczonych AP.
Wywoziy one ze Szwecji papier i mas papiernicz, przywoc w zamian
kaw, ry, zboe, oleje mineralne, czci do maszyn, bawen. Rozmiary
przewozw licencjonowanych byy ograniczone, czsto Niemcy, rzadziej
za Anglicy, wstrzymywali je na kilka miesicy, odegray one jednak bardzo
istotn rol dla gospodarki Szwecji w latach wojny.
Szwecja utrzymywaa rwnie handel z ZSRR, przerwany agresj nie-
mieck na ZSRR w czerwcu 1941 r.
Wojna radziecko-niemecka postawia Szwecj wobec nowych powa-
nych trudnoci i spowodowaa dalsze odstpstwa od zasady cisej
neutralnoci. Po stronie Niemiec wystpia Finlandia, co zostao przyjte
przez rzd i spoeczestwo szwedzkie z bardzo mieszanymi ocenami.
Ograniczono si jedynie do pomocy dla dzieci fiskich. Batalion ochotni-
kw liczy zaledwie tysic onierzy, z ktrych cz rycho wrcia do kraju.
Z duymi oporami spotkao si te danie niemieckie, wysunite
w czerwcu 1941 r., aby rzd szwedzki wyrazi zgod na przepuszczenie
przez swoje terytorium dywizji niemieckiej, ktra stacjonowaa w Norwe-
gii. Z tym samym postulatem wystpi rzd fiski. W Sztokholmie doszo
do rnicy zda midzy czonkami rzdu i przywdcami frakcji parlamen-
388
tarnych. Czterech ministrw socjaldemokratycznych zapowiedziao dymisj,
jeli rzd ustpi wobec da niemieckich. Jednoczenie Gustaw V stwier-
dzi, e w razie odpowiedzi odmownej nie bdzie mg pozosta gow
pastwa. W tych warunkach, aby nie powodowa kryzysu politycznego,
ministrowie wycofali swe sprzeciwy i rzd wyrazi zgod na przewz dy-
wizji, z zastrzeeniem, i fakty takie w przyszoci nie bd miay miejsca.
W rzeczywistoci Niemcy wymusili tolerowanie tranzytu powietrznego
oraz tranzytu przez szwedzkie wody terytorialne.
Ustpujc Niemcom, Szwedzi starali si zachowa maksimum neutral-
noci. Ju 25 czerwca 1941 r. premier Hansson owiadczy, i Szwecja po-
zostaje neutralna wobec konfliktu niemiecko-radzieckiego. W grudniu
tego roku w szwedzko-angielskim ukadzie handlowym oficjalnie uznano
Finlandi za pastwo Biorce udzia w wojnie, z czym wizao si
wstrzymanie wszelkich dostaw materiaw wojennych.
Od koca 1941 r., a wyranie ju w 1942 r. wzrosa nieustpliwo
rzdu szwedzkiego w stosunku do Niemcw. Przeom przyniosa zima
1942/1943 r.  zima Stalingradu i klsk niemieckich w Afryce. O nowych
naciskach nie byo ju mowy, Niemcy pragnli tylko zachowa tranzyt
onierzy do Norwegii i dostawy rudy szwedzkiej.
Naciski zaczy si z innej strony. Stany Zjednoczone po przystpieniu
do wojny zajy bardzo niechtne stanowisko wobec pastw neutjalnych,
zwaszcza Szwecji, krytykujc Wielk Brytani za nadmiar toleracji w sto-
sunku do naruszania zasad neutralnoci. Rzd Stanw Zjednoczonych
zwrci si do rzdu brytyjskiego z propozycj przerwania przewozw
licencyjnych. Amerykanie twierdzili, i Szwecja winna zerwa wspprac
z Niemcami, narazi si bowiem co najwyej na krtkotrwa okupacj,
utrzymujc za dotychczasowe stosunki z Rzesz przyczynia si istotnie
do przeduania wojny.
Opinie politykw szwedzkich wobec naciskw alianckich byy podzie-
lone. Zgadzano si na przerwanie tranzytu onierzy niemieckich, wyranie
sprzecznego z zasadami cisej neutralnoci, natomiast ujawniy si rnice
zda na temat dalszego handlu z Niemcami. Hansson, minister spraw za-
granicznych Kristian Giinther oraz przywdcy partii buruazyjnych opo-
wiadali si za jego kontynuowaniem, minister finansw Wigforss i eksperci
handlowi uwaali, i Szwecja winna, moliwie najrychlej dostosowa sw
polityk do zmienionego ukadu si i zabezpieczy sobie na przyszo dobre
stosunki z aliantami. To stanowisko przewayo. Nowa umowa handlowa
z Niemcami, podpisana w kocu 1942 r., przewidywaa ju zmniejszenie
dostaw kredytowych do Niemiec, przy jednoczesnym zwikszeniu importu
389
niemieckiego wgla do Szwecji. Wiosn 1943 r. w Londynie rozpoczy
si szwedzko-brytyjsko-amerykaskie rozmowy handlowe.
W stosunkach midzy Szwecj a zachodnimi aliantami wan rol
odegraa pozornie mao istotna sprawa dwch norweskich okrtw inter-
nowanych w porcie w Gteborgu. dano, by rzd szwedzki pozwoli
im zbiec. Jak si pniej okazao, bya to prba  pozytywna odpowied
udzielona w styczniu 1943 r. uznana zostaa za wyraz dobrej woli ze
strony Szwecji. Cen za t decyzj byo niemieckie weto na przewozy li-
cencjonowane, ktre wstrzymano na kilka miesicy. Wznowiono je dopiero
w styczniu 1944 r.
W sierpniu 1943 r., pod naciskiem aliantw, rzd szwedzki cofn
zgod na przewz onierzy midzy Rzesz a Norwegi. Niemieckie pro-
testy pozostay bez realnych nastpstw. Wkrtce, 23 wrzenia 1943 r.,
delegacja szwedzka w Londynie podpisaa ukad handlowy z Wielk Bry-
tani i Stanami Zjednoczonymi. Przewidywa on zmniejszenie dostaw rudy
szwedzkiej do Niemiec do 7,5 mln ton, ograniczenie innych dostaw oraz
wstrzymanie kredytw dla pastw osi. Okrojony te zosta eksport ze Szwe-
cji do Argentyny. Niemcy musieli si zgodzi na podpisanie nowej umowy
handlowej na warunkach podyktowanych przez stron szwedzk. Szwedzi
zreszt, pod presj Wielkiej Brytanii i Stanw Zjednoczonych, nie dotrzy-
mali niektrych zobowiza wobec niemieckich kontrahentw. W poowie
1944 r. niemiecko-szwedzkie kontakty handlowe zostay w znacznym stop-
niu zahamowane.
Perspektywa zbliajcej si klski Niemiec skonia rwnie rzd szwedz-
ki do podjcia mediacji midzy Finlandi a ZSRR. Pertraktacje, prowadzone
poprzez szwedzkie MSZ, zostay zakoczone we wrzeniu 1944 r. podpi-
saniem fisko-radzieckiego zawieszenia broni. Rzd szwedzki nie ograni-
czy swej roli tylko do porednictwa, ale nakania Finw do przyjcia
warunkw radzieckich i obiecywa pomoc w spaceniu reparacji oraz
odbudowie kraju. W jesieni 1944 r. Szwedzi przyjli okoo 55 tys.
uciekinierw z pogranicza szwedzko-fiskiego, zagroonego przez wy-
cofujce si wojska niemieckie. W tym samym czasie przybyo okoo 30
tys. otyszw, Estoczykw i Litwinw.
W kocu wojny liczba uciekinierw sigaa 200 tys. Jesieni 1943 r.
schronio si w Szwecji okoo 11 tys. Duczykw, w wikszoci pochodze-
nia ydowskiego. Byli te Norwegowie, Polacy, emigranci niemieccy.
W ostatnim etapie wojny Szwecja udzielaa dosy wydatnej pomocy du-
skiemu i norweskiemu ruchowi oporu.
W drugiej poowie 1944 r. rzd szwedzki  w porozumieniu z rzdem
norweskim w Londynie  podj starania zmierzajce do ewakuowania
390
z Niemiec wszystkich obywateli pastw skandynawskich. Korzystajc
z rnych kanaw, nawizano kontakt z Himmlerem, jak si okazao
zainteresowanym ewentualn moliwoci wykorzystania porednictwa
Szwedw w podjciu rozmw z zachodnimi aliantami. Cz postulatw
szwedzkich zostaa zrealizowana w kocu 1944 r., powaniejsze wyniki
osigna jednak dopiero misja hr. Folke Bernadotte'a, bratanka Gusta-
wa V, wiceprezesa Szwedzkiego Czerwonego Krzya. W lutym 1945 r.
Niemcy zgodzili si na ewakuacj do Szwecji 7 tys. Duczykw i Norwegw
oraz 19 tys. osb innych narodowoci, w tym take i Polakw z obozw
koncentracyjnych.
Humanitarna misja hr. Bernadotte'a miaa take inny aspekt. 24 kwiet-
nia 1945 r. Bernadotte przekaza do Sztokholmu wiadomo od Himmlera
do dowdztwa alianckiego, i Niemcy gotowe s skapitulowa na froncie
zachodnim oraz przed wojskami duskimi, norweskimi i szwedzkimi.
Propozycje te zostay  jak wiadomo  odrzucone przez aliantw, ktrzy
domagali si bezwarunkowej kapitulacji na wszystkich frontach. Szwedzkie
prby poredniczenia midzy zachodnimi aliantami a Niemcami zawiody,
7 maja  dwa dni przed kapitulacj Niemiec  rzd szwedzki zerwa
stosunki dyplomatyczne z Niemcami.
Lata wojny nie pozostay bez ladw dla spoeczestwa szwedzkiego.
Wyrazem zmian w nastrojach byy wyniki wyborw przeprowadzonych
jesieni 1944 r. Antyfaszystowskie stanowisko komunistw szwedzkich,
a take wzrost autorytetu Zwizku Radzieckiego przyczyniy si do powa-
nego sukcesu Partii Komunistycznej, ktra zdobya 15 mandatw w Izbie
Drugiej riksdagu. W Norrbotten komunici uzyskali 24% wszystkich gosw.
Partia Komunistyczna odniosa zwycistwo kosztem socjaldemokratw.
Frakcja socjaldemokratyczna utracia 19 mandatw i dysponowaa poow
gosw (115 na 230) w Izbie Drugiej. Liberaowie i partie agrarne zdobyy
po kilka mandatw, prawica utracia trzy.
W 1945 r. nowy riksdag uchwali obnienie cenzusu wieku dla wybor-
cw z 23 lat do 21 lat. Zniesiono te ostatnie pozostaoci cenzusu
majtkowego w wyborach do riksdagu i wyborach komunalnych.
OSTATNIE DWUDZIESTOLECIE
Po zakoczeniu wojny ustay przyczyny, dla ktrych w 1940 r. zosta
utworzony rzd koalicyjny. Zarwno wikszo ministrw socjaldemokra-
tw, jak i przywdcy partii mieszczaskich opowiadali si przeciw konty-
nuowaniu rzdw midzypartyjnych. 31 lipca 1945 r. powsta gabinet
zoony wycznie z socjaldemokratw, z Per Albinem Hanssonem jako
391
premierem. Wrd nowych ministrw znalaz si sten Unden, ktry
podczas wojny ostro krytykowa polityk handlow rzdu oraz ogranicza-
nie swobd demokratycznych, przede wszystkim wolnoci sowa. Obj
on tek ministra spraw zagranicznych, zachowujc j przez nastpne lata.
Do gabinetu weszli rwnie przedstawiciele modszego, trzeciego ju po-
kolenia socjaldemokratw: profesor ekonomii Gunnar Myrdal jako mini-
Tage Erlander jako minister kocioa w 1945 r.
ster handlu i dawny nauczyciel szkolny Tage Erlander jako minister ko-
cioa. Generacja ta odesza ju bardzo daleko od marksizmu. Na tym tle
zaistniay powane rozbienoci midzy modymi a star gwardi", do
ktrej naleeli Wigforss, Mller, Skld. Znaczenie starych" wszake
stopniowo malao. W 1946 r., po mierci Hanssona, miejsce jego zaj
reprezentant modych, Tage Erlander, wybrany przewodniczcym partii,
a nastpnie powoany na urzd premiera. Wkrtce do gosu pocza do-
chodzi nowa, czwarta ju generacja, domagajca si penej rewizji
programu Socjaldemokratycznej Partii Szwecji, nazbyt  zdaniem owych
najmodszych  przeniknitego ide walki klas.
Powojenny program ruchu robotniczego, opracowany w 1944 r. przez
komisj dziaajc pod przewodnictwem Wigforssa, zwany popularnie
programem 27 punktw", zawiera wiele postpowych postulatw, ktre
socjaldemokraci zamierzali realizowa. Znalazy si tam zapowiedzi za-
pewnienia tzw. demokracji robotniczej  wspdziaania robotnikw w za-
rzdzaniu przedsibiorstwami, aktywnej polityki zatrudnienia, zwikszenia
392
kontroli pastwa nad gospodark narodow. Ruch robotniczy stan
w obliczu niw"  owiadczy Gunnar Myrdal w przedeniu dymisji rzdu
koalicyjnego. Przyszo co prawda pokazaa, i plon owych niw by
do ubogi; nie bez racji prawicowa opozycja nadawaa sloganowi czas
niw" brzmienie ironiczne. Mimo hasa dobro ludu stoi ponad interesami
wielkiego kapitau", z jakim socjaldemokraci wystpili podczas wyborw
komunalnych w 1946 r., rzd zrezygnowa z nacjonalizacji podstawowych
gazi gospodarki narodowej i w duej mierze odstpi od zamiarw reali-
zowania gospodarki planowej. Wedle opinii szwedzkiego historyka Stena
Carlssona jest uderzajce, e socjaldemokratyczny rzd w Szwecji w latach
19451951 w praktyce okaza si mniej socjalistyczny ni gabinet la-
bourzystowski, ktry w tym samym czasie sprawowa rzdy w Wielkiej
Brytanii". Wigforss pisa w swych wspomnieniach, e socjaldemokraci
nie mieli konkretnych planw nacjonalizacji, poza przejciem przez pastwo
ubezpiecze. W dyskusjach teoretycznych twierdzono, e nacjonalizacja
nie jest jedyn drog rozwoju socjalizmu. Do przeksztacenia szwedzkiego
spoeczestwa w spoeczestwo socjalistyczne miaa prowadzi kontrola
pastwa nad gospodark, realizowana poprzez polityk kredytowo-finan-
sow, regulacj handlu zagranicznego, cen, pac i inwestycji. W latach
1945/46 rzd poprzesta na przejciu ubezpiecze, handlu produktami
naftowymi czci przemysu drzewnego, robt drogowych i produkcji
podrcznikw szkolnych. Dopiero w 1957 r. upastwowiono kopalnie
Luossavaara-Kiirunavaara, ktre w ostatnim dwudziestoleciu stay si
najwikszym wiatowym eksporterem rudy elaza.
Buruazja obawiaa si, e poprzez kontrol pastwa nad gospodark
nastpi  jak to okrelano  ukryta nacjonalizacja. Daleko idca ingeren-
cja pastwa w ycie gospodarcze, wprowadzona w okresie wojny, bya
nadal zachowana. Nie zniesiono systemu racjonowania produktw ywno-
ciowych; racjonowanie chleba trwao do 1948 r., masa, mki i cukru
do 1949 r. Rzd utrzyma regulacj cen, a take komornego, ku wielkiemu
niezadowoleniu wacicieli domw, ktrzy twierdzili, e niskie czynsze
i ograniczona swoboda dziaania na rynku budowlanym s przyczyn dot-
kliwych trudnoci mieszkaniowych, dajcych si odczu zwaszcza w wiel-
kich miastach.
Niezadowolenie i ataki ze strony prawicy wywoywaa te polityka
podatkowa; dopatrywano si w niej ukrytego socjalizmu". Z nadzwy-
czajnych obcie, ustanowionych podczas wojny, zniesiono podatek
obrotowy i podatek na potrzeby wojenne, zachowano natomiast podatek
na cele obrony kraju. Szczeglne oburzenie buruazji szwedzkiej, wyra-
ane na amach prasy opozycyjnej, spowodowaa reforma podatkowa,
393
uchwalona na wiosn 1947 r. gosami socjaldemokratw i komunistw,
przy ostrym sprzeciwie wszystkich pozostaych frakcji. Twrc jej by
Wigforss. Zosta wwczas ustanowiony nowy podatek od majtku, ktrego
warto przekraczaa 30 tys. koron, liczc nieruchomoci, wkady bankowe,
papiery wartociowe, samochody, biuteri i przedmioty codziennego uyt-
ku, wyjwszy tylko przedmioty uytku domowego. Wzrosa progresja
podatku dochodowego. Przy dochodzie na rodzin przekraczajcym 50 tys.
koron rocznie podatek dochodowy dochodzi do 40%, wzrastajc dalej
a do 65%. Jednoczenie obniono podatek przy maych dochodach.
Podniesiony zosta podatek dochodowy od towarzystw akcyjnych  z 32%
do 40%. Zapewniono te bardziej efektywny pobr podatkw.
Prasa buruazyjna nazwaa reform podatkow konfiskat", porw-
nywano j do siedemnastowiecznych redukcji. Pniej obcienia podat-
kowe w nastpstwie inflacji jeszcze wzrosy, poniewa dochody nominalne
podniosy si szybciej ni realne.
Take w 1947 r. przy niezwykle silnym oporze prawicy riksdag
uchwali  niezalenie od dotychczasowego podatku spadkowego  nowy
progresywny podatek od sum spadkowych, wynoszcy przy spadku prze-
kraczajcym 5 mln koron 50% wartoci. Podwyszono poza tym niektre
podatki porednie: od napojw spirytusowych, tytoniu, artykuw luksu-
sowych.
Rzd zuy uzyskane rodki finansowe na realizacj programu reform
spoecznych; budet departamentu socjalnego wzrs do ponad miliarda
koron. Ju w 1946 r. wprowadzono podwyk rent starczych do 1000 koron
rocznie dla osoby samotnej, a 1600 koron dla posiadajcej wspmaonka.
Byo to nadal niewiele, z najwyszym trudem mogo wystarczy na pokry-
cie minimum potrzeb. Z czasem poczto wypaca dodatki za wzrost cen.
Od wszystkich obywateli, od 17 do 65 roku ycia, pobierano specjalne
skadki emerytalne.
W 1946 r. riksdag postanowi, e wadze samorzdowe bd otrzy-
myway wikszy ni dotychczas pastwowy dodatek na pokrycie ko-
sztw bezpatnych obiadw dla dzieci. Z roku na rok wzrastaa liczba
dziewczt i chopcw korzystajcych z tych posikw  z 81 tys.
w caym kraju w 1943 r. do 112 tys. w 1960 r. w samym tylko Szto-
kholmie. Zwikszy si te udzia pastwa w funduszu wakacyjnym dla
dzieci i matek.
Najwiksze koszty pocigno za sob wprowadzenie w 1947 r. pow-
szechnych dodatkw dla dzieci, wypacanych bezporednio na rce matek,
w wysokoci 260 koron rocznie na dziecko do lat 16. W tym samym
czasie zniesiono jednak ulgi podatkowe dla rodzin posiadajcych dzieci.
394
O ile sprawa rent nie wywoaa sprzeciww prawicowej opozycji, o tyle
wobec dodatkw na dzieci zaja ona stanowisko negatywne.
Z listy powojennych zamierze rzdu socjaldemokratycznego powszech-
ne ubezpieczenie chorobowe, uchwalone na jesiennej sesji riksdagu w 1946 r.,
zostao urzeczywistnione dopiero w 1950 r. z uwagi na trudnoci finansowe.
Rzd zrealizowa take czciowo zawarty w Powojennym programie
ruchu robotniczego postulat rozszerzenia demokracji robotniczej poprzez
utworzenie rad fabrycznych. Od 1946 r., na mocy porozumienia midzy
central zwizkw zawodowych a zwizkiem pracodawcw, rady takie
powstay w przedsibiorstwach zatrudniajcych powyej 25 robotnikw.
Przedstawiciele robotnikw mieli jednak tylko gos informacyjno-dorad zy.
Nawet w zaoeniu nie byo mowy o wspzarzdzaniu przedsibiorstwami.
Rzeczywiste znaczenie tego kroku byo znikome.
Do poprawy pooenia robotnikw bardziej przyczynia si przyjta
w 1949 r. nowa ustawa o ochronie pracy. Ustanowiono zakaz pracy nocnej,
z pewnymi nielicznymi wyjtkami. Doln granic wieku pracujcych wy-
znaczono na 14 lat. Nie wolno byo te zatrudnia kobiet do ciszych prac,
utworzono narodowy komitet ochrony pracy.
Dwa lata pniej riksdag uchwali ustaw o urlopach, przeduajc je
z dwch do trzech tygodni. Z problemem organizacji wolnego czasu dla
szerokich rzesz ludnoci wizaa si ustawa brzegowa" z 1952 r. Wadze
lokalne otrzymay prawo wydawania zakazu budowania orodkw wy-
poczynkowych i kpielisk w obrbie 300 m od brzegu morza.
Interesy pracujcych i mniej zamonych miaa te na uwadze polityka
mieszkaniowo-budowlana. Pastwo udzielao tanich kredytw na budow-
nictwo mieszkaniowe, dajc przy tym priorytet spdzielniom. Bezzwrot-
nymi poyczkami popierano indywidualne budownictwo. Rodziny wielo-
dzietne i emeryci otrzymywali dodatki mieszkaniowe na pokrycie czci
kosztw komornego. Realne znaczenie tej pomocy zmniejszyo si jednak
na skutek inflacji.
W przeciwiestwie do lat dwudziestych po II wojnie wiatowej Szwecja
nie przeya okresu depresji ekonomicznej. Produkcja wykazywaa sta
tendencj do wzrostu: w 1945 r. wynosia 113% w stosunku do 1937 r.,
w 1946 r. - 137%, w 1947 - 141%, w 1948 - 150%. Zarazem wszake
ujawniy si powane trudnoci ekonomiczne wywoane znaczn przewag
importu nad eksportem z wynikajcym std zachwianiem bilansu patni-
czego i zmniejszeniem rezerw zota i zapasw walutowych Riksbanku.
Szwecja, podobnie jak wikszo pastw zachodniej Europy, przeywaa
silny gd dolarowy". Czciowo pod wpywem sytuacji midzynarodowej
pocza si od 1946 r. zarysowywa inflacja. Spadek wartoci korony mniej
 395
uderzy w pracujcych, poniewa zwizki zawodowe z powodzeniem wal-
czyy o zachowanie pac realnych. Natomiast emeryci, ludzie yjcy z osz-
czdnoci, drobni rentierzy bardzo dotkliwie odczuli skutki inflacji.
Jako rodki zaradcze rzd wprowadzi w 1947 r. surowe ograniczenia
importowe. Powanie obniono import samochodw, kawy i benzyny 
dwa ostatnie artykuy zaczto znw racjonowa (kawa: 19471949, ben-
zyna: 19481951). Zwikszona zostaa kontrola nad cenami (ustawa
z 30 czerwca 1947 r.). W nastpstwie dewaluacji funta angielskiego we
wrzeniu 1949 r. przeprowadzono dewaluacj korony (w 1945 r.  4,20 za
dolara; w 1946 r.  3,60; w 1949 r.  5,18). Dewaluacja przyczy-
nia si do poprawy sytuacji eksportowej, ujemnie jednak wpyna na
warunki ycia ludnoci. Mimo wprowadzonej ruchomej skali pac wzrost
cen wyprzedza podwyki zarobkw.
Polityka ekonomiczna rzdu spotkaa si z ostr krytyk zarwno
buruazyjnej prawicy, jak komunistycznej lewicy. Partia komunistyczna
domagaa si ograniczenia wpyww kapitau amerykaskiego, ktre po
wojnie znacznie wzrosy, rozszerzenia stosunkw gospodarczych z ZSRR
i krajami demokracji ludowej. Ze zdecydowanym potpieniem z jej strony
spotkao si przystpienie Szwecji do planu Marshalla oraz szwedzko-
-amerykaski ukad o wsppracy gospodarczej, podpisany w lipcu 1948 r.
Wspdziaanie komunistw z socjaldemokratami powanie osabo.
Partie mieszczaskie przypisyway istniejce trudnoci gospodarce
planowej", grabiey podatkowej", nadmiernemu wzrostowi siy nabyw-
czej ludnoci. W ocenie buruazji trudnoci ekonomiczne byy plonem
socjaldemokratycznych niw".
Problemy ekonomiczne dominoway w kampanii wyborczej w jesieni
1948 r. W wyborach wzia udzia rekordowa ilo wyborcw  83%
uprawnionych do gosowania. Najwikszy sukces odniosa liberalna Partia
Ludowa, ktrej przywdca Bertil Ohlin odgrywa du rol w debatach
o polityce finansowej rzdu. Dziki gosom drobnych posiadaczy, a cz-
ciowo take inteligencji, Partia Ludowa niemal podwoia liczb mandatw,
stajc si drug, po socjaldemokratach, frakcj. Jak wykazaa analiza
wyborw, Partia Socjaldemokratyczna utracia cz gosw robotniczych.
Tracc trzy mandaty, socjaldemokraci nie mieli ju wikszoci w Drugiej
Izbie riksdagu. Nasuwaa si myl o rzdzie koalicyjnym, ale propozycje
kierowano do jedynego moliwego dla socjaldemokracji partnera 
Zwizku Chopskiego, spotkay si z nieprzychylnym przyjciem.
Sytuacja w rolnictwie w pierwszych latach powojennych ksztatowaa
si niekorzystnie dla producentw i rzd niejednokrotnie podejmowa rod-
ki, ktre miay zabezpieczy interesy tak rolnikw, jak caej gospodarki
396
narodowej. Debaty wok spraw rolnictwa na og charakteryzoway osire
kontrowersje. Producenci rolni odczuwali przede wszystkim trudnoci
zbytu produktw ze wzgldu na niekorzystny ukad cen midzy Szwecj
a innymi krajami. Zarysowao si te ostro zjawisko ucieczki drobnych
rolnikw i modziey ze wsi do przemysu, ktry odczuwa brak rk do
pracy.
W programie rzdu na pierwszy plan wysuna si modernizacja i ra-
cjonalizacja produkcji rolnej; ju w 1945 r. przyjto prowizoryczny plan
ochrony rolnictwa. Mimo opozycji prawicowej rzd ustanowi zakaz naby-
wania posiadoci rolnych przez osoby nie majce wyksztacenia rol-
niczego lub kwalifikacji nabytych w praktyce. W 1947 r. riksdag uchwali
ustaw robi, ktra miaa utorowa drog postpowi technicznemu w rol-
nictwie. Jako najbardziej racjonalne z ekonomicznego punktu widzenia
uznano gospodarstwo 2030 ha; gospodarstwa poniej 10 ha nie otrzy-
myway pomocy pastwowej i w zasadzie miay ustpi miejsca wikszym.
Pastwo udzielao pomocy poprzez uatwienia obrotu ziemi, poyczki,
a dla najmniej zamonych  subsydia na zakup ziemi. Kredyty i subsydia
przydzielano te na zakup narzdzi, mechanizacj, melioracj, zagospo-
darowywanie odogw, karczunki lasw itp. Ceny na produkty rolne miay
by corocznie ustalane przez rzd w porozumieniu z organizacjami rol-
niczymi.
Subwencjonowanie rolnictwa byo prowadzone przez wiele lat i da-
wao dobre wyniki, jeli bra pod uwag tylko stron ekonomiczn.
Ze spoecznego punktu widzenia nastpstwem reformy bya likwidacja
drobnego chopstwa i rozwj warstwy zamonych producentw rolnych 
farmerw.
Ucieczka ludnoci ze wsi, trwajca niemal od stu lat, postawia na
porzdku dziennym spraw reformy administracyjnej. Stare podziay ad-
ministracyjne, istniejce od wiekw, nie pokryway si z rzeczywistym
rozmieszczeniem ludnoci. Byy gminy ktre posiaday mniej ni stu
mieszkacw, w wielu liczba ich nie przekraczaa tysica. Decyzj o re-
formie administracyjnej podj riksdag ju w 1946 r., a zrealizowano j
w 1952 r. Nowe gminy miay liczy ponad 2 tys. mieszkacw. Wiele
okolic wiejskich przyczono do miast. Po reformie liczba gmin zmniejszya
si z 2300 do 800. Nowe prawo komunalne z 1953 r. znioso wiele
rnic midzy samorzdami miejskimi i wiejskimi, zbliajc pod wzgldem
administracyjnym wie do miasta. Reforma z 1952 r. okazaa si z czasem
zbyt umiarkowana; w 1962 T. wbrew opinii prawicowej opozycji, liczb gmin
zredukowano do 300. W wyniku tych reform wzroso powanie znaczenie
samorzdw lokalnych.
397
Wanym elementem przeobrae, jakie dokonay si po wojnie, bya
demokratyzacja szkolnictwa. W latach dwudziestych nie wicej ni 3%
modziey koczyo szko realn, otwierajc drog do gimnazjum, a za-
ledwie 2%  uniwersytety. W gimnazjach tylko 13% chopcw i 10%
dziewczt pochodzio z rodzin robotniczych, rzemielniczych i niszych
urzdnikw, cho warstwy te stanowiy poow ludnoci kraju. Spord
modziey wiejskiej tylko 1% dochodzi do uniwersytetu. Wikszo
modych ludzi koczya wyksztacenie na cztero- lub szecioletniej szkole
powszechnej. Postanowienie riksdagu z 1936 r. o siedmioletnim obowiz-
kowym, powszechnym nauczaniu miao by ostatecznie wprowadzone w y-
cie w roku szkolnym 1948/49.
W zakresie polityki owiatowej rzd socjaldemokratyczny realizowa
idee rwnego dla wszystkich prawa do owiaty i kultury. Komisja szkolna,
utworzona w 1946 r., zoona w wikszoci z czonkw riksdagu, wystpia
z programem szkoy dziewicioletniej dla wszystkich dzieci. Pierwsze kroki
w tym kierunku podjto w 1950 i 1951 r., dopiero jednak w 1962 r.
parlament uchwali ustaw o elementarnej szkole dziewicioletniej, ktra
ma by wprowadzona w 1972 r.
W 1956 r., powoujc okrgowe komisje szkolne, zerwano ostatnie
pozostaoci wizi midzy szkolnictwem a kocioem pastwowym. Wycho-
wanie politechniczne poczo dominowa nad wychowaniem opartym na
wzorach kultury klasycznej i protestantyzmu. Reformy przeprowadzone
w 1953 r. i 1966 r. zbliyy szkoy rednie do wymogw wspczesnego ycia.
Pierwsza wprowadzia tzw. gimnazjum oglne, typu klasycznego lub real-
nego, druga zastpia dotychczas istniejce gimnazja oglne, handlowe
i techniczne szkoami rednimi podzielonymi na 5 typw: humanistyczny,
spoeczno-polityczny, przyrodniczy, techniczny i ekonomiczny. Uniwersy-
tety od 1947 r. korzystaj ze znacznych subwencji pastwowych. Rzd
popiera przede wszystkim rozwj uczelni technicznych.
Program szerokiej demokratyzacji szkolnictwa, nawet realizowanej
stopniowo, mia wielu przeciwnikw. Krytycy poczyna rzdu zwracali
uwag na grob obnienia poziomu nauczania poprzez jego upowszech-
nienie. Trudno byo od razu wyrwna poziom na wsi i w duych orodkach
miejskich. Dokonano jednak bardzo wiele w kierunku podniesienia poziomu
wyksztacenia. Liczba absolwentw gimnazjw zwikszya si z okoo
6 tys. w 1945 r. do 25 tys. w 1965 r. Uniwersytety i wysze szkoy
przyjy w 1965 r. okoo 18 tys. studentw wobec 2 tys. w latach
czterdziestych. Istotny przeom nastpi po 1960 r. Wydatki pastwowe na
owiat wzrosy z 2 mld koron w 1920 r. do ponad 5 mld w 1965 r.
(od poniej 0,5% dochodu narodowego do ponad 5%).
398
W procesie rozszerzenia zakresu wolnoci obywatelskich wan rol
odegraa decyzja riksdagu i synodu kocioa pastwowego o wolnoci religii
(1951). Przyznawaa ona prawo wystpienia z kocioa pastwowego bez
koniecznoci wstpienia do innej wsplnoty wyznaniowej. Z moliwoci
tej, jak si okazao, skorzysta mniej ni 1% czonkw kocioa szwedzkiego.
Podobnie nike nastpstwa miao prawo zakadania katolickich zgromadze
zakonnych; dopiero w 1963 r. w Skanii zaoony zosta klasztor karmelitw.
Znaczenie ustawy 1951 r. leao w usankcjonowaniu jednego z podsta-
wowych praw czowieka  prawa do wolnoci sumienia.
Przeduajca si inflacja doprowadzia na pocztku lat pidziesitych
do wzrostu napicia spoecznego i politycznego. Na przeomie 1950/51 r.
przeprowadzona zostaa tzw. jednorazowa inflacja  rzd podwyszy
ceny na szereg artykuw: ywno, obuwie, tekstylia, paliwo, oraz pod-
nis czynsze. Wbrew jednak zapowiedziom ministra finansw ceny rosy
nadal, a ludno coraz dotkliwiej odczuwaa skutki droyzny. Na przed-
wioniu 1951 r. doszo do  jednego z najwikszych po wojnie  strajku
robotnikw portowych w Sztokholmie i Gteborgu. Pod naciskiem zwiz-
kw zawodowych podniesiono pace w 1951 r. o 21%, w nastpnym za
roku o 19%.
Niezadowolenie ludnoci oraz przybierajce na sile ataki partii bur-
uazyjnych skoniy socjaldemokratw do podjcia wysikw zmierzajcych
do wzmocnienia pozycji rzdu przez koalicj z inn parti. Wznowiono
rozmowy ze Zwizkiem Chopskim, jedyn parti, ktra nie popieraa
programu liberalizmu gospodarczego goszonego przez prawic i liberaln
Parti Ludow oraz nie sprzeciwiaa si etatystycznej polityce rzdu socjal-
demokratycznego. Zwizek Chopski od 1943 r. dy do przeksztacenia
si z partii czysto chopskiej w parti oglnonarodow. Jego przywdca,
waciciel ziemski z Angermanlandu, Gunnar Hedlund, podkrela, i
Zwizek Chopski jest parti centrum.
Prowadzone w cisej tajemnicy, od wiosny 1951 r., rokowania midzy
socjaldemokratami a Zwizkiem Chopskim zostay uwieczone powodze-
niem. W padzierniku trzej przedstawiciele Zwizku weszli w skad rzdu.
Na przeomie 1951/52 r., po utworzeniu gabinetu koalicyjnego, tempo
inflacji zostao nieco zahamowane, a w drugiej poowie 1952 r. zaznaczy
si lekki spadek cen. Byo to jednak zjawisko przejciowe, bo w latach
19541956 ceny znw si podniosy. Szybciej ni ceny wzrastay pace:
w prasie komunistycznej stwierdzano, i w latach 19461955 ceny arty-
kuw pierwszej potrzeby podniosy si o 55%, a nominalne pace o 125%.
By to wynik dobrej koniunktury przemysu szwedzkiego na rynkach wia-
399
towych, a take staego silnego nacisku wiata pracy, ktry domaga si
zwikszenia wynagrodze.
Rzd koalicyjny kontynuowa ekonomiczn polityk socjaldemokra-
tw. Zostaa utrzymana regulacja i kontrola pastwa w wielu dziedzinach
gospodarki. Rolnictwo otrzymywao nadal wysokie subwencje, a take
odszkodowania za szkody w zbiorach. Zmniejszy si natomiast udzia
pastwa w popieraniu budownictwa mieszkaniowego.
Polityka podatkowa rzdu wywoywaa protesty tak prawicy, jak i ko-
munistycznej lewicy. Mimo pewnych ulg podatkowych dla najniej zara-
biajcych, wprowadzonych w latach 1952 i 1956, obcienie podatkowe
ludnoci pracujcej powanie wzrastao. W 1948 r. podatek bezporedni
pochania w grupach nisko zarabiajcych 20% pacy, przy wyszych pa-
cach  29%. W 1960 r. analogicznie 26% i 38%. Due niezadowolenie,
zwaszcza wrd grup o wysokich dochodach, spowodowaa decyzja o pod-
wyszeniu procentu paconego od zalegych podatkw.
W 1957 r. podwojone zostay wiadczenia komunalne, cigane z do-
chodw brutto, przed potrceniem podatkw. Wzrastay te stale podatki
porednie. W 1955 r. wbrew opinii publicznej przywrcono podatek samo-
chodowy, zniesiony w latach 1951  1953. Riksdag w 1952 r. uchwali
podatek od koniunktury", motywujc ten krok nadzwyczajnymi zyskami
przemysu drzewnego w 1951 r. I ta decyzja pocigna za sob krytyk
partii buruazyjnych. Wystpoway one rwnie przeciw podatkowi in-
westycyjnemu, ktrego potrzeb rzd uzasadnia niebezpieczestwem in-
flacji.
Take wbrew gosom partii buruazyjnych riksdag uchwali w 1955 r.
nacjonalizacj kopal Luossavaara-Kiirunaavara w Laponii. Spka Gran-
gesberg zachowaa niewielk ilo akcji. Pastwo zapacio jako odszko-
dowanie 820 mln koron za inwestycje dokonane przez spk w Szwecji
i poza krajem.
Wzrost dochodw pastwa: z 3521 mln koron w 1945 r. do 8907 mln
w 1955 r. i 13 657 mln w 1960 r. umoliwi zwikszenie nakadw na cele
socjalne. Podniesiono renty starcze i dodatki na dzieci (290 koron w 1952 r.,
400 koron w 1957 r.). Przy opozycji posw prawicowych ustanowiono
w 1957 r. stypendia dla modziey uczcej si w wieku od 16 do 18 lat, niskie
co prawda, bo w wysokoci 34 koron miesicznie. Po dugoletnich usio-
waniach w latach 19531955 zostao wreszcie zrealizowane powszechne
obowizkowe ubezpieczenie chorobowe.
Koalicja socjaldemokratw i Zwizku Chopskiego, dysponujc wik-
szoci w obu izbach riksdagu, moga prowadzi polityk niezalen od
opozycji zarwno prawicy, jak komunistycznej lewicy. Wybory 1952 r.
400
wykazay jednak, e spoeczne poparcie dla rzdu oraz dwu partii wcho-
dzcych w jego skad powanie osabo. Wysokie podatki, podniesienie
czynszw mieszkaniowych, ktre w 1956 r. pochaniay w rodzinach robot-
niczych /5 dochodw, drogie rodki komunikacji wywoyway niezado-
wolenie szerokich rzesz ludnoci. Cigle jeszcze liczne byy grupy yjce
w bardzo trudnych warunkach materialnych; drobni rolnicy, wielodzietne
rodziny robotnicze, samotne matki, emeryci. W zwizku z walk wiata
pracy o podwyszenie pac rosa ilo konfliktw miedzy pracownikami
a pracodawcami. Ruch strajkowy w porwnaniu z okresem midzywojen-
nym by saby  procent strajkujcych wrd czonkw zwizkw zawodo-
wych wynosi w latach trzydziestych 14, w latach czterdziestych  2,
w latach pidziesitych  jeden (19561959  0,2). Tym wiksze
wraenie wywoay: w 1953 r. strajk pracownikw przemysu spoy-
wczego, a w 1954 r. strajk dokerw. W nastpnym roku sztokholmscy
policjanci pod pozorem choroby nie stawili si do pracy, dajc pod-
wyki pac.
Wybory 1952 r. nie spowodoway istotniejszych zmian w ukadzie si
w riksdagu, ale obie partie rzdzce utraciy po kilka mandatw. Prawica
wzmocnia si o 8 posw; bya to w znacznej mierze zasuga nowego,
konserwatywnego przywdcy Jarla Hjalmarssona. Wysuwajc haso de-
mokracji posiadania" i liberalizmu gospodarczego, partia prawicy zyskaa
sobie znaczn popularno wrd drobnych i rednich posiadaczy. W wyniku
wyborw trzy partie mieszczasko-buruazyjne dysponoway poow go-
sw w Izbie Drugiej. Bya to pozycja, jakiej nie miay od 1932 r.
Gdyby Zwizek Chopski wycofa si z koalicji, rzd socjaldemokratyczny
nie miaby dostatecznego oparcia w parlamencie mimo zachowanej wik-
szoci w Izbie Pierwszej.
Wyrazem nowej sytuacji, zmienionej na niekorzy socjaldemokracji,
by stosunek rnych frakcji parlamentarnych do znaczenia powszechnego
gosowania ludowego w yciu politycznym. O ile w latach dwudziestych
wanie socjaldemokraci domagali si zwikszenia roli referendum, o tyle
po trzydziestu latach przeciwstawiali si oni zdecydowanie propozycjom
w tym kierunku, wychodzcym z k prawicowej opozycji. Obawiano si,
e wyniki referendum mog wykaza osabienie wpyww partii. Zarwno
socjaldemokraci, jak Zwizek Chopski sprzeciwiali si propozycji wysu-
nitej podczas riksdagu 1954 r., aby do ogoszenia referendum trzeba
byo tylko 50 gosw w Izbie Pierwszej i 70 gosw w Izbie Drugiej.
Poprawka ta przyjta zostaa dopiero w 1960 r.
Wczeniej, w 1955 r., rzd i riksdag odwoay si do spoeczestwa,
domagajc si odpowiedzi na pytanie: czy wprowadzi w Szwecji ruch
401
prawostronny? Wzrastajca motoryzacja od dawna postawia ten problem
na porzdku dziennym, wstrzymywano si jednak od reformy, przede
wszystkim z uwagi na znaczne koszty. Wynik referendum, przy do niskiej
frekwencji (53%), by zdecydowanie negatywny. 83% osb, ktre odday
swe gosy, odpowiedziao  nie. Na takie stanowisko wpyny: zmys
oszczdnoci, obawa przed wypadkami w okresie przejciowym, konserwa-
tyzm i postawy izolacjonistyczne. Ruch prawostronny zosta wprowadzony
dopiero 12 lat pniej.
Innym problemem, dzielcym w tym okresie opini publiczn i szeroko
dyskutowanym, bya likwidacja ksieczek kontrolnych na zakup napojw
alkoholowych. Powoujc si na statystyk stwierdzano, i system kontroli
nie wpywa na zmniejszenie spoycia alkoholu. W 1954 r. riksdag podj
decyzj o zniesieniu ksieczek kontrolnych z dniem l padziernika 1955 r.
Walka z alkoholizmem miaa by prowadzona nie za pomoc ogranicze,
lecz przez szeroki spoeczny ruch abstynencja.
Wrd gorcych sporw o ruch drogowy czy ksieczki kontrolne nie
zapominano jednak o kontrowersjach ekonomicznych. Podczas kampanii
wyborczej 1956 r. wysuny si one na pierwszy plan, zwaszcza w agitacji
prawicy. Partie buruazyjne  prawica i Partia Ludowa  zbliyy si do
siebie i podjy wsplny atak na rzd, szczeglnie krytykujc wysokie podat-
ki, tani kredyt, regulacj budownictwa, ograniczenie prywatnej inicjatywy,
sowem ekonomiczn dyktatur". Atakom tym rzd przeciwstawia swe
osignicia w zakresie polityki penego zatrudnienia i polityki socjalnej.
Walka wyborcza toczya si na amach prasy, na zebraniach. Wykorzy-
stano w peni rodki masowego przekazu  radio i telewizj. Do gosu
doszli po obu stronach modzi", mniej skonni do umiaru i kompromisw,
co nadawao kampanii wyborczej szczeglnie zacieky charakter.
W wyniku wyborw nastpio dalsze przesunicie na prawo  po
raz pierwszy od 1928 r. w riksdagu utworzya si buruazyjna wikszo.
Komunistom przyby jeden mandat.
Partia Komunistyczna w 1953 r. krytycznie ocenia dotychczasow lini
polityczn, nie odpowiadajc warunkom szwedzkim, i skoncentrowaa
swe wysiki na walce o jedno si klasy robotniczej. XVI Zjazd KP
Szwecji, w kwietniu tego roku, uchwali program, w ktrym nakreli
szwedzk drog do socjalizmu, podtrzymujc wysunit ju w 1944 r. tez
o moliwoci pokojowego przejcia Szwecji od kapitalizmu do socjalizmu.
Radykalny program kontynuowania reform socjalnych i obrona interesw
pracujcych jednay komunistom zwolennikw wrd robotnikw i inteli-
gencji, rozczarowanych polityk rzdu.
Wynik wyborw wpyn na stanowisko Zwizku Chopskiego, ju
402
od 1955 r. wykazujcego tendencj do wycofania si z koalicji. Narastay
wiec rozbienoci w onie rzdu, ktre w 1957 r. doprowadziy do powa-
nego kryzysu politycznego.
Poraka w kolejnych wyborach w 1952 i 1956 r. skonia Parti
Socjaldemokratyczn do bardziej radykalnej polityki reform. Rezygnujc
z szukania kompromisw z partiami prawicowymi podjto bardzo kontro-
wersyjn spraw wprowadzenia powszechnych, obowizkowych emerytur
za wysug lat. Po latach 1951  1956, kiedy rzd unika dalej idcych re-
form, byo to wyrane przejcie do nowej, aktywnej polityki socjalnej,
ktra miaa przywrci socjaldemokratom zaufanie szerokich mas ludnoci.
System zabezpieczenia materialnego na staro by w Szwec:i bard/o
Plakat socjaldemokratyczny z okresu kampanii o re-
form systemu emerytalnego w  1958 r. Na plakacie
robotnik  przemysu  metalurgicznego  z  Norrtalja
403
zoony. Wielu urzdnikw i wikszo robotnikw nie miaa prawa do
adnych emerytur, poprzestajc na rentach starczych, mimo podwyki
pokrywajcych bardzo ograniczony zasb potrzeb. W miar wzrostu
oglnego dobrobytu sytuacja ta budzia coraz wiksze niezadowolenie.
Rzd powierzy przygotowanie projektu reformy emerytalnej specjalnej
komisji, ktra w 1957 r. przedstawia swoje wnioski. Zdaniem jej renty
starcze winny by sukcesywnie podnoszone, tak by w 1968 r. wynosiy
3600 koron rocznie dla osoby samotnej, a 5400 koron dla rencisty posia-
dajcego wspmaonka. Decyzja w tej sprawie zapada na sesji riksdagu
w 1958 r. Na temat dodatkowych emerytur w samej komisji przygoto-
wawczej ujawniy si ju powane rnice zda. Wikszo opowiedziaa
si za stanowiskiem reprezentowanym przez socjaldemokratw, komunistw
oraz zwizki zawodowe, postulujc ustanowienie powszechnych, obowiz-
kowych emerytur dodatkowych, w skrcie zwanych ATP (alman tilldggs-
pensiori).
Przeciwko temu wystpiy Zwizek Chopski, prawica i Partia Ludowa.
Przedmiot sporu stanowia sprawa obligatoryjnoci i wynikajcych z niej
obcie pracodawcw. Zwizek Chopski proponowa pen dobrowolno
w zakresie zabezpieczenia materialnego na staro oraz przerzucenie kosz-
tw na samych pracownikw. Kady obywatel wedle swej woli podpisy-
waby polis ubezpieczeniow na staro, na oglnych zasadach ubezpie-
cze. W tym samym kierunku zmierza projekt pozostaych partii.
W dyskusji, jaka rozgorzaa wok problemu emerytur, znw zarzucano
socjaldemokratom, i chc stosowa niedopuszczalny przymus i ogranicza
wolno dziaania obywateli. Szczeglnie drobni przedsibiorcy obawiali
si kosztw zwizanych z wpatami na fundusz emerytalny. Wielki kapita
niechtnie widzia wzmocnienie pozycji ekonomicznej pastwa przez od-
danie do jego dyspozycji powanych sum, wzrastajcych z roku na rok.
Ludno pracujca opowiadaa si w wikszoci za projektem komisji,
zapewniajcym jej najlepsze warunki zabezpieczenia na staro.
Z inicjatywy Bertila Ohlina, przywdcy Partii Ludowej, ktr popary
Zwizek Chopski i prawica, odbyo si 13 padziernika 1957 r. powszechne
referendum; spoeczestwo miao si wypowiedzie za jednym z trzech
projektw. W gosowaniu wzio udzia 72% uprawnionych, z czego 46%
poparo projekt socjaldemokratw. Projekt ten, popierany przez komu-
nistw, nie cieszy si uznaniem wrd najniej zarabiajcych: robotnikw
rolnych, marynarzy, robotnikw komunalnych, ktrzy uwaali, i uprzy-
wilejowuje on urzdnikw i robotnikw wielkoprzemysowych.
W okresie referendum koalicja rzdowa ulega rozbiciu; odmienne
stanowisko w sprawie emerytur uniemoliwio dalsz wspprac socjal-
404
demokratw i Zwizku Chopskiego  od 1958 r. oficjalnie ju zwanego
Parti Centrum. Po nieudanych prbach powoania rzdu koalicyjnego
z wyczeniem socjaldemokratw Tage Erlander w padzierniku utworzy
nowy gabinet socjaldemokratyczny, ktry zapowiedzia kontynuacj do-
tychczasowej polityki: wprowadzenie emerytur, zabezpieczenie penego
zatrudnienia, zabezpieczenie potencjau obronnego kraju, stabilizacj wa-
luty, zwikszanie budownictwa mieszkaniowego, dalsz demokratyzacj
nauczania. Obsada najwaniejszych resortw pozostaa nie zmieniona:
Osten Unden zachowa tek ministra spraw zagranicznych, a Gunnar
Strang w dalszym cigu kierowa polityk finansow. Resort spraw socjal-
nych przeszed w rce Torstena Nilssona.
Jemu to wanie przypa miao w udziale opracowanie rzdowego
projektu emerytur w celu przedstawienia go riksdagowi. Sformuowany
zosta zgodnie z dawnym projektem socjaldemokratycznej wikszoci w ko-
misji przygotowawczej, z niewielkimi tylko zmianami. Rzd liczy na r-
nice zda nie tylko midzy rnymi partiami opozycyjnymi, ale nawet
w onie poszczeglnych partii. Erlander uprzedzi posw, e odrzucenie
rzdowego projektu pocignie za sob rozwizanie Izby Drugiej i rozpi-
sanie nowych wyborw. Mimo takich naciskw projekt rzdowy upad
117 gosami przeciw 111. Za projektem gosowali socjaldemokraci i komu-
nici oraz dwch posw z innych partii.
Zgodnie z zapowiedzi rzd rozwiza riksdag i ogosi nowe wybory.
By to trzeci tego rodzaju wypadek w historii Szwecji: w 1887 r. przy-
czyn rozwizania riksdagu bya sprawa ce, w 1914 r.  sprawa obrony.
Kampania poprzedzajca nadzwyczajne wybory, ktre miay si odby
w czerwcu 1958 r., zostaa wykorzystana przez opozycj do atakw na
finansow polityk rzdu. Strangowi zarzucano, i budet pastwowy jest
niezrwnowaony, w nastpstwie czego wzrasta zaduenie kraju. Dug
pastwowy w latach 19451960 podnis si z 11,5 mld koron do 20,7
mld. Prawica postulowaa wprowadzenie systemu oszczdnoci, jedno-
czenie domagajc si obnienia podatkw. Obiektem krytyki byy midzy
innymi dodatki na dzieci posiadajce oboje rodzicw.
Nadzwyczajne wybory ukazay niewielki wzrost popularnoci rzdzcej
partii. Po raz pierwszy od zakoczenia wojny socjaldemokraci zwikszyli
ilo mandatw ze 106 do 111. Razem z komunistami dysponowali 115
gosami  przewodniczcy izby, wybierany spord czonkw najwikszej
frakcji, nie mia prawa gosu. Bya to poowa wszystkich gosw. Wzmoc-
nia si nieco partia prawicy, wzro so znaczenie Centrum (dawnego Zwizku
Chopskiego), porak natomiast poniosa Partia Ludowa.
Taki ukad si w Izbie Drugiej nie rokowa perspektyw na rozwizanie
405
problemu emerytur. Kiedy w 1959 r. rzd przedoy riksdagowi nowy
projekt zabezpieczenia emerytalnego, jeszcze bardziej umiarkowany ni
ubiegoroczny, przeszed on zaledwie wikszoci jednego gosu. Dziki
temu powszechne, obowizkowe emerytury pracownicze weszy w ycie.
Przysugiway one po przekroczeniu 67 lat ycia i po wysudze 20 lat.
Wypata emerytur miaa si zacz w 1963 r., dochodzc do penych roz-
miarw w 1980 r. Fundusz emerytalny pozostawa w dyspozycji pastwa.
Postpowa ustawa o emeryturach przyczynia si do zwikszenia spoecz-
nego poparcia dla rzdu socjaldemokratw. Zrwnowaya ona w opinii
publicznej, czciowo przynajmniej, narastajce trudnoci ekonomiczne.
W 1958 r. zaznaczy si lekki spadek koniunktury, ktry pociga za sob
zwikszenie bezrobocia. Ju w styczniu 1958 r. notowano 59 tys. bezrobot-
nych. Oznaczao to niepowodzenie socjaldemokratycznej polityki penego
zatrudnienia. W tym samym czasie rolnictwo poczo dotkliwie odczuwa
skutki nadprodukcji.
W kocu lat pidziesitych na czoo zainteresowa politykw, ekono-
mistw, a take zwykych obywateli, wysuna si znowu sprawa podatkw.
Punktem wyjcia do dyskusji by stale utrzymujcy si deficyt pastwowy,
sigajcy 1,5 do 2 mld koron rocznie. Kiedy minister finansw przedstawi
projekt budetu na rok 1959, ktry zakada znaczn przewag wydatkw
nad dochodami, rozpocza si debata nad wprowadzeniem polityki oszczd-
nociowej. Opozycja mieszczaska nie bya jednak zgodna, jakie pozycje
winny by przede wszystkim zredukowane, tylko prawica opowiadaa si
np. za zniesieniem dodatkw na dzieci. W jesieni 1959 r. debata budetowa
wesza w stadium kulminacyjne, kiedy okazao si, e na rok 1960/61
rzd przewiduje deficyt w wysokoci 2,2 mld koron. Grozio to inflacj
i zachwianiem waluty. Partie prawicowe przedstawiy wsplny projekt
oszczdnoci, zawierajcy propozycje zniesienia subwencji mieszkaniowych
i zwolnienia tempa podwyszania rent. Rzd, nie odrzucajc tego projektu,
stwierdzi, e proponowane posunicia nie wystarcz do zrwnowaenia
budetu pastwowego i wystpi z wnioskiem o ustanowienie 4-procento-
wego podatku obrotowego, ktry zwikszyby dochody skarbu o 1,4 mld
koron. Ju wczeniej rzd podwyszy podatki porednie. W zamian za-
mierzano obniy podatki od dochodw rodzin wielodzietnych i nisko
zarabiajcych.
Przeciw nowemu podatkowi obrotowemu wystpiy wszystkie partie,
od prawicy po komunistyczn lewic. Komunici, a take kierownictwo
zwizkw zawodowych uwaali, e podatek obrotowy przyczyni si do
wzrostu cen artykuw masowego spoycia. Wniosek rzdowy upad
w Izbie Drugiej. Dopiero przy cznym gosowaniu obu izb komunici
406
oddali swe gosy za projektem budetu, ktry przewidywa ustanowienie
podatku obrotowego, aby nie dopuci do upadku rzdu, na co powanie
liczyy partie mieszczaskie. Dziki nowemu podatkowi budet na rok 1960 /
61 zosta zrwnowaony.
Wybory w 1960 r., mimo zaciekych atakw na Parti Socjaldemokra-
tyczn, przyniosy jej dalsze wzmocnienie. W wyborach tych uczestniczya
rekordowa liczba wyborcw  85,6%. Dowodzio to wielkiej aktywizacji
politycznej spoeczestwa szwedzkiego. Po raz pierwszy od lat partie bur-
uazyjne uzyskay mniej ni 50% gosw (47,7%).
Dziki nowemu sukcesowi wyborczemu pozycja rzdu Tage Erlandera
zostaa wzmocniona. Kontynuowa on dalej polityk umiarkowanych
reform, ktre powoli zmieniay oblicze kraju, przyczyniajc si do zmniej-
szania cigle jeszcze duych dysproporcji spoecznych. Oddzielenie kocioa
od pastwa dokonane w 1960 r., ustanowienie rwnej pacy za rwn prac
(1962), dziewicioletnia szkoa elementarna (1962), przeduenie urlopw
do 4 tygodni (1963), podwyszenie dodatkw na dzieci do 550 koron 
oto najwaniejsze osignicia lat nastpnych. Rzd nie zrezygnowa rwnie
z dotychczasowej polityki ekonomicznej: utrzymujc kontrol nad mono-
polami, zachowujc wysokie podatki (podatek obrotowy zosta podniesiony
do 6,4%), pastwo dysponowao funduszami na stale zwikszany fundusz
socjalny oraz na rozbudow potencjau obronnego.
Decyzja niebrania udziau w adnych sojuszach o charakterze militar-
nym, podjta w chwili zakoczenia II wojny wiatowej, ktr zgodnie
popieray wszystkie kierunki polityczne, bya konsekwentnie realizowana
przez kolejne rzdy. Neutralno Szwecji bya jednak rna od neutralnoci
typu szwajcarskiego. Podobnie jak po I wojnie wiatowej, Szwecja nie za-
mierzaa pozosta na uboczu problemw midzynarodowych, wic si
z pastwami zachodnimi, przede wszystkim na gruncie wsppracy ekono-
micznej. Poza dziaalnoci w ONZ (od 1946 r.) Szwecja przystpia do
planu Marshalla (1948), Organizacji Europejskiej Wsppracy Gospodar-
czej (1948) i Rady Europejskiej (1949). Szwedzi uczestniczyli w midzy-
narodowych komisjach w Korei (1953), na rodkowym Wschodzie (1956
1967), w Kongo (1960-1964) i na Cyprze (1964).
Napicie midzy Wschodem i Zachodem, ktre rycho przeobrazio
si w zimn wojn", wywaro take pitno na polityce szwedzkiej.
Stosunki z ZSRR ulegy pogorszeniu; doszo do kilku incydentw. Osa-
bieniu ulegy kontakty handlowe, bardzo ywe bezporednio po wojnie.
W 1945 r. rzd szwedzki zawar umow handlow z Polsk, a w roku na-
stpnym bardzo szerok umow z ZSRR na dostawy na warunkach kredy-
407
towych. Obie te umowy cigny na ministra handlu Gunnara Myrdala
ostr krytyk prawicy, powodujc jego dymisj w 1947 r.
Realizujc polityk neutralnoci i niewizania si z blokami militar-
nymi, Szwecja pragna zacieni wizi midzy pastwami skandynawskimi.
Wszystkie partie opowiaday si jednomylnie za skandynawskim sojuszem
obronnym, ktry stanowiby przeciwwag wielkich blokw. Wiosn 1948 r.
rzd szwedzki wystpi z propozycjami wszczcia pertraktacji, napotka
wszake powane opory tak w Danii, jak i w Norwegii. Pertraktacje
prowadzone najpierw midzy rzdami, a nastpnie midzy delegacjami
parlamentw wykazay, e Norwegia i Dania zamierzaj zwiza si z za-
chodnim systemem wojskowym. W marcu 1949 r. oba pastwa przystpiy
do Paktu Atlantyckiego. W Szwecji rozlegy si gosy domagajce si
pjcia za przykadem skandynawskich ssiadek. Najbardziej zagorza
kampani za przystpieniem Szwecji do Paktu Atlantyckiego prowadzi
dziennik Dagens Nyheter". Riksdag atoli, poza Parti Ludow, by
zdecydowanie temu przeciwny. Poniewa zwizanie si Danii i Norwegii
z NATO uniemoliwio utworzenie sojuszu pastw skandynawskich, ogra-
niczono si do powoania w 1952 r. Rady Skandynawskiej, organu kon-
sultatywnego, zoonego z przedstawicieli rzdw i parlamentw. Do Rady
wchodziy Szwecja, Dania, Norwegia, Islandia, a od 1956 r. take Finlan-
dia. Rada zbiera si co roku, rozwaajc moliwoci zblienia w ramach
Skandynawii przez uatwienia komunikacji midzypastwowej, obnienie
taryf pocztowych i telekomunikacyjnych, pewne wsplne dziaania w za-
kresie opieki spoecznej, owiaty, rynku pracy itp.
Najwiksze znaczenie miaoby utworzenie skandynawskiej strefy wol-
nego handlu. Rozmowy na ten temat zostay przerwane, midzy innymi
dlatego, e zarysoway si perspektywy integracji ekonomicznej o szerszym
zasigu. W lipcu 1959 r. siedem pastw nie nalecych do Europejskiej
Wsplnoty Gospodarczej: Wielka Brytania, Portugalia, Austria, Dania,
Norwegia, Szwecja i Szwajcaria, podjo decyzj o utworzeniu Europej-
skiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA). W wyniku tego poro-
zumienia ca przemysowe midzy krajami nalecymi do EFTA zostay
stopniowo zniesione, i to w tempie szybszym, ni to zrazu przewidywano.
W 1961 r. do EFTA przystpia Finlandia. Cz pastw nalecych do
EFTA podjo jednoczenie starania o przyjcie do EWG i w Szwecji
w 1961 r. doszo do debaty, czy naley i w ich lady, czy te przynaleno
do EWG byaby sprzeczna z zasad nieangaowania w bloki. Prawica,
Partia Ludowa, i Zwizek Przemysowcw byy za penym przystpieniem
do EWG, socjaldemokraci i Partia Centrum opowiaday si za lunym
zwizkiem. W rzdzie, poza ministrem handlu Gunnarem Lange, wikszo
408
bya przeciwna bliskiemu wspdziaaniu z krajami EWG. W rezultacie
w  grudniu   1961   r.   Szwecja  zoya  podanie  o  przyjcie  na czonka
towarzyszcego.   Negatywne   stanowi-
sko  Francji  zadecydowao,  i adne
z pastw EFTA nie zostao wwczas
przyjte do EWG.
Spoeczestwo szwedzkie, podobnie
jak politycy wszystkich kierunkw,
wizao polityk niezalenoci z ko-
niecznoci zwikszania potencjau
obronnego kraju. Poza drobnymi
grupami pacyfistw nikt nie wysuwa
programu rozbrojenia, tak jak to mia-
o miejsce po I wojnie wiatowej.
Wzrost napicia w stosunkach mi-
dzynarodowych w okresie wojny ko-
reaskiej nie omin i Szwecji. Powo-
ano pod bro cz rezerwistw, zwi-
kszono zaopatrzenie armii. W 1952 r.
suba wojskowa zostaa przeduona
do 394 dni. Skutki wojennej histerii
i antyradzieckich nastrojw, wywoa-
nych wspomnianymi incydentami, day
si take odczu w oglnym klimacie
politycznym. W 1952 r. riksdag przy-
j ustaw o orodkach zapobiegania
przestpstwom przeciw pastwu. Da-
waa ona policji i prokuraturze prawo
wgldu w korespondencj, podsuchu
telefonicznego wobec osb podejrza-
nych o szpiegostwo i sabota. Areszt
tymczasowy zosta przeduony z 5
do 30 dni.
W nastpnych latach w zwizku
z modernizacj si zbrojnych wydat-
ki na wojsko ulegy zwikszeniu.
W 1958 r. wszystkie partie, z wyjtkiem komunistw, gosoway za
nowym planem obrony, oznaczajcym rozbudow lotnictwa kosztem
zmniejszenia wojsk ldowych. Budet wojskowy zosta ustalony na
2,7 mld koron. W 1963 r. podniesiono go do 3,5 mld; dopiero
My chcemy y"  demonstracja
modziey w Sztokholmie przeciw
zbrojeniom atomowym 24 V 1964 r.
409
w 1966 r. socjaldemokraci wystpili z propozycjami pewnych oszcz-
dnoci.
Problem kontrowersyjny stanowia kwestia wyposaenia armii w tak-
tyczn bro atomow. Od lat w parlamencie szwedzkim tocz si na ten
temat debaty. Prawica i Partia Centrum opowiadaj si za atomowym uzbro-
jeniem Szwecji, wrd socjaldemokratw i w Partii Ludowej zdania s po-
dzielone. Przeciwnikiem broni atomowej by sten Unden, ktry gorco
popar plan Rapackiego, a w 1961 r. na forum ONZ wystpi z proje-
ktem utworzenia klubu krajw nie posiadajcych broni atomowej (plan
Undena).
W spoeczestwie szwedzkim od 1958 r. rozwija si silny ruch przeciw
uzbrojeniu atomowemu. Zawizana w tym roku Grupa Dziaania przeciw
Szwedzkiej Bombie Atomowej (AMCA) skupia w swych szeregach pisarzy,
uczonych, dziaaczy kocioa i sekt religijnych. Manifestacje uliczne przeciw
broni atomowej gromadziy tysice ludzi, modziey i starszych.
Problem szwedzkiej broni atomowej pozostaje w zawieszeniu. W 1963 r.
Szwecja parafowaa ukad moskiewski o zakazie prb jdrowych.
GWNE KIERUNKI ROZWOJU KULTURY WSPӣCZESNEJ
Zblienie do problemw ycia wspczesnego i rozszerzenie krgu kon-
sumentw dbr kulturalnych  to dwie tendencje dominujce we wszyst-
kich dziedzinach kultury szwedzkiej w obecnym stuleciu.
W architekturze do pocztku lat dwudziestych hodowano nadal stylom
koca XIX w. Znalazy one wyraz w typowych budowlach z tego okresu,
wrd ktrych wypada wymieni Ratusz sztokholmski (Ragnar stberg,
18661945), Politechnik w Sztokholmie (Erik Lallerstedt 1914-1922),
koci Engelbrekta (Lars Wahlman 1906-1911), sd w Sztokholmie
(Carl Westman 1911  1915). Po roku 1920 pojawio si, a raczej powrcio,
upodobanie do bardziej rygorystycznych, klasycznych form architekto-
nicznych; styl ten reprezentowali wwczas przede wszystkim Ivar Teng-
bom, projektant Filharmonii Sztokholmskiej i Gunnar Asplund, twrca
Biblioteki Miejskiej w Sztokholmie.
Wanym impulsem dla szwedzkiej myli architektonicznej i urbanistycz-
nej bya wystawa wiatowa w Sztokholmie w 1930 r. Doszed wtedy do
gosu funkcjonalizm, jako nadrzdna zasada, obowizujca po dzie
dzisiejszy. Zarwno architektur, jak urbanistyk lat trzydziestych,
a take po II wojnie wiatowej, cechoway szczeglnie ambicja i miao
rozwiza.
Wspczesne malarstwo i rzeba rozwijay si w cisym zwizku z gw-
410
nymi prdami artystycznymi w Europie, w nikym stopniu zachowujc
odrbny, narodowy charakter. Ujawnio si to ju podczas wystawy
zorganizowanej w 1909 r. w Sztokholmie przez grup modych twrcw
pozostajcych bezporednio w krgu sztuki francuskiej, zwaszcza pod wpy-
wem ekspresjonistw.
Wrd modych wybija si indywidualnoci twrcz Isaac Griine-
wald. Jego autoportret z 1912 r. oraz dekoracje w sali lubw Ratusza
sztokholmskiego wskazyway nowe drogi rozwoju malarstwa. Do tej grupy
naleeli te Leander Engstrom, Tor Bjurstrm, Sigrid Hjerten.
Na przeomie drugiej i trzeciej dekady XX w. zaznaczyy si do
silne tendencje do eksperymentw inspirowanych przez kubizm. Naj-
ciekawsze prby byy dzieem Yikinga Eggelinga (18801925). Jedna z jego
figuratywnych sekwencji Symfonia Diagonalna posuya jako podstawa
filmu, nakrconego w 1921 r., jednego z pierwszych filmw abstrakcyjnych.
Futuryzm szwedzki reprezentowa Gsta Adrian Nilsson, a abstrakcjonizm
Blane Reiter.
Brak wielkiej indywidualnoci, ktra by zaciya nad rodowiskiem
plastycznym, narzucajc swj obraz rzeczywistoci i wprowadzajc nowe
rozwizania artystyczne, wpyn na rnorodno nurtw we wspczesnej
sztuce szwedzkiej. Patos cechuje malarstwo Very Nilsson i Siri Dekert,
wizjonerski romantyzm bije z pcien Carla Kylberga. Lirykiem mona
nazwa Ivana Ivarsona. artobliwe i dowcipne s obrazy Ragnara Sand-
berga. Wielu artystw poprzez swe malarstwo angaowao si spoecznie
i politycznie; wspomnie trzeba o obrazach z wojny domowej w Hiszpanii
Nilsa Nilssona, o ptnach Albina Amelina powiconych yciu prole-
tariatu.
Obraz literatury szwedzkiej naszego stulecia jest skomplikowany;
zoyy si na zrnicowane prdy artystyczne, kierunki ideowe i indy-
widualnoci twrcze, nie pozwalajce si zawrze w ramach podziaw
chronologicznych. Starsi, modsi i najmodsi wnosili wartoci, okrelone
przez ich dowiadczenie zewntrzne i wewntrzne, a take przez wpywy
aktualnych tendencji ideowo-artystycznych na wiecie.
Najstarsi  to scharakteryzowani ju wybitni twrcy, ktrzy w latach
dziewidziesitych ubiegego wieku utrwalili sw pozycj literackich auto-
rytetw : Heidenstam, Levertin, Karlfeldt, Frding, Lagerlf. Po nich dosza
do gosu generacja urodzonych midzy 1865 a 1875 r., wrd ktrej byli
na rwni reprezentowani pisarze, skaniajcy si ku realizmowi: Henning
Berger (18721924), bliski form Teodorowi Dreiserowi, Ernst Didring
(18681931), epicki piewca nowej Szwecji epoki industrializacji, Albert
Engstrom (18691940), czcy w utworach powiconych dziwnym lu-
411
dziom o oczach koloru morza skonnoci do realizmu z elementami nacjo-
nalizmu, jak te symbolici: Axel Wallengren (18651896), Ode Balten
(pseudonim Pera Freudenthala, 18751954).
Najgoniejszy pisarz tej generacji Hjalmar Sderberg (18691941),
autor znanych powieci Modo Martina Bircksa (Martin Bircks ungdom,
1901), Doktor Glas (1905), sztuk teatralnych (Gwiazda wieczoru 
Aftonsjarnan, 1911), we wczesnych utworach przeciwstawia si fantastyce
w literaturze. Wnikliwy i gboki obserwator ycia wspczesnego, pniej
zbliy si do symbolistw. Jego dziea s apoteoz radoci ycia, wi
intelektualny sceptycyzm z penym wyrozumiaoci i ciepa stosunkiem do
ludzi.
Wpyw Sderberga na literatur szwedzk, zwaszcza lat dwudziestych,
by bardzo duy; przyczyni si on do powstania kierunku okrelanego
jako flaneur i ostro krytykowanego przez modszych, reprezentujcych
wspczesny realizm.
Modsi"  pokolenie lat osiemdziesitych  po raz pierwszy zabrali
gos w przededniu I wojny wiatowej. Proklamowaniem nowego programu
ideowo-artystycznego by utwr Sigfrida Siwertza (ur. 1882) zatytuowany
En flanr, zrywajcy z idyllicznym, bezkonfliktowym widzeniem rzeczy-
wistoci spoecznej. Wyrs on z klimatu intelektualnego tych lat, brze-
miennych w wydarzenia zmuszajce literatur do wyjcia z izolacji i do
konfrontacji z brutaln prawd niesion przez ycie. Pisarze stali wobec
problemw stworzonych przez postp techniczny, rozwj przemysu,
przemiany spoeczne; one to przede wszystkim koncentroway uwag,
przesuwajc na plan drugi zagadnienia psychiki ludzi, ich intymnego wiata.
Nastpi nawrt realizmu i rozkwit powieci spoecznej. Dodajmy, e sam
Siwertz wbrew temu, co gosi w En flanr, w nastpnych dzieach zacho-
wa daleki, nacechowany pesymistyczn rezerw stosunek do rzeczywistoci
spoecznej.
Gustav Hellstrm (18821953) rozpocz sw pisarsk karier jako
korespondent prasowy w Londynie przed 1914 r., a uzyskane podczas
pobytu w Anglii dowiadczenie pozwolio mu lepiej oceni rzeczywisto
spoeczn we wasnym kraju. Ogoszona w 1927 r. powie zawiera literack
analiz spoeczestwa szwedzkiego w cigu prawie stulecia.
Aktywna postawa wobec ycia skaniaa wielu ludzi pira do bez-
poredniego spoecznego zaangaowania. Pisarka Elin Wagner (1882
1949), druga kobieta, ktra zostaa czonkiem Akademii, bya gorc sufra-
ystk; w 1918 r. ukazaa si jej najgoniejsza powie Asa Hanna. Dzie-
em tej pisarki jest znana biografia Selmy Lagerlf.
Pracy ludzkiej powicili sw twrczo pisarze zwani proletariackimi,
412
cho to okrelenie moe myli w ocenie ich postawy spoecznej. Nie jest
to bowiem literatura walki klas, ale typowa dla okresu rozwoju kapitalizmu
epika, opiewajca patos industrializacji, zmagania si z przyrod, sawica
postp techniki i ducha inicjatywy. Najwybitniejszym przedstawicielem
tego kierunku by Gustav Hedenvind (ur. 1880). Nieco inaczej patrzy na
wiat przemysowy Martin Koch (18821940), autor szkicu o strajku
w Sundsvall (1879) i powieci Robotnicy (Arbetarna, 1912).
W grniczej scenerii Bergslagen toczy si akcja wielu powieci Hjalmara
Bergmana (18831931), najmielszego, najwybitniejszego pisarza pokole-
nia lat osiemdziesitych. Inaczej ni autor Doktora Glasa zacz on od
symbolizmu, aby powoli zbliy si do nurtu realistycznego. Dziea jego
zawieraj bogaty adunek prawdy o Szwecji XX wieku, wykraczajc poza
szczegowy, powierzchowny opis realiw ycia spoecznego.
Realistyczne tendencje objy rwnie poezj: dowodem tego utwory
Andersa Osterlinga, Bo Bergmana i innych, mniejszej rangi poetw. Wrd
modszych realizm cechuje twrczo Karla Asplunda (ur. 1890), Gunnara
Mascoll Silfverstolpe (1893-1942), Stena Selandera (1891-1957). Rewolu-
cyjn poezj reprezentowali Da Andersson (18881920), Ragnar Jandel
(1895-1939), Harriet Lowenhielm (1887-1918) i Birger Sjberg (1885-
1929).
Obok realistycznego nurtu poezji rozwija si kierunek stanowicy
kontynuacj symbolizmu, daleki od wspczesnego ycia i jego problemw.
Zwizane z nim s przede wszystkim nazwiska Yilhelma Ekelunda (1880
1949) czy Bertila Malmberga (1889-1958).
Ponad tymi kierunkami pozostawa Par Lagerkvist, ktry przez kilka-
dziesit lat silnie oddziaywa na literatur szwedzk. Niezaleny, odwany
umys i wybitny talent zapewniy mu znaczny autorytet moralny i arty-
styczny. Jego twrczo obejmujca rne formy: poezje, dramaty, utwory
proz, powicona sytuacji czowieka we wspczesnym wiecie, przyniosa
mu w 1952 r. nagrod Nobla. Wiele dzie Lageruista otwierao nowe pers-
pektywy przed literatur; ogoszony w 1913 r. pamflet stanowi krytyczne
rozliczenie si z realizmem XIX w. oraz impresjonizmem; trzy lata pniej
ukaza si zbir poezji torujcy drog modernizmowi. Moralne zaangao-
wanie po stronie elementarnych wartoci humanistycznych nie pozwolio
mu by obojtnym wobec dowiadcze, jakie ludzkoci nis faszyzm.
W ogoszonym w 1933 r. utworze Kat (Bodelri) demaskowa faszyzm,
wskazujc na jego zwizki ze redniowiecznym kultem mierci; temat
ten suy mu za podstaw gbokich rozwaa nad rol za w wiecie.
Protestem przeciw faszyzmowi jest te pierwsza powie Lagerkvista Karzel
(Dvdrgen), opublikowana w 1944 r. Pniejsze powieci o tematyce reli-
413
gijnej: Barabasz (1950), Sybilla (1956) s powicone nurtujcemu artyst
problemowi cierania si dobra i za.
Kolejne pokolenie pisarzy i poetw, debiutujcych ju po I wojnie
wiatowej, czerpao natchnienie swego buntu przeciw starym" z lektury
Marksa i Freuda. Najwybitniejszym z tej generacji by Eric Blomberg
(ur. 1894), w swych poezjach daremnie prbujcy godzi poczucie samot-
noci z poszukiwaniem wizi miedzy ludmi, ktrzy wszyscy s mieszka-
cami jednej ziemi.
Ideologiczn lewic reprezentowali Arnold Ljungdal (ur. 1901), piewca
rewolucji socjalnej, oraz tragicznie zmara Karin Boye (19001941).
Samobjstwo jej poprzedzi utwr Kallocain, w ktrym odmalowaa obraz
przyszoci, stanowicej jaskrawe zaprzeczenie marze o wolnoci, rwnoci
i sprawiedliwoci.
Wan rol w wiecie literatury odgrywaa grupa poetycka Fem Unga
(piciu modych), ktrej przewodzi Artur Lunduist (ur. 1906). Surrealizm,
poezj eksperymentaln uprawia Gunnar Ekelf (ur. 1907). Wielk po-
pularno zyskaa twrczo Harry Martinsona (ur. 1904), powicona
czowiekowi wyrwanemu ze rodowiska. W 1956 r. ukaza si cykl jego
poematw, ktrego tematem jest czowiek wobec kosmosu.
Nastroje pesymizmu, beznadziejnoci, nihilizmu, ywe wrd modych
twrcw debiutujcych w czasie II wojny wiatowej, wyraa w swych
poezjach Erik Lindgren. Zbir Czowiek bez drogi (Mannen utan vdge,
1942) zosta uznany za rewelacj. W przeciwiestwie do modych, starsi,
pod wpywem dowiadcze wojny, skaniali si ku czynnemu zaangao-
waniu spoecznemu.
Charakterystycznym rysem literatury szwedzkiej ostatniego pwiecza
jest przewaga form poetyckich nad proz. Ta ostatnia najwiksze osigni-
cia posiada w dziedzinie tzw. literatury proletariackiej, ludowej. Do tego
nurtu naley twrczo Yilhelma Moberga, autora epickich powieci
o emigrantach.
Gatunek powieci eksperymentalnej, psychologicznej reprezentuje Olle
Hedberg. Gorcy przeciwnik neutralnoci Szwecji podczas wojny, da wyraz
swym przekonaniom w powieci Krilon (19411943). W powojennej twr-
czoci szed on drogami wyznaczonymi w literaturze wiatowej przez
Prousta i Tomasza Manna.
Najblisza literaturze sztuka teatralna przesza w biecym stuleciu
gbokie metamorfozy. Teatr na progu XX w. by teatrem aktora. Nowe
tendencje, cho sformuowane wyranie ju okoo 1900 r., bardzo powoli
toroway sobie drog. Pionierami ich byli Per Lindberg oraz Olof Molan-
der. Oni to, kierujc teatrami w Gteborgu i Sztokholmie, zmierzali do na-
414
dania spektaklowi nowoczesnego, jednolitego charakteru, traktujc go jako
artystyczn cao, obejmujc obok gry aktorw scenografi, wiato itp.
Wanym wydarzeniem w yciu teatralnym byo otwarcie w 1911 r.
w Sztokholmie kameralnego teatru Intima Theatern; twrc tej sceny
wzorowanej na teatrze Maxa Reinhardta w Berlinie by Gustav Collijn.
Na deskach tego teatru rozpoczyna sw karier wybitny aktor Lars
Hansson.
Szwedzkie ycie teatralne koncentrowao si w Sztokholmie, cho
rozwiny si poza tym take orodki prowincjonalne, zwaszcza w Gte-
borgu i Malmo. Du rol odgryway teatry objazdowe.
Ta krtka charakterystyka najwaniejszych osigni kultury szwedz-
kiej wystarczy, by stwierdzi, e w tradycyjnych dziedzinach sztuki Szwedzi
do poowy XX w. nie wnieli wielu nowych wartoci do kultury wiatowej.
Refleksja ta w rwnym stopniu dotyczy muzyki, gdzie odnotowa wypadnie
trzy nazwiska kompozytorw: Andreasa Hallena (18461925), reprezen-
tujcego wagnerowski dramat muzyczny, Emila Sjgrena (18531918),
uwaanego za najwybitniejszego ze skandynawskich romantykw, i Tora
Aulina (1866-1914).
Inaczej przedstawia si wkad twrczoci szwedzkiej na polu kinemato-
grafii. Ruchome obrazy" znane byy w Szwecji ju w kocu XIX w.;
28 czerwca 1896 r. w Malmo pokazano po raz pierwszy film Lumiere'w,
wkrtce potem odby si w Sztokholmie pokaz filmu amerykaskiego.
Pocztki kinematografii szwedzkiej wi si z wystaw w Sztokholmie
w 1897 r.; fotograf Numa Peterson otrzyma wwczas zezwolenie na filmo-
wanie wystawy i demonstrowanie filmw. Pierwszym obrazem utrwalonym
na tamie filmowej byo przybycie krla Oskara II na wystaw; wieczorem
tego dnia dwr oglda to wydarzenie w postaci filmu.
Mino wszake jeszcze kilkanacie lat, zanim pierwsze przedsibior-
stwo filmowe, Svenska Biografteatern, kierowane przez Charlesa Ma-
gnussona, nakrcio film fabularny: Regina von Emmeritz (1910). Tematem
filmu bya prba zamachu na Gustawa Adolfa w 1631 r. Spord aktorw
zaangaowanych do Reginy dwaj na zawsze zwizali si z filmem, i to nie
jako odtwrcy rl, ale jako reyserzy, zyskujc wiatow saw. Yictor
Sjstr'm, twrca Ingeborgi Holm (1913), pierwszego szwedzkiego filmu
o walorach artystycznych, odnis wielki sukces filmem opartym na po-
wieci Ibsena. Jego Dziewczta z Stormyrtorpet (1917), wedug opowiadania
Sehny Lagerlof, zdobyy znaczn popularno nie tylko w Szwecji, ale
i w Stanach Zjednoczonych. Film Wagon widmo, nakrcony take wedug
opowiadania pisarki, jest uznany za wyraz indywidualnego, poetyckiego
stylu filmowego, wyrosego ze szwedzkiego klimatu kulturowego.
415
Do twrczoci Selmy Lagerlf siga take Mauritz Stiller. Skarb pana
Arne (1919), opowie zimowa rozgrywajca si w piknej renesansowej
scenerii, pena poezji i fantastyki, stanowi jedno z najwikszych osigni
filmu niemego. Ukoronowaniem szwedzkiego okresu twrczoci Stillera
byo nakrcenie filmu na podstawie Gosty Berlinga, z Gret Garbo w roli
gwnej. Film ten otwar wielkiej aktorce drog wiatowej kariery.
W poowie lat dwudziestych Sjstrom i Stiller przenieli si do Holly-
wood. Szwedzka kinematografia przeywaa okres duych trudnoci, spo-
wodowanych konkurencj filmu amerykaskiego i niemieckiego. Najwy-
bitniejszym twrc okresu midzywojennego by Gustav Molander; jego
dzieem jest Jedna noc, pierwszy artystyczny film dwikowy (1931).
Odrodzenie filmu szwedzkiego nastpio podczas II wojny wiatowej.
W 1940 r. Anders Henriksson nakrci peen dramatycznego napicia film
Zbrodnia, bdcy wyrazem protestu przeciw totalitaryzmowi. Do gosu
doszli modsi, ambitni, zaangaowani twrcy: Alf Sjberg, Arne Sucks-
dorff, Ingmar Bergman.
Film Sjberga Hits wedug scenariusza Bergmana wyrs z potpienia
faszyzmu i sta si wydarzeniem artystycznym. W pniejszych swych
filmach reyser podejmowa najczciej odwieczny temat samotnoci i bez-
bronnoci czowieka. Jego Panna Julia, wedug dramatu Strindberga, uzys-
kaa w 1951 r. nagrod w Cannes.
Bergman debiutowa jako reyser w 1945 r. filmem Kryzys, jak wszystkie
jego dziea pozornie odlegym od aktualnych problemw politycznych i spo-
ecznych, w rzeczywistoci cile z nimi zwizanym. Zronity z szwedzk
tradycj intelektualn w sztuce filmowej, nawizywa do klimatu wielkiej
XIX-wiecznej literatury skandynawskiej, bliski w swym naturalizmie i sym-
bolizmie Strindbergowi. Trudne i pikne filmy Bergmana: Wieczr kugla-
rzy (1953), Umiech nocy (1955), Sidma piecz (1957), Tam gdzie rosn
poziomki (1958), reprezentujc indywidualny styl i wyraajc osobiste
niepokoje artysty, stworzyy podstawy nowej szwedzkiej szkoy filmowej.
416
WSKAZWKI BIBLIOGRAFICZNE

STUDIOWANIE historii Szwecji dla czy-
telnika wadajcego jzykiem polskim jest nie tylko trudne, ale wrcz
niemoliwe. Tumaczenie Dziejw Szwecji Ingvara Anderssona (Warsza-
wa 1967), uprzednio ju wydanych po rosyjsku, niemiecku i angielsku,
byo pierwsz, najpowaniejsz prb udostpnienia w Polsce historii
naszych pnocnych ssiadw. Ostatnio ukazaa si ksika Tadeusza
Cielaka (Szwecja. Z dziejw XIX i XX wieku, Pozna 1969), obejmujca
przegld najwaniejszych wydarze historii Szwecji minionego stulecia
i naszego wieku, ze szczeglnym uwzgldnieniem stosunkw polsko-
-szwedzkich. W popularnej serii Wiedzy Powszechnej", noszcej raczej
charakter przewodnikw turystycznych, ukaza si tom Szwecja, pira
Jerzego Szewczyka. Jest to poyteczne wprowadzenie do geografii, historii
kultury i stosunkw spoecznych.
Historycy polscy od dawna zajmowali si kontaktami polsko-szwedz-
kimi, a take wewntrznymi dziejami Szwecji, tu jednak w zakresie do
skromnym. Mona wymieni zaledwie kilka opracowa (nie liczc specjali-
stycznych artykuw): Wadysawa Konopczyskiego Polska a Szwecja
od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczypospolitej 16601795 (Warszawa
1924), tego autora Kwestia batycka do XX w. (Gdask 1947); Mariana
Maowista Handel zagraniczny Sztokholmu i polityka zewntrzna Szwecji
od 1471 do 1503 (Warszawa 1935); Stanisawa Piekarczyka Studia nad
rozwojem struktury spoleczno-gospodarczej wczesnoredniowiecznej Szwecji
(Warszawa 1962) oraz O spoeczestwie i religii w Skandynawii VIIIXI w.
(Warszawa 1963); Mariana Adamusa Tajemnice sag i run (Wrocaw
1970).
We wszystkich prawie opracowaniach dziejw powszechnych wydanych
po polsku, i to zarwno historii, historii literatury, sztuki, muzyki czy
filozofii, znajdzie te czytelnik partie powicone Szwecji. S one, oczy-

417
wicie, podporzdkowane oglnemu tokowi wykadu, omwione raczej
z punktu widzenia wpywu szwedzkich wydarze na dzieje oglnoeuro-
pejskie.
W jzyku szwedzkim podstawowa wiedza o historii kraju zawarta jest
w dziesiciotomowej Den svenska historien (Sztokholm 19661968).
W cigu niespena dwu lat opublikowano plon pracy ponad stuosobowego
zespou. Redaktorzy tego wielkiego dziea: profesorowie Jerker Rosen
i Ste Carlsson s te autorami nieco wczeniej wydanego podrcznika
uniwersyteckiego Svensk historia, t. III (Sztokholm 1961  1962).
Den svenska historien, obok potoczystego wykadu, zawiera te osobno
wydzielone partie, referujce dyskusje naukowe i sporne problemy, obszerne
rozdziay powicone kulturze, niezwykle bogat opraw ilustracyjn.
Jest to dzieo niemal doskonae, stanowice dzi ostatnie sowo szwedzkiej
nauki historycznej, miao te istotny wpyw na wiele opisw, a nawet
i ocen zawartych w tej ksice.
Z innych, starszych i na pewno mniej ju dzi wartociowych oglnych
opracowa historii Szwecji naley wymieni czternastotomow Sveriges
historia till vara dagar, wyd. przez E. Hildebranda i L. Stavenowa (Sztok-
holm 1919-1944).
Przedmiotem odrbnych, czsto wielotomowych serii wydawniczych
s te poszczeglne dziedziny ycia spoecznego. Od 1952 r. ukazuje si
Den svenska utrikespolitikens historia, przedstawiajca zarys polityki
zagranicznej od zarania dziejw po wspczesno. Podobny charakter
ma seria Den svenska arbetarklassens historia; Svenska folkets historia;
Svenska kyrkans historia; Sveriges riksdag; Sveriges riksbank. Istniej
poza tym opracowania, bdce dzieem jednego lub kilku autorw: zarys
historii gospodarczej E. F. Heckschera, Sveriges ekonomiska historia frdn
Gustav Vasa (1949); E. Ingers, A. Eskerd, S. Carlsson: Bonden i svensk
historia, 1.1III (Sztokholm 1948  1956)  opracowanie dziejw chopw
szwedzkich; historia szwedzkiego parlamentaryzmu pira O. Nymana
(Parlamentarism i Sverige, 1950), dzieje polityczne C. T. Odhnera (Sveriges
politiska historia).
Podstawowe wprowadzenie do bada nad historia Szwecji stanowi
kilkakrotnie wznawiana praca Samuela E. Bringa: Bibliografisk handbok
till Sveriges historia; szczegowe bibliografie: Kristiana Setterwalla
(Svensk histosk bibliografi, tomy 1771-1784, 1875-1900, 1901-1920),
a take bibliografia drukowana systematycznie w czoowym szwedzkim
czasopimie historycznym Historisk Tidskrift, opracowywana pniej
zbiorczo przez K. Setterwalla i P. Elfstranda. Dane biograficzne, doty-
czce postaci szwedzkiej historii, mona znale w Svensk biografisk
418
lexikon (t. IX, Sztokholm 19201931) czy w Svenska ma och kvinnor
(t. I-XVII, Sztokholm 1942-1955).
Trudnoci korzystania bezporednio ze szwedzkiej literatury histo-
rycznej skaniaj do wskazania czytelnikowi rwnie ciekawszych i now-
szych opracowa w innych jzykach.
Oglne zarysy dziejw Szwecji (na przykad C. Hallendorf, A. Schiick,
History of Sweden, Sztokholm 1929; P. von Kobbe, Geschichte Schwedens,
Drezno 1928) s ju dzi, wobec wielkich osigni szwedzkiej historio-
grafii, przestarzae. Wiksz warto posiadaj opracowania obejmujce
wyodrbniony temat w szerszym ujciu chronologicznym. Informacje
z zakresu historii gospodarczej znale wic mona w zarysie E. F. Heck-
schera A Economic History of Sweden (Cambridge Mass. 1964); historii
literatury w A. Gustafsona A History of Swedish Literatur (Minneapolis
1961); dziejw muzyki w pracach B. Wallnera La musiue en Suede (Sztok-
holm 1951) i B. Alandera Die Schwedische Musik (Sztokholm 1955).
Wiele, nieraz niezwykle interesujcych ksiek dotyczy poszczeglnych
epok historycznych. Dla redniowiecza bd to do specjalistyczne studia,
mniej zajmujce niefachowego czytelnika, S. Helmfrida stergotland
Vdstantdng". Studien iiber die dltere Agrarlandschaft und ihre Genese
(Sztokholm 1962) oraz A. A. Swanidze Riemieso i riemiesienniki sriednie-
wiekowoj Szwiecyi (XIVXV w.) (Moskwa 1967). Czytelnik interesujcy
si histori polityczn moe sign do nieco starszej pracy V. A. Nord-
mana Albrecht, Herzog von Mecklenburg, Knig von Schweden (Helsinki
1938).
W epoce nowoytnej (XVIXVIII w.) problemy osadnictwa wiejskie-
go zostay przedstawione w monografii G. Eneuista Geographical Changes
of Rural Settlement in Northwestern Sweden sice 1523 (Uppsala 1959).
Historii politycznej okresu pierwszych Wazw powici obszern prac
angielski badacz M. Roberts: The Early Vasas. A History of Sweden
15231611 (Cambridge 1968). Wczeniej opublikowa on dwutomowe
opracowanie lat panowania Gustawa Adolfa: Gustavus Adolphus. A Hi-
story of Sweden 1611  1632 (Londyn 1953). Postaci krlowej Krystyny
jest powicony zbir dokumentw i bardzo ciekawych studiw: Queen
Christina of Sweden pod redakcj M. von Platena (Sztokholm 1966).
Szczegln uwag badaczy przyciga od stuleci posta Karola XII.
Od czasw wielokrotnie wznawianej Histoire de Charles XII roi de Suede
Voltaire'a, do ostatnich lat ukazuj si biografie tego monarchy. Wrd
najnowszych mona wyliczy F. Bengtssona The Life of Charles XII King
of Sweden 1697-1718 (Londyn 1960) i O. Haintza Knig Karl XII von
Schweden, t. I-III (Berlin 1958).
419
Okres rozwoju kapitalizmu w Szwecji i gbokie przeobraenia, jakim
kraj ten uleg w naszym stuleciu, posiadaj do bogat literatur
w wielu jzykach. Szczeglne zainteresowanie budzi fenomen prze-
ksztacenia kraju niegdy bardzo biednego w kraj najwikszego w Europie
dobrobytu; jest to tytu jednej z ksiek powiconych temu zagadnieniu
(Ferlat Tyra, Miracle de la Suede. Un pays pauvre devient riche, Pary
1969).
Oglny zarys historii Szwecji w XIX i XX w. zawar rosyjski skandy-
nawista A. S. Ka w ksice Nowiejszaja istorija Szwiecyi (Moskwa 1964).
Z zakresu demografii, historii gospodarczej i spoecznej w XIX i XX w.
czytelnik moe sign do takich opracowa, jak: Population Movements
and Industrialisation of Swedish Counties 18951930 (Londyn 1941);
T. D. Swaine, Social and Economic Aspects of Swedish Population Move-
ments 17501933 (Nowy Jork 1941); K. Samuelsson, From Great Power
to W elf ar State. 300 Years of Swedish Social Development (Londyn 1968).
Bardzo interesujcy materia zawarty jest w wydawnictwie Wages, Cost
of Living and National Income in Sweden 18601930, t. IIII (Sztokholm
1933-1937).
Historii ruchu robotniczego w Szwecji dotyczy ksika O. Palm
Socialisme d la Scandinave (Pary 1971) oraz praca O. W. Czernyszewej
Raboczyje dwienije w Szwiecyi na kanunie wtoroj mirowoj wojny 1929
1939 (Moskwa 1971).
Historia stosunkw politycznych znajduje wyraz w kilku opracowa-
niach. Wymieni wrd nich naley przede wszystkim O. F. Andera The
Building of Modern Sweden. The Reign of Gustav V 19071950, w serii
Augustana Library Publications, t. XXVIII, 1958; D. V. Yerneya Parlia-
mentary Reform in Sweden 18661921, Oksford 1927, ktra, cho opubli-
kowana do dawno, zawiera podstawowy zasb informacji na temat
ksztatowania wspczesnego modelu parlamentaryzmu szwedzkiego.
Nowsz pozycj, zblion tematycznie, jest ksika D. A. Rustowa The
Politics of Compromise. A Study of Parties and Gabinet Government in
Sweden (Princeton 1955), ktr wypadaoby co prawda zaliczy raczej
do literatury z zakresu nauk politycznych, a nie historii, uzupenia jednak
w pewien sposb opracowanie Yerneya.
Polityce neutralnoci, tak bardzo cenionej przez spoeczestwo szwedz-
kie, jest powicona ksika F. La Ruche'a La neutralite de la Suede.
Dix annes d'une politiue 19391949 (Pary 1953). Nieco odmienny obraz
tej polityki znajdzie czytelnik w pracy A. S. Kana Wniesznaja politika
skandinawskich stran w gody wtoroj mirowoj wojny (Moskwa 1967).
Przegld ten zakoczy wypada wskazaniem kilku pozycji powico-
420
nych refleksji nad dniem dzisiejszym Szwecji, ktry zamyka wielesetletni
proces historii tego kraju. Do najciekawszych mona zaliczy W. Fleishera
Sweden the Welfare State (Nowy York 1956), R. F. Tomassona Sweden:
Prototype of Modern Society (Nowy York 1970), J. Parenty, Le modele
suedois (Pary 1970), M. Schnitzera The Economy of Sweden. A Study
of the Modern Welfare State (Nowy York 1970).
421
Tablice genealogiczne krlw Szwecji

I. Skjoldungowie
Emund, krl na Birka

Eryk (ok. 900)

Bjrn Stary (ok. 950), krl Sweww - ok. 900

Eryk Zwyciski (ok. 995), krl Szwecji ok. 950
Olaf, krl Szwecji - ok. 950

Olaf III (1021/22), krl Szwecji 995

Anund Jakub (1051), krl Szwecji 1021/22
Emund (1056), krl Szwecji 1051

crka x Stenkil Ragrwaldsson (1066),
krl Szwecji 1060

Inge I (1112), krl Szwecji 1080
Halstan, krl Szwecji 1080

Filip (1118), krl Szwecji 1112
Inge II (1130), krl Szwecji 1118
II. Swerkerydzi  i  Erykidzi

Swen Blot pretendent 1090-1099

Kol 
Cecylia x Jedward

Swerker I (1156), krl Szwecji 1134
Eryk IX (I) wity (18 V 1160), krl Szwecji ok. 1150

Karol (12 IV 1167), krl Szwecji 1156
Knut (8 IV 1196), krl Szwecji 1167

Swerker II (17 VII 1210), krl Szwecji 1196-1208
Eryk X (10 IV 1216), krl Szwecji 1208

Helena x Knut Johanson, krl Szwecji 1229-1234
Eryk XI (1216-1250), krl Szwecji 1222-l229, 1234
Jan I (1201-1222), krl Szwecji 1216

Ingeborga x ok. 1240 Birger, jarl, regent Szwecji 1251
III.   Folkungowie

Birger (zob. II) (1 X 1266)

Waldemar (1243-1302), krl Szwecji 1250-1278
Magnus I (18 XII 1290), krl Szwecji 1278

Birger (1280-1321), krl Szwecji 1290-1319
Eryk (1318) ks. Sudermanii

Eufemia x 1336 Albrecht I, ks. meklemburski

Albrecht (31 III 1412), krl Szwecji 1363-1389

Maria x 1380 Warcislaw VII ks. pomorski

Katarzyna x 1407 Jan ks. palatyn Neuburski
Krzysztof (III) (1416-1448), krl Szwecji i Danii 1440,
Norwegii 1442

Magnus II (1316-1374), krl Szwecji 1319-1363

Eryk XII (1339-1359), wspregent Szwecji 1350
Eryk XIII [syn Marii i Warcisawa VII] (1382-1459), krl Norwegii 1389-1442,
krl Szwecji i Danii 1412-1439
Hakon (VI) (1340-1380), krl Szwecji 1362/63, Norwegii
1350x1363 Magorzata,
c. Waldemara IV krla Danii, krlowa Norwegii 1389

Olaf VI (1370-1387), krl Danii 1376, Norwegii 1380

425
IV. Wazowie, Wittelsbachowie, Oldenburgowie
 
Eryk Waza (1520) 

Gustaw I (1496-1560), krl Szwecji 1523

Eryk XIV (1533-1577), krl Szwecji 1560-1568
Jan III (1537-1592), krl Szwecji 1568
Karol IX (1550-1611), krl Szwecji 1604

Zygmunt III (1566-1632), krl Szwecji
1592-1599, krl Polski 1587
Gustaw II Adolf (1594-1632), krl Szwecji 1611
Katarzyna x 1615 Jan Kazimierz, palatyn Dwu Mostw na Kleeburgu

Krystyna (1626-1689) krlowa Szwecji, 1632-1654
Krystyna Magdalena x 1642 Fryderyk VI mrgr. Baden-Durlach 
Karol X Gustaw (1622-1660), krl Szwecji 1654

Karol XI (1655-1697), krl Szwecji  1660
Fryderyk VII mrgr. Baden-Durlach

Karol XII (1682-1718), krl Szwecji 1697
Ulryka Eleonora (1688-1741), krlowa Szwecji 1719-1720,
x 1715 Fryderyk, landgraf heski (1676-1751), krl Szwecji 1720-1751
Albertyna Fryderyka x 1704 Krystian August
ks. Holsztyn-Gottorp

Adolf Fryderyk
(1710-1771), krl Szwecji 1751

Gustaw III (1746-1792), krl Szwecji 1771
Karol XIII (1748-1818), regent Szwecji 1792-1796,
krl Szwecji 1809, krl Norwegii 1814

Gustaw IV Adolf (1778-1837), krl Szwecji 1792-1809
adoptowany syn Jan Baptysta Juliusz Bernadotte (zob. V)

V. Bernadotte'owie

Jan Baptysta Juliusz Bernadotte (1764-1844)
jako Karol XIV krl Szwecji i Norwegii 1818

Oskar I (1799-1859), krl Szwecji i Norwegii 1844

Karol XV (1826-1872), krl Szwecji i Norwegii 1859
Oskar II (1829-1907), krl Szwecji 1872,
krl Norwegii 1872-1905

Gustaw V (1858-1950), krl Szwecji 1907

Gustaw VI Adolf, ur. 1882, krl Szwecji 1950

Uwaga: Daty w nawiasach oznaczaj okres ycia lub rok mierci. Drukiem pochyym
(kursyw) wyrniono nie panujcych, x oznacza zwizek maeski
426
INDEKS NAZWISK
W indeksie zastosowano nastpujce skrty: abp  arcybiskup, arch.  architekt,
bp  biskup, c.  crka, ces.  cesarz, dypl.  dyplomata, el.  elektor, hr.  hrabia,
hrabina, kr.  krl, krlowa, ks.  ksi, m.  matka, min.  minister, o.  ojciec,
s.  syn, w.  wity, ur.  urodzi si, w.  wiek, zm.  zmar, zob.  zobacz,
.  ona. Daty w nawiasach oznaczaj okres ycia, daty bez nawiasw czas sprawo-
wania funkcji lub wadzy. Autorzy cytowanych opracowa wystpuj bez dat ycia.
Abom Johan Fredrik (18171900), arch.
355
Achmed III (1673-1736), sutan turecki
1703-1730 236
Adam z Bremy (zm. 1081), kanonik bre-
meski, kronikarz 42, 50
Adamus Marian, historyk 417
Adelcrantz Carl Fredrik (1716-1796), ba-
ron, arch. 293
Adils, s. Ottara, kr. szwedzki z dynastii
Ynglingw w VI w. 33
Adler Salvius Johan (1590-1652), dypl.
191, 199
Adlersparre Georg (1760-1835), hr., woj-
skowy i polityk 291, 298, 301
Adolf VII (zm. 1390), hr. Holsztynu od
1359 r. 107
Adolf VIII (1401-1459), hr. Holsztynu od
1427 r. 117
Adolf Fryderyk (1710-1771), ks. Holsztyn
Gottorp, kr. Szwecji od 1751 107, 259-
263, 271, 272
Adolf Jan (1629-1689), brat Karola X
Gustawa, palatyn reski, gub. Vaster-
gtlandu 212
Akerhielm  Samuel  (1684-1768),  baron,
polityk 255, 257, 260, 261
Alander B., historyk, muzykolog 419
Alban w., pierwszy mczennik chrzeci-
jaski w Anglii (przeom III i IV w.)
46
Albert   (Albrekt)   Pictor   (ok.   1450-po
1508), malarz 134
Albrecht I (II) (1318-1379), ks. Mecklen-
burg od  1329,  Schwerin od  1359 81,
88-90
Albrecht II (III) (zm. 1412), kr. szwedzki
1364-1389, ks. Mecklenburg-Schwerin
od od 1385, s. Albrechta I (II) 90-92,
99-102, 104, 109, 156, 419
Aleksander I (1777-1821), ces. rosyjski
od 1801 290, 303, 304
Aleksy Michajowicz   (16201676),   car
moskiewski od 1646 205
Algotsson Brynolf (zm.  1317),  bp Skary
136
Almkvist Nils Jonan  (John) (ur.   1875),
nauczyciel, polityk 370
Almuist Carl Jonas Love (1793-1866),
pisarz 358
Amelin  Albin   Hans  (ur.   1902),  malarz
411
Anckarstrm Jacob Johan (17621792),
kpt. gwardii, zabjca Gustawa III 286
Anckarsvard  Carl  Henrik  (1782-1865),
hr., polityk 309
Ander O. F., historyk 420
Anders Jnsson (pocz. XV w.), kanonik
429
kapituy w Uppsali, pniej bp Stran-
gnas 106
Anders    Larsson (1538  1603), kupiec
sztokholmski w XVI w. 164
Andersen,    Jens Beldenak (Beldenack)
(zm. 1537), duski dostojnik kocielny
138
Andersson  Ingvar,  historyk  18, 417
Andersson   Da (Daniel) (1888-1920),
pisarz 413
Andreae Laurentius zob. Laurentius
Anna (1708-1728), c. Piotra I, . Karola
Fryderyka ks. Holsztyn-Gottorp 253,
257
Anna Iwanowna (1693  1740), c. Iwana V,
caryca rosyjska od 1730 257
Anna Jagiellonka (1523-1596), kr. pol-
ska od 1575 157, 167, 178
Ansgar   (801  865), mnich frankoski,
misjonarz 45
Anund    Jakob (ok. 1008 - ok. 1050),
s. Olofa Sktkonunga, kr. szwedzki 44,
77
Arcimboldi Gianangelo (zm. 1555), legat
papieski w Niemczech i krajach skandy-
nawskich 129
Arrhenius   Svante August (1859-1927),
fizykochemik i astrofizyk 362
Arvid  Siggesson (ok. 1450-1520), pro-
boszcz w Felingsbro, przywdca ludo-
wy 127
Ascheberg Rutger von (1621-1693), hr.,
wyszy dowdca wojskowy, feldmar-
szaek 228
Asplund Eryk Gunnar (1885-1940), arch.
410
Asplund Karl (ur. 1890), poeta, historyk
sztuki 413
Assur, wiking 41
Atterbom Per Daniel Amadeus (1790-
1855), pisarz i filozof 356
August   II Fryderyk (1670-1733), el.
saski, kr. polski od 1697 r. 231-238
August   III Fryderyk (1696-1763), el.
saski, kr. polski od 1733 r. 255
Aulin    Tor (1866-1914), kompozytor
415
Axelsson zob. Tott
Baat Seved (1615-1669), baron, skarbnik
krlestwa (riksskatma'stare) 214
Bakunin Michai Aleksandrowicz (1814
1876), rewolucjonista rosyjski, teoretyk
anarchizmu 318
Balten Ode zob. Per Freudenthal
Baner Johan (15961641), feldmarszaek,
wybitny dowdca szwedzki w wojnie
trzydziestoletniej 191
Baner Ste Axelsson (1546-1600), riksrad,
mono wadca 169
Baranowski Wojciech (1548-1615), pod-
kanclerzy, pniej prymas 178
Bartholin  Thomas (1616-1680), duski
lekarz i uczony 247
Bat zob. Nils Gustavsson
Beck Dawid (1621 -1656), holenderski ma-
larz portrecista 198
Bellman Carl Michael (1740-1795), poeta
295
Bengt Birgersson (1254-1291), ks. Fin-
landii, bp Linkping 69
Bengt Stensson zob. Natt och Dag
Bengtsson Franz G., historyk 419
Beowulf,    s. Egtheowa, kr. Gotw,
bohater staroangielskiego poematu 33,
34
Berger Henning (Johan Henning) (1872
1924), pisarz 411
Bergh Johan Edward (1828-1880), ma-
larz 355
Bergman Bo Hjalmar (18691953), poeta,
pisarz i krytyk literacki 413
Bergman  Hjalmar (1883  1931), powie-
ciopisarz i nowelista 413
Bergman Ingmar (ur. 1918), reyser fil-
mowy i teatralny 416
Bergman Torben Olof (1735-1784), przy-
rodnik i chemik 297
Berman Herman (zm. ok. 1440), szlachcic
z Ostergtlandu 111
Bernadotte zob. Karol XIV
Bernadotte Folke (1895-1948), hr., bra-
tanek Gustawa V 391
Bertram von Minden (XIV w.), hamburski
malarz i drzeworytnik 133
Berwald Franz (17961868), kompozytor
361
430
Berzelius Jons Jacob (1770-1848), chemik
i mineralog 361, 362
Bessemer  Henry  (1813-1898),  angielski
inynier i wynalazca 327
Bielke, rd szwedzki pochodzcy ze Sma-
landu 149
Bielke  Hogenskild  (1538-1605),  baron,
riksrad 179
Bielke Ste (1624-1684), skarbnik kr-
lestwa, admira i riskrad 217
Bielke Tur Turesson(ok. 1425-ok. 1490),
riksrad, marszaek, 120, 121
Binck   Jacob   (ok.   1500-1569),   malarz
niemiecki 141
Biorenklou Mattias (1607-1671), riksrad,
dyplomata 217
Birger syn Magnusa Minniskld z rodu
Folkungw (zm. 1266), jarl, a nastpnie
regent Szwecji od 1251 58, 60, 65-69,
71, 75, 76
Birger Brosa (zm. 1202), jarl od 1174 64 - 66
Birger Magnusson (1280-1321), kr. szwe-
dzki 1290-1319 70-73, 78-81
Birger Persson (zm. 1327), lagman Upplan-
du 86
Birgitta Birgersdotter zob. Brygida
Bjurstrom Tor (ur. 1888), malarz 411
Blanka z Namur (zm. 1363), . Magnusa
Erikkssona, krla Szwecji 85, 86
Blom Fredrik (1781-1851), arch. 355
Blomberg  Eric  Axel  (ur.   1894),  poeta,
wsppracownik Stockholms Tidningen
od 1920 r. 414
Bo   Jonsson   Grip   (przed   1330-1386),
drots 91, 92, 101, 105
Bo Stensson zob. Natt och Dag
Bogusaw IX (po 14101446), ks. supski
od 1418 107, 109
Bolesaw Chrobry (967-1025), ks. i kr.
polski od 992 42, 44
Bonde, rd monowadczy 149
Bonde zob. Karol VIII Knutsson
Bonde Gustav (1620-1667), nr., riksrad,
skarbnik krlestwa 213, 214
Bonneuil    Etienne    de    (przeom   XIII/
XIV w.), budowniczy paryski 131
Bossuet   Jacues   Benigne   (1627  1704),
pisarz i teolog francuski 230
Bostrm Erik Gustaf Bernhard (1842
1907), polityk 344
Botulf w. (VII w.), zaoyciel klasztoru
w Ikanhoe w Anglii 46
Botvid (zm. ok. 1120), misjonarz w Sder-
manland 46
Bouchardon   Jacques Philippe (1711 
1753), rzebiarz 293
Boy Willem (ok. 1520-1592), rzebiarz
242
Boye Karin (1900-1941), poetka i po-
wieciopisarka 414
Brahe Eric (1552-1614), nr., riksrad 178
Brahe Joachim (zm. 1520), szwagier Gu-
stawa I Wazy, m Margarety Waza
130, 138
Brahe Per (1520-1590) Starszy, hr., drots
siostrzeniec Gustawa I 162
Brahe Per (1602-1680), hr., drots 211, 214
Branting Georg (ur. 1887), polityk 380
Branting    Karl Hjalmar (1860-1925),
dziaacz socjaldemokratyczny, polityk
340-342, 348, 351, 353, 363, 364,
366-368
Brask Hans (1464-1538), bp Linkping
143-145
Bremer  Fredrika (1801  1865), pisarka,
dziaaczka ruchu emancypacyjnego ko-
biet 317, 358
Bring Samuel E., historyk 418
Broder Svensson (zm. 1436), rycerz 114
115
Browallius Johan (1707-1755), bp Abo,
przyrodnik, polityk 262
Brygida (Birgitta Birgersdotter) (1303-
1373) w., zaoycielka zgromadzenia
brygidek 86, 87, 105, 115, 132, 133
Brynolf Algotsson zob. Algotsson
Buckle Henry Thomas (1821-1862), an-
gielski historyk kultury i myliciel 359
Budda, Budha (ok. 560-ok. 480 p. n. e.),
twrca systemu religijnego 36
Buddenbrock Henrik Magnus von (1685 
1743), baron, gwnodowodzcy w Fin-
landii 258
Carlen Emilia Flygare (1807-1892), po-
wieciopisarka 358
431
Carlson Fredrik Ferdinand, historyk 319
Carlsson Ste, historyk 393, 418
Casteja, Charles Louis de Biandos hr. de
(1693-1755), dypl. francuski 255
Cederborgh Fredrik (1784-1835), pisarz
i wydawca 309
Celsius   Anders (1701  1744), astronom
i fizyk 296
Chetardie, Jacues Joachim Tratti, markiz
de la (1705-1758), dypl. francuski, am-
basador w Petersburgu 1739-1744 257,
258
Chociliakus, kr. Gotw (Danw) 33
Chodkiewicz   Jan Karol (15601621),
hetman wielki litewski, wybitny do-
wdca wojskowy 182
Choiseul,   Etienne Francois de, hr. de
Stainville, ks. de Ch. Amboise (1719-
1785), francuski m stanu 271
Chrystian Albrecht (1641-1695), ks. Hol-
sztyn-Gottorp od 1659 r. 219, 222
Chrystian    I Oldenburski, kr. duski
1448-1481 117-124
Chrystian II (1481-1559), s. Hansa i Kry-
styny Saskiej, kr. duski 1513-1523,
kr. Szwecji 1520-1521, 126-130, 138-
144, 148, 156, 201
Chrystian III (1503-1559), kr. duski od
1534 r. 142, 157, 158, 170
Chrystian IV (1577-1648), kr. duski od
1588 r. 183-185, 187, 188, 192
Chrystian V (1646-1699), kr. duski od
1670 r. 219, 220, 230
Chrystian   VIII (1786-1848), bratanek
Chrystiana VII, namiestnik Norwegii,
kr. Norwegii 1814, kr. Danii 1839
305
Chrystian Fryderyk zob. Chrystian VIII
Chrystian   Karol August (1768-1810),
s. Fryderyka Chrystiana I, ks. holszty-
skiego na Sinderburg-Augustenburg, od
1809 r. nastpca tronu szwedzkiego pod
imieniem Karol 300, 301
Cielak Tadeusz, historyk 417
Clason Isak Gustaf (1856-1930), arch.
355
Collijn Gustav Alfred Gabriel (ur. 1880),
teatrolog 415
Columbus   Samuel Jonoe (1642-1679),
poeta 247
Cranach ukasz Starszy (1472-1553), nie-
miecki malarz, drzewo- i miedziorytnik
146
Creutz  Gustaf Philip (1731-1785), hr.,
poeta i dypl. 295
Cromwell Oliver (1599-1658), lord pro-
tektor Wielkiej Brytanii 222
Cronstedt  Carl Johan (1709-1777) hr.,
arch. i polityk 291
Cronstedt Carl Olof (1756-1820), baron,
oficer 291
Crusenstolpe Magnus Jacob (17951865),
pisarz i wydawca 310, 311
Czarniecki Stefan (15991665), wybitny
polski dowdca, wojskowy, hetman pol-
ny koronny 209
Czartoryski    Konstanty Marian Adam
(1822-1891), ks., polityk 318
Czernyszewa   Olga Wasilewna, historyk
420
Dacke Nils (zm. 1543), przywdca chopski
152, 154, 156
Dahlbergh Erik Jnsson (1625-1793), hr.,
wojskowy, polityk, rysownik 221, 245,
246
Dalin Olof von (1708-1763), poeta 294
Daljunkern (Daljunkare) (zm. 1528), przy-
wdca powstania 147
Danielsson   Axel (1863  1899), dzienni-
karz, dziaacz socjaldemokracji 341
Danton   Georges Jacues (1759-1794),
adwokat, jeden z przywdcw rewolucji
francuskiej 288
Dardel   Fritz Ludvig von (1817-1901),
wojskowy, rysownik 314
Darwin    Charles Robert (1809-1882),
przyrodnik angielski 359
David Jacues Louis (1748  1825), malarz
francuski 355
Dawid (David) (zm. ok. 1000), misjonarz
w Vastmanlandzie 46
De  Geer Charles (1747-1805), baron,
polityk 281
De Geer Gerard Louis (1854-1935), ba-
ron, polityk, premier rzdu w 1914 r. 363
432
De   Geer Louis Gerard (1818-1896),
baron, polityk 318-322, 336
Dekert Siri, malarz wspczesny 411
De la Gardie Magnus Gabriel (1622
1686), hr., polityk, m stanu 199, 202,
206, 207, 211, 214, 217-220, 223, 224,
226, 227
De la Gardie Pontus (1520-1585), baron,
gubernator Estonii 177
Descartes  Ren (1596-1650), francuski
filozof i matematyk 199
Des Noyers Pierre (16081693), sekretarz
krlowej Ludwiki Marii, chemik i ma-
tematyk 207
Dickson, rodzina kupcw i przemysow-
cw 329
Didring Ernst (1868-1931), pisarz 411
Dteber  Christian Julius (po 1600 po
1671), budowniczy, arch. 243
Dreiser Theodore Herman Albert (1871-
1945), pisarz amerykaski 411
Dunstan w. (ok. 909988), abp Canter-
bury, 46
Dusart Jean Baptiste, budowniczy i deko-
rator francuski dziaajcy w Szwecji
w 1. 1662-1668 245
Eden Nils (1871-1919), historyk, polityk,
premier 1917-1920 348, 349, 354, 365
Eggeling Yiking (1880-1925), malarz 411
Ehrensteen Edward (16201686), dypl.,
sekretarz Karola X Gustawa 211
Ehrenstrahl    Dawid    Klcker    (Klker)
(1628  1698), malarz, portrecista i mi-
niaturzysta 217, 246
Ehrensvard Carl August (1745-1800), hr.,
wojskowy, rysownik i historyk sztuki
273
Ekelf Bengt Gunnar  (ur.  1907), poeta
414
Ekelund Yilhelm (1880-1949), poeta 413
Ekman Carl Gustaf (1872-1945), polityk,
premier 1926-1928, 365, 369, 370, 372,
375, 376
Elbfas Jacob (zm. 1664), malarz 186
Elfstrand  Percy,  historyk 418
Elbieta Piotrowna (17091762), caryca
rosyjska od 1741 257, 258, 261
Emund, s. Ringa, krla Swaeww w X w.
42
Emund Eriksson, kr. Swaeww w X w. 42
Emund Gamie (Stary) Olafsson (zm. ok.
1056) kr. Szwecji 44, 47
Enander Samuel  (1607-1670),  bp  Lin-
koping 214
Eneuist Gerd, historyk 419
Engelbrekt   Engelbrektsson   (ok.   1400
1436), przywdca powstania 110112,
114, 116, 118, 120, 124, 138, 410
Engels Fryderyk (1820-1895), niemiecki
myliciel   i   dziaacz  rewolucyjny  335,
341
Engstrm Albert (1869-1940), pisarz 411
Engstrm Per Leander (1886-1927), ma-
larz 411
Ericson Nils (18021870), inynier, bu-
downiczy kanaw  i   linii   kolejowych
325
Erlander Tage (ur. 1901), polityk, wielo-
krotny min. i premier 392, 405, 407
Eryk, s. Ringa z rodu Ynglingw, wadca
uppsalski w X w., brat Emunda 42
Eryk Segersall (Zwyciski) (zm. ok. 995),
s. Bjorna Starego, kr. Szwecji ok. 950
42, 44
Eryk IX (I) w. (zm.  1160), kr. Szwecji
ok.  1150 63,  75,  111,  115,  125,  132,
173
Eryk X Knutsson (zm. 1216), kr. Szwecji
1208 64, 65
Eryk   XI  Eriksson   (Laspe   och   Halte)
(1216-1250), kr.  Szwecji  1222-1229,
1234 65, 66
Eryk XII Magnusson (1339-1359), wsp-
regent Szwecji 1350 85, 87, 88
Eryk XHI (Pomorski) (ok.  1382-1459),
s.   Warcisawa   ks.   pomorskiego,   kr.
Szwecji 1397-1439, Danii 1397-1439,
Norwegii 1397-1442 102-104,  106-
119
Eryk  XIV  (1533-1577),  s.   Gustawa   I
Wazy, kr. Szwecji 1560-1568 8, 151,
152, 158, 162, 166-170, 172-175, 183,
203, 243
Eryk  Ejegod,   s.   Swena   Estridsena,   kr.
Danii 1095-1103 51

433
Eryk II Emune (zm. 1137), s. Eryka Ejegod,
kr. Danii 1135-1137 63
Eryk Klipping (ok. 1249-1286), s. Krzy-
sztofa I, kr. Danii od 1259 78, 81
Eryk VI (VIII) Maendved (1274-1319),
s. Eryka Klippinga, kr. Danii 1286
1319 78, 80
Eryk   II   Magnusson   (Priesthalter),   kr.
Norwegii 1280-1299 78
Eryk (zm.   1276),  s. jarla  Birgera,  ks.
szwedzki 69
Eryk (ok. 1282-1318), s. Magnusa La-
dulasa, ks. Sdermanlandu 47, 66, 71 
73, 76, 78-81, 136
Eryk Puke zob. Puke
Eryka rd 52, 63, 65, 77
Eskerd A., historyk 418
Eskil w., bp, misjonarz dziaajcy w S-
dermanlandzie w kocu XI w. 46
Eufemia, c.  Magnusa II, krla Szwecji
(1317-1370), . Albrechta I ks. Mec-
klenburg 81
Ferdynand I (15031564), kr. czeski i w-
gierski od 1527, ces. rzymski od 1556
151
Ferdynand  II (1578-1637), ces. rzym.-
niem. od 1619 187, 188, 190
Fersen Axel von (17551810), nr., poli-
tyk, wyszy oficer 301
Filippa (Filipina) (1394-1430), c. Henry-
ka IV, krla Anglii, . Eryka XIII,
krla Szwecji 107
Flaubert   Gustave (1821-1880), pisarz
francuski 359
Fleming   Claes Larsson (1592-1644),
riksrad, admira 225
Fleming Herman Claesson (16191673),
baron, polityk 211, 212
Fleisher Wilfrid, politolog 421
Flyg Nils Svante (1891-1943), dzienni-
karz, przywdca faszystowski 386
Fogelberg   Bengt Erland (1786-1854),
malarz, rzebiarz 356
Folke jarl, protoplasta dynastii Folkun-
gw w pocz. XIII w. 65
Folkungowie, dynastia panujca w Szwecji
48, 65, 66, 92
Forssell   Christian Didrik (1777-1852),
malarz, miedziorytnik 355
Freud Sigmund (1856-1939), austriacki
neurolog i psychiatra 414
Freudenthal Per (ps. Balten Ode) (1875 
1954), pisarz 412
Frey, jeden z gwnych bogw germa-
skich 46
Frietzky Claes (1727-1803), polityk  281
Frding Gustav (18601911), poeta 361,
411
Fryderyk I (1471-1533), ks. Szlezwiku
i Holsztynu od 1482, na Gottorp od
1490, kr. Danii od 1523 139, 140
Fryderyk II (1534-1588), kr. Danii od
1559 142, 170173
Fryderyk III (1609-1670), kr. Danii od
1648 209
Fryderyk IV (1671-1730), kr. Danii od
1699 236, 237, 239
Fryderyk V (1723-1766), kr. Danii od
1746 259, 269
Fryderyk VI (1768-1839), kr. Danii od
1808 300, 301, 304, 305
Fryderyk VII (1808-1863), kr. Danii od
1848 317
Fryderyk, ks. holsztyski zob. Fryderyk I
Fryderyk IV (16711702), ks. Holsztyn-
Gottorp od 1695, m. Jadwigi Zofii
siostry Karola XII, krla szwedzkiego
239, 241
Fryderyk I (1676-1751), landgraf heski
z Kassel, kr. szwedzki od 1720 r. 239,
241, 249, 253, 259-262, 264
Fryderyk I (1657-1713), el. brandenbur-
ski i ks. pruski od 1688, kr. pruski od
1701 233, 235
Fryderyk  II (Wielki) (1712-1786), kr.
pruski od 1740 260, 274, 278
Fryderyk Chrystian n (1765-1814), ks.
holsztyski z Sondenburg-Augustenburg
od 1794, szwagier Fryderyka VI krla
Danii 301, 302
Fryderyk Wilhelm (1620-1688), el. bran-
denburski i ks. pruski od 1640 207-211,
216, 218-220
Fryderyk  Wilhelm I (1688-1740), kr.
pruski od 1713 238, 240
434
Fryderyk Wilhelm III (1770-1840), kr.
pruski od 1797 304
Fryderyka   Dorota   Wilhelmina   (1781 
1826),  c.   Karola   Ludwika  ks.   nast.
bade., . Gustawa IV Adolfa, krla
szwedzkiego 289
Gadh  Hemming (ok. 1450-1520), bp
Linkping 126-128, 130
Garbo Greta (ur. 1905), aktorka 416
Gardie De la zob. De la Gardie
Geer De zob. De Geer
Geijer Erik Gustaf (1783-1877), historyk
i dziaacz polityczny 306, 310, 312, 319,
356-358, 361
Geijerstam Gustaf af (1858-1909), pisarz
360
Gransson Gran Fredrik (18191900),
przemysowiec, wynalazca 327
Gring  Herman Wilhelm (1893-1946),
marszaek Rzeszy, jeden z gwnych
przywdcw faszystowskich Niemiec
385
Grtel Par, ksigarz, tumacz Manifestu
Komunistycznego 316
Grtz Georg Heinrich von (1668-1719),
baron, m stanu 239, 240
Grill Claes (1705-1767), kupiec i bankier
265
Grip zob. Bo Jonsson Grip
Gripenstedt Johan August (1813-1874),
polityk, min. finansw 316, 321
Grunewald Isaac (ur. 1889), malarz 411
Grym Peder, jeden z przywdcw powsta-
nia w Dalarna w 1524 r. 147
Grzegorz XII (Angelo de Corrario), pa-
pie w 1. 1406-1415 106
Grzegorz XE (Angelo de Corrario), pa-
pie w 1. 1406-1415 106
Gunhilda zob. wietosawa
Guse   Nilsson (XV w.), monowadca,
czonek rady krlewskiej 111
Gustafson Alrik, historyk 419
Gustaw I Waza (1496-1560), s. Eryka,
kr. Szwecji od 1523 8, 128, 130, 138-
154, 156-166, 168, 170, 171, 174, 175,
201, 224, 225, 241-243, 276, 295, 418
Gustaw II Adolf (1594-1632), s. Karola
IX, kr. Szwecji od 1611 185-188, 190,
191, 193-198, 203, 204, 206, 247, 276,
295, 415, 419
Gustaw H! (1746-1792), s. Adolfa Fry-
deryka, kr. Szwecji od 1771 8, 261,
269, 271-276, 278-288, 292, 293, 295,
298
Gustaw IV Adolf (1778-1837), s. Gustawa
HI, kr. Szwecji 1792-1809 286, 288-
291, 298, 300
Gustaw V (1858-1950), s. Oskara H, kr.
Szwecji od 1907 345, 346, 354, 363, 380,
383, 385, 389, 391, 420
Giinther Kristian Ernst (ur. 1886), dypl.,
min. spraw zagranicznych 19391945
383, 384, 389
Gyllenborg   Carl (1679-1746), polityk,
przywdca stronnictwa kapeluszy" 255,
256, 261
Gyllenborg Gustaf Fredrik (1731-1808),
poeta 295
Gyllenborg Jacob (1648-1701), hr., dzia-
acz pastwowy 225
Gyllenhielm Karl Karlsson (1574-1650),
baron, admira 197
Gyllenstierna Johan (1617-1680), hr., po-
lityk 214, 215, 217, 218, 220-224,
228
Gyllenstierna Kristina Nilsdotter (1494
1559), . regenta Stena Sture M., ciotka
Gustawa I Wazy 130, 138, 139, 146
Gyllenstiernowie, rd magnacki 149
Habsburgowie, dynastia panujca 157,158,
188, 190
Hagilak, krl Gotw 33
Haintz Otto, historyk 419
Hakon (Haakon) V Magnusson, kr. Nor-
wegii 1299-1319 72, 78, 79
Hakon (Haakon) VI Magnusson (1340-
1380), kr. Szwecji od 1362, Norwegii od
1360 85, 87-90, 92, 101
Hallen Johan Andreas (1846-1925), kom-
pozytor 415
Hallendorf Carl Jakob Herman, historyk
419
Halsten, s. Stenkila Ragnvaldssona, kr.
Szwecji od 1080 49, 50
435
Hammarskjld   Hjalmar (Knut Hjalmar
Leonard) (1862-1953), polityk, premier
1914-1917 346, 347
Hammarskjld Lorenzo (1785  1827), pu-
blicysta 356
Hammersta, redniowieczny rd mono-
wadczy 110
Hamrin Felix Teodor (1875-1937), prze-
mysowiec, polityk, premier 19261928
375
Hanower, dynastia panujca 240
Hanoweru  ks. zob. Jerzy Ludwik ks.
Braunschweig-Liineburg
Hans (Jan) II, (1455-1513), s. Chrystiana
I, kr. Danii od 1481, Szwecji od 1501
120, 124-128
Hansson Jzef z Mossebo (1707-1784),
pose riksdagu, talman izby chopskiej
267
Hansson Lars Mauritz (ur. 1886), aktor
415
Hansson Per Albin (1885-1946), dzien-
nikarz, polityk socjaldemokratyczny,
premier kilku gabinetw 364, 374, 378 
383, 386, 389, 391, 392
Harleman Carl (17001753), baron, arch.
293
Hartmann Wolfgang, niemiecki miedzioryt-
nik, dziaajcy w Rostocku 16401647,
Sztokholmie 1650-1652 i Rydze 1653-
1654 250
Hartmansdorff Jakob August von (1792 
1856), polityk, kanclerz dworu 306,
310
Heckscher Elli F., historyk 54, 140, 333,
418, 419
Hedberg   Olle (Carl Olof) (ur. 1899),
pisarz 414
Hedberg Tor Harald (1862-1931), pisarz
360
Hedenvind Gustav (ur. 1880), pisarz 413
Hedin Sven Adolf (1834-1905), polityk,
publicysta 336
Hedin Sven Anders (1865-1952), geograf,
podrnik 346, 362
Hedlund Gunnar (ur. 1900), polityk 399
Heidenstam Yerner (Carl Gustaf Yerner)
von (1859-1940), poeta 361, 411
Hellstrm Gustav (1882-1953), pisarz 412
Helmfrid   Staffan,   historyk   419
Henriksson    Andreas    (Anders    Henrik)
(ur. 1896), reyser filmowy 416
Henryk II Lew (po 1266-1329), ks. mek-
lemburski od 1287 81
Henryk Lew (1142-1180), ks. saski, od
1156 take bawarski 60, 64
Henryk IV (1397-1427), hr.  Holsztynu
od 1404 108
Henryk IV Lancaster  (1367-1413),  kr.
Anglii od 1399 107
Henryk w. (zm. ok.  1156), bp, patron
Finlandii 63
Herburt Jan (1508-1577), prawnik i histo-
ryk,     sekretarz    Zygmunta    Augusta
176
Hierta Lars Johan (1801-1872), wydawca,
red. Aftonbladet" 309, 310
Hildebrand Emil, historyk  13,  418
Himmler   Heinrich   (1900-1945),   jeden
z gwnych przywdcw faszystowskich
w Niemczech 391
Hitler   Adolf   (1889-1945),   przywdca
faszystw niemieckich, dyktator III Rze-
szy 385
Hjalmarsson    Jarl    (ur.    1904),    polityk
401
Hjarne Urban (1641 1724), pisarz, lekarz,
przyrodnik 247
Hjerten Sigrid Maiia (ur. 1885), malarka
411
Hoffvenius   Petrus   (16301682),   lekarz
247
Hogenberg   Franz   (przed    1570-1590),
malarz, miedziorytnik 97
Hglund   Zeth   (Carl   Zeth   Konstantin)
(ur.   1884),  polityk, dziennikarz 341 
343, 347, 371, 380
Hijer   Benjamin   Carl   Henrik   (1767-
1812), filozof 289
Holmger  Knutsson  (zm.   1248),  mono-
wadca, s. krla Knuta Lange 113
Holszaska  Zofia   (Sonka)  (ok.   1405-
1461), . Wadysawa Jagiey 107
Holsztynu   hrabiowie   zob.   Adolf   VII,
Adolf VIII,  Fryderyk  I,  Henryk  IV,
Jan III
436
Hpken Anders Johan von (1712-1789),
hr., ekonomista, polityk partii kape-
luszy" 261
Hpken Daniel Niclas von (1669-1741),
baron, polityk 255
Horberg Per (Pehr) (1746-1816), malarz
280
Horn Arvid Bernhard (1664-1742), hr.,
wojskowy i polityk 237, 239, 253256,
265
Horn    Gustav Evertsson (1614-1666),
baron, wojskowy i polityk 193
Hylteen Anders von (16691721), polityk,
burmistrz sdowy Sztokholmu, talman
izby mieszczaskiej 249
Ibn Dustaha, autor arabski z X w. 40
Ibrahim  Ibn  Jakub  (X  w.),   podrnik
ydowski z Tortosy w Hiszpanii 39
Ibsen Henrik (1828  1906), dramatopisarz
norweski 415
Inge I Starszy (zm. 1112), kr. Szwecji od
1080 49, 50
Inge II Modszy (zm. 1130), kr. Szwecji od
1118 49, 62, 63
Ingeborga (ok. 1240-1287), c. Eryka IV
(VI), krla Danii, . Magnusa VI, krla
Norwegii 78
Ingeborga (zm. 1254), c. Eryka X, s. Eryka
XI, . Birgera Magnussona z rodu Fol-
kungw,   jarla,   a   nastpnie   regenta
Szwecji 66
Ingeborga (1301- po 1360), c. Hakona V,
krla Norwegii, . Eryka, ksicia Sder-
manlandu 72, 78-81
Ingeborga (zm. 1319), c. Magnusa I, krla
Szwecji, . Eryka VI Maendveda, krla
Danii 78
Ingeborga (1347-1370), c. Waldemara IV
Atterdaga, krla Danii, . Henryka I,
ks. Mecklenburg 102
Ingegard, Ingegerda  (Anna) (zm.   1050),
c. Olafa III, krla Szwecji, . Jarosawa I,
w. ks. kijowskiego 74
Ingegerda, c. jarla Birgera Brosa, . Swer-
kera II, krla Szwecji 64
Ingers Enoch, historyk 418
Inggjald Illrade, legendarny wadca, zao-
yciel dynastii Ynglingw 31
Ivar Ivarsson (zm. 1567), monowadca 169
Ivarsson Ivan (1900-1939), malarz 411
Iwan Ul (1440-1505), ks. moskiewski od
1462 125
Iwan  IV Grony (1530-1584), w. ks.
moskiewski od 1533, car od 1547 170
173, 176-178
Jacob Gertsen, abp Lund 1390-1410 103
Jadwiga Eleonora (16361715), c. Fry-
deryka III ks. Holsztyn-Gottorp, . Ka-
rola X Gustawa, ni. Karola XI 211, 230
Jadwiga Jagiellonka (1408-1431), c. Wa-
dysawa, krla polskiego 107
Jadwiga Jagiellonka (1513-1573), c. Zy-
gmunta Starego, . Joachima II, elek-
tora brandenburskiego 143
Jadwiga Zofia (1681-1708), c. Karola XI,
. Fryderyka IV, ksicia Holsztyn-Got-
torp 239
Jagerhorn   Johan Anders (1757-1825),
oficer, jeden z przywdcw separatystw
fiskich 283
Jakob   Ulfsson (Ulvsson) (ok. 1430-
1521), abp Uppsali 123-125, 127, 128
Jakub, hr. pn. Hallandu (zm. ok. 1309),
monowadca duski 78
Jan II zob. Hans
Jan III (ok. 1297-1359), hr. Holsztynu
od 1319 82, 83
Jan I Sverkersson (1201 1222), kr. Szwecji
od 1216 65
Jan (Johan) Filipsson (zm. 1280), mono-
wadca 69
Jan (Johan) Karlsson (zm. 1280), mono-
wadca 69
Jan III Waza (1537-1592), s. Gustawa I,
kr. Szwecji od 1568 8, 152, 157, 158,
162-164, 166-168, 170, 172-179, 243
Jan   Kazimierz Waza (1609-1672), kr.
polski 1648-1668 206-208, 211
Jan Kazimierz, palatyn Dwu Mostw na
Kleeburg, ojciec Karola X Gustawa 196,
197, 199, 200
Jan Jerzy I Wettin (1595-1656), el. saski
od 1611 191
437
Jandel Ragnar (1895-1939), poeta 413
Jarosaw Mdry (978-1054), wielki ks.
kijowski od 1016 74
Jarta (Hierta) Hans (1774-1847), polityk,
publicysta 298, 306
Jerzy II Rakoczy (1621-1660), ks. sied-
miogrodzki od 1648 208
Jerzy  Ludwik (16601727), ks. Braun-
schweig-Limeburg, od 1698 el. Hano-
weru, od 1714 kr. Wielkiej Brytanii
i Irlandii jako Jerzy I 238, 240
Jerzy Wilhelm Hohenzollern (1595-1640),
el. brandenburski i ks. pruski od 1619
190, 191
Johannes Magnus (Jns Mansson) (1488 
1544), ostatni katolicki abp Uppsali,
historyk 143, 243
Johansson   Johan (1792-1860), dzien-
nikarz 309
Johansson Johan Bernard (ur. 1877), poli-
tyk, waciciel ziemski 372
Jns   Gerekesson (Johannes Gerechini)
(zrn. 1433), kanclerz, abp Uppsali
106
Jrgen Skodborg, abp Lund 1519-1532
129
Jzef I Habsburg (1678-1711), ces. rzym.-
niem. od 1705 235, 238
Jzef   II Habsburg (1741-1790), ces.
rzym.-niem. od 1765 274
Junge Johannes (przeom XIV i XV w.),
rzebiarz lubecki 86, 133
Jungingen Konrad von (zm. 1407), wielki
mistrz zakonu krzyackiego od 1393 105
Ka   Aleksander   Siergiejewicz,   historyk
420
Kant Emmanuel (1724-1804), filozof 289
Karlfeldt Erik Axel (1864-1931), poeta
361, 411
Karol (zm. 1167), s. Swerkera, kr. Szwecji
od 1156 65
Karol VIII Knutsson (Bonde) (1408/9-
1470), marszaek, regent i kr. Szwecji
1448-1470 (z przerwami) 111, 114, 115,
117-122
Karol IX Waza (1550-1611), s. Gustawa
I, ks. Sdermanlandu, kr. Szwecji od
1604 8, 152, 158, 163-166, 170, 173,
174, 176, 179-185, 203, 224, 225,
244
Karol X Gustaw (1622-1660), kr. Szwe-
cji od 1654 191, 200, 202-213, 215,
222, 234
Karol XI (1655-1697), s. Karola X Gusta-
wa, kr. Szwecji od 1660 212, 213, 218-
230
Karol XH (1682-1718), s. Karola XI,
kr. Szwecji od 1697 229, 230, 232-240,
248, 249, 253, 456, 419
Karol XIII (1748-1818), regent Szwecji
1792-1796, kr. Szwecji od 1809, Nor-
wegii od 1814 286, 298, 300-302, 305,
306
Karol XIV Jan (Jean Baptiste Jules Ber-
nadotte) (17641844), kr. Szwecji i Nor-
wegii od 1818 291, 302-314, 317
Karol XV Bernadotte (1826-1872), kr.
Szwecji i Norwegii od 1859 316, 318,
320, 336
Karol   V Habsburg (1500-1558), ces.
rzym.-niem. 1519-1556 141, 151, 157,
158
Karol  Fryderyk (1700-1739), ks. Hol-
sztynu od 1702 (sam. rzdy od 1718)
239, 253
Karol Eriksen (zm. 1334), abp Lund 82
Karol   Piotr Ulryk (1728-1762), ces.
rosyjski Piotr III od 1762; 257-259
Katarzyna   Jagiellonka (1526-1583), c.
Zygmunta I Starego, . Jana III Wazy
167, 168, 170, 173, 176, 178
Katarzyna  (Karin) Mansdotter (1550-
1612), kochanka, pniej . Eryka XIV
170
Katarzyna II (1729-1796), ks. Zofia Au-
gusta Anhalt-Zerbst, caryca rosyjska od
1762 269, 274, 278, 281, 283, 285, 286,
288, 293
Kellgren   Johan Henric (1751-1795),
poeta i publicysta 293
Kempe Johan Christoffer Carl (1799-
1872), przemysowiec 329
Kettler Gothard (zm. 1587), mistrz zakonu
kawalerw mieczowych, od 1561 ks.
kurlandzki 171
438
Kierman  Gustaf  (17021766),   bankier,
dziaacz polityczny 265
Kilbom Karl (ur. 1885), dziennikarz i poli-
tyk 371, 376, 380
Klemens VI (Pierre Roger) (ok. 1291-
1352), papie od 1305 83
Klemens VII (Giuliano de Medici) (1478 
1534), papie od 1523 145
Klosterklasse zob. Laurentius Nicolai Nor-
vegus
Knorring Sofia (Sophie Margareta) von
(1797-1848), pisarka 358
Knud Wielki (zm. 1196), kr. Danii i Anglii
37, 44, 74, 77
Knut Bosson zob. Natt och Dag
Knut Eriksson (zm. 1196), kr. Szwecji od
1167 60, 64, 67
Knut Holmgersson Lange (zm. 1234), mo-
nowadca, kr. Szwecji od 1229 66, 113
Knut   Mickelsson   (Mistrz   Knut)   (zm.
1527), przywdca  powstania  146,  147
Knut Porse (zm. 1330), ks. Pln. Hallandu,
monowadca duski 81
Kobbe Peter von, historyk 419
Koch Martin (1882-1940), pisarz 413
Knigsmarck, rodzina magnacka przybya
do Szwecji z Niemiec w XIV w. 109
Knigsmarck Otto Wilhelm (1639-1688),
hr., gwnodowodzcy armii szwedzkiej
220
Konopczyski Wadysaw, historyk  181,
275, 417
Konrad von Jungingen zob. Jungingen
Korff Johann Albrecht von (1697-1766),
baron, dypl. rosyjski 261
Krafft Per Modszy (1777-1863), malarz
355
Krafft Per Starszy (1724-1793), malarz
293
Kreuger Ivar (18801932), przemysowiec
i finansista 375, 376
Kristler Hans Jakob (1542-1645), arch.
243
Kromer Marcin (15121589), bp warmi-
ski, kronikarz i pisarz 173
Krpelin Hans (zm. 1440), namiestnik kr-
lewski, dowdca zamku sztokholmskiego
109, 111, 112
Krystyna Waza (1626-1689), c. Gustawa
II Adolfa, kr. Szwecji 1632-1654 195,
196, 198-200, 202-204, 223, 419
Krzysztof III bawarski (1416-1448), s.
Jana palatyna Neuburskiego, kr. Danii
1439-1448, kr. Szwecji od 1441, 115-
117, 120
Kurek Knut (1622-1690), baron, dziaacz
pastwowy, prezydent kamery 220
Kylberg Carl Oscar (ur. 1878), malarz 411
Lagerkvist Par Fabian (ur. 1891), pisarz
413
Lagerlf  Selma Ottilia Lovisa (1856
1940), pisarka 361, 411, 412, 415, 416
Lange Gunnar (ur. 1909), polityk, wielo-
krotny min. 408
Larcheveque (L'Archeveque) Pierre Hubert
(1721-1778), rzebiarz 293
La Ruche Francis, politolog 420
Laurentius Andreae (ok. 14701552), re-
formator kocioa 143  145, 151
Laurentius Nicolai Noryegus zwany Klo-
sterklasse (ok. 15391622), jezuita 176
Laurentius   Petri (Lars Petersson) (ok.
1499  1573), pierwszy luteraski abp
Uppsali 143, 145, 175, 179
La Vallee Jean (1620-1696), arch. fran-
cuski w subie szwedzkiej 242, 244, 245
La Vallee Simon (zm. 1642), arch. fran-
cuski od 1637 w subie szwedzkiej 242
244
Le Brun Charles (16191690), francuski
malarz i dekorator 293
Lefller Ann Charlotte Gustava (1849
1892), ks. pisarka 360
LeijonhufYud Ste Eriksson (1518-1568),
baron, pniej hr., szwagier Gustawa I
Wazy 151, 167, 169
Lemberger Georg (14957-1540?), malarz
i drzeworytnik 146
Lemke Johan Philip (1631-1711), malarz
221, 246
Lenaeus Johan (Johannes Canuti) (1573 
1669), abp Uppsali 200, 214
Lenin   Wodzimierz Iljicz (1870-1924),
przywdca rosyjskiego i midzynarodo-
wego ruchu robotniczego 343, 364
439
Leon  X  (Giovanni  de   Medici)  (1475 
1521"), papie od 1513 129
Leopold  I  Habsburg  (1640-1705),  ces.
rzym.-niem. od 1658 208210, 231
Leszczyski Jan (1603  1678), wojewoda
czycki, potem poznaski, krakowski
i kanclerz wielki koronny 206
Leniowolski Marcin (zm. 1593), kasztelan
podlaski 178
Levertin Oscar Ivar (1862-1906), pisarz,
historyk literatury 411
Lewenhaupt Charles Emil (1691-1743),
hr., dowdca wojskowy 257, 258
Lidner Bengt (1757-1793), poeta 295
Liljencranz Johan (17301815), hr., po-
lityk, ekonomista, doradca Gustawa III
279
Lindberg Per (18901944),  dyr.  teatru,
reyser, pisarz 414
Lindblad   Adolf   Fredrik   (1801-1878),
kompozytor 361
Lindeberg   Anders   (1789-1849),   publi-
cysta  i  pisarz  310
Lindgren   Erik  Johan   (ur.   1910),  poeta
414
Lindman Arvid (Salomon Arvid Achates)
(18621936),   przemysowiec,   polityk,
wielokrotny premier 336, 345, 372
Lindqvist Herman (August Herman) (1863
 1920), polityk, organizator zwizkw
zawodowych 341
Linne   (Linnaeus,   Linneusz)   Carl   von
(1707-1778),  przyrodnik,   lekarz 295,
296
Ljungdal   Arnold   Gottfrid   (ur.   1901),
poeta 414
Lochner Kunz (ok. 15101567), patnerz
z Norymbergi 157
Locke John (1632-1704), filozof angielski
249, 294
Lwenhielm   Harriet   Augusta   Dorotea
(1887-1918), poetka 413
Ludwik I Pobony (778  840), ces. rzym.
od 814 38, 45
Ludwik XIV Bourbon (1638-1715), kr.
Francji od 1643 216, 217, 221, 230, 231
Ludwik XVI Bourbon (1754-1793), kr.
Francji od 1774 293
Ludwik XVIII Bourbon (1755-1824), kr.
Francji od 1814 304
Ludwika Maria Gonzaga de Nevers (1611
-1667), kr. polska, . Wadysawa IV,
nastpnie Jana Kazimierza 207
Luiza Ulryka Hohenzollern (1720-1782),
c. Fryderyka Wilhelma I, . Adolfa
Fryderyka, krla Szwecji 260, 262-264
Lumiere  Auguste Marie Louis (1862
1954), chemik, pionier kinematografii
415
Lumiere Louis Jean (1864-1948), chemik,
pionier kinematografii 415
Lundberg  Christian (18421911), prze-
mysowiec, polityk, premier w 1905 r.
344
Lundberg   Gustaf (1695-1786), malarz
293
Lunduist Nils Artur (ur. 1906), poeta,
krytyk literacki, dziaacz wiatowego
ruchu obrocw pokoju 414
Luter (Luther) Martin (1483-1546), pi-
sarz, jeden z gwnych twrcw refor-
macji 143-146, 157
aski Samuel (zm. przed 1612), dworzanin
i sekretarz krlewski 181
Magnus I (12401290) Birgersson, zwany
Ladulas, kr. Szwecji od 1278 61, 69-
72, 78, 140, 173
Magnus   H (1316-1374) Eriksson, kr.
Szwecji i Norwegii 1319-1363 7, 10,
47, 73, 74, 79-83, 85-92, 102,
164.
Magnus VI (1238-1280) Lagaboter, kr.
Norwegii od 1263 78
Magnus Birgersson (13001320), s. Bir-
gera, krla Szwecji 80
Magnus Johannes zob. Johannes
Magnus Nielsson (11061134), kr. Szwe-
cji od 1129, wspregent Danii w 1134
62-64
Magnus Olaus zob. Olaus
Magnus Waza (15421595), s. Gustawa
8, 152, 158, 166, 167
Magnusson Charles Fredrik (1878-1948),
wytwrca filmowy 415
440
Maksymilian II Habsburg (1527-1576),
ces. rzym.-niem. od 1564 173, 178
Malmberg Bertil  Frans  Harald  (1889
1958), pisarz i poeta 413
Malmstrm Johan August (1829-1901),
malarz 355
Magorzata (zm.  1130), c. Inge I, krla
Szwecji, . Magnusa III krla Norwegii,
a nast. Nielsa, krla Danii, m. Magnusa
Nielsena, krla Szwecji 62
Magorzata (1353-1412), c.  Waldemara
IV, krla Danii, . Hakona VI, krla
Norwegii   i   Szwecji   88,   89,   92,   93,
101-109, 119
Magorzata Dum (zm. 1410), . Bo Jon-
ssona Grip, c. Lamprekta Dum 92
Maowist   Marian,  historyk 417
Mandelberg Johan Edward (1730-1786),
malarz 293
Manderstrom Christoffer Rutger Ludvig
(1806-1873),    hr.,    dyplomata,    min.
spraw zagranicznych 18571868 318
Mann   Tomasz   (Thomas)   (1875-1955),
prozaik niemiecki 414
Mannerheim  Lars  August  (18491835),
hr., polityk 298
Mansdotter zob. Katarzyna
Maria   Eleonora   (15991655),   c.   Jana
Zygmunta, elektora brandenburskiego,
. Gustawa II Adolfa 197
Maria Teresa Habsburg (17171780), ce-
sarzowa od 1745 278
Marks Karol (18181883), dziaacz rewo-
lucyjny, twrca socjalizmu naukowego
368, 414
Marshall   George   Catlett   (1880-1959),
amerykaski genera i polityk 396, 407
Marta (Magorzata) (zm. 1341), c. Eryka
Klippinga, krla Danii, . Birgera Ma-
gnussona, krla Szwecji 78
Martin   Pierre   Denis   (ok.   1663-1742),
malarz 236
Martinson   Harry   Edmund   (ur.   1904),
poeta 414
Mateusz   (Mattias   Gregersson)   (1460
1520), bp od 1501 129, 130, 143
Matts (Mattias) Kettelmundson (zm. 1326),
monowadca, drots 73, 80
Matylda (1102-1167), kr. angielska od
1135 34
Mazepa Jan (Iwan) (wac. Koodyski
Jan) (ok. 1644-1709), hetman kozacki
lewobrzenej Ukrainy (Zadnieprza) od
1687 235
Meklemburgowie (Mecklenburg), nie-
miecki rd ksicy 101, 102, 105
Melanchton Philipp (wac. Ph. Schwar-
zerd) (1497  1560), niemiecki humani-
sta, teoretyk protestantyzmu 143, 157
Messenius Joannes (1579  1636), historyk,
dziaacz pastwowy 243, 244
Metternich-Winneburg   Klemens Lothar
Wenzel von (l 773 -1859), austriacki m
stanu 306
Meulen Steven van der (y w XVI w.),
malarz freskw 167
Michelsen  Peter Christian (1857-1925),
norweski m stanu, premier w 1905 r.
353
Mieszko  I Piast (zm. 992), ks. polski
ok. 960 42
Mikoaj I Pawowicz Romanw (1796
1855), car rosyjski od 1825 313, 314
Mikoaj    II Aleksandrowicz Romanw
(1868-1918), car rosyjski 1894-1917,
353
Mili John Stuart (18061873), angielski
filozof i ekonomista 359
Millich  Nicolas (ok. 1630-1687), rze-
biarz 245
Minden Bertram von zob. Bertram von
Minden
Moberg   Vilhelm (Carl Artur Vilhelm)
(ur. 1898), pisarz 414
Molander   Gustaf Harald August (ur.
1888), aktor, reyser 416
Molander Olof Johan Harald (ur. 1892),
teatrolog 414
Molin   Lars (Laurentius) Jn (1657
1723), teolog, polityk 249
Mller Frits Gustav (ur. 1884), polityk,
dziaacz socjaldemokratyczny 392
Mootow Wiaczesaw Michajowicz (wac.
M. Skriabin) (ur. 1890), min. spraw za-
granicznych ZSRR 1939-1949 383
Montelius Oskar, archeolog 13
441
Monteskiusz (Montesquieu Charles Louis
de Secondat baron de la Brede et de M.)
(16891755), francuski prawnik, myli-
ciel spoeczny i pisarz polityczny Owie-
cenia 276, 298
Markw Arkadij Iwanowicz (1741  1827),
hr., dypl. rosyjski, pose w Sztokholmie
w r. 1783 i 1785-1786 281, 282
Mrner Carl Otto (1781-1868), baron,
oficer 301, 302
Myrdal Gunnar (Karl Gunnar) (ur. 1898),
ekonomista, polityk 392, 393, 408
Mytens (Mijtens) Martin Modszy (1695 
1770), malarz 246
Napoleon I Buonaparte (1769-1821), ces.
Francuzw  1804-1814/15  290,  301-
304, 306
Natt och Dag Bengt Stensson (ok. 1380
1451), monowadca, riksrad 115
 Bo Stensson (zm. 1469), monowadca,
riksrad 111, 115
 KnutBosson(1360-1436),s. drotsaBo
Jonsson Gripa, bp Linkping 105, 110
 Magnus Bengtsson (zm. 1477), mono-
wadca, zabjca Engelbrekta Engel-
brektssona 114
 Nils Bosson (14261494), mono-
wadca, protoplasta modszej linii Stu-
rw 122, 123
 Nils Stensson (zm. 1439), monowad-
ca, riksrad 115
Nerman Claes Ulrik (1792-1852), praw-
nik i polityk 310
Nerman Tur (ur. 1886), polityk, dzien-
nikarz, pisarz 342, 344
Nestor (ok. 11031113) mnich klasztoru
pieczerskiego w Kijowie, wspautor
Kroniki ruskiej 39
Nicolai Laurentius zob. Laurentius
Nils Erengislesson z rodu Hammersta (zm.
1440), lagman Sdermanlandu 110
Nils Gustavsson (Bat) (zm. ok. 1440),
o. Eryka Puke, lagman Upplandu 1434
110
Nils   Hermansson (Nicolaus Hermani)
(13261391), bp Linkping, poeta
i kompozytor 136
Nils Nilsson (zm. 1664), burmistrz Sztok-
holmu, polityk 202
Nilsson   Gsta Adrian, malarz wsp-
czesny 411
Nilsson Nils, malarz wspczesny 411
Nilsson Torsten (ur. 1905), polityk, min.
spraw zagranicznych 19621971 405
Nilsson Vera Marta Amalia (ur. 1888),
malarka 411
Nobel Alfred Bernhard (1843-1896), che-
mik, przemysowiec i finansista, funda-
tor nagrody 361, 362, 366, 413
Nordencrantz Anders (16971772), poli-
tyk, ekonomista 265
Nordenfalk  Johan (1796-1846), baron,
polityk 314
Nordenflycht  Hedvig Charlotta (1718-
1763), pisarka 295
Nordenskild Nils Adolf Erik (1832-
1901), baron, badacz polarny, geograf
362
Nordgren Axel Wilhelm (1828-1888), ma-
larz 355
Nordin Carl Johan af (1785-1850), ba-
ron, polityk, czonek rady krlestwa
306
Nordman V. A., historyk 419
Norman Georg (1490-1552/3), teolog pro-
testancki, polityk 151, 152, 154
Notk Berndt (ok. 1440-1509), malarz
i rzebiarz lubecki 134
Noyers Pierre Des zob. Des Noyers
Nyman ., historyk 418
Nystrm Per Axel (1793-1868), arch. 355
Odhner Clas Theodor, historyk 418
Odyn, jeden z gwnych bogw pn. ger-
maskich 44, 46
Ohlin Bertil (ur. 1889), ekonomista i dzia-
acz polityczny 396, 404
Olaf (Olov) ni (ok. 970-ok. 1020), zwa-
ny Skotkonung, s. Eryka Zwycizcy,
kr. Szwecji od 995 42, 44-46, 50,
51, 57, 74, 76
Olaf I Tryggvason, kr. Norwegii 995
1000 44
Olaf  II Haraldson, w., kr. Norwegii
1015-1030 77
442
Olaus Magnus (Olof Mansson) (1490
1557),  kartograf i  historyk,  tyt.  abp
Uppsali 12, 96, 243
Olaus Petri (Olof Petersson) (1493-1552),
reformator kociola, historyk 143  145,
146, 151, 243
Olivekrans  (Oliyecrantz) Johan   Larsson
zwany   Paulin   (1633-1707),    polityk
222
Olov Laurensson (Larsson), Olaus Lau-
rentii   (zm.   1438),   kanonik  kapituy
w Uppsali, pniej abp 110
Oluf (Olaf) (1370-1387), s. Magorzaty
i Hakona VI, kr. Danii od 1375, Norwe-
gii od 1380 92, 101
Oskar   I   Bernadotte   (1799-1859),   kr.
Szwecji i Norwegii od 1844 314318
Oskar   II   Bernadotte   (1829-1907),   kr.
Szwecji od 1872, Norwegii 1872-1905
336, 345, 352-354, 415
Ossenbrygge   Bsrnard   (XV  w.),   kupiec
gdaski 111
Ostberg Ragnar (18661945), arch. 410
sterling Anders Johan (ur. 1884), poeta
i pisarz 413
Osterman   Iwan   Andriejewicz   (1725
1811),   dypl.   rosyjski,   ambasador   w
Sztokholmie 1760-1764 273
Ottar, kr. Szwecji z dynastii Ynglingw
(ok. VI w.) 33
Otter Fredrik Wilhelm von (1833-1910),
polityk, premier 19001902 344
Otton Olofsson, bp Vasteras w XVI w. 138
Otton III Ludolfing (980-1002), ces. od
996 44
Oxenstierna, rd magnacki znany od XIII
w. 117, 118, 120-123, 138, 149, 197
Oxenstierna Axel (1583-1654), nr., kan-
clerz 183, 185, 187, 188, 190, 191, 193-
197, 199, 203, 204, 211, 212
 Bengt Jnsson (zm. ok. 1450), mono-
wadca, regent 110, 117
 Eryk (1624-1656), s. Axela, hr., kan-
clerz 203, 204, 206
 Gabriel Bengtsson (15861656), hr.,
skarbnik krlestwa 195
 Gabriel Gustavsson (15871640),
drots, czonek rady krlestwa 195
 Johan   (1612-1657),   s.   Axela,   hr.,
dypl. 191
 Jns Bengtsson (14171467), abp Up-
psali, regent 117, 119-122
 Nils Jnsson (zm. 1450), monowadca,
namiestnik krlestwa 110,117
Pahr Domenico (Dominicus) (zm. 1652),
budowniczy 242
Palm August (18491922), dziaacz ruchu
robotniczego 340
Palm Olof, historyk 420
Palmstedt Erik (1741-1803), arch.  293
Palmstierna Carl Otto (17991878), ba-
ron, polityk 316
Palmstierna Erik Kule (ur. 1877), baron,
dypl., dziaacz socjalistyczny 349
Palmstruch   Johan   (Wittmacher   Hans)
(1611-1671), bankier 213
Panin Nikita (17181783), dypl. rosyjski
pose w Sztokholmie 261
Panten Kasper (zm. 1630), budowniczy 243
Parenty J., politolog 421
Pasch    Lorens    Modszy    (1733-1805),
malarz 276, 293
Patkull  Johann  Reinhold  (1660-1707),
szlachcic inflancki, polityk 230, 233
Pechlin Carl Fredrik (1720-1796), baron,
polityk 281
Pehrsson-Bramstorp    Axel    Alarik    (ur.
1883), polityk, premier w 1936 r. 380
Pehrsson  Johan  (Jan)  z  Tuny  (1700
1756), polityk, przywdca chopski 262
Peterson  Numa  Wilhelm  (1837-1902),
aptekarz, fotograf, przemysowiec 415
Petri Laurentius zob. Laurentius
Petri Olaus zob. Olaus
Piekarczyk Stanisaw, historyk 57, 417
Pio Carl Gustaf (1711-1793), malarz 293
Piotr I Wielki (1672-1725), car rosyjski
od 1682 i ces. rosyjski od 1721 231-237,
240, 241, 253
Piper  Zofia  (Eva  Sophie)  (1757-1816),
hr., siostra Axela von Fersen 301
Pius V (Michel Ghislieri 1504-1572), w.,
papie od 1566 173
Platen M. von, historyk 419
Plomgren Thomas (1702-1754), kupiec,
443
polityk, dziaacz stronnictwa kapelu-
szy" 265
Posse Arvid Mauritz (17921850), przed-
sibiorca, polityk, premier 18461848
314
Posse Mauritz (16321702), baron, dzia-
acz pastwowy 223
Possevino Antonio (15341611), dyplo-
mata papieski, jezuita 173
Precht Burchardt (1651-1738), rzebiarz
246
Prokop z Cezarei (ur. w kocu V w., zm.
ok. 562), historyk bizantyjski 31
Proust Marcel (1871-1922), pisarz fran-
cuski 414
Ptolomeusz  Klaudiusz (Klaudios Ptolo-
maios, Claudius Ptolomaeus) (ok. 100
ok. 168), grecki astronom, geograf i teo-
retyk muzyki 33
Pufendorf Samuel (1632-1694), niemiecki
historyk i prawnik, od 1677 przebywa-
jcy w Sztokholmie w subie krla
szwedzkiego 222
Puke  Erik Nilsson (zm. 1437), mono-
wadca, riksrad, przywdca powstania
110, 112, 114, 115
Pyhy Konrad von (zm. 1553), jurysta nie-
miecki, doradca i kanclerz Gustawa I
Wazy 151, 156
Radziwi Janusz (16121655), ks., woje-
woda wileski, hetman wielki litewski
206
Rafael Santi z Urbino (1483-1520), woski
malarz i arch. 199
Ragnvald    Knaphvde (Okrgogowy)
(zm. ok. 1130), kr. Swaeww w 1130
62
Ragvald (Ragvaldi) Mikoaj (zm. 1266),
bp Abo 116,117
Rakoczy zob. Jerzy II Rakoczy
Ralamb   Claes (1622-1698), prawnik,
dziaacz pastwowy 212, 214, 217, 218,
220, 223
Ranies Hans (y w XVII w.), autor mapy
grniczej 267
Rapacki   Adam   (19091970),   dziaacz
socjalistyczny, min. spraw zagranicz-
nych PRL 1956-1968 410
Rehn Jean Eric (1717-1793), arch. i ry-
sownik 295
Rehnskld   Carl Gustav (1651-1722),
nr., oficer 234
Reinhard   Max (wac. M. Goldmann)
(1873  1943), niemiecki aktor, reyser
i dyr. teatru 415
Reiter Blane, malarz wspczesny 411
Reuterholm Gustav Adolf (1756-1813),
baron, polityk 286288
Ribbing Per (1670-1719), baron, mar-
szaek Izby Rycerskiej 249
Richert Johan Gabriel (1784-1864), praw-
nik i polityk 309, 314
Richter Jacob z Fryburga (zm. 1571), bu-
downiczy 242
Rimbert   (IX w.), ucze w. Ansgara,
misjonarz w Szwecji 45
Ring, wadca z dynastii Ynglingw ok.
930 r. 42
Roberts   Michael,   historyk   419
Robespierre Maximilien Francois Marie de
(17581794), francuski m stanu, dzia-
acz klubu jakobinw 288
Roio (Rolf), wdz Normanw, ks. Nor-
mandii od 911 r. 37
Rosen Adolf Eugene von (17971886),
hr., przemysowiec i finansista, organiza-
tor kolejnictwa 325
Rosen Jerker historyk 418
Rosenrod Johannes (y w pierwszej p.
XV w.), malarz 95, 133
Rolin  Alexander (1718-1793), malarz
293
Rousseau Jean Jacues (17121778), fran-
cuski pisarz i filozof 273, 294, 295
Rowerdere Henryk (y w XV w.), komtur
krzyacki 112
Rubens Peter Paul (15771640), malarz
flamandzki 199
Rudbeck Johan (1581-1646), bp Stran-
gnas 197
Rudbeck Olov (Olof, Olaus) (1630-1702),
lekarz, przyrodnik 247, 294, 357
Runeberg   Johan Ludvig (1804-1877),
pisarz i poeta 358
444
Ruryk (zm. 879), wdz Normanw, wg
Powieci dorocznej protoplasta dynastii
ksit ruskich 39
Rustow Dankwart A.,   historyk 420
Rydberg Abraham Viktor (1828-1895),
pisarz 358
Ryti Risto Heikki (ur. 1889), bankier i po-
lityk, premier Finlandii w 1939 r. 384
Saint Simon, Claude Henri de Rouvroy
de S-S (1760-1825), hr francuski filo-
zof i myliciel spoeczny 357
Salander Erik (1699-1764), ekonomista,
polityk 265
Salvius Johan zob. Adler Salvius
Samuelsson Kurt,  historyk 420
Sandberg Johan Gustav (17821854), ma-
larz 355
Sandberg  Ragnar Gustaf Leopold (ur.
1902), malarz 411
Sandler Rickard Johannes (18841964),
nauczyciel, dziaacz socjaldemokratycz-
ny, polityk, premier w 1925 r. 368
Schedin Gustaf (1700-1744), przywdca
powstania 1743 r. 259
Scheele Carl Wilhelm (1742-1786), che-
mik 297
Schnitzer M., historyk 421
Scholander Fredrik Wilhelm (1816-1881),
arch. 355
Schubert Franz Peter (1797-1828), kom-
pozytor austriacki 361
Schuck A., historyk 419
Schulze (Schultz) Lars (y w XVII w.),
majster grniczy 308
Schwerin   Fryderyk (Fredrik Bogislaus)
von (1764-1834), hr., polityk 307
Scorel Jan van (14951562), malarz ni-
derlandzki 242
Sehested Hannibal (1609-1666), duski
m stanu, czonek rady pastwa, na-
miestnik Norwegii 216
Selander Ste (1891  1957), poeta, krytyk
literacki 413
Setterwall Nils Kristian, bibliograf 418
Sevenbom (Safvenboom) Johan (1721 
1784), malarz 269
Sigrid (y w X w.), misjonarz w G-
taland 46
Sigrida  Storada   (Dumna)   zob.   wito-
sawa
Silfverstolpe   Gunnar    Mascoll   (1893-
1942), poeta, krytyk literacki 413
Silverstolpe   Gustaf   Abraham   (1772-
1824), pastor, wykadowca, publicysta,
ksigarz 289
Simmoneau Charles Modszy (1654-1727),
malarz francuski 236
Sineus (y w IX w.), wdz normaski,
wedug   Powieci   dorocznej  ks.   ruski
39
Sjberg Birger (1885-1929), dziennikarz,
pisarz i poeta 413
Sjberg Sven Erik Alf (ur. 1903), reyser
416
Sjgren Johan Gustaf Emil (1853-1918),
muzyk 415
Sjostrm Yictor (1879-1960), aktor i re-
yser filmowy 415, 416
Skld Per Edvin (ur. 1891), dziaacz i po-
lityk socjaldemokratyczny 392
Skrzetuski Wincenty, historyk 5, 7, 13, 66,
69, 143, 206, 249
Skunck Nils Persson (Nicolaus Pedersson)
(1614-1676), prawnik, polityk 202
Skytte Bengt (1614-1683),  baron,  rik-
srad 206
Skytte Johan (1577-1645), baron, riksrad,
wychowawca  Gustawa II  Adolfa 197
Slagheck Ditrik (zm. 1522), abp Lund 138,
139
Snli Johann (druga p. XV w.), drukarz
134
Snoilsky Carl Johan Gustaf (1841-1903),
hr., poeta 319, 358
Snorre Sturlason (zm. ok. 1241), islandzki
sagamadr 47, 76
Sodeiberg Hjalmar Emil Fredrik (1869-
1941), pisarz412
Solikowski Jan Dymitr (ok. 1539-1603),
sekretarz krlewski, wielokrotny pose,
pniej abp lwowski 173
Sparre, rd magnacki 149
Sparre Erik Larsson (1550-1600), riksrad
178, 179

445
- Fredrik   (1731-1803),   hr.,   kanclerz
288
Spencer Herbert (1820-1903), angielski
filozof i socjolog 359
Sprengtporten   Gran   Magnus   (1740
1819), hr., oficer, polityk 283
Sprengtporten   Jacob   Magnus   (1727
1786), baron, oficer 274
Staaf Karl Albert (1860-1915), adwokat,
polityk, wielokrotny premier 344346
Staffan, Stefan (y w p. XI w.), w.,
misjonarz 46
Staflenow L. historyk 418
Stagnelius Erik Johan (17931823), poeta
356, 358
Stanisaw   August   Poniatowski   (1732
1798),    kr.     polski    1764-1795    283,
293
Stanisaw  Leszczyski  (16771766),  kr.
polski 1705 235, 255
Stedingk Curt Bogislaus Ludvig Christo-
ffer von (17461837), hr., dowdca woj-
skowy 304
Steen   Jan   (Johan   Yilhelm   Christian)
(18271906), polityk, premier Norwegii
1891-1893, 1898-1902 353
Stefan (11641185), pierwszy abp Szwecji,
mnich cysterski z Alvastra 51
Stefan Batory (1533-1586), kr. polski od
1571 176-178
Stenbock, rd magnacki 149
Stenbock  Abraham  (zm.   1567),  baron,
komisarz wojskowy 169
Stenbock Gustav Olofson (zm. 1492 lub
1493), riksrad, monowadca 119
Stenbock Gustaw Otto (1614-1685) hr.,
wyszy dowdca wojskowy 221
Stenkil   Ragnvaldsson   (zm.   1066),   kr.
Szwecji 1060 49, 50
Stenrath  (Steenrot,  Steynrot)  Johannes,
(ok.   1410/15-1484),   artysta   lubecki
134
Stiernhielm   Georg   (1598  1672),   pisarz
i poeta, dyplomata 246, 247
Stiller Mauritz (1883-1928), reyser fil-
mowy, aktor 416
Strang Gunnar Georg Emanuel (ur. 1906),
polityk, wielokrotny min. 405
Strindberg August (18491912), powie-
ciopisarz i dramaturg 358  360, 416
Strm   Fredrik (Otto Fredrik) (1880-
1948), publicysta i polityk 343-344,
347, 380
Sture, rd monowadczy 138, 139, 149,
183, 225
Sture Erik Svantesson (15471647), ba-
ron, dworzanin, zabity z polecenia Ery-
ka XIV 167, 169
Sture  Nils Stensson (zm. ok. 1525), s.
Stena Sture Modszego 146
Sture Nils Svantesson (1543  1567), ba-
ron, dworzanin, zabity z polecenia Ery-
ka XIV 167, 169
Sture  Ste (y w XIV w.), szwedzko-
-duski rycerz 104
Sture Ste Modszy (ok. 1492-1520), re-
gent od 1512 127-130, 138, 146, 147
Sture   Ste Starszy (ok. 14401503),
monowadca, regent Szwecji od 1470
122-128, 136, 144
Sture Svante Nilsson (ok. 1460-1511),
regent Szwecji od 1504 126-128
Sture Svante Stensson (15171567), mo-
nowadca, riksrad 167, 169
Sucksdorff Arne (ur. 1917), reyser filmo-
wy 416
Sunnanvader Peder Jakobsson (ok. 1460
1527), kanclerz, teolog, bp 127, 128,
146, 147
Svart Peder, kronikarz szwedzki 144
Svartz (Swartz) Johan David (1678-1729),
malarz 229
Svedberg (Swedberg) Jesper (1653-1735),
bp, kaznodzieja nadworny Karola XI,
autor psaterza szwedzkiego 228
Svedberg (Swedberg) Theodor (ur. 1884),
chemik, cz. Akademii Szwedzkiej, hon.
czonek Polskiego Towarzystwa Che-
micznego od 1935 r., profesor Instytutu
Chemii Jdrowej w Uppsali od 1949 382
Swaine T. D., historyk 420
Swanidze Adelajda Anatolewna, historyk
419
Swartz Carl Johan Gustaf (1858-1926),
handlowiec, polityk, premier w 1917 r.
347, 348
446
Swen  Widobrody (964 lub 965-1014),
kr. Danii od 985 42, 44, 77
Swerker I Starszy (zm. 1156), kr. Szwecji
1134 63
Swerker II Modszy (zm. 1210), kr. Szwecji
1196-1208 64, 65
Swerkerydzi,   rd panujcy w Szwecji
w XH i XIII w. 52, 63, 65, 77
Sydow Oscar Fredrik von (1873-1936),
polityk, premier w 1921 r. 363
Szewczyk Jerzy, autor przewodnika 417
witoslawa (Sygryda, Syryda Storrada)
(zap. po 9671014), . Eryka Zwyci-
skiego, krla Szwecji i Danii, a nastpnie
Swena Widobrodego, krla Danii, roz-
wiedziona 1002 42, 44
Tacyt, Publius Caius Cornelius Tacitus (ok.
55-ok. 120), historyk rzymski 11, 32
Tanner Yaino (1881  1966), dziaacz so-
cjaldemokracji, polityk fiski, premier
1925  1927, min. rnych resortw,
1939-1940 spraw zagranicznych 383
Taraval Guillaume Thomas Raphael (1701
-l 750), malarz 293
Tegner Esaias (1782-1846), poeta, pro-
fesor uniwersytetu w Lund od 1812,
bp Vaxj od 1824 312, 356-358
Tempesta Antonio (15551630), woski
malarz i miedziorytnik 182
Tendibert, s. Teodoryka Wielkiego (VI w.)
33
Tengbom Ivar Justus (ur. 1878), arch.
410
Teodoryk Wielki (ok. 455-526), kr. Ostro-
gotw od 471, zwierzchnik innych ple-
mion germ. (Frankw, Wizygotw,
Wandalw) 33
Terserus Johan (Johannes Elai) (1605
1678), bp, teolog, prof. uniwersytetu
w Uppsali 202
Tessin Carl Gustav (1695-1770), hr., po-
lityk, jeden z przywdcw stronnictwa
kapeluszy" 255, 260, 261, 293
Tessin   Nicodemus (Modszy) (1654-
1728), arch. 245
Tessin Nicodemus (Starszy) (1651  1681),
arch. 244, 245
Tczyski Jan Baptysta, (XVI w.) woje-
woda beski 167
Thomas   Sidney Gilchrist (1850-1885),
angielski wynalazca z dziedziny hut-
nictwa 327
Thor, jeden z gwnych bogw w wierze-
niach pn. Germanw 46
Thorild Thomas (17591808), pisarz, filo-
zof 295
Thorsson Fredrik Wilhelm (1865-1925),
dziaacz socjaldemokratyczny, polityk,
minister finansw 1921-1923 364
Thott, rd dusko-szwedzki, pochodzcy
z XV w. od Axela Pedersena, std
druga nazwa Axelsson 94, 121  123
Thott  Ake Axelsson (ok. 14051477),
monowadca skaski, polityk 122
Thott   Axel Pedersen (y w XV w.),
duski dowdca zamku Varberg
121
Thott  Eryk Axelsson (ok. 1417-1481),
monowadca skaski, abp Uppsali od
1466, regent 1547-1566 120, 122
Thott  Ivar Axelsson (ok. 14201487),
monowadca skaski 122
Tilly Johan Tscerclaes von (1559-1632),
hr., generalissimus wojsk cesarskich
podczas wojny 30-letniej 188
Tiodolf z Hvin (y w IX w.), autor poe-
matu Ynglingatal 31
Tiselius Arne Wilhelm Kaurin (ur. 1902),
chemik, od 1948 r., dyrektor Instytutu
Biochemii w Uppsali 362
Toll Johan Christopher (1743-1817), hr.,
oficer, polityk 274
Tollin Ferdinand (1807-1860), rysownik,
litograf 311
Tomasson Richard F., politolog 421
Tomasz (Tomas Simonsson) (ok. 1380
1443), bp Strangnas, poeta i polityk 136
Torgard, wiking 41
Torgil Knutsson (zm. 1306), monowadca,
marszaek 70-72, 75, 76, 78, 98
Torgny,   lagman, posta plegendarna
z sag Snorre Sturlasona 76
Tornier J. A., konsul francuski w Gote-
borgu w 1810 r. 302
Torstenson    Lenart    (1603  1651),    hr.,
447
wdz szwedzki z okresu wojny 30-letniej
191, 193
Trolle Arvid Birgersson (ok. 1440-1505),
monowadca, lagman 94
Trolle Eryk (ok. 1460-1529 lub 1530),
monowadca ze Smalandu, riksrad, re-
gent wybrany w 1512 r. 127, 128
Trolle Gustaw Eriksson (1488-1535), abp
Uppsali 128-130, 138
Trolle    Joachim (Jakob lub Joakim)
(1475-1546), monowadca duski 128,
129
Truwor, ks. ruski w Izborsku, wymieniony
w Powieci dorocznej 39
Trygger Ernst (1857-1943), prawnik, po-
lityk, premier 1923  1924, min. spraw
zagranicznych 1928-1930 367, 368
Tycjan (wlac. Tiziano Yecellio) (1488-
1576), malarz woski 199
Tyra Ferlat, autor 420
Ulf  Gudmarsson (1298  1344), mono-
wadca, lagman Narke, m w. Bry-
gidy 86
Ulg (Anders Ulf z Orkesta), wiking, ucze-
stnik wypraw do Anglii 37
Ulryka  Eleonora (1656-1693), c. Fry-
deryka II, krla Danii, . Karola XI,
krla Szwecji 219
Ulryka Eleonora (1688-1741), kr. Szwecji
1719-1720, . Fryderyka landgrafa hes-
kiego, krla Szwecji od 1720 239, 248,
249, 253, 257
Ulvhilda (Ulfhilda), c. Hakona Finsona, .
Inge I krla Szwecji, pniej Nilsa, krla
Danii, oraz Sverkera, krla Szwecji 63
Unden Bo Osten (ur. 1886), dziaacz so-
cjaldemokratyczny, min. spraw zagra-
nicznych 367, 368, 392, 405, 410
Uther Johan Babtista von (zm. 1597),
malarz 242
Yergennes   Charles Gravier comte de
(17171787), polityk francuski, amba-
sador w Szwecji 1771  1774 274
Yerney D. V., historyk 420
Wachtmeister   Axel (1643-1699), hr.,
polityk, dyplomata 218
Wachtmeister Hans (1641-1714), hr., po-
lityk 218, 224
Waern Carl Fredrik (17871858), prze-
mysowiec, metalurg, polityk 311
Wagner Elin Mathilda Elisabeth (1882-
1949), pisarka 412
Wagner Richard (1813-1883), kompozy-
tor niemiecki 415
Wahlbom   Carl (Johan Wilhelm Carl)
(1810-1858), malarz 355
Wahlman Lars Israel (1870-1952), arch.
410
Waldemar I, s. Ingeborgi i Knuda La-
varda, kr. Danii (1157-1183) 78
Waldemar   Birgersson Folkung (1243 
1302), kr. Szwecji 1250-1278 65, 66,
69, 78
Waldemar IV Atterdag (ok. 13201375),
kr. Danii od 1340 82, 88-91, 101, 107
Waldemar (zm. 1318), ks. Finlandii, s.
Magnusa I Ladulasa 7173, 80, 81
Wallander  Josef Wilhelm (1821-1888),
malarz 355
Wallenberg  Andre Oscar (1816-1886),
bankier i polityk 332
Wallenberg Knut Agathon (18531938),
finansista, polityk, min. spraw zagra-
nicznych 1914-1917 354
Wallengren   Axel (Sven Axel Olaus)
(1865-1896), pisarz 412
Wallenstein   Albrecht Wenzel Eusebius
(15831634), dowdca wojsk cesarskich
w wojnie 30-letniej 188, 190, 191
Wallerius Johan Gottschalk (1709-1785),
chemik, mineralog 297
Wallner B., historyk muzyki 419
Warcisaw VII (midzy 1362-1365-1394
lub 1395), s. Bogusawa V i Adelajdy
brunszwickiej, ks. supski od 1377,
o. Eryka XIII, krla Szwecji 102
Wargentin  Pehr Wilhelm (1717-1783),
astronom, statystyk 296
Wasyl IV Szujski (1522-1612), car mo-
skiewski 1606-1610 184
Waza (Vasa), szwedzki rd monowadczy,
potem dynastia panujca w Szwecji 117,
120, 122, 138, 139.. 149, 154, 156, 175,
181, 199, 225, 276, 419
448
Waza  Birgitta Gustafsdotter (Sture), .
Jana (Johana Kristiernssona), babka
Gustawa I 138
Waza  Cecylia, c. Mansa Carlssona, .
Eryka, m. Gustawa I, krla szwedzkie-
go 138
Waza Cecylia (1540-1627), c. Gustawa I,
. Krzysztofa margrabiego badeskiego
167
Waza Elbieta (1549-1597), c. Gustawa I
170
Waza Eryk Johansson (ok. 1470-1520),
riksrad, o. Gustawa I, krla Szwecji
130, 138
Waza   Gustaw (1568-1607), s. Eryka
XIV, krla Szwecji 170
Waza Johan Kristiernsson (ok. 1430
1477), riksrad, dziad Gustawa 138
Waza Katarzyna (1584-1638), c. Karola
IX, . Jana Kazimierza, palatyna Dwu
Mostw na Kleeburgu, m. Karola X
Gustawa 196
Waza Kettil Karlsson (ok. 1434-1465),
bp Linkoping, regent 121
Waza   Krister (Kristiern) Nilssen (zm.
1442), drots 113, 115
Waza Magorzata (zm. 1536), . Joachima
Brahe, s. Gustawa I 138
Weber Carl Maria (1786-1826), kompo-
zytor niemiecki 361
Westman Ernst Carl (18661936), arch. 410
Wettinowie, saski dom panujcy 232
Wigforss Ernst Johannes (ur. 1881), filo-
log, dziaacz socjaldemokratyczny, poli-
tyk 368, 389, 392-394
Wijk Willem van (zm. 1597), kupiec, ku-
nik 163
Wilhelm   von Brandenburg, abp ryski
1539-1563 171
Will   Johan Martin (1727-1806), mie-
dziorytnik 287
Wilson Thomas Woodrow (1856-1924),
amerykaski m stanu, prezydent USA
354
Winge Marten Eskil (1825-1896), malarz
355
Wittenberg Arvid (1606-1657), nr., feld-
marszaek 206, 207
Wivallius Lars (1605-1669), poeta 244
Wadysaw Jagieo (1351-1434), kr. pol-
ski od 1386 107
Wadysaw IV Waza (1595-1648), wnuk
Jana III, krla Szwecji, kr. polski od
1632 181, 183
Wolter (Voltaire), wac. Franc.ois Marie
Arouet (16941778), francuski poeta,
dramatopisarz, prozaik, historyk i pu-
blicysta 278, 294, 419
Wrangel Carl Gustaw (1613-1676), nr.,
marszaek 192, 211, 216, 219, 220
Wrangel   Wilhelm Gustaf (1695-1774),
oficer, przywdca powstania 259
Wrede Fabian (1641-1712), hr., polityk
225
Wuchters Abraham (ok. 1610-1682), ma-
larz holenderski 205
Ynglingowie, legendarny rd krlw up-
psalskich 31, 33, 42, 44, 47, 49, 51, 52
Yngve Frey, legendarny zaoyciel dynastii
51
Zamoyski Jan (15421605), kanclerz kor.
od 1578, hetman wielki koronny od
1581 177, 178
Zetterwal  Helgo Nicolaus (1831-1907),
arch. 355
Zofia (zm. 1286), c. Eryka, krla Danii,
. Waldemara, krla Szwecji 78
Zofia Magdalena (1746-1813), c. Frydery-
ka V, krla Danii, . Gustawa III 269
Zola Emil (1840-1902), pisarz francuski
359
Zygmunt I Stary (14671548), kr. polski
od 1506 143
Zygmunt II August (1520-1572), kr. pol-
ski od 1548 157, 167, 171, 172, 176
Zygmunt   III Waza (1566-1632), kr.
Szwecji 1592-1599, kr. polski 1587-
1632 168, 176-182, 188, 243, 244
Zygmunt Luksemburski (1368  1437), ces.
od 1433 107, 108
kiewski Stanisaw (1547-1620), het-
man polny koronny od 1588, hetman
wielki koronny od 1613, kanclerz
wielki koronny od 1618 184

449
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I ETNICZNYCH
(ob.    obecnie; je.   jezioro; m.    miejscowo, miasto; prow.  prowincja;
rz.  rzeka; w.  wie; ws.  wyspa; zob.  zobacz)
Abo (ob. Turku), m. 99, 117, 152, 168,
194, 258, 259, 262, 282, 283, 303
Adalen, m. 373, 374, 376
Afryka 334, 389
Agerd, neolityczna osada nad je. Riug-
sjn w Skanii 17
Aland, ws. 37, 240, 291, 300
Alandzkie Wyspy 8, 10, 42, 104, 152, 301,
303, 366, 381
Aleksandria, m. 33
Almarestaket, zamek i dobra w Upplan-
dzie 121, 125 zob. take Staket
Als, ws. 26, 209, 210
Alsn, wyspa i zamek na jeziorze Malar
61, 62, 69
Altmark zob. Stary Targ
Altranstadt, m. 235, 236
Alvastra, m., klasztor, grd w ster-
gtlandzie 20, 51, 63, 131
Alvsborg, twierdza u ujcia rz. Gota 139,
150, 165, 172, 184
Ameryka Pd. (ac.) 367, 388
Ameryka Pn. 34, 281, 316, 324, 331, 334,
338, 339, 375
Amsterdam 279
Ancylusowe Morze lub Jezioro, jedno ze
stadiw rozwoju Batyku 1517
Angermanland,   hist.   prowincja   w  pn.
Szwecji,  cz Norrlandu  10,  42,  48,
373, 399
Anglia (Wielka Brytania) 5,  17, 34, 36,
37, 44-46, 64, 74, 107, 110, 133, 163,
171, 172, 181, 187, 188, 190, 209-211,
215-218, 231, 236, 238, 240, 253-256,
263, 264, 268-270, 284, 288, 290, 300-
305, 308, 309, 313, 314, 316, 322, 324,
327, 329-331, 334, 335, 344, 347, 348,
352, 373, 375, 378, 381-384, 388-390,
393, 408, 412
Anglosasi, pramieszkacy Anglii 33, 74
Anglowie, lud germaski 26, 39
Anjala, m. 283
Arabia 36, 38-40, 42
Arboga, m. 58, 106, 112, 114, 127, 167,
180, 325
Ardre, m. 28
Argentyna 314, 390
Atil (Itil), stolica pastwa Chazarw u uj-
cia Wogi, na terenie ob. Astrachania 38
Atlantyk, Altantycki Ocean 35, 331, 338,
382
Attundaland, folkland w dawnym pa-
stwie Swaeww 32, 49
Austerlitz (Sawkw) 290
Austria 241, 255, 263, 264, 278, 281, 290,
304, 336, 408
Avaskar, m. w Blekinge, na ktrego miej-
scu powsta Kristianopel 118
Azja 17, 20, 334, 362
Badenia (Baden) 289
Bagdad 38-40
Balinge, m. 134
Bakany, Pwysep Bakaski 21
Batyckie Wewntrzne Jezioro, jedno  ze
stadiw rozwoju Batyku 14
450
Batyk, Morze Batyckie, Germanw Mo-
rze 6, 8, 11, 15, 17, 25, 26, 33, 36, 38,
43, 58, 59, 71, 73, 74, 76, 83, 89, 90,
101, 107, 108, 127, 129, 158, 168, 170-
173, 178, 181, 184, 185, 187, 188, 190,
192, 193, 197, 204, 205, 207, 208, 211,
216, 220, 229, 231, 233, 238, 241, 253,
254,256,272,281,284,290,300, 334, 417
Barwalde m., ob. Mieszkowice 190
Baturyn 235
Bawaria (Bayern) 115, 116
Bayeux 34
Belgia 304, 331
Belt May 109, 140
Bet Wielki 109, 110, 140
Bendery, m. 236
Bergslagen  12, 110, 115, 118, 146, 147,
160, 325, 328, 340, 413
Bergyik, m. 330
Berlin 264, 360, 382, 385
Biae Jezioro (Bieoje Oziero), je. na pd.
wsch. od je. Onega 39
Birka, m. 41, 44-46
Bizancjum 36, 38-40
Bjalbo, m. 66
Bjrk, ws. 41
Blasie zob. Kaplinge
Blekinge 10, 42, 77, 82, 89, 94, 114, 118,
119, 141, 154, 172, 193, 209, 211, 228
Bohus, m. i zamek na pn. od Gteborga
81
Bohuslan 17, 76, 78, 141, 209, 211, 284
Boliden, m. 12
Bolonia 62, 68
Boras, m. 330
Borganas, dwr w Dalarna 110
Borgholm, zamek na Olandii 68, 89, 126
Borgund, m. 45,
Bornholm, ws. 43, 172, 209, 211
Botnicka Zatoka 10, 74, 80, 82, 99, 270
Brandenburgia  188, 204, 207, 209, 216,
218-221, 233
Braniewo, m. 243
Breda, m. 216
Breitenfeld, w. 190
Brema 42, 46, 50, 51, 187, 191, 209, 216,
220, 240
Brmsebro, m. 157, 193, 208, 215
Brunkeberg, wzgrze k. Sztokholmu 123,
134
Brytyjskie Wyspy 21, 57
Buda, m., ob. cz Budapesztu 107
Bugar (Bugar), os. nad Wog, stolica
Bugarw kamskich (nadwoaskich),
w X w. wany orodek rzem.-handl. 38
Bunge, m. 133
Burgundia 131, 133
Burgundowie, lud germaski 26
Cannes, m. 416
Celtowie, lud indoeuropejski 23, 2527
Cezarea, Cezareja 31
Chazarw pastwo 38
Chicago 34
Chiny 255
Corbey, m., opactwo benedyktynw 45
Cymbrowie, lud germaski 26
Cypr 407
Czarne Morze 27
Czechosowacja 381
Czechy 44, 100, 151, 187
Dag, ob. Hiuma, Hiiumaa 241
Dags,    bagnisko koo Alyastra, osada
neolityczna 20
Dakota pd. 338
Dalaborg, zamek w Dalslandzie na wy-
brzeu je. Yaner 92, 101
Dalarna, hist. prow. w rodkowej Szwecji
29, 48, 60, 88, 90, 100, 110, 114, 116,
119, 121-127, 136, 138, 139, 146-148,
160, 198, 258, 259, 262, 285, 308, 328
Dalsland, hist. prowincja Szwecji na zach.
od je. Yaner 152
Danaholm, ws. 76
Dania, Duskie Wyspy 8, 10, 17-19, 22,
24, 27, 29, 35, 37, 42-45, 47-49, 51,
62-64, 66, 69-80, 82, 83, 88, 89, 91, 92,
102-105, 107, 108, 111-115, 117-120,
122-129, 135, 136, 138, 140-142, 146,
157, 158, 170-173, 181, 183, 184, 187,
188, 192, 193, 200, 204, 206, 208-211,
213, 215-223, 228, 230, 231, 233, 236,
238-240, 255, 259-261, 268, 269, 272,
275, 278, 281-284, 289, 290, 293, 300-
302, 304-306, 317, 318, 322, 331, 332,
451
336, 340, 352, 354, 367, 382, 390, 391,
408
Dingtuna, m. 134
Dniepr, rz. 20, 38, 39, 235, 236
Dniestr, rz. 236
Domnarvet,  zakady  hutnicze  w  prow.
Koppaberg 328
Dorpat, ob. Tartu, m. 171, 187, 194, 234
Dover, m. 218
Drottningholm, patac krlewski w pobliu
Sztokholmu 288
Dunaj, rz. 21
Diisseldorf 355
Dyneburg, ob. Daugavpils (Dwisk), m.
187, 207
Dwina, rz. 38, 171, 187, 234
Eidsvoll (EidsYold), m. 305
Elblg 188, 208, 234
Erfurt 341
Eskilstuna, m. 328
Estonia 37, 43, 74, 75, 107, 171, 176, 177,
178, 181, 182, 187, 196, 205, 229, 231,
241, 390
Europa 5, 13, 15, 17, 19, 20, 23, 25, 27,
33, 34, 36-38, 40, 41, 44, 53, 57, 58,
62, 67, 68, 82, 85, 93, 98, 108, 131-133,
143, 154, 158, 165, 187, 188, 204, 209,
215, 226, 231, 232, 234, 236, 241, 245,
257, 263, 283, 289, 292, 295, 306, 309,
316, 318, 322, 331, 334, 352, 355, 366-
368, 381, 395, 407-409, 411
Falkping, m. 92, 101
Falsterbo, m. 82, 88, 91
Falun, m. 12, 60, 100, 259, 267
Fehrbellin, w. 219, 220
Felingsbro (Fellingsbro), m. 127
Femorn, ws. 192
Fennoskandia, cz prakontynentu euro-
pejskiego 15
Filipstad, m. 166
Finlandia 8, 10, 11, 37, 66, 69, 73, 75, 76,
85, 88, 93, 99, 101, 109, 117, 121, 122,
124, 125, 139, 150-152, 158, 166, 168,
180, 186, 190, 196, 202, 203, 208, 213,
237, 238, 241, 251, 257-259, 271, 274,
278, 279, 282-284, 290, 291, 300-303,
349, 357, 365, 366, 381-384, 388-390,
408
Finnveden,  hist. okrg, cze Tioharad
w pd. Gtalandzie 48, 88
Fiska Zatoka 10, 11, 75, 76, 125, 166,
168, 171, 172, 182, 184, 234, 235, 237
261, 283
Fionia (Fyn), ws. 209, 210, 318
Fjardhundraland 32, 49, 72
Flandria 85, 133
Fontainebleau 216
Fosna, jedna z najstarszych kultur w Skan-
dynawii, osada na zach. wybrzeu 17
Francja 5, 44, 46, 51, 131, 133, 135, 158,
163, 173, 187, 188, 191, 192, 199, 209-
211, 215-219, 222, 226, 231, 233, 244,
245, 253, 255-258, 261, 263, 264, 269,
272, 274, 278, 281, 282, 285, 288-293,
295, 300-304, 314, 324, 334, 352, 354,
381, 383-385, 409
Frankonia 191
Frankw pastwo, wczesnoredniowieczne
pastwo germaskie 33, 36, 37, 41
Frederiksodde (Fredericia), m. i twierdza
w Danii 109
Fredriksborg, zamek na Zelandii 240
Fredrikshald (ob. Halden), m. 240
Fredrikshamn (ob. Hamina), m. 257, 300,
301
Fredrikssten, twierdza w Norwegii w po-
bliu Fredrikshald 240
Fryburg 242
Galicja 338
Gallivare, m. 328
Gastrikland, okrg hist. na pn. od Up-
plandu 48
Gataskogen, miejsce bitwy 90
Gatczyna, siedziba carw ro. pod Peters-
burgiem 290
Gavle, m. 270, 329
Gdask, m. 99, 100, 110, 111, 120, 139,
140, 145, 165, 172, 181, 188, 191, 207
Gepidowie, lud wschodniogermaski 23
Germanowie, lud uksztatowany w Skan-
dynawii pd. i na pd. wybrzeu Batyku
w II tysicleciu p. n. e. 11, 20, 21, 23,
25-27, 32, 33, 64
452
Germanw Morze zob. Batyk
Gerun, torfowiska w Yastergotlandzie 22
Gestilren,   osada  w  pobliu  Kungslena
w Yastergtlandzie 65, 77
Glimmingehus, zamek w Skanii 126
Gogwek, m. 207
Gniezdowo, w. 38
Goci, Gotowie, lud germaski 23, 26, 27,
31, 33, 34, 37, 39, 74, 357
Gokstadgard, m. 35
Gota, rz. 72, 76, 78, 79
Gtaland 15, 20, 31, 34, 42, 46, 48-50,
58, 123
Gteborg, m. 15, 166, 210, 251, 284, 302,
303, 310, 311, 323, 325, 329, 333, 361,
388, 390, 399, 414, 415
Gothem, m. 132
Gotlandia 10, 27-29, 31, 35-37, 40, 42,
48, 58, 60,  73, 89, 90, 94,  101,  104,
105, 114-118, 120, 122, 124, 126, 131,
132, 141, 171, 193, 318
Grangesberg, osada grnicza 328
Grecja 41,
Grenlandia 34, 304
Gripsholm, ws. i zamek na je. Malar 144,
167, 168, 177, 241
Grtling, m. 132
Grunwald, w. 107
Habenhausen, w. 216
Haga, kurhan w Upplandzie 32
Haga, m. 231, 237, 238, 352
Halland 10, 22, 42, 73, 77, 78, 81, 94,
112, 114, 118, 119, 172, 193, 209, 278
Halmstad, m. 112, 113, 118, 220
Halsingborg, Helsingborg, m. 72, 73, 88,
91, 108, 302, 369
Halsingland 29, 46, 48, 259, 373
Halsingr, m. 108
Hamar, m. 118
Hamburg, m. 15, 42, 45, 46, 51, 264
Hamina zob. Fredrikshamn
Hanower 238, 240, 263
Harjedalen, hist. prowincja Szwecji, cz
Norrlandu 193
Harkeberga, m. 134
Harnevi, m. 134
Harnosand, m. 166
Hatuna, m. 71
Hedeby (Haithabu), osada kupiecka 36,
41, 44
Hejde, m. 133
Helg, ws. 30, 36, 37
Helgea, rz. 77
Helsinki (Helsingfors) 158, 237, 258
Hensbacka, m. w pn. Bohuslan, okrelenie
kultury prehistorycznej 17
Herrevadsbro, w. 66
Herulowie, lud germaski 26
Hessen-Kassel, ksistwo 249
Hiszpania 221, 233, 380
Hjort (Hjo), je. w pn. Smalandzie, w po-
bliu Yirserum 156
Hoftrup (Hofetrup), m. 19
Hgby, osada w Ostergtlandzie 41
Holandia 91, 139, 142, 161, 165, 181, 187,
188, 190, 199, 206, 208-211, 215-217,
219-222, 231, 233, 236, 238, 244, 296,
311, 354
Hollywood 416
Holsztyn, ksistwo 29, 91, 107-109, 120,
126, 139, 237, 238, 254, 256, 257,
304
Hova, m. 69
Hudiksvall, m. 166
Hunehals,   zamek nad fiordem Kungs-
backa 78
Ilmen (Ilmie), je. 38
Indal, rz. 29
Indie 36, 255
Inflanty, kraina hist. nad Dwin i Zatok
Rysk 11, 110, 118, 125, 167, 171-173,
176, 182, 187, 188, 196, 197, 205, 206,
211, 229-231, 233, 234, 237, 241
Ingelheim, m. 38
Ingermanlandia, Ingria, hist. kraina midzy
Estoni a Finlandi 11, 83, 86, 196,
208, 234, 241
Iran 39
Irlandia 36, 37, 408
Islandia 37, 47, 304
Iwangorod,   twierdza w Inflantach na-
przeciw Narwy 125, 184, 234
Izborsk, m. i twierdza na pd. zach. od
Pskowa 39
453
Jam Zapolski, w. 177, 184
Jamtland 10, 18, 29, 42, 43, 48, 94, 172,
193, 209, 329
Japonia 353
Jerozolima 62
Jnkping, m. 58, 68, 88, 194, 301, 330
Jutlandia, Jutlandzki Pwysep 18, 20, 22,
26, 29, 36, 107, 161, 188, 193, 209, 210,
317
Kajaneborg, zamek w Finlandii 244
Kalix, rz. 301
Kalmar, m.  8,  31, 43,  58,  59, 68,  82,
88-92,  95,   101,   103,   111,   113-115,
118, 125, 126, 139, 150, 156, 160, 161,
173, 178, 179, 181, 184, 187, 241
Kalundborg, zamek na Zelandii 75,  142
Kanada 329
Kaplingeholm   (ob.   Blasieholm),   ws.   w
Sztokholmie 100
Karelia 37, 74, 76, 186, 234, 241
Karlsborg, twierdza w Yiken, w hist. prow.
Bohuslan 141
Karlshamn, m. 303
Karlstad, m. 166, 291, 354
Karnan, wiea obronna w Halsingborg 108
Kaspijskie Morze 38, 40
Kemi, m. 383
Kemi Zatoka 291
Kexholm, zamek nad je. adoga 177
Kijw 39, 74
Kilonia 304, 305
Kinda, hist. okrg w Smalandzie 48
Kircholm (ob.  Salaspils),  w.  pod  Ryg
182, 183, 185
Kiruna, m. 12
Kirunavaara, okrg bogaty w zasoby rudy
elaznej w phi. Szwecji 301, 328, 393,
400
Kivik, stanowisko arch. w pd. Szwecji 23
Kliszw, w. 234
Kajpeda 188
Kuszyn, w. 184, 185
Knared, m. i zamek w Hallandzie 184, 185
Kog (Kjge) m. i zatoka na Zelandii 220
Kokenhauzen (Kokenhusen), m. i zamek
na pd. wsch. od Rygi 187, 207
Kolumbia 314
Kongo 407
Konin 207
Kopenhaga 89, 105, 127, 128, 178, 210,
211, 215, 222, 233, 247, 275, 284, 340,
382
Kpinghus, dwr w pobliu Yasteras 110
Koporie, twierdza w Ingrii 184
Kopparberget, orodek kopalnictwa rudy
w Dalarna 100, 148, 198, 267
Korea 407
Korsholm, zamek w Halsinglandzie  121
Krakw 107, 181, 207, 234
Kramfors, m. 373
Rristiania zob. Oslo
Kristianstad, m. 274
Krogen, pn. Kronborg, zamek w Halsin-
gr na Zelandii 108
Krlewiec (ob. Kaliningrad) 172, 207
Krym, Krymski Pwysep 316, 318
Kumogard (Kokemaki), m. 152
Kungahalla,  zamek i  okrg,  cz hist.
prow. Bohuslan 78
Kungsbacka, fiord 78
Kurlandia 37, 206, 233, 234
Kuronia 171
Kymen   (Kymmen,   Kymi),   okrg  hist.
w pd. Finlandii 259
Landskrona, dawna twierdza szwedzka nad
New i je. adoga 76
Landskrona, m. w Skanii 221
Lapeenranta zob. Yillmanstrand
Laponia 37, 48, 400
Ld, w. ob. w woj. poznaskim, opactwo
cystersw 145
Lena (ob. Kungslena), m. 65, 77, 135
Libawa, Labiau (ob. Polesk), m. 37
Liege 304
Lindholm, zamek w Skanii 101
Linkping, m. 68, 69, 110, 121, 125,
126, 128, 132, 136, 143, 152, 181, 183,
214, 251
Lipsk 235, 304
Litorynowe Morze, jedno ze stadiw roz-
woju Batyku 16
Litwa,  Wielkie Ksistwo Litewskie 107,
171, 184, 187, 205, 207, 390
Ldse, m. 58, 68, 95, 96, 110, 118, 154
454
Londyn 246, 335, 348, 382, 385, 390, 412
Lubeka 58, 60, 61, 99, 100, 107, 110, 116,
127, 128, 132, 133, 138-140, 142, 144,
147, 148, 150, 159, 165, 171, 172, 18],
188
Lulea, m. 328, 329
Lund, m. 51, 75, 77, 82, 103, 129, 136,
215, 222, 228, 240, 319, 356, 357, 361
Liineburg, m. i ksistwo 221
Luosavaara, orodek grniczy w pobliu
Kiruny 301, 393, 400
Lutzen, m. 191
Lye, m. 133
aba, rz. 20, 23, 190
adoga, grd 39
adoga, je. 38, 75, 76, 79, 177
otwa 390
Maglemose,  torfowisko, stanowisko ar-
cheologiczne, osada kultury z VI tys.
p. n. e. na Zelandii 17
Malar (Melar), je. na zach. od Sztok-
holmu 12, 19, 22, 26, 29, 30, 36, 37, 41,
61, 63, 64, 66, 93, 98, 99, 110, 119,
131, 160, 241, 245
Malmberg, zagbie grnicze w pn. Szwe-
cji 328
Malm, m. 91, 128, 215, 220, 228, 318,
328, 340, 354, 415
Maopolska 208, 234
Mariefred, m. 166
Mariestad, m. 166
Medelpad 48
Meklemburgia  81, 88, 90-92, 101, 102
104, 105, 190
Meksyk 314
Men, rz. 190
Mohylew, m. 235
Mon, m. 329
Mora ang, bonie w pobliu Uppsali 49,
50, 66, 73, 90, 102, 117, 259, 284
Mor, hist. okrg, wschodnia cz Sma-
landu 48
Moskwa, m., ksistwo 158, 235, 236, 257,
384, 387, 410, zob. te Rosja
Moss, m. 305
Mossebo, m. 267
Motaa, m. 328
Miinster (Monaster), m. 191
Muonio, rz. 10, 301
Nadrenia 132, 133
Namur, m. 85
Narke, hist. prow. Szwecji, cz Svea-
landu 52, 72, 86, 100, 120, 152, 198,
202, 203
Narvik, m. 328, 383-385
Narwa, rz. 125
Narwa, m. i twierdza 43, 171-173, 177,
178, 181, 233, 234
Newa, rz. 75, 76, 184, 234
Nidaros zob. Trondheim
Niderlandy 107, 108, 110, 131, 142, 171,
172, 187, 242, 270
Niemcy  17, 44, 46, 47, 58-60, 70, 72,
74-76, 89, 91, 96, 98, 99, 100, 102,
104, 105, 108, 109, 123, 131-133, 145,
151, 154, 156, 157, 162, 165, 181, 187,
188, 190-192, 195, 197, 199, 209, 216,
218-222, 228, 238, 242, 263, 264, 289,
290, 322, 324, 334, 335, 340, 347-349,
352, 354, 367, 377, 378, 381, 382, 384-
386, 388, 389, 391, 416, zob. te Rzesza
Nimwegen (Nijmwegen), m. 221, 231
Njudung,   hist. okrg, cz Tioharad
w Smalandzie 48
Norbotten 391
Normaholm, ws. w obrbie Sztokholmu
123
Normandia 34, 37
Normanowie, nazwa nadana mieszkacom
Pw. Skandynawskiego i Wysp Du-
skich w czasie wypraw w VIIIIX w.
23, 35, 38-40
Norrkping, m. 58, 111, 183, 185, 199,
271, 342
Norrland 11, 12, 22, 23, 29, 33, 43, 48,
53, 94, 99, 110, 150, 160, 162, 186, 324,
325, 329, 376, 382
Norrtalja, m. 403
Norrtull, m., ob. w obrbie Sztokholmu
259
Norwegia 10, 17, 22, 27, 29, 34, 35, 37,
42-44, 47-49, 51, 64, 66, 69, 71-74,
76-79, 83, 85, 87-92, 101-104, 111,
455
113-115, 117, 118, 120, 124, 126, 128,
135, 141, 147, 148, 172, 240, 282, 300-
305, 313, 329, 332, 352-354, 365, 367,
371, 382, 384, 385, 388-391, 408
Norymberga 157
Noteborg, Noteburg (Oreszek, Orieszek,
pn. Szlisselburg), twierdza na wyspie
na Newie w pobliu je. adoga 10,
76, 80, 83, 125, 158, 234
Nowogrd Wielki, m., ksistwo 10, 39,
74-76, 83, 108, 125, 184
Nydala,   m.,   niegd.   klasztor  cystersw
w ob. prow. Jnkoping 51, 131
Nydam, m. 26
Nyenskans   (Nevenskans),   twierdza   nad
New, zaoona na miejscu Landskrony,
pn. Pietropawowsk 234
Nykping, m. 58, 68, 69, 73, 91, 93, 95,
102, 103, 106, 113, 122, 185, 193, 196,
197, 289, 330
Nyland, kraina hist. w pd. Finlandii 76
Nyslott (Olofsberg, Olavinlinna), twierdza
na wyspie Kyrnsaari w Finlandii 125,
259, 283
Nystad (ob. Uusikaupunki), m. 8, 11, 241,
253
Ocean zob. Atlantyk
Odra, rz. 23, 190
Offerdal, m. 18
Olandia (land), ws. 10, 29, 42, 48, 89,
94, 119, 129, 161, 220
Oliwa 188, 211, 417
Olkijoki, m. 291
Omberg, skay nad je. Yattern w Oster-
gtlandzie 51, 63
Orebro, m. 58, 68, 112, 114, 120, 145,
152, 302, 303
Oresund, Cienina Sundzka zob. Sund
Orient, Daleki Wschd, rodkowy Wschd
38, 41, 42, 55, 74, 265, 314, 407
Orieszek zob. Noteborg 184
Orkney, Orkady 37
Oslo 35, 79, 80, 305
Osnabruck, m. 191
Osterbotten, hist. prowincja Finlandii na
wsch. wybrzeu Zatoki Botnickiej 76,
180, 186, 258
Ostergtland 41, 48, 51, 52, 63, 64, 66,
73, 88, 93, 111, 131, 148, 149, 152,
154, 160, 170, 186, 202, 203
Oulu, rz. i je. 10
ver-Sel, m. 133
Owcze Wyspy, Faer0rne 135, 304
Ozylia, Saaremaa, ws. 171, 193, 241
Parnawa, Parnu, m. 187, 237
Pary 68, 131, 136, 242, 246, 272, 293,
301, 304, 315, 375
Pejpus, Peipsi jarv 171
Petersburg, ob. Leningrad 234, 257, 258,
275, 283, 287
Piana, Peene, zach. przejcie czce Zalew
Szczeciski z Zatok Pomorsk 238, 264
Pietropawowsk (Petropawowsk) zob.
Nyenskans
Pikardia 45
Pilawa (ob. Batijsk), m. 188
Pireus 40
Polska, Pvzeczpospolita 57, 39, 44, 98,
100, 107, 118, 143, 160, 167, 168, 171-
173, 176-184, 186-188, 193, 195, 197,
200, 204-211, 215, 216, 231-238, 253,
255, 256, 272, 274, 275, 286, 288, 293,
313, 318, 319, 325, 360, 367, 381, 390,
391, 407, 417, zob. te Litwa
Poock, m. 177
Potawa, m. 236
Pnocne Morze 15, 17, 208, 381, 382
Pomorze  109, 151, 188, 190, 191, 206,
208, 237, 238, 240, 264, 290, 301, 304,
306
Pomorze szwedzkie, cz Pomorza Za-
chodniego wraz ze Szczecinem oraz wy-
spami Rugi, Uznam i Wolin 43, 220,
238, 302, 305
Pomorze Zachodnie 107,191
Portugalia 281, 290, 408
Pozna 234
Praga 191, 199
Prusy, pastwo 238, 240, 255, 260, 262-
264, 272, 275, 278, 281, 290, 291, 303,
304, 306, 336
Prusy, miasta pruskie 110, 118, 208
Prusy Krlewskie 188, 207, 208
Prusy Ksice 157, 206-208
456
Prut, rz. 237
Puck, m. 188
Putusk, m. 234
Raseborg, zamek w Finlandii 152
Rasbo, m. 132
Ravsnas, dwr krlewski koo Toresund
w Sdermanlandzie 138, 139, 202
Rawa, m. 232
Ren, rz. 20, 27, 33, 304
Rewel,  Rewal (ob. Tallina) 58, 59, 100,
165, 168, 171, 172, 176, 178, 233, 237
Riddarholm, ws. w obrbie Sztokholmu
70, 131, 240, 263
Rijswik, m., ob. dzielnica Hagi 231
Ringstadholm, zamek na wyspie w pobli-
u Norrkoping 111
Ringsted, m. 71
Risinge, m. 133
Rgslsa 54
Roma, klasztor na Gotlandii 131
Rone, m. 132
Ronneby, m. 118, 154
Rosja, ZSRR 11, 41, 124, 158, 168, 170-
172, 176-178, 180, 181, 184, 187, 204-
206, 208, 211, 215, 231, 233-238, 240,
241, 253, 255-261, 263, 269, 271-273,
275, 278, 281-285, 287-291, 300-306,
309, 313, 314, 318, 319, 324, 334, 342,
346, 347, 349, 352-354, 357, 367, 371,
378, 380-384, 388, 390, 391, 396, 407,
zob. te Moskwa, ksistwo; Nowogrd
Wielki, ksistwo
Roskilde, m. 43, 103, 129, 209, 211, 215
Roslagen, wybrzee w Upplandzie 37, 38,
52
Roslag-Bro, m. 132
Rostock 101
Rugia, ws. 191, 264, 290
Rumunia 367
Ru, ziemie ruskie 3840, 57, 74-76,
117
Ru Kijowska 39
Ryga 58, 59, 75, 100, 165, 171, 172, 182,
187, 211, 233, 237
Ryska Zatoka 11, 171
Rzesza, cesarstwo 158, 181, 187, 190, 192,
231, 235, 237, 238
Rzeczpospolita zob. Polska
Rzym pastwo staroytne 26, 27, 32
Rzym, m. 145, 203
Saimaa, zesp je. w pd.-wsch. Finlandii
257
Saksonia 191, 231, 234, 235, 237, 238,
263
Saksonia Dolna 187, 191
Sala, m. 12, 150, 163
Sandomierz 235
Sandviken, m. 327
Sarajewo, m. 334, 354
Schwedt, m. 238
Segebro, m. 15
Sekwana, rz. 37, 244, 292
Siedmiogrd 208
Sigtuna, m. 42, 46, 58, 59, 68, 74, 131
Sjuharadsbygden,  cz hist. prow. Al-
vsborg 330
Skandia, staroytna nazwa Skandynawii
uyta przez Ptolemeusza 33
Skandynawia, Skandynawski Pwysep 10,
12, 13, 15, 17, 20-28, 31, 34, 36, 37,
40, 41, 44, 47, 51, 74, 77-79, 82, 88,
91, 101, 103-105, 107, 108, 129, 131,
132, 135, 139, 140, 142, 143, 157, 170,
172, 173, 187, 192, 222, 231, 243, 259,
300, 301, 317, 318, 329, 332, 352-354,
380, 384, 391, 408, 417, 420
Skandynawskie Gry 10
Skania,   Skane, Skonia, kraina w pd.
Szwecji 10, 12, 15, 17, 19-23, 30, 34,
42, 77, 81-83, 87-91, 94, 101, 112,
114, 118, 119, 131, 172, 173, 193, 209,
211, 215, 220-223, 228, 237, 274, 278,
340, 399
Skanr, m. i zamek na pwyspie zamy-
kajcym od pd. cienin Sund 82, 88, 91
Skara, m. 46, 58, 68, 81, 87, 102, 119,
131, 132, 136, 138
Skenninge, Skanninge, m. 68
Skokloster, m. i klasztor w pobliu Uppsali
113
Sknvik osada fabryczna w Yasternor-
rlandzie 328
Skottorp, dobra ziemskie w Hallandzie
245
457
Sli, Schlei fiord, zatoka w Szlezwiku 36
Sowiaskie  ludy,  ziemie,  Sowiaszczy-
zna 26, 36, 38-40
Smaland  15, 48, 88, 94,  112,  131,  148,
149, 154, 156, 161, 186, 198, 201, 203,
330, 338
Smolesk, m. 38, 184
Sdermanland (Sudermania)  19, 48, 52,
72, 73, 80, 88, 110, 133, 152, 163, 174,
179, 186
Soderkping, m. 58, 95, 111, 114, 144, 180
Sderstrm, cz Sztokholmu 99
Solberg, m. 78, 79
Sparr-Satra, m. 65
Spira, Speyer, m. 158
Staket, zamek w Upplandzie w pobliu
Sztokholmu 128-129, zob. te Alma-
restaket
Stalingrad 389
Stangebro, m., ob. poczone z Linkping
miejsce bitwy 181
Stany   Zjednoczone   Ameryki   Pnocnej,
USA 282, 307, 317, 331, 335, 337, 365,
378, 388-390, 396, 415, 416
Stary Targ (Altmark) 43, 188
Stegeborg, zamek w stergtlandzie 111,
115, 123, 130, 181
Stegeholm,  zamek  w  pobliu  Vastervik
91, 111
Stocksund, cienina w obrbie Sztokholmu
98
Stobow, m. 11, 184, 185, 187
Stora Kopparberg, osada grnicza w ob.
zagbiu Kopparberget 60
Storsjn, je. Stor 11, 29, 94
Stralsund, m. port. 91, 188, 220, 238, 239,
264, 290, 303, 304
Strangnas,  m.   106,  119,   120,   129,   130,
132, 136, 138, 140, 197
Stripa, kopalnia w Yastmanlandzie 369
Sund, Oresund, Sundzka Cienina 17, 44,
89, 108, 114, 140, 158, 172, 181, 184,
192, 240, 254, 334
Sundsvall, m. 328, 329, 340, 413
Svartsj, zamek w pobliu Sztokholmu
242
Sveaborg, twierdza na grupie siedmiu wysp
w Zatoce Fiskiej 291
Svealand, hist.-geogr. nazwa Szwecji rod-
kowej 26, 31, 32, 34, 36, 40, 42, 46,
48-50, 52, 152
Svensksund 284
Svolder zob. Ven
Svitjod, wczesnoredn. nazwa Szwecji 49,
74
Syberia 324, 362
Sycylia, Krlestwo Obojga Sycylii 281
Szczecin  173,  176, 191, 211, 220, 238
Szetlandzkie Wyspy, Szetlandy 37
Szkocja 37, 165
Szlezwik, m., dawna rezydencja ks. Hol-
sztyn Gottorp; jako pojcie terytorialne
Pd. Jutlandia 26, 29, 36, 107, 317, 318,
352
Sztokholm 8, 41, 58, 59, 64, 68, 70, 80,
88, 90, 92, 95, 97-99, 101, 104, 105,
109, 111-115, 119-123, 126-134,
138-140, 143, 150, 151, 163-165, 170,
171, 175, 178, 179, 181, 183, 186, 194-
196, 202, 206, 210, 212, 219, 222, 226,
230, 237, 238, 240, 242, 243, 245, 246,
248-251, 254, 255, 257, 259, 261, 263,
269, 270, 272, 274, 275, 282, 285-287,
291, 293, 294, 296, 298, 301-303, 305,
310, 315, 317, 318, 323, 325, 328, 333,
340, 342, 348, 349, 354, 355, 361, 374,
375, 381-383, 388, 391, 394, 399, 409-
411, 414, 415, 417
Sztokholmskie szery 60
Sztumska Wie, w. 191
Szwabia 191
Szwajcaria 408
lsk 207, 208, 304
rdziemne Morze 36
rdziemnomorska strefa 27
Taby, m. 134
Tanum, tereny w prow. Bohus 24
Tavastehus, zamek i prow. w Finlandii 122
Tensta, m. 95, 133
Teutonowie, lud germaski 26
Tioharad,   dawna   dzielnica   obejmujca
cz Smalandu i trzy ziemie Fimweden,
Njudung i Yarend 48, 51
458
Tiundaland, hist. okrg (folkland) w pa-
stwie Swaeww 32, 49
Tiyeden, pas leny midzy Yastergotlan-
dem a Narke 31
Tjust, hist. okrg we wsch. czci Sma-
landu 48
Tonningen, zamek w Holsztynie 238
Toresund, m. 133
Torne, rz. 10, 301
Toru 207, 234
Travendal, Traventhal, w. 233
Trondheim 43,  118, 209, 211
Trundholm 24
Tuna zob. Wielka Tuna
Turcja 231, 233, 236, 237, 271, 275, 283,
313
Tyla, ob. Sowieck 290, 304
Ukraina 206, 235, 236
Umea 300
Uppland, hist. prow. Szwecji, cz Swea-
landu 12, 31-34, 37, 40, 48, 49, 63,
71, 72, 86, 88, 110, 116, 119, 121-125,
133, 134, 136, 139, 160, 198, 202
Uppsala, m. 32, 33, 42, 46, 49-52, 58,
63, 68, 73, 75, 95, 103, 106, 110, 113,
116, 117, 124, 131, 132, 136, 141, 145-
147, 151, 166, 169, 170, 175, 179, 202,
203, 219, 241, 242, 244, 246, 247, 249,
289, 295-297, 306, 319, 356, 357,
361
Ut, Ut, ws. 60
Utrecht, m. 242
Yadstena, dwr i klasztor w Ostergtlan-
dzie 54, 86, 106, 111, 120, 123, 132,
133, 139, 144, 145, 148, 166, 170, 176,
179, 241
Yaner (Wener), je. w pid. Szwecji 92.
152, 166
Yarala, m. 285
Yarberg,  m. i zamek w Hallandzie 78,
81, 121, 141, 173
Yarend, hist. folkland, cz Tioharad 48
Yarmland 29, 88, 90, 100, 120, 147, 152,
166, 198, 325, 357
Yarnhem, m. 51, 64, 69, 131
Yarnica, m. 237
Yasteris, m. 58, 68, 110, 122, 130. 132,
138, 144-147, 149, 152, 156
Yasterbotten 300
Yastergtland   22, 45, 48, 49, 51, 52,
63, 65, 69, 90, 94, 112, 118, 119, 127,
129-131, 148, 149, 152, 161, 186, 198,
201. 202, 270
Yasteryik, m. w Smalandzie 95, 342
Yastmanland  48,   52,  60,  66,   100,   160,
202. 259, 369
Yattern (Wetter), je. w ptd. Szwecji 20
Vaxholm, m. i twierdza na pta. od Sztok-
holmu 310
Vaxjo, m. 357
Yen, Hven, ws. 44
Yendel, m. w Upplandzie, miejsce wyko-
palisk archeologicznych 3033, 37
Yik, Yiken, hist. okrg wok fiordu Oslo
42, 141, 142
Yillmanstrand, Lappeenranta, m. 257
Yirserum, m. 156
Yisborg, zamek na Gotlandii 122
Yisby, m. 58, 59, 89, 99, 104, 105, 122,
132, 133
Yisings, m. i wyspa na je. Yattern 65,
68, 70
Yordingborg,  m. i zamek nad cienin
Storstrm na Zelandii 108, 113, 114
Wallhof, m. 187
Wandalowie, lud wschodniogermaski 26
Warmia 207
Warszawa 206-208, 233-235, 272
Wawrzyca w. Zatoka 34
Werden, Yerden, m. i biskupstwo w 1.
1648  1719, nalece  do  Szwecji  191,
238, 240
Wersal 230, 268, 282
Westfalia 132, 133, 191, 193, 204, 216
Wgry 20
Wiede 221, 306
Wielka Tuna, Stora Tuna  147,  262
Wielkie uki, m. 177
Wielkopolska 207
Wilno 167
Wismar 101, 187, 238
Wisa, rz. 20, 26, 187, 188
Wilana Mierzeja 209
459
Wittenberga, m. 143
Wittstock, m. 191
Wochy 245, 282, 293
Wolmar, Yalmiera, m. 182
Wolchow, rz. 38
Woga, rz. 20, 40
Woogoszcz, Wolgast, m. 207
Worskla, rz. 236
Wyborg, m. i port 10, 73, 76, 117, 122,
125, 158, 237, 241
Wyborska Zatoka 284
Ydre, hist. okrg w pd. stergtlandzie
48
Yoldiowe Morze, jedno ze stadiw roz-
woju Batyku 14, 15
Zelandia, ws. 17, 18, 75, 81, 209, 233, 282
Zelbork,   Selburg,   Zelburg,   Sehlpis,   w.
i dobra koronne polskie nad Dwin 187
Zimmerwald, m. 342
mud 187
460
SPIS ILUSTRACJI
Str.
1. Grobowiec z modszej epoki kamiennej w Hoftrup (zach. Skania)   .....     19
2. Ryty w kamieniu z grobowcw w Kivik (wsch. Skania) z okresu brzu, naj-
wiksze znalezisko w pnocnej Europie .................     23
3. Kamie runiczny w kociele Ardre na wsch. wybrzeu Gotlandii.......     28
4. Okrt wikingw, odnaleziony w 1888 r. w Gokstadgard koo Oslo; na kopii
tego statku eglarze przepynli w 1893 r. Atlantyk w cigu 28 dni    .....     35
5. Drewniany kociek z pocztkw XII w. w Borgund (Norwegia) ......     45
6. Sceny myliwskie. Odrzwia w kociele w Rogslsa koo Yadstena (XII w.) .   .     54
7. Najstarszy zachowany fragment murw Yisby  wiea z XI w. ......     59
8. w. Eryk, rzeba z XV w. w kociele w Kniusa koo Uppsali .......     63
9. Birger Magnusson, malowido w kociele w Ringsted w Danii, gdzie znajduje
si grobowiec monarchy ........................     71
10. Okrt wojenny z poowy XIII w., malowido w kociele Kalundborg na Ze-
landii   ................................     75
11. w. Brygida, rzeba Johannesa Junge w kociele w Yadstena   ........     86
12. Moneta srebrna z trzema koronami z okresu panowania Albrechta Meklem-
burskiego (powikszenie).   .......................     90
13. Praca rolnika, fragment polichromii w kociele w Tensta koo Uppsali, mai.
Johannes Rosenrod ..........................     95
14. Sztokholm w XVI w. Fragment drzeworytu F. Hogenberga z Civitatis orbis
terrarum, 1574  ............................     97
15. Winieta rkopisu kodeksu praw z poowy XIV w., przedstawiajca krla koro-
nowanego przez dwch biskupw   ...................   105
16. Holmger Knutsson, syn krla Knuta Lange, wzr rycerza z pnego rednio-
wiecza, malowido z grobowca w Skokloster    ..............   113
17. Biesiadnicy, ilustracja z dziea Olausa Magnusa Historia... (1555) .....    119
18. Sala rycerska w zamku Glimmingehus w Skanii (koniec XV w.) .....   126
19. Karta z pierwszej ksiki drukowanej w Szwecji pt.: Dyalogus creaturarum
moralisatus, w drukarni Johana Snella, 1483    ..............    134
20. Gustaw Waza, portret z  1542 r., mai. Jakob Binck, zbiory Uniwersytetu
w Uppsali ..............................    141
21. Zamek krlewski w Yadstena   .....................   148
22. Zbroja z XVI w. (wykonana dla Zygmunta Augusta przez patnerza K. Loch-
nera z Norymberg! i ofiarowana Janowi III przez Ann Jagiellonk w 1574 r.)   157
23. Kupiec sztokholmski  Anders  Larsson (15381603),  portret  w Storkyrka
w Sztokholmie ............................    164
461
SPIS MAP
	Str.
Wewntrzne Jezioro Batyckie (ok. 8000 lat p. n. e.) ............	14
Morze Yoldiowe (ok. 7700 lat p. n. e.) ...................	14
Morze Ancylusowe (ok. 6500 lat p. n. e.)..................	16
Morze Litorynowe (ok. 4500 lat p. n. e.) ..................	16
Rozwj terytorialny Szwecji ........................	43
Szwecja i kraje ssiednie, 1319 r.   .....................	84
Podzia Szwecji midzy synw Gustawa I Wazy.   ..............	153
Prowincje Szwecji   ............................	155
Wojna trzydziestoletnia  kampania 16301632   ..............	189
Drogi Karola XH, 17001718    ......................	232
Eksport Szwecji w XVIII w.    .......................	266
Koleje elazne w Szwecji w 1866 r.   ....................	326
463
SPIS TRECI
Str.
OD AUTORA  ...............................	5
WSTP.    .................................	1
GEOGRAFICZNO-HISTORYCZNE PODSTAWY SZWECJI     .............        10
I. POCZTKI DZIEJW CZOWIEKA NA PӣWYSPIE SKANDYNAWSKIM
Epoka kamienia (do 1500 r. p. n. e.) .................      13
Epoka brzu (1500-500 r. p. n. e.).   .................     21
II. PIERWSZE PASTWA PLEMIENNE.
Przedrzymski okres epoki elaza (V w. p. n. e.  pocztek n. e.) .....	25
Wdrwki plemion. Kontakty z kultur staroytnego Rzymu.   ......	26
Jzyk. Pismo runiczne ........................	27
Osadnictwo.............................	29
Wzrost zrnicowania spoecznego. Kultura vendelska   .........	30
Pierwsze organizmy pastwowe ....................	31
Czasy wikingw (IXXI wiek).   ...................	34
Powstanie zjednoczonego krlestwa ..................	42
Pocztki chrzecijastwa  .......................	44
III. SZWECJA WCZESNOREDNIOWIECZNA
Krlestwo Szwecji na przeomie XI i XII w.   .............	47
Gospodarka i spoeczestwo .....................	53
Monarchia wczesnoredniowieczna (11181318)   .   .   .   .   .   .   .   .  .   .  .  .	62
Szwecja i ssiedzi ..........................	74
IV. ROZKWIT I ZMIERZCH REDNIOWIECZA (1319-1520)
Magnus Eriksson i monowadcy ...................	80
Wie i miasto    ...........................	92
W orbicie unii kalmarskiej......................	101
Przeciw unii   ............................	117
Kultura redniowiecza .   .......................	131
V. PIERWSI WAZOWIE (1520-1611)
Monarchia dziedziczna Gustawa I Wazy   ...............	138
Nowe osady, miasta i kopalnie, nowe perspektywy handlowe ......	158
Walki wewntrzne i wojny na wschodzie   ...............	166

465
WANIEJSZE DOSTRZEONE BDY DRUKU
Str.	Wiersz	Jest	Powinno   by
44	10  od gry	Edmund	Emund
47	3 od dou	Edmund	Emund
176	2 i 10 od gry	Klosterklasse	Klosterlasse
222	16  od gry	cegemonii	hegemonii
242	pod ilustracj	Yinckoons	Yinckboons
325	16 od gry	szwedzki h	szwedzkich
386	13  od dou	bataliw	batalionw
419	1  od gry	ma	ma
439	9 i 22 od gry	Klosterklasse	Klosterlasse
446	22 od dou	Stefan (1164-1185)	Stefan (zm.  1185)
449	11   od gry	Wrangel  Carl  Gustaw	Wrangel  Carl Gustay
A. Kersten, Historia Szwecji