JAN  REYCHMAN
HISTORIA TURCJI
WROCAW  WARSZAWA  KRAKW   GDASK
ZAKAD   NARODOWY   IMIENIA    OSSOLISKICH
WYDAWNICTWO
1973

Okadk, obwolut i wyklejk projektowa
JACEK SIKORSKI
390075
Konsultacja i weryfikacja jzykowa
TADEUSZ MAJDA
Redaktor Wydawnictwa
EWA RACZKOWIAK
Printed in Poland
Zakad Narodowy im. Ossoliskich  Wydawnictwo. Wrocaw 1973. Nakad: 5500+230. Objto: ark. wyd. 23,70. ark. druk. 24,25. Papier ilustr. kl. HI, 80 g, 66x98. Oddano do skadania 20 VII 1972. Podpisano do druku 21 V 1973. Drak ukoczono w czerwcu 1973. Wrocawska Drukarnia Naukowa. Zam. 265/72 N-15 Cena z 70.-
OD AUTORA

KSIKA, ktr tu prezentujemy, jest pierwsz podjt w Polsce prb ujcia caoci dziejw Turcji. Prba to nieatwa, jeli si wemie pod uwag, e nie istniej dotychczas adne dobre kompendia dziejw Turcji w jzykach zachodnioeuropejskich, chyba bardzo ju przestarzae (colonel Lamouche), skrtowe (R. Mantran), syntetyczne lub obejmujce wycznie pewne okresy. Co wicej, nie istniej w rzeczywistoci tego rodzaju kompendia' w samej Turcji  jeli wykluczy podrczniki licealne  tylko wielotomowe, gruntowne opracowania.
W Polsce nie byy dotd prowadzone szersze badania nad histori Turcji. Na emigracji w XIX w. podejmowali co prawda Polacy, jak Leonard Chodko czy Tadeusz Oksza-Orzechowski, prby ujcia dziejw pastwa tureckiego, ale byy to opracowania nie bdce dzieem historykw, oparte na informacjach z drugiej rki.
Koncepcja pracy niniejszej oparta jest w zasadzie na materiaach do prowadzonych ju od wielu lat zaj z historii Turcji i ludw tureckich w Katedrze (dzi Zakadzie) Turkologii w ramach Instytutu Orientalis-tycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Z notatek stenograficznych z tych wykadw powsta wpierw may powielany skrypt, potem popularna, pierwsza w Polsce, niewielka historia Turcji wydana w serii wiatowid" pod tytuem Dni wietnoci i klski Turcji (Warszawa 1962). Wreszcie ostatnio cz tego samego materiau wesza do skryptu uniwersyteckiego Dzieje Turcji od koca XVIII wieku (Warszawa 1970).
Chciabym wic specjalnie tu podkreli, e kompendium niniejsze nie powstao z wycznie gabinetowej pracy, jego koncepcje nie wyoniy si w adnej oderwanej od wiata wiey z koci soniowej, ale jest owocem
staego kontaktu ze suchaczami i uczniami, w trakcie weryfikowania jego zaoe, w cigych dyskusjach, przy uwzgldnieniu podniesionych przez audytorium potrzeb i postulatw. Tylko bowiem dziaalno badawcza oparta na staej pracy dydaktycznej moe mie naleyt warto i przynosi waciwe owoce.
Rzecz oczywista, e praca obejmujca swoim zakresem tak rozlegy obszar czasu, tak szerokie dziedziny, tak skomplikowane nieraz zagadnienia nie moga w adnym wypadku by w caoci oparta na wasnych dociekaniach czy badaniach autora, e wikszo materiau czerpana bya z istniejcych opracowa wyszych spod pira tych historykw, ktrych rzetelno i naukowy krytycyzm autor niniejszego kompendium darzy penym zaufaniem. Ale oczywicie wszystkich podanych tu faktw czy sformuowa nie mg naleycie skontrolowa, gdy byoby to absolutn niemoliwoci. W maej tylko czci, tam gdzie wchodziy w gr dziedziny czy problemy stanowice specjalny przedmiot zainteresowa autora, uwzgldnione zostay wyniki wasnych bada.
Pod tym te ktem ujta zostaa rola przypisw. Nie su one bynajmniej do udokumentowania podstawowych, wymienionych w ksice faktw, wydarze czy zjawisk, ktrych oczywisto nie podlega adnej wtpliwoci, a wic ktrych uzasadnienie znale mona atwo w odpowiednich opracowaniach szczegowych. Natomiast wszdzie tam, gdzie autor przedstawi nowe, odmienne nieco od dotd przyjtych ujcia czy owietlenia faktw, wydarze czy zjawisk historycznych podane s bd odpowiednie rda, bd szczegowe opracowania umoliwiajce szersze zaznajomienie si z problemami bardziej dyskusyjnymi czy kontrowersyjnymi.
Jak zwykle w tego rodzaju pracach, znalazy tu swoje miejsce osobiste zainteresowania autora, jego wasne sdy czy sformuowania, co jest zasadniczym autorskim prawem i przywilejem.
Aczkolwiek materia niniejszego kompendium zosta w stosunku do poprzednich opracowa autora na ten sam temat znacznie pogbiony, odmiennie wobec nowych potrzeb ujty, to jednak zrozumia jest rzecz, e szereg sformuowa opartych na tych samych rdach przedstawiony jest w sposb podobny. Jest to sprawa chyba oczywista, nie wymagajca wyjanie.
Waciwy opis historii pastwa tureckiego poprzedzony zosta rzutem oka na pochodzenie Turkw, najstarsze dzieje plemion tureckich, z uwzgldnieniem ludw najbliej z nimi spokrewnionych.
W pracy starano si szczeglnie uwypukli wewntrzne sprawy pastwa tureckiego, tak dotychczas poza Turcj mao znane, biorc za podstaw
dorobek najnowszej historiografii tureckiej1. Szeroko potraktowano dzieje wschodnich prowincji pastwa oraz jego stosunku do wschodnich, muzumaskich ssiadw, kosztem na przykad dziejw panowania tureckiego w Europie rodkowej czy na Bakanach, dostatecznie uwzgldnianych w ostatnio opublikowanych kompendiach historii Wgier, Bugarii czy Rumunii.
Ze zrozumiaych wzgldw uwypuklono polityczne i dyplomatyczne stosunki turecko-polskie, sigajce swymi pocztkami XIV w. Wielowiekowe ssiedztwo graniczne (zdobycie przez sutana Murada I w r. 1387 Wooszy naddunajskiej) sprzyjao kontaktom rnego charakteru  to pokojowym, przyjaznym, to znw wrogim, wojennym. Na og  wbrew tkwicemu w naszej wiadomoci odczuciu  Turcja ywia dla Polski uczucia przyjazne, lecz nie zawsze w polityce Polski waciwie wykorzystywane (rola Polski jako przedmurza chrzecijastwa" w Europie). Jedno trzeba zaznaczy: rnice religijne, wrogie nieraz wzajemne stosunki nigdy w cigu wiekw nie stanowiy przeszkody w oywionych i dobrych kontaktach w dziedzinie kultury i sztuki. Szczeglnie serdeczne stosunki polsko-tureckie nawizane zostay w okresie rozbiorw Polski (ktrych rzd turecki nie uzna). W Turcji znalazo wwczas schronienie wielu polskich uchodcw i powstacw, spotykajc si tam z ogln sympati i szacunkiem (Puk Kozakw, Legion Mickiewicza, Polacy w armii i administracji tureckiej, Polacy wsptwrcami konstytucji tureckiej). Rwnie w okresie drugiej wojny wiatowej Turcja przyja i udzielia pomocy wielu Polakom, honorujc nawet eksterytorialno i prawa polskich placwek dyplomatycznych  wierna zasadzie nieuznawania faktw bdcych wynikiem agresji.
Wykaz podstawowych opracowa, z ktrych tu w duej mierze czerpano, zamieszczony jest na kocu ksiki we Wskazwkach bibliograficznych".
Jan Reychman
NOTA TRANSKRYPCYJNA
Tureckie nazwy osobowe, geograficzne, terminy techniczne i tytuy dzie (dotyczce Turcji) podano we wspczesnej pisowni tureckiej. Imiona tureckie znane w pimiennictwie polskim, jak Sulejman (tur. Suley-
1 J. Reychman, Z nowszych prac historykw tureckich, Kwartalnik Historyczny" R. LXXIV, 1967, nr 1.
ma), Bajezid (tur. Bayezid), oraz tytuy pasza (tur. pa?a), aga (tur. aga), ajan (tur. ayari), derebej (tur. derebeyi) pozostawiono w pisowni polskiej. Prawidow pisowni wszystkich terminw i sw tureckich znajdzie czytelnik w sowniczku zamieszczonym na kocu pracy.
Czytelnik spotka niekiedy dwa rodzaje pisowni tych samych imion lub nazwisk, w nowszej bowiem pisowni tureckiej spgtoski  c (dz), b, d pisane s w wygosi sw jako bezdwiczne  f, p, t, np. Ahmed  Ahmet, Mahmud  Mahmut, Ayntab  Ayntap itp.
Dla uatwienia prawidowego odczytania sw podanych w pisowni
tureckiej podajemy odpowiedniki polskie trudniejszych gosek tureckich:
c = d, np. Cem wymawia si Dem, Cihangir wymawia si Di-
hangir, cedid wymawia si dedid; f = cz, np. Kocu Bey wymawia si Koczu Bej, Corum wymawia si
Czorum;
J = j (w otoczeniu e, i), np. Eregli wymawia si Erejli; g = h (w otoczeniu a, i, i na kocu zgoski), np. Tekirdag wymawia
si Tekirdah (h sabo artykuowane); .g = wyduenie samogoski poprzedzajcej g,  np.   Ocagi wymawia
si Oda'y, Karaagac wymawia si Karaa'cz; i   = (bez kropki) = y, np. Kilic wymawia si Kyycz, Firka wymawia
si Fyrka;
j  = , np. Jon Tiirk wymawia si on Tirk; /  = / (w otoczeniu e, i, o, u), np. Kalender wymawia si Kalender,
Halil wymawia si Halil, beylik wymawia si bejlik; /  = / (w otoczeniu a, i, o, u), np. Arslan wymawia si Arsan, baltaci
wymawia si batady; o = francuskie eu, niemieckie o;
f = sz, np. Eskisehir, wymawia si Eskiszehir, pasa wymawia si pasza; u = francuskie u, niemieckie ii;
v = w, np. Davud wymawia si Dawud, vali wymawia si wali; y = j, np. Kayseri wymawia si Kajseri, yoklama wymawia si jokama; Znaki pomocnicze:
Daszek "  wystpuje nad samogoskami d, u po  g, k, l, wskazuje na zmikczenie tych spgosek, np. Celal wymawia si Delal, Kazim wymawia si Kiazym; oraz nad f wystpuje w przymiotnikach, np. fenni (naukowy).
Alfabet turecki: a, b, c, f, d, e, f, g, g, h, i, i, j, k, l, m, n, o, o, p, r, s, f, t, u, ii, v, y, z.
Tadeusz Majda
I. NAJDAWNIEJSZE DZIEJE PLEMION TURECKICH
POCHODZENIE TURKW

PRZEDMIOTEM niniejszego opracowania bdzie historia Turcji. Niepodobna jednak oderwa historii kraju dzi zamieszkaego przez Turkw od historii jego mieszkacw, a w wypadku Turkw nie jest to zawsze jedno i to samo. Z jednej bowiem strony znaczna cz najdawniejszych dziejw Turkw toczya si przed przybyciem ich na miejsce obecnego zamieszkania; z drugiej strony dua cz bogatej historii kraju dzi przez Turkw zamieszkaego i skolonizowanego rozgrywaa si przed ich tu przybyciem.
Niepodobna wic przedstawi historii Turcji bez wywodu pochodzenia Turkw i ich najdawniejszych dziejw. Sytuacj komplikuje wieloznaczno wyrazw Turek", Turcy". Dla nas s to przede wszystkim mieszkacy dzisiejszej Turcji, pastwa obejmujcego gwnie Pwysep Anatolijski (Azj Mniejsz) ze skrawkami podgrza zakaukaskiego, grnej Mezopotamii, Cylicji i okolicznych rejonw. Ale pamitajmy, e pojciem ludy tureckie" obejmuje si  w jzyku polskim  obszern rodzin etniczn licznych ludw pokrewnych dzisiejszym Turkom, od | bardzo im bliskich Azerbejdanw, Turkmenw, poprzez Tatarw, Uzbe- \ kw, Kazachw, Kirgizw, Karakapakw, plemiona atajskie, Ujgurw i innych, a po jzykowo i etnicznie odlegych Czuwaszw, Baszkirw czy Jakutw. S jzyki, ktre zaznaczaj t rnic, np. po rosyjsku Tur-ki" (Turcy mieszkacy Turcji) i Tiurki" (ludy tureckie). Byy prby > obejmowania obecnych Turkw nazw Turcy anatolijscy", ale przecie mieszkaj oni nie tylko w Anatolii; najwiksze miasto, bya stolica, nie jest tam pooone. Nazywano ich te Turkami osmaskimi", co moe by (i jest) tylko historycznym okreleniem; termin osmaski" wie si z krgiem dawnego pastwa osmasko-tureckiego i wytworzon przeze kultur, nie moe odnosi si do obecnych czasw, tym bardziej e termin ten jeszcze dzi nosi pejoratywny charakter, wie si ze wia-
tem poj dawnej, teokratycznej, kosmopolitycznej, wielonarodowej monarchii, zastpionej wieck, narodow republik. Na okrelenie tego, co si odnosi do Turkw z (obecnej) Turcji, turkolodzy niemieccy stworzyli ostatnio termin Tiirkei  tiirkisch", Francuzi uywaj terminw turc" i turue" (w szerszym znaczeniu). Istnieje jeszcze dua dowolno uywania terminw Turek" i turecki", a ma ona swoje szersze znaczenie; rozciganie pojcia Turek" na wszystkie ludy zwane przez nas ludami tureckimi moe mie nie tylko terminologiczne, lecz i naukowe znaczenie. wiadomo tej wsplnoty, ju w czasach nowszych, wysza znacznie poza zakres pojcia np. (dla Sowian) ruchu panslawistycznego. Ale wiadomo poszczeglnych ludw tureckich bya w okresie powstawania tych poj nisza od samowiedzy narodowej Sowian. Jedynym elementem cigoci byo imperium tureckie, a do zatarcia rnic przyczynio si to, e rzeczywicie nazwa Turek" wystpowaa u szeregu ludw Azji do wczesnego redniowiecza, e nazwa ta znana bya obcym ludom, e sowo tiirki" oznaczajce turecki jzyk Azji rodkowej (zwany przez niektrych uczonych wschodniotureckim, czagatajskim lub starouzbeckim) nie wygaso zupenie a do czasw najnowszych. Niemniej wspomnie naley, e termin Tiirk" w okresie przed odrodzeniem narodowym w XIX w. by synonimem raczej pejoratywnym, oznacza czowieka z ludu, grubianina. Siedemnastowieczny sownik uszlachconego w Polsce Lo-taryczyka F. Mesgnien-Meniskiego podaje znaczenie wyrazu Tiirk" m. in. jako Turczyn, Tatarzyn... 'gruby, okrutny; bkajcy si zodziej albo rozbjnik' (objanienie podano w jzyku polskim, obok objanie w jzyku niemieckim i francuskim).
Ludy nazwane oglnie tureckimi s gazi rodziny ludw atajskieh, spokrewnionej z ludami mongolskimi i tunguskimi. Niektrzy badacze  wychodzc przede wszystkim z zaoe jylzawczych  skonni s poza tym do powizania z nimi i ludw ugrofiskich (do ktrych nale m. in. Wgrzy, Finowie) w jak wspln prarodzin uralo-atjsk. Poza momentami antropologicznymi i etnograficznymi najistotniejsz wizi czc ludy atajskie jest jzyk, tak jego podstawowy zasb sowny, jak i struktura, oparta przede wszystkim na zasadzie przyrostkowej (aglu-tynacyjnej), oraz po czci charakterystyka fonetyczna z tak zwan harmoni samogoskow.
Co do najdawniejszych siedzib ludw tureckich  istnieje cay szereg rozbienoci: jedni badacze sdz, e owe siedziby mieciy si w grach Ataju (std nazwa caej rodziny jzykowej), inni znw umieszczaj je w.pnocno-w_sj?Jbodnie[_Azji,-1w rejonach Mongolii poudniowej, jeszcze inni raczej w vVzji rodkowej; w kadym razie tak zwan praojczyzn
10
s bezsprzecznie stepowo-grskie obszary wewntrznej Azji, otoczone niebotycznymi grzbietami grskimi lub bezludnymi pustyniami. Std kontakt zamieszkujcych te obszary ludw z reszt wiata by do ograniczony. W rdach chiskich z II tysiclecia mowa jest ju o ludach koczowniczych, ktre zamieszkiway obszary w okolicy jeziora Bajka; byy to przypuszczalnie ludy bdce antenatami ludw tureckich. Bez wtpienia wic tak przodkowie ludw tureckich, jak i Mongow, Samo-jedw, Tunguzw zamieszkiwali we wczesnohistorycznej erze obszary
ucznik huski. Starochiski rysunek na kamieniu
pooone na pnoc od linii zamieszkania Indoeuropejczykw, ktrzy do wczenie weszli na wschodzie w styczno z obszarami zamieszkaymi przez Chiczykw.
Pierwsze historyczne wiadomoci o ludach tureckich, najdawniejsze dzieje tych ludw trudne s dzi do odtworzenia, nie pozostawiy bowiem one adnych rde pisanych, a wszystko, co o nich wiemy, pochodzi bd z nauk pomocniczych, z archeologii, z jzykoznawstwa porwnaw-11 czego, z etnografii czy antropologii, bd ze rde chiskich, perskich, \ pniej bizantyjskich, indyjskich itd.
Trudno nam dzisiaj powiedzie, czy ludy tureckie stanowiy kiedykolwiek jak jedno. W kadym razie do wczenie nastpiy wrd nich podziay, rozczonkowania, przesunicia si pewnych plemion; niewtpliwie w tym wczesnym okresie pewne ugrupowania oddzieliy si od zwartej masy plemion tureckich; przodkowie pniejszych Jakutw czy Czuwaszw byli tymi, ktrzy najwczeniej si oddzielili.
11
Poszczeglne plemiona tureckie utrzymyway kontakty ze swymi ssiadami, z ludami innych ugrupowa, tak z ludami paleoazjatyckimi, uralskimi, jak z indoeuropejskimi, chiskimi, czego liczne lady widoczne s w typie antropologicznym, folklorze czy we wzajemnych wpywach jzykowych.
Okoo III w. p. n. e. ludy koczownicze pnocy, w ktrych skad przypuszczalnie wchodziy ludy bdce przodkami pniejszych Turkw, rozpoczy szeroko zakrojone procesy migracyjne poczone z podbojami. Wwczas weszy one w bliszy kontakt przede wszystkim z Chiczykami, ktrzy przeciwko tym najazdom zbudowali (od 214 r. p. n. e.) synny mur chiski. rda chiskie nazywaj te ludy Hiung-nu, historycy zwykli czy je ze znanymi ze rde europejskich Hunami.
Na lata 209174 zakada si powstanie pierwszego pastwa Hiung-nu (Hunw), obejmujcego olbrzymie poacie Azji, na poudnie prawie do 40 rwnolenika, na pnoc do jeziora Bajka, na zachd a po jezioro Bachasz. Charakter etniczny Hiung-nu nie jest znany, by moe warstwa panujca bya prototurecka czy protomongolska; przypuszczalnie w skad pastwa Hunw wchodziy liczne plemiona tureckie. To pierwsze pastwo Hiung-nu rozbili Chiczycy.
Wszystkie formacje ludw stepowych, koczowniczych Azji byy pocztkowo federacjami plemion pozostajcymi w do lunym zwizku. Formy wsplnoty pierwotnej u tych ludw byy odmienne od wytworzonych przez ludy osiade, ale i tu wsplnota ta, obejmujca przypuszczalnie stada byda, koni itd., ulegaa z biegiem czasu rozpadowi, a pierwotna gospodarka, oparta wycznie na wypasie byda, uzupeniana bya przez dodatkowe zyski pochodzce z upw zdobywanych podczas wypraw grabieczych.
Co powodowao, e ludy stepowe Azji wyruszay na wdrwki, wyprawy zdobyczne, znaczone podbojami a po Chiny czy Europ rodkow? Niektrzy badacze skonni s przypisywa przyczyn tych wdrwek stopniowemu wyczerpywaniu si pastwisk, co zmuszao koczownikw do zmiany terenw pastewnych, cigego posuwania si, zdobywania nowych obszarw, nieraz w drodze walk i krwawych zmaga. atwo podbojw, zdobywania bogatych upw podniecaa do dalszych wypraw, a poniewa zdobycze dostaway si gwnie w rce arystokracji plemiennej, wodzw szczepowych, wyprawy te przyczyniay si do dalszego rnicowania si pierwotnej wojskowej demokracji, do wytwarzania si z jednej strony warstwy uprzywilejowanej, a z drugiej ludu prostego. Sprzecznoci wewntrzne doprowadzay do konfliktw, istniejce federacje szczepw rozpaday si, tworzc pniej nowe zwizki.
12
W poowie IV w. n. e. rozpoczy si nowe wdrwki ludw z terenu Azji pnocno-wschodniej na zachd. By moe, e z rozbitego pastwa Hiung-nu na zachodzie plemiona jako Hunowie przez Azj rodkow pojawili si okoo r. 375 w rejonie Wogi, rozbili pastwo Gotw Erma-narycha, najechali Tracj i Anatoli, stykajc si z pastwem zachodnio-i wschodniorzymskim. Okoo 425 r. wdarli si do Panonii i pod wodz Attyli (444453) stworzyli silny organizm pastwowy, zagraajcy Europie Zachodniej. Ich najazdy docieray a do Galii. W 451 r. w pobliu Troyes na tzw. Campus Mauricius stoczyli bitw, ktra nie zostaa jednak rozstrzygnita; z nie wyjanionych dokadnie przyczyn Attyla wycofa si z Galii. Po jego zgodnie pastwo Hunw ulego rozpadowi. Charakter etniczny Hunw, podobnie jak i Hiung-nu, nie jest bliej stwierdzony, nie dochoway si te adne zabytki jzykowe, z wyjtkiem pewnych wyrazw w onomastyce czy przytoczonych przez obcych kronikarzy, niemniej i tu daje si zauway jaki lad elementu tureckiego.
Najazdy Hunw i ich przemarsze wprawiy w ruch wielk mas ludzk, powodujc m. in. spotgowanie tzw. wdrwki ludw. Ruchem tym objte zostay take pewne ludy koczownicze w Azji rodkowej, ktrym niektrzy skonni s przypisywa przynaleno do tureckich plemion. Od V w. na ludy iraskie Azji rodkowej napierali coraz bardziej Heftalici lub inaczej Biali Hunowie (moe to ten sam lud znany ze rde chiskich  uan uan?). Heftalici toczyli ostre walki z Sasanidami, wdzierali si nawet do Indii. Okoo j". 562 zostali pobicLprzez lud, ktry po raz pierwszy wystpuje pod nazw Turkw. Z t chwil Turcy wkraczaj na widowni dziejow.
PIERWSZE ORGANIZMY PASTWOWE LUDW TURECKICH
O najdawniejszych dziejach pierwszych tureckich organizmw plemiennych wiemy nieco wicej ni o poprzednich ludach azjatyckiej pnocy, gdy wiato na nie rzucaj nie tylko rda chiskie, ale i Wasne ich zabytki pisane. Pierwsi bowiem wadcy tego pastewka, Bilge Chan i Ku Tegin (z koca VII i pocztku VIII w.), pozostawili kamienie pamitkowe z napisami w starym alfabecie nazwanym runicznym. Pyty te odkry w r. 1889 w Koszo Cajdam nad rzek Orchon w Mongolii (tzw. napisy orchoskie) rosyjski badacz N. M. Jadrincew, a odcyfrowa napisy duski badacz Thomsen w r. 1893, nastpnie za przekadu dokona rosyjski turkolog Radow. Pniej odkryto nad Jenisejem, w obecnej Mongolii i na Syberii wiele innych inskrypcji kamiennych. Znalezienie i odczytanie tzw. napisw orchoskich i jenisejskich byo jednym z wielkich odkry
13
-* as


Napis runiczny na kamieniu w jzyku starotureckim uoony
na cze wadcy Tonjukuka, znaleziony nad rzek Seleng
w Mongolii
historycznych, rwnych odcyfrowaniu hierogli-fw staroegipskich czy te pisma klinowego, i umoliwio historykom dokadniejsze okrelenie struktury spoecznej i stosunkw gospodarczych u owych plemion tureckich. Pomocnymi okazay si tu badania archeologiczne podjte przez uczonych radzieckich. Z materiaw znalezionych w kurhanach i z innych rde wiemy, e ludy te znay obrbk metali, paciy Heftalitom daniny w elazie. Dowodem poziomu ich kultury gospodarczej s lady urzdze irygacyjnych; obok pasterstwa i hodowli byda rozwijay si pocztki rolnictwa. Owi Praturcy posiadali pewne wyrobienie artystyczne: przedmioty znajdowane w grobach (bro, naczynia, tkaniny ozdobne) wskazuj nie tylko na znajomo obrbki metali, ale i na umiejtno zdobnictwa, czego dowodem s liczne motywy ornamentacyjne, wice si ze sztuk pnocnoazjatyckich ludw stepowych, ale wykazujce pewne wpywy sztuki sasanidzkiej Persji, tak jak podobne przedmioty znane z wykopalisk na terenie Ukrainy, Wgier, Bugarii itd. Nie wszyscy Turcy byli koczownikami. Niektrzy osiedlali si, zakadajc miasteczka, tzw. bayk, ktre prowadziy handel z ludami ssiednimi.
wiadectwem dawnych zwizkw rodowych i totemizmu jest legenda o pochodzeniu Turkw od szarej wilczycy", s te pocztki wierze religijnych, jak wiara w niebo (tenri, take w znaczeniu bg", bstwo"), i szamanizmu.
Bogato zdobne przedmioty naleay do arystokracji plemiennej, ktra powstawa zacza w drodze zrnicowania klasowego i walk wewntrznych. Mamy pewne pojcie o wadzy plemiennej, ktra pierwotnie wystpowaa w formie triumwi-ratu z udziaem kobiet, co jest niewtpliwie
14
ladem matriarchatu. Z biegiem czasu uosobieniem wadzy staje kagan (inna forma wyrazu: chan, chakari), wadca. Arystokracja plemienna, uzupeniana wci nowymi elementami wyonionymi przez wzbogaconych na wojnach wodzw plemiennych, przybiera zbiorow nazw el (plemi, lud, kraj), w przeciwiestwie do budun na oznaczenie ludu, szarej braci plemiennej. Ale poza nimi byli jeszcze niewolnicy, pochodzcy z jecw wojennych i wykonujcy prac dla swych panw. To te jedno ze rde indywidualnego wzbogacania si, a zarazem i wytwarzania si wasnoci prywatnej poza wsplnot rodow, a wic jedno ze rde nierwnoci i przyszych sprzecznoci pocigajcych za sob pewne konsekwencje: jedne rody narzuca chciay sw wadz innym, plemiona plemionom. Konflikty te s treci najstarszych ich dziejw i rdem dalszych przeobrae strukturalnych.
By moe, e sama nazwa Tiirk" rwnie wie si z najstarsz struktur spoeczn tych plemion, moe by to pierwotnie apelatyw oznaczajcy si", wojsko", potem wodza". Podobnie szereg nazw plemion tureckich (Ujgur, Oguz i inne), jak rwnie nazwy godnoci i tytuw (tarhan, jabgu) wi si z pewnymi atrybutami i przeytkami totemizmu. Przypuszczalnie nazwa Tiirk" bya pierwotnie nazw jednego tylko rodu, nastpnie plemienia, zanim zaczto okrela ni cay szczep, a wreszcie
grup etniczn.
Dowiadujemy si, e w poowie VI w. istniao na Ataju pierwsze pastwo Turkw, ktrego wadca Bumyn^552 r.) nosi tytu kagan. Bumyn rozszerzy rycho swe posiadoci, tworzc potn federacj sigajc od Mongolii do Morza Czarnego i utrzymujc bliskie stosunki z Chinami. Bumyn przekaza wadz nad zachodnimi czciami swego pastwa (od Chorezmu do doliny Tarymu) bratu Istemiemu; odtd dugo utrzyma si system podwjnej wadzy, znany w wielu krajach Azji rodkowej (Tybet, Mongolia) do czasw najnowszych.
W r. 582 federacja Turkw orchoskich podzielia si na dwie czci  zachodni i wschodni. Niektrzy historycy (B. Spuler) przypuszczaj, e w owym okresie najdalej na zachd wysunite tureckie organizmy pastwowe (Bugarzy nadwoascy, Chazarowie) tworzyy zachodni cz rozpadajcego si pastwa Turkw orchoskich (o tych tworach bdziemy mwi niej). Oba pastwa tureckie upady w poowie VII w. (wschodnie okoo 631, a zachodnie okoo 659 r.) dostajc si pod panowanie Chin. Jednake w latach 679682 Ilteresz wyswobodzi si spod zwierzchnoci chiskiej i zaoy drugie pastwo Turkw orchoskich  potny zwizek plemion rozcigajcy si na pnoc a do rejonu Siedmio-rzecza, na poudnie do jeziora Bachasz i wzdu Czu a do dolnego biegu
75
Syr-darii i Jeziora Aralskiego. Jest to wanie to pastwo znane bliej z wyej wspomnianych napisw orchoskich. W latach 691716 wada nim brat Ilteresza Kapagan, a w latach 716734 Bilge Chan. By moe, e do tej. pnocno-wschodniej federacji wchodzili w latach 697711 i Turcy zachodni. Ten potny zwizek plemion znany by ssiadom ze wschodu, poudnia czy zachodu, tradycja o nim zachowaa si w ich kronikach; jako Tiu-kiu wystpuj oni w starych kronikach chiskich, jako Turk u Arabw (jedno z plemion tureckich, Turgeszowie, podbite zostao w r. 739 przez Arabw w Azji rodkowej), jako Turkoi u Bizantyjczykw. Obok tych Turkw, zwanych czasem Turkami orchoskimi, Pratur-kami, Turkami niebieskimi, spotykamy w ssiedztwie rwnie i inne nazwy, jak Oguzowie (jedno z ugrupowa nosio nazw Dokuz Oguz, to jest Dziewi (plemion) Oguzw; zwyczaj nadawania wikszym ugrupowaniom nazw pochodzcych od cyfry wystpuje czsto u najstarszych plemion tureckich), Ujgurowie, Kirgizi, od ktrych pochodziy nastpnie rozmaite ludy nalece do rodziny ludw tureckich. Ludy te w pewnych okresach rwnie podlegay czciowo zwierzchnictwu chiskiemu, czsto zwalczay si midzy sob. W drodze takich walk w latach 742745 doszo do  obalenia zwierzchnictwa Turkw nad obszarami,  na ktrych panowali, i zwierzchnictwo to przeszo w rce Ujgurw, ktrzy poprzez Azj rodkow utrzymywali czno z tamtejszymi ugrupowaniami pozostajcymi pod wpywami kultur przednioazjatyckich. Od nich Ujgurowie przyjli manicheizm, ktry od r. 762 sta si religi panujc; zapoyczyli te pismo uywane przez chrzecijan syryjskich. To przeksztacone przez nich pismo, zwane dlatego ujgurskim, wyparo starotureckie (runiczne)   i uywane byo przez wiele ludw tureckich Azji rodkowej. Od niego pochodzi pismo  mongolskie i mandurskie, uywane a do najnowszych czasw. Stolic Ujgurw byo Kara Baasagun nad Orchonem. Wadcy ich nosili tytu elteber, a nastpnie chakan (kagari).
Wkrtce pastwo Ujgurw zostao obalone przez nowo wstpujcy na szersz widowni (znany ju poprzednio) lud turecki, rzekomo o powych wosach i niebieskich oczach, to jest Kirgizw. Okoo r. 840 obaliwszy Ujgurw ustanowili oni nowe pastwo pod wadz chakanw. Wyznawali totemizm. Pozostawili szereg inskrypcji kamiennych znalezionych nad Jenisejem, gdzie znajdoway si ich najstarsze siedziby. Pismo inskrypcji byo podobne do wyej wspomnianego pisma runicznego Turkw orchoskich. Resztki Ujgurw przeszy wwczas w rejon Beszbayku i do zachodnich Chin, tworzc tam pastewka, ktre ulegy wpywom buddyzmu. Utrzymay si one do XIXIII w. Ujgurowie zamieszkujcy obecnie ZSRR i Chiny s potomkami dawnych Ujgurw.
16
w
(l
2  Historia Tun
o
o.
ci!
C
o 'o
,x
X
*
X
.3
l 1
Zachodni czon dawnego tureckiego zwizku plemiennego, ktry by moe usamodzielni si po r. 716, uleg okoo r. 776 rozbiciu pod naporem tureckiego plemienia Karukw. Wesp z Turkmenami zaoyli Karucy nowe pastwo nad rzekami Iii i Czu. Wchodzcy w skad zwizku zachod-niotureckiego Oguzowie zostali zmuszeni do wdrwki na zachd, w kierunku Jeziora Aralskiego i Morza Kaspijskiego. Pod wadztwem dynastii pochodzenia karuckiego powstao na zachodzie wczesnego tureckiego obszaru etnicznego okoo 960 r. pastwo Karachanidw (Karachanw lub Ilig Chanw), ktre w latach 9991003 podbio znajdujc si pod panowaniem dynastii Samanidw cz Azji rodkowej na pnoc od Amu-darii. Wadcy pastwa Karachanidw (zwykle noszcy totemistycz-nego pochodzenia tytuy Arslan Chan, Bugra Chan) doprowadzili do turcyzacji tych obszarw (take jzyki iraskie, jak sogdyjski czy chorez-mijski, zaginy). W pastwie Karachanidw ju si zacz rozprzestrzenia islam. Na terenie tym pozostao wiele zabytkw jzyka tureckiego, jak Kutadgu Bilig (Nauka o tym, jak sta si szczliwym, okoo 1069  1070), pisany pismem ujgurskim, oraz sownik turecko-arabski Mah-muda z Kaszgaru (uoony w r. 1073 w Bagdadzie). Pastwo Karachanidw stracio znaczenie w XII w. i dostao si pod zwierzchnictwo mongolskiego pastwa Karakitajw (11281211), ktrzy ulegli silnym wpywom kultury chiskiej. Karakitajowie podbili rwnie cz Azji rodkowej, zmuszajc plemiona tureckie do migracji na zachd. Wrd nich byli i Selducy, ktrych wadca Sandar pobity zosta przez Karachanidw w r. 1141 koo Samarkandy. Pastwo Karachanidw rozbite zostao z kolei przez powstae na pocztku XIII w. wielkie pastwo mongolskie Czyngis chana, ktre wchono wszystkie istniejce tureckie organizmy w Azji rodkowej, a w tym i resztki pastewek ujgurskich i karachanidz-kich.
WDRWKI PLEMION TURECKICH NA ZACHD
Zanim przejdziemy do dziejw tych ugrupowa tureckich, ktre poprzez Chorasan, Persj, Mezopotami dotary z Azji rodkowej do pniejszych siedzib Turkw w Azji Mniejszej i pooyy tam podwaliny pod przysze pastwo tureckie (pierwotnie osmaskie), sw par musimy powici z jednej strony tym ugrupowaniom, ktre w migracjach na zachd szy nie drog na poudnie od Morza Kaspijskiego, ale na pnoc od niego i na obszarach stepw wschodnioeuropejskich, na terenach Wogi, Donu, Dniepru, zetkny si z ludami Europy, m.in. ze Sowianami. Cakowite przyczyny tych ruchw migracyjnych nie s dotd dosta-
18
tecznie wyjanione; bezwzgldnie byy one natury gospodarczej  waciwe koczownikom denia do zdobywania nowych terenw wypasw. Z drugiej strony naley wspomnie o tych elementach tureckich, ktre przeszedszy na tryb ycia osiady pozostay w Azji rodkowej wyciskajc tu swoje pitno. Aczkolwiek dzieje te do waciwej historii Turcji i jej obecnych mieszkacw nie nale, to jednak nie moemy ich pomin, po pierwsze dlatego, e bez tego nie bd w peni zrozumiae pewne prdy ideowe, kulturalne, polityczne, ktre wywary silny wpyw na ksztatowanie si nowoczesnej tureckiej myli politycznej i wiadomoci narodowej (panturanizm, panturkizm, turkizm), po drugie dlatego, e bliskie jest pokrewiestwo jzykowe i etniczne wszystkich plemion tureckich, e tu-recko plemion i tych, ktre zostay w Azji rodkowej, i tych, ktre przeszy do Wschodniej Europy na stepy na pnoc od Morza Czarnego, wystpowaa czsto cznie z ich etnicznym okreleniem: mwio si o tureckich pierwiastkach, tureckich elementach jzykowych, tureckich jzykach, biorc pod uwag tylko te wanie plemiona. Wiele z nich zreszt swoj turecko" sobie uwiadamiao, w innych wypadkach nadana im ona bya przez pozatureckich ssiadw, potem przez badaczy, podrnikw. Nie chcemy, aby byy nieporozumienia terminologiczne, aby czytelnik odczuwa, e s jakie braki, e na pewne pytania nie znajduje odpowiedzi, chcemy, aby cay kompleks zwizany z pojciem ludw, jzykw, kultur tureckich by cho w tym pobienym skrcie zaprezentowany.
Ju w IX w. liczne plemiona tureckie na p koczownicze midzy Jeziorem Aralskim i Morzem Kaspijskim, odczuwajc nacisk silnych pastw Karachanidw i Seldukw, zaczy si posuwa w kierunku Europy Wschodniej. Plemiona przyjmoway czsto nazwy od zwierzt-totemw, od rodw rzdzcych (liczb plemion oznaczay liczebniki, np. On Oguz  Dziesi (plemion) Oguzw), czasem od kolorw majcych magiczne znaczenie. Tworzyy one rozlege, ale krtkotrwae zwizki federacyjne, w ktrych jednym plemionom przypadaa rola przodujca. Wewntrz nie byy one jeszcze silnie zrnicowane, zachoway podstawowe cechy struktury rodowo plemiennej, ale w ktrej ju si wyaniay elementy ukadu klasowego w postaci starszyzny plemiennej, majcej wadz i zatrzymujcej dla siebie pewne nadwyki zyskw, upw czy bogactw. Starszyzna ta jednak nie bya zawsze dziedziczna, wyaniana bya przez og, og te rozsdza sprawy sporne, dzieli zdobycze czy upy w systemie swego rodzaju demokracji wojskowej.
W skad zwizkw plemiennych wchodzi mogy i plemiona nietureckie, znajdujce si czasowo pod wodz tureckich rodw. Przypuszczalnie tak byo i z Madziarami, ktrzy wchodzili w skad federacji On Ogurw
19
Nagrobny   napis  runiczny w jzyku
starotureckim  znaleziony  nad   rzek
Talas
(std -> Onogur - Ongur -> Hun-gar(us)   Wgier")   i   wchonli wiele   tureckich    pierwiastkw. *     Pozostawali, by moe, pod wa-
'-';>,;, ^.::.;,,	dz rodu pochodzenia tureckie-
''  ^~^'->.&i'Ligj%jji$j&'~&f'''-..; -fi  ''i----^'"
go; wesp z tureckimi plemionami (np. Sabirami) przeszli Karpaty i w kocu IX w. osiedlili si na Rwninie Panoskiej nad Dunajem.
Wkrtce potem na stepach przyczarnomorskich pojawi si inny lud turecki, znany w starych rdach ruskich jako Pieczyngowie (w arabskich rdach zwani s Badanak). Przyczynili si oni w r. 969 do rozbicia pastwa Chazarw (midzy Wog a Kaukazem), potnego organizmu tureckiego, ktrego warstwa rzdzca przyja przypuszczalnie religi mojeszow. Niektre rda arabskie wyranie uwaay Pieczyngw za Turkw. Pozostajc w staym kontakcie  to wojennym, to pokojowym  z pastwami ruskimi, Pieczyngowie posuwali si wzdu Morza Czarnego przez Ukrain a po Dunaj. Przekroczyli go zagraajc caym Bakanom, ale w r. 1091 zostali koo Ajnos pokonani przez Bizancjum i po nastpnych klskach w 1123 i 1171 r. zupenie rozbici, rozproszeni i wchonici przez ssiednie ludy.
Z kolei pojawiaj si Oguzowie, zwani u arabskiego historyka Masu-diego Uzami, a przez kronikarzy ruskich Torkami. W Letopisie Ipatiew-skim zanotowano, e ksi Wodzimierz w r. 985 szed w sojuszu z Torkami na wypraw przeciw Bugarom nadwoaskim. W r. 1064 Torcy zostali rozbici nad Dunajem przez Bizantyjczykw. Wywodzi si od nich Gagauzw, tureck ludno mieszkajc obecnie w Besarabii, Rumunii i Bugarii. Al-Bakri, arabski geograf z XI w., pisa, e na pnoc od ziemi ludu Badanak (= Pieczyngowie) ley ziemia ludu Kifczak (= Kipczak). By moe okrelenie to odnosio si take do ludu zwanego w rdach ruskich Poowcami, a w rodkowoeuropejskich Kumanami. Sami uywali nazwy Kipczak (od nich stepy cignce si midzy Uralem a Wog nosiy nazw Deszt-i Kipczak, czyli Stepu Kipczackiego). Kipczacy odgrywali pniej du rol w kontaktach tych rejonw z Kaukazem, nawet z caym Bliskim Wschodem oraz Egiptem, tak e jzyk kipczacko-turecki uywany by w pastwie Mamelukw. Pozostao z tego okresu w Egipcie wiele zabytkw pisanych, sowniczkw arabsko-kipczac-kich itp.
20
Kumani, czyli Poowcy, Kipczacy, po raz pierwszy wymienieni w rdach w r. 1060, kiedy to napadli na ksistwa ruskie, doszli w r. 1067 do Dniepru, skd wkrtce wyparli Pieczyngw i w r. 1071 doszli a do Wgier. Cz Poowcw przesza na sub ksit kijowskich wesp z innymi tureckimi plemionami (Pieczyngowie, Torki, Berendeje) i jako tzw. Czernyje Kobuki" tworzya stra granic ksistwa kijowskiego. Rozbici przez najazd mongolski, Poowcy rozproszyli si: cz ich w r. 1239 wywdrowaa na Wgry, gdzie otrzymaa uprzywilejowane rejony na osiedlenie, tzw. Wielk i Ma Kumanie, ulegajc stopniowo do XVIII w. zupenej madziaryzacji"; lady jzyka kumaskiego pozostay tylko w onomastyce. W XVIII w. zanotowano jeszcze tekst Ojcze nasz po kumasku, a tekstem tym interesowa si m.in. polski podrnik i amator historyk XVIII w. Jan Potocki. Reszta Poowcw rozproszya si i ulega wchoniciu przez ssiednie elementy etniczne. lady ich jzyka pozostay w toponomastyce ukraiskiego, rosyjskiego, polskiego, wgierskiego i rumuskiego. W jzyku kumasko-poowieckim spisany by tekst misjonarzy tzw. Codex Cumanicus (okoo 1303 r.), odkryty w bibliotece Petrarki dopiero w czasach nowszych i stanowicy podstaw do bada tego jzyka. Uczeni doszukuj si reliktw poowieckiego w jzyku kilku tureckich ludw kaukaskich (Karaczajw, Kumykw, Bakarw) oraz Karaimw, ludu tureckiego wyznajcego mozaizm, zamieszkujcego w rozproszeniu Polsk, Krym, Ukrain i Litw. Ponadto jzykiem kumasko-poowieckim mwia do XVIII w. cz Ormian, ktrzy przebywajc duszy czas na obszarach zamieszkaych przez (Poowcw) Kipczakw, osiedlili si pniej na ziemiach wczesnej Polski. Turcy Kipczacy odgrywali du rol w stosunkach krajw Europy Wschodniej z Bliskim Wschodem.
I na tym kocz si dzieje tureckoci" w Europie Wschodniej przed najazdem mongolskim. Po licznych ludach Uzw, Pieczyngw, Kumanw--Poowcw pozostay skpe relikty jzykowe i etniczne zachowane m.in. na Wgrzech i w grach Kaukazu.
TURCYZACJA AZJI RODKOWEJ
Podboje mongolskie doprowadziy do zupenej zmiany obrazu Azji rodkowej tak pod wzgldem politycznym, jak i etnicznym oraz kulturalnym. Ju w przededniu najazdu mongolskiego w XII w. pastwo sel-duckie pado pod naporem Karakitajw, a potem szachw Chorezmu, ale zarwno to, jak i panowanie na wschodzie wadcy mongolskich plemion Kajmanw Kuczliiga nie trwao dugo; wszystko wraz z zachodnim
21
pastwem Ujgurw zostao wchonite w czasie kolejnych podbojw przez rzesz Czyngis chana. Nastpi wtedy proces wymieszania rozmaitych elementw, a take zasymilowania si z nimi rzesz Czyngis chana. I tak liczne plemiona tureckie, zwane Tatarami1, bray udzia w podbojach mongolskich, std najazdy te zwano rwnie tatarskimi, a Mongoli Ta-tari (Tataria Magna). Pomieszanie to, dziki sprzyjajcej temu bliskoci etnicznej, trwao do najnowszych czasw. Wadcy mongolscy jako pisarzy kancelaryjnych, sekretarzy zatrudniali wyej od nich stojcych tureckich Ujgurw, a ci wprowadzili zarwno pismo, jak i jzyk ujgurski do kancelarii na terenach rodkowoazjatyckich, gdzie utrzymay si one dugo i wywary swj wpyw na praktyk kancelaryjn, na tworzenie si nowych pism czy jzykw urzdowych.
Dowodem silnego wpywu elementu tureckiego w imperium mongolskim, szczeglnie w zachodniej jego czci, jest fakt, e ludy zamieszkujce te obszary, rnice si pod wzgldem etnicznym (ludy iraskie), zjednoczone pod panowaniem mongolskim ulegay turcyzacji, czemu sprzyjao stopniowe rozszerzanie si islamu. Daje si to szczeglnie zauway w dwch dzielnicach, tzw. ulusach, powstaych po rozpadzie imperium mongolskiego za nastpcw Czyngis chana. Jedn by obejmujcy Azj rodkow uus znajdujcy si pod wadz Czagataja i jego nastpcw. Po przyjciu islamu przez wadcw i warstw rzdzc (1326) dokonaa si tu zupena symbioza rozmaitych elementw etnicznych z coraz wyraniejsz przewag tureckich. Turcyzacji ulega stopniowo dua cz dawnej ludnoci iraskiej tego obszaru. Obok arabskiego (liturgicznego) i perskiego (kan-celaryjno-literackiego) stosowany by w urzdach jzyk czagatajski. Na wschodzie imperium pozostao jeszcze wiele tureckich plemion koczowniczych. Uus czagatajski uleg w XIV w. rozpadowi. Zjednoczy go znw u schyku tego wieku prawdopodobnie wywodzcy si z rodu Czagataja, ale ju sturczony, Timur Lenk (Kulawy; po tur. Aksak Timur, a po per. Timur-i Lang, std europejska forma Tamerlan). Podbi on Azj rodkow, cz Indii, Persj, podj wyprawy przeciw chanowi Zotej Ordy Tochta-myszowi, zaj Irak, pokona sutana Turkw osmaskich. Zjednoczenie Azji rodkowej pod jego wadz przyspieszyo proces turcyzacji tych obszarw. Po zgonie Timura Lenka (1405 r.) rzesza rozpada si, a jego
1 Do XIII w. kronikarze wschodni i europejscy nazywaj Mongow Tatarami, ktrzy pierwotnie tworzyli mongolski zwizek plemienny, rozbity przez Czyngis chana. Tatarami poczto okrela mieszkacw Zotej Ordy i stopniowo wszystkie ludy tureckie w obrbie imperium mongolskiego; obecnie nazwa ludnoci tatarskiej (w grupie tureckiej) Tatarskiej ASSR.
22
potomkowie (zwani te w literaturze europejskiej Timurydami) panowali jeszcze na poszczeglnych czciach. I tak Uug Beg, opiekun astronomii (14091449), panowa w Samarkandzie, Szachroch i nastpnie Husajn Bjkara w Heracie, gdzie tworzy poeta Ali Szer Nawoi (1441  1501), ktry pierwszy podnis jzyk czagatajski do rangi jzyka literackiego, stawiajc go w jednym rzdzie z arabskim i perskim (Muhakamat ul-Luga-tajn  Spr dwch jzykw).
Na pocztku XVI w. dua cz pastewek timurydzkich ulega podbojowi na p koczowniczego, tureckiego plemienia Uzbekw pod wodz rodu Szajbana (Szajbanidzi), ktrzy po zawadniciu tymi obszarami toczyli dugie boje z safawidzk Persj i zagarnli ogromny obszar Tran-soksanii z miastem Balch. Timurydzi za (zwani w Indiach Baburydami) zaoyli w Indiach pastwo Wielkich Mogow (stolica Delhi) trwajce do XIX w. (najwybitniejszymi wadcami byli: Babur w XVI w., Akbar w XVII w., Aurang Zeb w XVIII w.). Baburydzi wnieli do kultury muzumaskiej pierwiastki tureckie. Sam termin jzyka urdu jest tureckiego pochodzenia. Oznacza jzyk obozu, wojska (ordu); dzi jest to jzyk muzumaskiego Pakistanu.
Na terenach podbitych przez Uzbekw istnia dugo jeszcze antagonizm pomidzy nowo przybyymi a tworzcymi ludno miejsk sturczo-nymi Sartami (nazwa ta wysza pniej z uycia) i iraskimi Tadykami, zanim nastpia symbioza tych elementw. Utworzyy si tu trzy wiksze pastewka: Chiwa, Buchara i Fergana (Kokand), o mieszanym turecko (uzbecko-)-iraskim skadzie etnicznym, przy czym jzyk czagatajski te by tam w uyciu. Jeden z wadcw, Abulgazi Bahadur Chan, opracowa w XVII w. Kitab-i Secere-i Turk (Ksiga genealogii Turkw). Rosja, rozszerzajc od poowy XIX w. sw ekspansj polityczn na obszarach Azji rodkowej, podporzdkowaa sobie emiraty Cbiwy i Bu-chary, a chanat fergaski wczya w swe granice. Z caego tego obszaru Rosja stworzya tak zwany Turkiestan (to jest kraj Turkw) z siedzib genera-gubernatora w Taszkiencie. Po rewolucji wadza radziecka utworzya dwie republiki: uzbeck z ludnoci tureck i tadyck z ludnoci irask.
Na pnocny zachd od tych obszarw koczoway jeszcze tureckie plemiona Kazachw. Po umocnieniu si Uzbekw przenieli si oni na stepy lece na poudniowy wschd od Uralu, toczc liczne walki z Uzbe-kami. W XVII w. stworzyli do silne pastwo, ktre w XVIII w. rozpado si na mniejsze ordy, podbite wkrtce przez Rosj. Ludno kazachsk jeszcze w XIX w. zwano powszechnie Kirgizami, m.in. i przez Polakw, zesanych wwczas karnie do wojska na tzw. lini orenbursk", gdzie
23
l
brali udzia w wyprawach przeciw niezalenym jeszcze szczepom. Waciwi Kirgizi zwani wwczas byli jeszcze Karakirgizami; zaczli oni przenika w XVI w. ze wschodu z dawnych siedzib kirgiskich do Siedmiorzecza, pord jeziora Bachasz i Issyk-kul, i w grski rejon koo Fergany. Na zachd od obszaru zamieszkaego przez wspomniane ludy tureckie osiedlia si cz plemienia Oguzw (inne czci w duej mierze wywdroway na poudniowy zachd przez Persj do Anatolii), ktra przybraa nazw Turkmenw, w czym tkwi wiadomo przynalenoci do tureckiej wsplnoty. Obszary zamieszkae przez Turkmenw w wikszoci podbia Rosja w r. 1884. Wiele plemion turkmeskich yje obecnie w Iranie.
Drugim czonem dawnego pastwa Czyngis chana, gdzie element turecki zdoby zupen dominacj, bya tzw. Zota Orda, powstaa na najbardziej zachodnich obszarach podboju, czciowo zamieszkaych poprzednio przez ludno tureck Kumanw-Poowcw, Bugarw nad-woaskich i in. W XIV w. i na tym obszarze przyjto islam. Pod zwierzchnictwem Zotej Ordy znajdoway si wwczas ksistwa ruskie. Jej przywdca Mamaj pokonany zosta w 1380 r. na Kulikowym Polu przez ksicia moskiewskiego Dymitra Doskiego, a nastpnie przez chana tzw. Biaej Ordy Tochtamysza, ktry zdoby wadz w Zotej Ordzie. Tochtamysza z kolei rozgromi w 1393 r. wadca mongolski Tamerlan (Timur Lenk) popierajcy innego kandydata na chana Zotej Ordy  Timura Kutuka. Ten ostatni wraz z przysanym przez Tamerlana na pomoc chanem Edygejem rozgromi nad Worskl w r. 1399 wojsko polsko-litewskie dowodzone przez wielkiego ksicia Witolda i posikowane przez Tochtamysza (ktry poprzednio nawiza stosunki z Jagie).
Zota Orda zostaa na przeomie XV i XVI w. rozbita przez Moskw, a ju poprzednio wyonio si z niej szereg chanatw tatarskich, jak kaza-ski, pokonany przez Moskw w r. 1552, oraz krymski pod wadztwem dynastii Girejw. Ten ostatni zagraa dugo krajom Europy Wschodniej (Ukrainie, Polsce, Rosji, Wgrom, ksistwom rumuskim). Podporzdkowany u schyku XV w. Turcji osmaskiej, suy jako jej przednia stra. W r. 1783 przyczony zosta do Rosji. Jzyk Tatarw krymskich uleg znacznej osmanizacji, niemniej chanat krymski reprezentowa na tym terenie wiat kultury tureckiej, oddziaujc na ssiednie kraje (m.in. na Polsk) w zakresie jzykowym i kulturalnym. Zarwno w okresie stosunkw ze Zot Orda w XIV w., jak i w czasie pniejszych zmaga przybyo do Polski nieco osadnikw, zwanych pniej Tatarami polskimi lub Mu-limami. Zatracili oni swj jzyk turecki w XVII w., zachowujc tylko wyznanie muzumaskie. Zachowali jednak poczucie odrbnoci.
24
Wyjaniwszy losy ludw tureckich  i tych, ktre pozostay w Azji rodkowej, i tych, ktre kieroway si na pnocny zachd, na pnoc od Morza Kaspijskiego i Czarnego, powracamy teraz do gwnego tematu, to jest do tych ludw, ktre w przyszoci wytworzy miay nowoczesny nard turecki, do wdrwek tureckich Oguzw w kierunku Persji, Mezopotamii i Azji Mniejszej.
II. PRZYBYCIE TURKW DO ANATOLU
PASTWO
WIELKICH SELDUKW	_  _
RD licznych plemion tureckich w Azji rodkowej, gwnie w tak zwanej Transoksanii (arab. Mawarannahr, dos. Zarzecze), ktre w rozgrywkach midzy Karachanidami, Samani-dami i Gaznawidami staray si umocni swoj pozycj, na czoo wysuwa si w pocztku XI w. plemi Seldukw. Selducy byli Oguzami, koczownikami ze szczepu Kynyk. Nazw sw wywodzili od Selduka, syna Tokaka, ktry zjednoczy pod sw wadz szereg rodw. Jego synowie, Arslan i Musa o tytule jabgu, prowadzili dalej dzieo ojca. Od pocztku XI w. Selducy byli muzumanami sunnitami. Potrzeba zmiany pastwisk zmuszaa ich do cigych wdrwek, gwnie w kierunku zachodnim. Wadcy selduccy byli pocztkowo podwadnymi potnego pastwa Gaznawidw, ktre obejmowao due obszary Azji rodkowej ze stolic w Gaznie (obecnie teren pnocno-zachodniego Afganistanu, poudniowego Uzbekistanu i zachodniego Iranu). Pastwo Gaznawidw skadao si z plemion o rnym skadzie etnicznym, ale warstw panujc byli przypuszczalnie Turcy. Turkiem z pochodzenia by sawny Mahmud z Gazny, ktry podejmowa szereg wypraw upieczych na ssiednie kraje, m.in. na Indie. By on protektorem nauk i sztuk.
Przeciw panowaniu Gaznawidw podjli walk Selducy i w wyniku tych walk wadcy gaznawidzcy nadali w r. 1035 Chorasan jednemu z wodzw selduckich, wnukowi Selduka, Czagry Begowi. Jednake podwaliny pod potg Seldukw pooy dopiero jego brat, Togrul Beg, ktry podj szereg wypraw, w ktrych wyniku pod panowanie selduckie dostay si nowe obszary, m.in. Durdan i Tabarystan (1041  1042) oraz Chorezm (1042-1043). W r. 1038 w ich rce dosta si Niszapur. W poowie XI w. Togrul Beg podbi ca Persj i zaoy stolic w Isfahanie. Z kolei wezwany przez kalifa z Bagdadu, odby w r. 1055 wjazd do tego miasta. Sta si wadc Iraku, uznany przez najwyszego zwierzchnika religijnego
26
islamu za opiekuna kalifatu, obdarzony godnoci sutana i tytuem krla Wschodu i Zachodu. /
Po zgonie Togrul Bega jego bratanek i nastpca Alp Arslan prowadzi dalej dzieo zdobywcze stryja w kierunku zachodnim. Po najazdach na Armeni, po wkroczeniu do Aleppo (1070) na caym froncie zetkna si nowa potga selducka ze starym pastwem bizantyjskim, obejmujcym jeszcze wtedy obszary Anatolii, Azji Przedniej i Syrii. W r. 1071 koo
Dysk soneczny, suy jako symbol wadzy lub jako znak
kultowy uywany przez Hetytw, znaleziony w Alacahuyuk
w Anatolii
Manzikert (Malazigirt) doszo do rozprawy nowego, na p koczowniczego, ze stepw Azji przybyego organizmu selduckiego ze starym, zakrzepym w swej strukturze cesarstwem Nowego Rzymu". Bitwa zakoczya si zwycistwem tureckich koczownikw; basileos (cesarz bizantyjski) Roma-nos IV Diogenes wzity zosta do niewoli, a droga do Anatolii staa przed nowymi zdobywcami otworem. Odtd zaczli oni przenika wszystkimi szlakami do tej ziemi, ktra miaa si sta ich now ojczyzn, orodkiem, zalkiem nowego pastwa.
Tym sposobem z Persji, Iraku, czci Anatolii oraz Syrii (podbitej do r. 1092) utworzone zostao pastwo tak zwanych Wielkich Seldukw z orodkiem w Persji. By to potny organizm, w ktrym elementy feudalne mieszay si z pierwiastkami plemiennej struktury, opartej na resztkach
27
koczowniczej gospodarki hodowlano-pasterskiej, z podziaem na szczepy, klany itd. Potrzeby administrowania zdobytymi wielkimi obszarami zmusiy wadcw selduckich do wprowadzenia nowych instytucji. I tak wodzowie (emir) wojsk przybocznych, ktrzy w pierwotnej strukturze sprawowali swe funkcje z tytuu samego starszestwa w rodzie i z tej przyczyny speniali obowizki wojenne, obecnie zaczli otrzymywa tytuem nadania prawo do pobierania danin z pewnego wyznaczonego obszaru. Prawo to nazywao si ikta i byo jakby zalkiem lenna, cho nie cakiem odpowiadao europejskiej formie tej instytucji. Wyrazem stabilizacji stosunkw jest zbir przepisw o rzdzeniu pastwem, ktre uoy wezyr Nizam al-Mulk dla nastpcy Alp Arslana, Melik Szaha, panujcego od 1072 r., Hbod tytuem Sijasetname (Ksiga o polityce).
Tekst Sijasetname pisany by w jzyku perskim. Wielojzyczne, z rozmaitych ugrupowa etnicznych zoone pastwo selduckie, zorganizowane przez plemiona tureckie, ktre szo do boju z arabskimi formuami religijnymi i ozdobne arabskie cytaty umieszczao na wszystkich swych pomnikach, mauzoleach i meczetach, na nagrobkach i tablicach erekcyjnych  to selduckie pastwo przejo na terenie Persji nie tylko cz miejscowego aparatu administracyjnego, nie tylko dobrze wyszkolone kadry fiskalne czy ekonomiczne, ale przejo rwnie wiele elementw kultury perskiej wraz z jej jzykiem, ktry peni ju wwczas na terenie Bliskiego Wschodu rol jzyka dyplomatycznego, administracyjnego, rol prawdziwej lingua franco dla wielojzycznych obszarw. Tak wic wielkie pastwo Seldukw, aczkolwiek si swego elementu wojennego, tureckiej starszyzny szczepowej wpywa musiao na nadanie pewnych cech tureckich zawojowanym obszarom, nie byo w prawdziwym sensie tego sowa pastwem tureckim.
Po zgonie Melik Szaha (1092) w onie pastwa Wielkich Seldukw zaczy si silne tarcia i spory midzy kandydatami do tronu, rosa potga prowincjonalnych feudaw, tak zwanych atabegw, prowincje stay si lennami feudalnymi tureckich emirw. W poszczeglnych czciach pastwa powstaway samodzielne dynastie selduckie, jak w Iraku (1118 ,-1194), w Kermanie (1041-1086), Syrii (1078-1117). Samo pastwo Wielkich Seldukw, wstrzsane sporami, przetrwao do mierci sutana Sandara (1157).
Wprawdzie w dziejach tureckich powstae z rozpadu wielkiego pastwa selduckiego organizmy nie graj wielkiej roli, ale wrd nich by jeden, ktry mia w dziejach tych doniose znaczenie. Byo to pastwo Seldukw anatolijskich (10771302), powstae z tych elementw, ktre po bitwie pod Manzikert przenika zaczy do Anatolii.
28
ANATOLIA, JEJ WARUNKI GEOGRAFICZNE I ROLA DZIEJOWA
Anatolia od dawna bya ciekawym terenem krzyowania si wielu kultur i fal etnicznych. Olbrzymi paskowy otoczony zewszd grami, nieraz do wyniosymi, z jednej strony stwarza doskonae warunki osadnictwa (na terenie moe nieco grzystym, ale chronionym przed najwikszymi upaami, nawadnianym do obfitymi deszczami), z drugiej za strony poprzez liczne przesmyki, szerokie wyloty dolin, przecze otwiera dostp karawanom kupieckim, szlakom kurierskim i wojennym. Tdy przebiegay najstarsze ldowe drogi handlowe z Europy do krajw Bliskiego Wschodu, tdy zdali wszyscy zdobywcy europejscy ku krajom Azji, Aleksander Macedoski i wodzowie krucjat.
Pooony na skrzyowaniu wielkich drg z pnocy na poudnie i ze wschodu na zachd, w kluczowym punkcie Azji Przedniej, pomidzy czcym si z Europ trzonem kaukaskim a przylegajcymi do Afryki krajami syryjskimi, w oparciu o system Mezopotamii, Kurdystanu, poprzez cienin stykajc si z Pwyspem Bakaskim, kraj od najdawniejszych czasw by miejscem powstawania wielu kultur, tworzenia si i upadania licznych tworw pastwowych. W odlegej staroytnoci tereny wschodniej Anatolii byy widowni powstawania opartych na systemie niewolniczym pastw, z ktrych najwybitniejsze byo pastwo Urartu (na pnocy) i pastwo Hetytw (bardziej na poudnie), walczce okoo 3000 r.p.n.e. z Hurytami.
Wprawdzie wiemy nieco o dawnych pastwach Azji Mniejszej, znamy nazwy niektrych ludw ongi zamieszkujcych Anatoli, ale ich charakter etniczny i przynaleno jzykowa s dotd dla uczonych du niewiadom z powodu braku zachowanych tekstw jzykowych. By moe cz tych ludw naleaa do najstarszej warstwy autochtonicznej wybrzey Morza rdziemnego; niektre z tych jzykw cz uczeni z jzykami kaukaskimi. Jzyk Hetytw od czasu odcyfrowania tekstw (na tabliczkach z Hattusas, dzi Bogazky) uwaany jest za jzyk indoeuropejski, wiele jednak tekstw nie odczytano, wiele jzykw pozostaje dla nas zagadk, tym wicej e nawet odczytanie tekstw nie zawsze wyjania charakter etniczno-jzykowy danego spoeczestwa; w tych tekstach s wstawki w innym, nie znanym jzyku, skd wic wiemy, ktry z tych jzykw by rzeczywicie uywany przez spoeczestwo, a ktry spenia wycznie rol jzyka korespondencji, pisanego, dyplomatycznego, jakim bya na przykad acina w redniowiecznej Europie lub perski dla Seldukw. I tak zabytki hetyckie w duej mierze pisane s jzykiem huryckim, ktry by jzykiem aglutynacyjnym i pozostaje nadal nie zbadany.
29
W pniejszych okresach Azja Mniejsza staa si terenem infiltracji plemion indoeuropejskich, jak Likowie, Frygowie, Karowie, potem plemion greckich, ktre stopniowo wywary decydujcy wpyw na jej charakter etniczny i kulturalny. Powstao tu wwczas wiele pomnikw architektury i sztuki, sawnych w dziejach cywilizacji greckiej. Tu bya legendarna Troja, tu w grach Id odbywa si sd Parysa. Tu Midas uzyska od Dioni-zosa moc zamieniania wszystkiego w zoto, std wyruszyli Argonauci z Jazonem na czele szuka w grach Kolchidy zotego runa. To tu zamieniona zostaa przez Zeusa w bia jawk Io, a Afrodyta spotkaa Anchi-zesa przebranego za pasterza kz, tu Niobe, crka Tantala, a maonka Amfiona, zamieniona zostaa w ska. Z Anatoli wie si nie tylko mitologia, ale i najstarsza historia Grecji: tu bya historyczna Sparta, Pergamon, tu wykopano czy odnaleziono wiele rzeb i innych obiektw sztuki synnych odtd w caym wiecie, tu bya witynia Diany w Efezie, tu mauzoleum Mauzolosa II, krla Karii w Halikarnasie (tur. Bodrum), tu byy synne miasta, jak Cezarea czy Sebasta. Pochodzili std pisarze i mdrcy, Tales z Miletu, Ezop Frygijczyk, Herodot z Halikarnasu. Poszczeglne czci Anatolii nazywane byy wedug ich greckich nazw: Paflagonia, Bitynia, Kapadocja, Likaonia, Frygia, Pizydia, Licja, Cylicja.
Przyczone do cesarstwa rzymskiego, tereny te nie utraciy swego charakteru hellenistycznego, a po podziale pastwa rzymskiego weszy w skad wschodniej jego czci, pniejszego cesarstwa bizantyjskiego. I w okresie bizantyjskim, chrzecijaskim, prowincje te gray donios rol: w Nicei (tur. Iznik) odby si w r. 325 sobr, ktry potpi arian, nowy sobr odby si w Efezie w 431 r., a sobr w Chalcedonie w 451 r. potpi monofizytw. W czasie kiedy plemiona tureckie przenika zaczy do Anatolii, istniay na jej terenie prowincje pastwa bizantyjskiego i kilka maych pastewek powstaych bd z rozczonkowania posiadoci bizantyjskich, bd z oddziaywania  poprzez wyprawy krzyowe  ssiedniej feudalnej Europy. Wrd tych organizmw, na wschodzie, do pewnego znaczenia doszo pastwo armeskie, spadkobierca tego, ktre toczyo swego czasu tak zajade boje z cesarstwem rzymskim.
Przywizujemy du wag do naleytego przedstawienia ta historycznego Anatolii, gdy bez zdania sobie sprawy z pewnych faktw zrozumienie wielu pniejszych zjawisk z historii Turcji bdzie szczeglnie trudne. A wic pierwszym z tych faktw jest to, e wtedy, gdy nowi osadnicy tureccy przenika zaczli na paskowy anatolijski, ziemia ta posiadaa co prawda zewntrznie grecko-bizantyjski charakter, ale jej obraz etniczny nie by bynajmniej jednolity. Poprzednie fluktuacje etniczne, fale wdrwek nie mogy nie zostawi ladu. Niektre warstwy etniczne oddziaay
30
na jzyk i kultur swych nastpcw, a/e niektre pozostay nie zasymilowane, zwykle w grskich, trudno dostpnych terenach. Pniej w pastwie tureckim istniay due skupiska Ormian i Grekw, ulegajcy sturczeniu azowie na pnocnym wschodzie oraz Kurdowie na wschodzie. Jeli wic mwimy, e Turcy nie s autochtonami na terenie Anatolii, to tylko czciowo mamy racj, gdy po pierwsze, dzisiejsi Turcy, mieszkacy
Paskorzeba z paacu w Karkemisz, stolicy pastwa hetyckiego
Azji Mniejszej, chocia mwi po turecku i wikszo kultury i cech etnicznych czy ich z atajskimi pobratymcami z Azji rodkowej czy pnocno--wschodniej, to jednak s w rzeczywistoci wytworem procesu krzyowania si i wymieszania rozmaitych ugrupowa etnicznych, co daje si zauway nie tyle w jzyku, ile wanie w cechach antropologicznych, w folklorze itd. Po drugie, istniej hipotezy, e wrd licznych ludw, ktre ongi przemaszeroway poprzez paskowy Azji Mniejszej, mogy by rwnie ludy pokrewne Turkom. Swego czasu upatrywano w Hetytach przodkw Turkw, cechy atajskie przypisywano staroytnym Sumerom, ktrzy na wschodnich obszarach Azji Przedniej wytworzyli w staroytnoci wspania cywilizacj.
Jak to wspomnielimy wyej, owe tereny byy kolebk wielu wspaniaych klasycznych kultur greckich, byy jednym z ich orodkw, co dzi jest jeszcze znaczone tysicem zabytkw, ruin, wykopalisk. I znw stajemy
31
przed zjawiskiem nie majcym sobie rwnych na terenach nam bliszych. Na caym bowiem obszarze ziem nadrdziemnomorskich czy przednio-azjatyckich, zwykle na terenach wielkich kultur antycznych, yj dzi spadkobiercy ludw, ktre te kultury tworzyy: Grecy w Grecji s spadkobiercami staroytnych Grekw, Wosi uwaaj si za kontynuatorw cywilizacji rzymskiej,  nowoczesny Iran,  szczeglnie za obecnej  dynastii, powouje si na to, e jest kontynuatorem pastwa Cyrusa i Dariusza, Egipt wspczesny nie wyrzeka si tradycji faraonw. Podobnie jest w Indiach i Chinach, tak samo Meksyk czy Peru dumne s z tradycji Aztekw czy Inkw. Tymczasem tu stajemy przed zjawiskiem nie  spotykanym: chodzimy po ladach dawnej cywilizacji greckiej, a dookoa widzimy cywilizacj now narodu innego, nie wyrastajc z tamtej cywilizacji, cho moe  jak to wyej wspomnielimy  czerpic pewne soki z autochtonicznych, najdawniejszych elementw etnicznych tego rejonu. I jeli wemiemy pod uwag, e Turcy wytworzyli organizacj wasn, do odrbn, e uksztatowali silne pastwo, ktre poprzez rozmaite przemiany i koleje losu przeprowadzili do czasw nowoytnych,  to  kompleksowo tego zagadnienia ukae si nam w caej ostroci. Inne wielkie organizmy pastwowe, inne wybitne orodki cywilizacyjne wyrastay zwykle ze swego podoa. Tutaj mamy zjawisko przeciwne: powsta nowy organizm, nowe centrum na terenach zajtych w czasach stosunkowo pnych, w czasach nowszych,  na terenach bdcych poprzednio  orodkiem   krystalizacyj-nym innych kultur, ktrych kontynuacj widzimy dzisiaj w wikszoci w innych krajach. Ale nie wycznie.  Jak to bowiem susznie wykaza badacz Turkw J. P. Roux2, w tureckim redniowiecznym eposie Dede Korkut Kitabi (Ksiga Dede Korkutd) znale mona lady legendy o Cyklopie Polifemie, opiewanej w dziesitej ksidze Odysei, jak i echa wielu innych mitw greckich. Cigo cywilizacyjna nie jest wic cakowicie przerwana. Jak wida wic, skomplikowana jest przeszo Anatolii, kraju, ktry mia si sta jdrem nowego pastwa turecko-selduckiego.
PASTWO SELDUKW W AZJI MNIEJSZEJ
Po bitwie pod Manzikert na teren Anatolii przenika zaczy coraz liczniejsze tureckie ugrupowania koczownicze, gwnie oguzyjskie. Ogu-zami byli Danismendowie, ktrych wdz Melik Danismend Ahmed Gazi przyby z zachodniego Iranu i zaoy pastewko w rejonie Sivasu, Amasyi, Corumu i Malatyi oraz zdoby na Bizantyjczykach
1 W ksice Turuie, Paris (1968), s. 24.
32
Kastamonu. Jego potomkowie wadali obszarami Amasyi i Ankary. Najpotniejszym wadc rodu Danismend by Nizameddin Yagi Basan, sojusznik Bizancjum. Po jego zgonie (ok. 1167) wikszoci ich obszarw zawadnli Bizantyjczycy i Selducy, pozostao tylko mae ksistwo, znane jedynie z bitych tam monet.
Cz szczepw przybyych do Anatolii pod wodz Seldukw na-_ leaa rwnie do Oguzw. Na terenie Anatolii istniay wtedy posiadoci bizantyjskie, armeskie i inne. Wiele szczepw tureckich oddao si pod rozkazy rozmaitym bizantyjskim przywdcom wojskowym, zwalczajcym si pretendentom do tronu cesarskiego, otrzymujc w zamian pewne nadania terytorialne. W ten wanie sposb wdz Seldukw Sulejman (tur. Suleyman), syn Kutlumisa, otrzyma od cesarza bizantyjskiego w r. 1077 jako stolic swego pastwa miasto Iznik, o krok od Konstantynopola. Pastewko Turkw Seldukw w Anatolii byo jeszcze wwczas sabe, to walczyo, to sprzymierzao si z Danismendami, gubernatorami czy wadcami bizantyjskimi lub Armeni. W latach 10771092 podlegao ono zwierzchnictwu Wielkich Seldukw. Sulejman zajmowa twierdze, za nim cignli koczownicy, pasterze, ktrzy osiedlali si na wsi. Umia on zrcznie wyzyskiwa na sw korzy sytuacj wczesnej ludnoci Anatolii; nieraz zdarzao si, e witano go jak wybawiciela od ciarw fiskalizmu bizantyjskiego. Prawo muzumaskie, nie uznajce w zasadzie (w praktyce bywao czsto inaczej) zalenoci osobistej, zdawao si ludnoci wiejskiej znacznie lejsze od systemu bizantyjskiego. Tym sposobem Sulejman rozszerza swe posiadoci na due poacie Anatolii. Bizantyj-czykom pozostaa tylko cz Propontydy, Pwysep Bityski (tur. Kocaeli) i skrawki nad Morzem Egejskim.
Pocztkowy rozwj nowego pastewka turecko-selduckiego w Anatolii zosta przerwany przez przybycie pierwszej wyprawy krzyowej. W r. 1097 Iznik zosta zdobyty przez krzyowcw. Selducy zostali odcici take od obszarw muzumaskich na terenie Syrii przez stworzenie na poudniowym wschodzie aciskich ksistw Edessy (Urfa), Antiochii i Armenii. Selduckie pastewko ograniczyo si do obszarw wewntrzno-anatolijskich, ale i tu musiao rywalizowa ze wspomnianymi wyej Danismendami. Rycho jednak Selducy podnieli si z przejciowego upadku. Kilic Arslan I (zm. 1107) walczy o Malaty z Bizantyjczykarni i Danismendami. W r. 1114 Urfa znw dostaa si w rce Seldukw. Mesud I (11161156) zaoy stolic w Konyi (staroytne Iconium) i przybra tytu sutana rumijskiego. Jego nastpca, Kilig Arslan II (11561192), zmusi Danismendw do ulegoci. Za jego panowania w r. 1190 nowa wyprawa krzyowa przeprawiajca si przez Anatoli zdobya Kony,
3  Historia Turcji
33
co ponownie doprowadzio do przejciowego osabienia Seldukw; nastpiy wewntrzne spory dynastyczne, anarchia. Znw Selducy musieli spaca trybut cesarstwu bizantyjskiemu. Ale ju Rukneddin Sulejman II (zm. 1204) podporzdkowa sobie zwalczajcych si pretendentw, zdo-
Fragment tkaniny brokatowej wyrabianej w XIII w. w Konyi,
z   dwugfowym   orem   przedstawiajcym   emblemat   wadzy
krlewskiej za panowania Seldukw
by Tokat i Erzurum, a Keyhusrev I (zm. 1211) opanowa Antaly, zyskujc dla Seldukw dostp do Morza rdziemnego. Z kolei dostp do Morza Czarnego wywalczy jego nastpca Izzeddin Keykavus I (zm. 1220) przez zajcie Synopy (tur. Sinop), poprzednio pozostajcej pod wadz greckiego cesarza Trebizondy (dzi Trabzon). Wreszcie w tym okresie uzyskany te zosta dostp do Morza Egejskiego koo Bodrum. Za jego nastpcy, Alaeddina Keykobada I (zm. 1237), pastwo selduckie w Ana-tolii osigno najwyszy stopie rozwoju. Uwidocznio si to przede wszystkim w rozbudowie samej stolicy.,
34
WEWNTRZNY STAN PASTWA SELDUCKO-ANATOLIJSKIEGO W PIERWSZEJ POOWIE XIII WIEKU
Pooona na rozlegej rwninie, pord wysokich gr, Konya odpowiadaa przybyym ze stepw Azji byym koczownikom. Mieli tu podobne warunki do tych, ktre porzucili na wschodzie: step wysokogrski, a dookoa gry z pooninami, mogce suy za letnie siedziby i pastwiska (yayla).
Rzecz ciekawa, jak ci niedawni pasterze-nomadzi atwo przystosowali si do otoczenia, przyswajali formy zastane. Konya bya poprzednio stolic bizantyjskiego pastewka, tak zwanego cesarstwa ikonij-skiego. Dla Turkw Bizancjum byo przede wszystkim cesarstwem rzymskim, std i wszelkie jego czci, a wic i Iconium byo dla nich Rzymem. Wadca selducki przybierajc w Konyi tytu sutana uwaa si za spadkobierc pastwa bizantyjskiego (rzymskiego), std pastwo selduckie w Konyi nosio nazw pastwa rumijskiego (Rum); dzi w Turcji terminem Rumi" oznacza si Bizantyjczykw, a wic i Grekw zamieszkujcych Turcj, w przeciwiestwie do Yu-nan", to jest Grekw spadkobiercw staroytnych Jonw.
Grobowiec  sutana  selduckiego  Alaeddina	Z*    Keykobada    I    wadza Keykobada I w Kayseriye, XIII w.          Seldukw   rozcigaa   si   nad
obszernymi przestrzeniami Ana-
tolii. W r. 1220 podporzdkowa si mu ormiaski pan na Lamprun. W r. 1230 Keykobad pobi pod Erzincan szacha Chorezmu, przyczy Erzurum, skutecznie walczy z egipskimi Ajjubidami i Artukidami z Amid. Ksita Nicei i Trebizondy, ormiascy wadcy Maej Armenii i Cylicji pacili mu trybut.
Zgromadziwszy pod swoj wadz tak obszerne terytorium, mogli teraz wadcy selduccy skutecznie przyczynia si do rozwoju handlu i rkodziea. Ju Keyhusrev I po zdobyciu Antalyi (1207 r.) udzieli tam
kupcom weneckim przywilejw. Handel z Wochami rozwija si pomylnie, Anatolia bya doskona drog tranzytow do Maej Armenii i dalej na wschd. Selducy mieli kontakty handlowe nawet na Krymie, podejmujc si zorganizowania wyprawy celem zdobycia tam rynkw dla Wochw. Karawany kupieckie Ormian, Grekw wywoziy surowce mineralne, makaty, rodzynki, skry. Rzemioso anatolijskie wytwarzao wyroby tkackie, metalowe i skrzane.
Pod wzgldem ustroju wewntrznego pastwo Seldukw anatolij-skich byo doskonaym przykadem przeradzania si dawnych plemiennych form ustrojowych w nowe formy feudalne. Wadcy selduccy wytworzyli swoj administracj czerpic zapewne niektre wzory z zastanej bizantyjskiej, mieli przy boku wezyrw z biurokracj dworsk, a na prowincji gubernatorw (yali), dowdcw wojskowych, poborcw podatkowych. System nada, podobny do wyej omwionej formy ikta, przyczyni si do wytworzenia warstwy feudaw zaopatrzonych w lenna lub raczej jakby beneficja, czerpicych z nich dochody i wpacajcych skarbowi sta tenut. Lenna te byy nadawane wpierw radom, ale z biegiem czasu w rzeczywistoci pozostaway we wadaniu ich wodzw. Byo to warunkowe wadanie, bez wadzy sdowej nad osiadymi na tych ziemiach chopami i bez prawa nakadania nowych podatkw. Lenno to nie byo dziedziczne, sutan mia prawo je odebra,'nakadao obowizek staej suby wojskowej przy boku wadcy. U Seldukw formy te przetworzyy si w nowe, odziedziczone potem przez Osmanw: hass, ziamet, timar. Hoss byy to dobra fiskalne, zwykle sutaskie, rodziny sutaskiej, czy przydzielone wyszym urzdnikom, wodzom. Posiadacze ziametw (zaimo-wie) i timarw (timarioci) byli zobowizani do wiadcze wojskowych, rnili si wielkoci przydzielonych ziem, sum dochodw. Zaimowie wystawiali wojownikw do armii sutaskiej, timarioci byli to gwnie wojenni osiedlecy, dziercy mniejsze dziaki. Tym sposobem wadcy uzyskali wojsko stae, z jednej strony zastpujce diawne druyny przyboczne, z drugiej za zwalniajce z koniecznoci organizowania jednostek najemnych. Osabienie wadzy sutaskiej przyczynio si do tego, e instytucje te, powstae na podstawie dawnych form ikta, z; biegiem czasu przeksztaciy si w dziedziczne lenna, a obowizki wobec nadawcy rozluniy si. Potrzebujc pienidzy sutanowie nadawali caie posiadoci w feudum lub na wasno (mulk).
Przybyli razem z wojownikami pasterze czy hodowcy koczownicy czciowo osiedlali si, a czciowo utrzymywali swj wdrowny tryb ycia a do najnowszych czasw, jak Turkmeni i Yurucy na pooninach grskich Anatolii. Ludno chopska, swobodniejsi dehkanie i bardziej
36
zaleni fikara, skadaa si poza tym z przybyej razem z wojownikami ludnoci rolniczej oraz sturczonej autochtonicznej. Pacia ona podatki zwykle w naturze (produktach rolnych, owocach, serach, owcach itd.). Ludno muzumaska opacaa dziesicin (o$ur lub inaczej asar), ludno niemuzumaska podatek od ziemi (harag) i pogwne (cizye), przy czym terminy te uywane byy czasem wymiennie.
Paszczyzna waciwie nie istniaa, ale zaleno od pana, feudaa, przejawiaa si w formie pewnych danin, obowizkw suebnych itd. Formalnie nie istniao te poddastwo (wedug przepisw islamu wszyscy wierni byli wolni i rwni); korzystano jednak z pracy niewolniczej jecw
wojennych.
W miastach zamieszkaych przez przybyych Turkw i przez Grekw, ydw czy Ormian powstaway rzemiosa i orodki handlowe. Tureccy rzemielnicy grupowali si w cechy, gildie, majce charakter bractw ry-cersko-religijnych (ahi), wywodzce si od dawnych arabskich futuwwa i posiadajce czasem form tajn.
Wzbogacajce si,  oparte na stabilizujcym si systemie feudalnym pastewko mogo wytworzy wasn, specyficzn kultur. Rozwino si zwaszcza  budownictwo,   oparte  na  tradycyjnych wzorach  muzumaskiej architektury, ale czerpice ze wzorw miejscowych, przystosowane do  miejscowych  surowcw  i  techniki,  wykorzystujce  rwnie pewne elementy tradycyjne anatolijskiego regionu. Obrbka kamienia, piknego jasnego marmuru z ssiednich kamienioomw, dosza wwczas do doskonaoci. W zakresie budownictwa szczegln perfekcj osignli artyci i budowniczowie okresu selduckiego przy okadaniu elewacji pytami ceramicznymi, zwykle jasno-niebiesko-zielonego, turkusowego koloru. Wysmuke ksztaty budowli z tego okresu (zwykle meczetw lub mauzolew), poczone z charakterystycznymi dekoracyjnymi motywami, wytworzyy tak zwany okres sztuki selducko-tureckiej, o ktrym moemy powiedzie, e jest pierwszym przejawem sztuki muzumaskiej w Turcji. Najwikszym skupiskiem budowli selduckich jest Konya, poza tym wiele budowano w Sivas i w Alaiye.  Poza meczetami,  medresami i karawanserajami z tego okresu pochodzi wiele mostw, fontann czy studni obudowanych (esme), mauzolew (ttirbe) itd.
W okresie tym pojawiaj si te zacztki literatury. W pastwie sel-duckim tworzy wwczas jeden z wybitniejszych poetw i mistykw tego okresu Celaleddin Rumi, zwany te Mevlana (12071273). Jego syn, rwnie poeta, Sutan Yeled (12261312), pisa nie tylko po persku, ale i po turecku.
Sytuacja jzykowa w pastwie Seldukw bya do zoona. Jzykiem
37
urzdowym pastwa by obok liturgicznego arabskiego jzyk perski, pewn rol zacz odgrywa jzyk turecki, pisany alfabetem arabskim; z tego okresu pochodz najstarsze teksty tureckie.
Selducy byli sunnitami, ale w owym okresie rozwijay si silnie prdy mistyczne (sufickie) zblione do szyizmu. Due znaczenie posiaday bractwa
Grobowce sutanw selduckich w Konyi, XIII w.
religijne derwiszw, powizane z jednej strony z cechami rzemielniczymi, z drugiej z organizacjami rycerskimi, wojskowymi (gaziler).
Pastwo Seldukw anatolijskich byo uwaane za kraj bogaty i kwitncy. Jeszcze w XIV w., ju w okresie upadku, pisa o jego stolicy Konyi arabski podrnik Ibn Battuta: Jest to ogromne miasto piknie zabudowane; ma liczne strumienie i sady ... Konya jest miastem o bardzo szerokich ulicach, o wybornie urzdzonych bazarach, gdzie kady cech rkodzielnikw ma swoje wydzielone miejsce"3.
UPADEK PASTWA SELDUKW ANATOLIJSKICH
Mimo pozornego rozkwitu pastwo Seldukw anatolijskich trawione byo wewntrznymi antagonizmami, podziemnymi walkami klasowymi. Ju za Keyhusreva II (12361246) doszo do ostrych walk, gdy wadca ten oeni si z gruzisk ksin Tamar i chcia jej wizerunek umieci na monetach. Zamiar ten natrafi na silny opr, wwczas Keyhusrev
Ibn Battuta, Osobliwoci miast i dziwy podry 13251354, Warszawa 1962,
s. 101.
38
zdoa przeforsowa umieszczenie iraskiego symbolu: lwa i soca. Rozpustne ycie krla wzburzao ludno. Pod wodz Baba Ishaka doszo w r. 1241 do powstania najbardziej upoledzonych warstw ludnoci, gwnie pasterzy turkmeskich. Zwolennicy Baba Ishaka pitnowali nienormalne ycie wadcy.
O powstaniu Baba Ishaka wiemy mao, gdy wszystkie wiadomoci pochodz z kronik wyraajcych interesy feudaw. Baba Ishak przedstawiony jest w nich jako czarodziej, heretyk. Mia by synem chrzecijanina z Siileymaniye, ktry przeszed na islam. Jego imi Baba wskazuje, e by uczniem (mttrid) szejcha, zapewne Baba Ilyasa Horasaniego, szerzcego wrd Oguzw szyizm. Zwolennikiem Baba Ishaka mia by wedug tureckiego kronikarza Asika Pasazadego Haci Bektas, zaoyciel bractwa derwiszw bektasi. Tu, w Amasyi, idee Baba Ilyasa przej te Nur Sufi, ktry przyj islam i zaoy dynasti Karaman (Ogullan). Sam Baba Ishak by prawdopodobnie pasterzem, potem przebywa w subie czy w .niewoli u pewnego feudaa, rozsdza spory midzy chopami, co mu przysporzyo duo miru.
Powstanie rozszerzyo si gwnie na poudniowo-wschodnich kracach pastwa selduckiego, pniej ogarno rejon Malatyi, Sivasu, Tokatu, Amasyi. Baba Ishak posya uczniw do Syrii i w rejon Marasu, gdzie gosili jego nauk, w ktrej obok potpienia rozpustnego ycia Keyhus-reva II sporo byo hase nawoujcych do powszechnej sprawiedliwoci. Chopi rzucili si na majtki feudaw, palili ich siedziby. Baba Ishak ogosi si wysannikiem boym (rasullaK). Powstacze oddziay rozbiy wysane przeciw nim wojska, a dopiero wiksze siy zebrane przez ata-bega Armagana Saha zdoay przywrci wadz feudaw. Zemsta bya okrutna: uratoway si tylko dzieci do lat trzech. Ziemie chopw biorcych udzia w powstaniu zostay skonfiskowane i po odjciu jednej pitej na cele dobroczynne oddane feudaom. Ale nauka Baba Ishaka nie zanika, szerzya si potajemnie i wybuchaa coraz to nowymi buntami.
Powstanie Baba Ishaka zostao krwawo stumione, ale byo ono potnym wstrzsem dla pastwa selduckiego. Pojawi si wkrtce pretendent koterii, ktry przejciowo zagrozi sutanatowi. Ale dopiero inwazja mongolska zadaa mu prawdziwy cios. W bitwie pod Kosedag (1243) Selducy ponieli klsk, z ktrej si ju nie podnieli. Mongoowie zawadnli Erzurumem i narzucili Seldukom wysoki trybut. Mieli oni paci rocznie 1200000 zotych monet, 500 sztuk tkanin jedwabnych przetykanych zotem, 500 koni, 500 wielbdw, 5000 sztuk drobnego byda, skada liczne prezenty. Mongoowie zostawili wprawdzie Seldukom pewn minimaln niezaleno, ale w rzeczywistoci rzdzili mongolscy na-
39
X
X1
l
l
a
CO
C ni O.
S 'c
miestnicy, ktrzy usiowali wywie z tego kraju jak najwicej bogactw. Najedcy starali si wygrywa jednych pretendentw przeciw drugim i sami podzielili sutanat na dwie odrbne czci. Kraj by zniszczony i spustoszony. W r. 1261 wyodrbnio si ksistwo Karaman. Mimo pniejszego osabienia nacisku mongolskiego sutanat konijski nie zdoa ju podnie si ze swego upadku. Nominalnie sutan konijski by jeszcze zwierzchnikiem innych, powstaych licznie emiratw tureckich, ale wadza jego bya coraz bardziej ograniczona, a wreszcie po zgonie Alaeddina Keykobada III (1283-1302) sutanat konijski przesta istnie. W ksistwie Karaman drobni wadcy, wywodzcy si ze szczepu Kmik, rzdzili jeszcze do koca XV w.
Niemniej rola sutanatu konijskiego jako krzewiciela tureckoci" w Anatolii bya doniosa. Bya to pierwsza zorganizowana forma narodowoci tureckiej na ziemiach pniejszego pastwa tureckiego. Stanowia cznik midzy tureckoci" koczownikw azjatyckich a pastwowoci osmask. Stworzya podoe pod kultur tureck w Anatolii, wycisna swe pitno na etnicznym charakterze Azji Mniejszej.
Mwic o turczeniu Azji Mniejszej nie naley jednak sdzi, e spoeczno Seldukw bya hermetyczna, niedostpna obcym wpywom, ekskluzywna. Ludno nieturecka Anatolii sturczya si, ale na Seldukw silnie oddziaay wpywy bizantyjskie, aciskie i ormiaskie. Nawet monety tureckich ksistw dzielnicowych w Aydm czy Saruhan nosiy napisy aciskie.
Z selduckich czasw pochodz dwa religijne bractwa, odpowiadajce rwnie pierwszym wyranym prdom czy koncepcjom religijnym. Jednym byo bractwo mevlevi, wywodzce si od wspomnianego wyej poety i mistyka Celaleddina Rumiego, majce swj orodek a do najnowszych czasw przy jego grobie w Konyi. Drugim jest bractwo bektasi. Szczeglnie to ostatnie zawiera tak w swych przepisach czy obrzdkach, jak i w nauce wiele elementw niemuzumaskich, nietureckich, wywodzcych si z gno-stycyzmu, zoroastryzmu, manicheizmu i chrzecijastwa. Ani Seldukw, ani tych bractw nie cechowa fanatyzm muzumaski, raczej tolerancja czy dno do synkretyzmu religijnego. Niektrym wadcom selduckim zarzucano wrcz, e s ukrytymi chrzecijanami. wiat selducki by wic ciekawym terenem cierania si wpyww, prdw, kultur, terenem szeroko otwartym na wpywy zewntrzne, skonnym do koncepcji synkretycznych.
Rozpad pastwa selduckiego pozwoli na rozwj innych, nieselduc-kich organizmw tureckich, ktre okrzepy w tym okresie i wysuny swoje aspiracje. Wrd nich byo malekie pocztkowo i uwagi jeszcze nie zwracajce pastewko Turkw osmaskich.
41
III. NARODZINY PASTWA OSMASKIEGO. POCZTEK EKSPANSJI
D
POCZTKI PASTWA OSMASKIEGO
^ YNASTIA osmaska pochodzia z jednego ze szczepw Turkw Oguzw, z plemienia Kayi, ktre przybyo razem z Seldukami (lub nieco pniej), uchodzc przed naporem mongolskim. Najstarsze wiadomoci o pochodzeniu Osmanw i ich pierwotnych dziejach s niejasne, gdy prawda historyczna splata si tu z apologi dodan przez pniejszych nadwornych kronikarzy dynastii, dcych do przydania domowi panujcemu jak najwicej splendoru. Tureckie imiona Gokalp, Giinduzalp mieszaj si tu z arabskimi, fakty rzeczywiste z legendami przyniesionymi z dalekich stepw Azji.
Syn na p legendarnego wodza Gundiizalpa, Ertogrul (Ertugrul), otrzyma przypuszczalnie od wadcy selduckiego Keykobada I jako lenno, nadane zapewne tytuem nagrody za sukcesy odniesione w bojach przeciw Bizancjum, miasteczko Sogiit. W peni historyczn postaci jest dopiero syn Ertogrula Osman I (129971326), od ktrego imi wzia nie tylko dynastia panujca do r. 1922, ale rwnie i pastwo, zwane pniej oficjalnie pastwem osmaskim (Devlet-i Osmaniye).
Osman pooy podwaliny pod przysz potg tureck. W r. 1291 zaj Karacahisar, pniej Bilecik, Kopriihisar i Yenisehir. W Karacahisar kaza wprowadzi swe imi do pitkowej modlitwy muzumaskiej (hutba), by moe jako wynik inwestytury otrzymanej od sutana selduckiego. Posuwajc si w kierunku Bursy (dawn. Brusa) i Izniku, zdoby Gebze i Akhisar. Wreszcie w r. 1326, tu przed zgonem Osmana, zdobyta zostaa Brusa, ktra staa si na szereg lat stolic pastwa osmaskiego.
Zdobycie Brusy dokonane zostao przez syna Osmana, Orhana (1326  1359). Po zgonie Osmana Orhan obj godno emira i kontynuowa podboje osmaskie w kierunku zachodnim. W r. 1331 w jego rce wpada Iznik, a okoo r. 1337 Izmit (staroytna Nikomedia).
Osman i Orhan dokonywali swych podbojw w bezporedniej walce i przez ukady dyplomatyczne. Trzeba bowiem zda sobie spraw, e sy-
42
tuacja w Anatolii w tym okresie bya niezwykle skomplikowana. Poza posiadociami bizantyjskimi bd ormiaskimi wiele byo drobnych ksistw (beylik, emirat} tureckich pochodzcych czy to z rozpadu pastwa selducko-anatolijskiego, czy z rozmaitych organizmw plemiennych
Medresa Cifte Minare i grobowiec Alaeddina w Erzurumie, okres selducki
przybyych razem czy w lad za Seldukami, jak pastewka Karasu, Saruhan, Aydm, Mentese, Hamid, Germiyan na zachodzie, Kastamonu, Sivas (pod panowaniem dynastii pochodzenia mongolskiego, a nastpnie tureckiej Kadi Burhaneddina) na pnocy, Karaman, Zulkadir (Dulkadir) i Ramazan na poudniu. Wadcy osmascy zrcznie wygrywali rozmaite
43
sprzecznoci midzy nimi dla utwierdzenia swojej wadzy, sprzymierzajc si to z tymi, to z innymi, nawet z Bizantyjczykami. Orhan poj za on Teodor, crk cesarza bizantyjskiego Jana VI Kantakuzena, w zamian za co suy sw pomoc w walkach cesarza przeciw Serbom. Maestwo to wiadczy o tym, e u Osmanw nie gray wikszej roli uprzedzenia wyznaniowe, wzgldy solidarnoci czy to wiata chrzecijaskiego, czy muzumaskiego, wzgldy rasowe, etniczne bd poczucie przynalenoci do tego lub innego krgu kulturalnego. Walka turecko-osmaskich zdobywcw nie miaa ju cech fanatyzmu religijnego jak podczas pierwszych podbojw Arabw, bakaskim za wadcom obce byo poczucie solidarnoci przeciw wrogowi wiary chrzecijaskiej, albowiem potga turecka nie zagraaa, jeszcze tym pastwom. Dopiero pniej, w XV czy XVI w., mobilizowa ona bdzie chrzecijask Europ do walki z Pksiycem, jak na przykad w celu odzyskania przez Wenecj utraconych szlakw handlowych. Jeli chodzi o polityk wewntrzn, pierwsi wadcy osmascy czsto posugiwali si najemnymi siami rekrutujcymi si spord Grekw, Ormian czy Serbw; niejaki Kos Mikail, chrzecijanin, ktry przeszed na sub nowych zdobywcw, by potem jednym z filarw ich panowania. Tak to istniejce warunki obok siy i zrcznoci politycznej sprzyjay rozprzestrzenianiu si panowania osmaskiego.
NOWE ELEMENTY W OSMASKIEJ ORGANIZACJI WOJSKOWEJ: DEYSIRME I JANCZARZY
W tym ostatnim okresie skrystalizoway si zasady nowej organizacji si zbrojnych pastwa osmaskiego, opartej odtd w pierwszym rzdzie na brance (dev$irme). Pierwotna organizacja wojskowa osmaska nie odbiegaa od selduckiej, wyrastajc ze struktury szczepowo-plemiennej wczesnego systemu koczowniczego: mczyni tworzyli zbrojn druyn wodza; potem starsi rodw stawali si wodzami druyn. Ju po podbojach osmaskich w Anatolii struktura ta stopniowo zacza przybiera cechy lenno-wojennego systemu, w ktrym dowdcy wojskowi otrzymywali lenna, a waciwie prawa do korzystania z dochodw pewnych nadanych czy przydzielonych rejonw na pokrycie kosztw utrzymania zbrojnych druyn, tak jak to byo u Seldukw.
Stopniowo jednak zaczy si tworzy podstawy nowej organizacji, ktra z kolei winna bya zabezpieczy autorytet wadcy przed rosnc potg lennikw. W tym celu ju za Murada I uformowaa si gwardia nadworna, rekrutujca si z dzieci chrzecijaskich pochodzcych z branki.
44
Instytucja ta tworzy jedno z najbardziej dotd spornych i zagadkowych zjawisk dawnego ustroju Turcji osmaskiej, a jej rola w organizacji wojskowej i polityce przycigaa uwag najwybitniejszych badaczy przeszoci tego kraju (H. Schurtz, I. H. Uzuncarsili, J. A. B. Palmer, V. Menage, P. Wittek, B. Papoulia). Jak to si stao, e wadcy osmascy, wzorem wielu wadcw europejskich, nie otaczali si druyn swych feudaw, ale wanie utworzyli now gwardi z ludnoci poddanej, pochodzcej z innego ugrupowania etnicznego, innego, niemuzumaskiego rodowiska religijnego, z giaurw? Ot to wanie, co nas zaskakuje, byo elementem sprzyjajcym sutaskim planom. Jak stwierdza najnowsza badaczka instytucji dev$irme B. Papoulia4, nowa gwardia bya pocztkowo pomylana nie jako sia zbrojna przeciw wrogowi zewntrznemu... ale gwnie przeciw wewntrznemu". Przemiany w Turcji  jak pisze B. Papoulia  stworzyy konieczno istnienia u boku wadcy specjalnego korpusu, ktry pozostajc w zupenej od niego zalenoci, potrafiby zmusi innych panw lennych do posuszestwa". Ju Orhan prbowa stworzy swj wasny korpus wojsk elitarnych, lecz prba ta nie powioda si. Pniej, za Murada, rozwina si instytucja korpusu rekrutowanego z zabranych pod przymusem dzieci chrzecijaskich.
Branka nawizywaa do systemu tworzenia z wyzwolonych niewolnikw przybocznej gwardii nadwornej, co znane ju byo w kalifacie i szeregu pastw muzumaskich, a najwyszy rozwj osigno w mame-luckim Egipcie, gdzie wyzwoleni niewolnicy tworzyli rodzaj arystokracji, z ktrej rekrutowali si wadcy. Ale pomidzy tym systemem a stosowanym przez Osmanw byy zasadnicze rnice. Przede wszystkim w systemie osmaskim wyzwoleni niewolnicy mogli dochodzi do wysokich stanowisk, mogli by nawet wezyrami czy dowdcami, ale nigdy zasiada na tronie, ktry zarezerwowany by dla dynastii Osmanw. Nie pochodzili te oni z jecw wojennych, ktrzy skadali si na warstw ludnoci nie-wolnej w Egipcie, lecz rekrutowani byli przewanie z dzieci chrzecijaskich branych przemoc.
Ten ostatni element by wanie najbardziej charakterystyczny w systemie rekrutacji osmaskiej. Jak mg rozwin si system, ktry nie opiera si w zasadzie na adnych okrelonych, wyranych przepisach islamu, ba, nawet sta z nimi w sprzecznoci? Giaurowie znajcy pismo", aczkolwiek uwaani byli za poddanych drugiej kategorii, mieli zagwaran-
4 B. D. Papoulia, Ursprung und Wesen der Knabenlese" im osmanischen Reich, Miinchen 1963, s. 35; zob. recenzja J. Reychmana w Orientalistische Literaturzeitung", 1966, nr 7/8.
45
towan jako poddani (zimmi) wolno osobist z obowizkiem pacenia nalenych niewiernym danin gruntowych i pogwnych. Niektrzy badacze skonni byli uwaa devsirme za wyraz nurtujcych pewne koa osmaskie w tych czasach tendencji religijnych (na przykad szafickich), pragncych rozszerzy nawet przemoc wpyw i promieniowanie islamu. Raczej jednak naley tu widzie denie do stworzenia wasnej, lepo podporzdkowanej wadcy siy, ktra by zdolna bya do przeciwstawienia si wszelkim prbom feudaw zagroenia wadzy monarszej. Z porywanych 7-, 8-letnich chopcw chrzecijaskich (gwnie serbskich, bugarskich, boniackich, czasem albaskich  dzieci greckie czy ormiaskie byy w zasadzie z dev-sirme wyczone) mona byo stworzy szko gwardii, wychowujcej w duchu fanatyzmu muzumaskiego i bezgranicznego posuszestwa wobec wadcy. Jej wychowankowie, nie powizani adnymi interesami z oligarchi panw lennych, zawdziczali swj awans i karier tylko sutanowi. I ten system mia pewne precedensy, zalecany by mianowicie ju w czasach selduckich w Siyasetname. Nie bya to zreszt jedyna prba tego rodzaju przymusowej rekrutacji. Za Murada I wprowadzony zosta system pencik, wedug ktrego sutanowi przypadao prawo do co pitego jeca wzitego do niewoli przez onierza tureckiego podczas wojny. Pencik by jednak systemem rekrutacji spord jecw, a nie dzieci osiadej ludnoci poddanej.
Porwane dzieci chrzecijaskie pozostaway rwnie w pierwszym okresie pod reimem ludnoci niewolnej, ale pniej zyskiway wolno i bd wstpoway w szeregi wojska pieszego, tworzcego odtd trzon zdyscyplinowanej, regularnej piechoty, tak zwanego nowego wojska (yeni feri, std nazwa  janczar), bd stanowiy podstaw nowej regularnej konnicy (sipahi, w Europie spahi, spahis), bd te tworzyy elitarny korpus paziw (ifoglan), z ktrego rekrutowaa si nastpnie elita rzdzca.
Janczarzy tworzyli nie tylko regularny, zawodowy korpus wojskowy, ale zarazem i rodzaj bractwa religijnego, silnie powizanego z bractwem bektafi. Przestrzegali oni celibatu, nie wolno im byo zajmowa si handlem, mieli stroni od uciech cielesnych, trunkw, kawy. Sprzyjao to utrzymaniu dyscypliny i gotowoci bojowej. Janczarzy tworzyli trzon organizacji militarnej i politycznej pastwa osmaskiego, ich potga bya ograniczona dopty, dopki panowa wrd nich duch religijno--rycerski. Pniej bronic zawzicie swej wadzy, stanowili przeszkod na drodze postpu, a w kocu zdemoralizowani i skorumpowani zostali ostatecznie zlikwidowani w okresie reform XIX w.
Nowa organizacja siy militarnej umoliwia Turkom osmaskim dalsze podboje, tym razem posiadoci europejskich.
46
PIERWSZE ZDOBYCZE OSMANW W EUROPIE
Ju w r. 1346 przy okazji pomocy udzielonej przez Orhana cesarzowi bizantyjskiemu syn Orhana Sulejman po raz pierwszy ze swymi wojownikami pojawi si na ziemi europejskiej. W r. 1352 tene Sulejman wyldowa na terenie europejskim na przyldku Gallipoi (tur. Gelibolu), zaj cay szereg miejscowoci, midzy nimi Tekirdag (Rodosto) i Lorlu (1357). Odtd rozpocz si podbj Bakanw przez Turkw, ich marsz ku Europie rodkowej, ktry mia zaprowadzi ich na Rwnin Wgiersk, do Styrii, na Podole i Ukrain, na przedgrze Karpat i dwukrotnie pod mury Wiednia.
Zapocztkowan przez Orhana ekspansj tureck na Bakany kontynuowa skutecznie Murad I (13601389). Zrcznie rozgrywajc spory midzy Bizancjum a krajami bakaskimi, midzy poszczeglnymi wadcami krajw chrzecijaskich, midzy Wenecj a Genu, midzy acin-nikami a wyznawcami kocioa wschodniego, Murad zdoa umocni podboje bakaskie, zdoby Dimotik, Gumulcin, okoo 1361 r. Adria-nopol (tur. Edirne), potem (1363) Powdiw (tur. Fuliibe, dawny Filipopolis) i Star Zagor w Bugarii; caa Tracja znalaza si w rku Osmanw. Stolica pastwa przeniesiona zostaa do Adrianopola.
Wobec groby najazdu tureckiego wadcy bakascy przejciowo zaprzestali sporw i pod patronatem papiea Urbana II stworzyli front zoony z Wgrw, Boniakw, Serbw, Woochw. Siy koalicji zostay jednak pokonane przez Turkw, ktrzy stopniowo zdoali zawadn szeregiem wanych punktw w Tracji, Macedonii, Serbii i Bugarii. W r. 1371 Murad rozbi koalicj wadcw Macedonii, Ugleszy i jego brata krla Wukaszyna. Syn i nastpca Wukaszyna, Marko, sta si lennikiem Turcji. W r. 1386 Murad zdoby Nisz.
15 VI 1389 r. na Kosowym Polu (w dzi. rejonie Metochii w Jugosawii, w tureckich rdach: Kosova) siy tureckie ostatecznie rozgromiy Serbw. Murad zosta co prawda w czasie bitwy zabity przez Serba Miosza Obilicia, a wojska tureckie poniosy wielkie straty i wycofay si z pola, ale i krl serbski azarz zosta schwytany do niewoli i city, a Serbia zmuszona zostaa do przyjcia zwierzchnictwa tureckiego. Murada pochowano w Bursie w synnym Zielonym meczecie. Jego nastpca Bajezid Byskawica (tur. Bayezid Yildinm, 13891402) by ju wic wadc silnego pastwa, ktre w Azji Mniejszej rozszerzyo si o uzyskane poprzez maestwa posiadoci ksistwa Germiyan i ustpione przez ksistwo Hamid rejony Karaagac, Aksehir, Isparta, Deysehir. Bajezid kontynuowa podboje na Bakanach, w r. 1393 podbi ca Bugari (tylko rejon Widynia utrzyma si do r. 1396),
47
oblega Konstantynopol, przyczy due obszary Albami (z Janin, 1393) i Macedonii (z Seresem, 1394). Posiadoci tureckie graniczyy z Boni, Wgrami, Woosz.
Przeciw nowej grobie uformowaa si ostatnia wielka koalicja chrzecijaska, na ktrej czele stan krl wgierski Zygmunt Luksemburczyk, znany i w Polsce z niezbyt dla niej przychylnego stanowiska w sporze polsko-krzyackim. Po raz ostatni kwiat rycerstwa europejskiego popieszy broni wiary przed najazdem pogaskim. Nie brako rycerzy z Francji i z Polski. Lecz siy bojowej to zbiorowisko nie przedstawiao: w r. 1396 pod Nikopollis (tur. Nigebolu) nad Dunajem Turcy rozbili w puch siy koalicji europejskiej, ktra ju nigdy si nie odrodzia. Wzrastajce spory religijne, wielkie wstrzsy zwizane z reform, z kryzysem stosunkw feudalnych spowodoway zmierzch autorytetu papieskiego i cesarskiego. Turcy mogli teraz bez wikszych przeszkd rozszerzy swe posiadoci w Serbii, ku granicom Styrii i Peloponezu. W Anatolii Bajezid I przyczy Sivas, Kayseri (1398). Zdawao si, e powstanie nowy wielki organizm, ktry stanie si na dugo decydujcym czynnikiem w tej czci wiata i zlikwiduje resztki otoczonych ju ze wszystkich stron przez Turkw posiadoci dawnego imperium bizantyjskiego. Niespodziewanie jednak dalsz ekspansj tureck powstrzyma nie czynnik wewntrzny, nie nowa koalicja bakaska ani wzrost siy pastw europejskich, ani okrzepnicie ich rozsypujcej si solidarnoci, ale element nowy, ze wschodu cigncy po tym samym szlaku poprzez Azj rodkow i Persj, ktrym szy poprzednio ku Azji Mniejszej fale selduckie czy mongolskie, element, ktry  co podnosi paradoksalno tej sytuacji - pozostawa rwnie pod silnym wpywem etnicznym tureckim.
ZAGROENIE JEDNOCI PASTWA OSMASKIEGO PRZEZ TIMUR LENKA
Po rozpadzie mongolskiego imperium Czyngis chana powstao  jak wspomnielimy wyej  szereg mniejszych formacji, tak zwanych uusw lub ord. Wiele z tych uusw czy ord ulegao turcyzacji, to jest asymilacji przez miejscowe plemiona tureckie, przez co wytwarzaa si specyficzna wsplnota kulturalna turecko-mongolska z elementami cywilizacji muzumaskiej. Charakter turecki tych spoeczestw okrelony by przez panujcy wrd nich jzyk, uywany nawet jako urzdowy, tak zwany przez pewn cz uczonych, gwnie turkologw niemieckich, jzyk czagatajski.
U schyku XIV w. wadca jednego z pastewek rodkowoazjatyckich,
4  Historia Turcji
49
Timur (Tamerlan), sam wywodzcy si z rodu Czyngis chana, doszed do wielkiego znaczenia, zjednoczy szereg pastw w Azji rodkowej (ze stolic w Samarkandzie), a nastpnie dokona wielu podbojw gwnie w kierunku Persji i Indii, podbojw znaczonych pewnymi cechami waciwego temu okresowi okruciestwa. Pod jego opiek schronili si niektrzy pozbawieni swych dzieraw przez Murada I i Bajezida emirowie drobnych anatolijskich pastewek. Timur ju od duszego czasu rozwaa moliwoci sprbowania si z zamonym pastwem osmaskim, a bagalne zaklcia wywaszczonych emirw jeszcze silniej pobudzay jego wiato-burcze plany wobec dzierawy anatolijskiej. I tak w r. 1400 Timur wkroczy do Anatolii, ale rycho zmieni kierunek podboju i zwrci si w stron Syrii zajmujc Aleppo, Homs i Damaszek, po czym powrci do Azji. Zagroenie Anatolii chwilowo mino, ale na krtko. W r. 1402 bowiem Timur powrci z Azji rodkowej i z wszystkimi swymi siami pomaszerowa przeciw Bajezidowi.
Caa Europa przygldaa si tym zapasom z ogromnym zainteresowaniem, po raz pierwszy bowiem nowo powstajce pastwo osmaskie, ju stanowice zagroenie dla chrzecijaskich pastewek bakaskich i rodkowej Europy, znalazo si w obliczu wielkiego niebezpieczestwa ze strony tej samej grupy etnicznej i religijnej. Po raz pierwszy Europa stana wobec faktu miertelnego zmagania si dwch potg muzumaskich. Czy obudzio to jakie nadzieje w skconym, ale obawiajcym si potgi Pksiyca spoeczestwie europejskim? Po czyjej stronie stay w tym zatargu jego sympatie? Trzeba powiedzie, e dla Europy Wschodniej w danej chwili wikszym niebezpieczestwem byo wzrastajce w si pastwo osmasko-tureckie. I tak jak kiedy do Mongow atakujcych muzumaskie pastewka Azji Mniejszej, gwnych antagonistw rycerzy krzyowych, udaway si legacje papieskie w nadziei, e uda si im doprowadzi do sojuszu przeciw wsplnym wrogom, tak teraz  w myl zasady, e wrogowie naszych wrogw s naszymi przyjacimi  Europa skierowaa si w stron krwawego satrapy z Samarkandy. Do bezporedniego porozumienia jednak nie doszo.
20 VII 1402 r. rozegraa si pod Ankar decydujca bitwa. Po stronie Turkw osmaskich stany nie tylko siy muzumaskich lennikw, ale zarazem i wojska chrzecijaskich hodownikw z Bakanw (co przeczy twierdzeniom o dominacji czynnika religijnego muzumaskiego w wczesnym pastwie osmasko-tureckim). By tam nawet Stefan azarewicz, ksi serbski, nastpca nieszczsnego azarza. I to jest jeszcze jeden paradoks  chocia Europa pokadaa w danej chwili nadzieje w Timu-rze, pastewka chrzecijaskie na Bakanach wspomagay wanie Bajezida.
50
Bitwa pod Ankar zakoczya si przygniatajcym zwycistwem napastnikw. Bajezid zosta wzity do niewoli, zamknity w klatce i obwoony na pokaz przez Timura. Jedno pastwa osmaskiego zostaa rozbita. Poprzednio wydziedziczeni wadcy Karaman czy Germiyan przywrceni zostali do swych dzieraw, posiadoci osmaskie podzielono midzy skconych ze sob synw Bajezida, ktry zreszt wkrtce potem zmar (1403). Niektre obszary poprzednio zmuszone do hodu Turcji skorzystay ze sposobnoci, aby odzyska swobod: serbski wadca Stefan azarewicz uzyska od cesarza bizantyjskiego tytu despoty.
Europa odetchna z ulg. Groza wiszca nad resztk imperium bizantyjskiego, skadajcego si ju wtedy zaledwie z Konstantynopola z okolic i paru enklaw w Azji Mniejszej, nad resztkami posiadoci aciskich w Grecji, nad Europ rodkow  zostaa na kilkanacie lat oddalona, wyrok mierci nad tymi pozostaociami europejskiej cywilizacji na kresach bakaskich odroczony, cho na krtki okres. Podzia dziedzictwa osmaskiego pomidzy synw Bajezida, gwarantujcy sabo turecko-osmaskiego panowania, nie okaza si trway. Z synw Bajezida Mehmed szybko upora si z brami i w r. 1413, osiem lat po zgonie Ta-merlana, faktycznie zczy podzielone posiadoci znw pod jedn wadz, a po jego zgonie syn jego Murad II (1421  1451, z przerwami), rozpo-cz now er podbojw.
Za panowania Mehmeda I doszo do nawizania pierwszych stosunkw dyplomatycznych midzy Turcj a Polsk. W 1414 r.  jak podaje Dugosz  mieli by wysani przez Jagie i przyby do Bursy pierwsi wysannicy polscy, Skarbek z Gry i Grzegorz Ormianin; std w 1964 r. obchodzono 550 rocznic nawizania stosunkw dyplomatycznych polsko-. -tureckich, co uczczone byo odpowiednimi uroczystociami i artykuami w prasie.
NOWY OKRES EKSPANSJI TURECKIEJ.
MURAD II I MEHMED II. ZDOBYCIE KONSTANTYNOPOLA
Za Murada II rozpocz si nowy okres ekspansji osmaskiej: na Bakanach zaj ponownie Nisz i Kruszewac (1427), a w walkach z Wenecja-nami i Wgrami, dowodzonymi przez Jana Hunyadiego, zdoby szereg nowych pozycji, ale w r. 1442 Wgrzy zadali mu klsk pod Jalomic. Ze strony pastw bakaskich i rodkowoeuropejskich czynione byy ponownie prby utworzenia szerokiej koalicji dla przeciwstawienia si grobie tureckiej. Projektom tym przewodziy Wgry, a patronowa papie Eugeniusz IV. Wgry po zamaniu zawartego poprzednio w Szegedynie
51
traktatu pokojowego zorganizoway w r. 1444 now wypraw, ktra dosza do ziem bugarskich. Wyprawa ta zostaa pod Warn rozbita, a krl Wgier Wadysaw I, syn Wadysawa Jagiey, bdcy rwnoczenie krlem Polski jako Wadysaw III (14241444), poleg 10 listopada na polach warneskich, gdzie dzi znajduje si wystawione w czasach nowszych mauzoleum. Zwok jego zreszt nie znaleziono. W wyprawie war-
Sutan Mehmed H Zdobywca (Fatih). Obraz olejny
neskiej braa udzia pewna liczba rycerzy polskich towarzyszcych krlowi, niemniej sama Polska udziau w tej kampanii nie braa.
Dalsz cz panowania Murada zajy w duej mierze walki z Wgrami, gdzie po zwycistwie Turkw na Kosowym Polu (1448, druga bitwa na Kosowym Polu) zawarty zosta rozejm, oraz z Albaczykami, na ktrych czele sta Skander Beg, Jerzy Kastriota, Albaczyk, muzumanin i byy gubernator turecki, ktry potem si zrewoltowa i przy nikej pomocy pastw europejskich (Wenecji i in.) przez duszy czas broni si w twierdzy Kroj przeciw nawale tureckiej.
Nastpc Murada by jego syn Mehmed II, zwany potem Zwycizc (Fatih, 1451  1481), ktry rozpocz od razu przygotowania do likwidacji ostatniego bastionu bizantyjskiego, okronego ju przez posiadoci tureckie, to jest Konstantynopola. W r. 1452 wystawi naprzeciw zbudowanego poprzednio zamku Anadolu Hisan po stronie azjatyckiej cieniny nowy zamek zwany Rumeli Hisan, przez co osign cakowit kontrol
52
nad Cieninami. Tym samym ostatni krok do okrenia Bizancjum by uczyniony. Atak na Konstantynopol rozpocz si 5 IV 1453 r. od ldu i morza, wszystkimi siami, ktre sutan mia do dyspozycji, od lennikw pastw wasalnych, piechot i artyleri.
Cesarz bizantyjski Konstanty IX  (lub wedug innych zestawie XI), zwany Drakozes, na prno zwraca si o pomoc do wiata chrzecija-
Janczar w charakterystycznym nakryciu gowy zw. kecze. Miniatura
skiego. Spodziewa si jej, zawar bowiem umow florenck z kocioem rzymskim, zrezygnowa z aspiracji Focjuszw i Cerulariuszw, skapitulowa przed znienawidzonym kocioem rzymsko-aciskim, wyrzek si schizmy i dogmatw prawosawia greckiego. C w zamian otrzyma? Gdy wojska Mehmeda II obiegy miasto, ktre ongi dyktowao swoj wol caemu Wschodowi, Drakozes zaapelowa do wiata zachodniego o obiecan pomoc przeciw Pksiycowi, nioscemu zagad caemu
53
chrzecijastwu na Wschodzie. Lecz wiat zachodni nie by ju wiatem epoki krucjat i Wilhelma z Bouillon, by skcony, zobojtniay, zajty innymi sprawami. Nie brako k, dla ktrych zniknicie z widoku resztek pastwa bizantyjskiego byo na rk, dla innych obojtne byo, kto rzdzi nad Bosforem  podwjny krzy czy pksiyc. Wenecja, Genua, najwiksze wtedy potgi morskie i militarne we wschodniej czci Morza rdziemnego, rywalizoway ze sob, a ich sprzeczne interesy ciyy nad stosunkiem Europy do rozpaczliwie wzywajcego pomocy ostatniego z cesarzy imperium wschodniorzymskiego. Pomoc Europy Zachodniej ograniczya si do kilkuset onierzy, niechtnie powitanych przez duchowiestwo greckie Bizancjum. Grecy pamitali smutne lata rzdw aciskich w XIII w. i wrogo do katolikw bya u nich wiksza ni obawa przed Turkami. Prdzej turban sutaski ni kapelusz kardynalski"  mia zawoa jeden z bizantyjskich wyszych dygnitarzy5.
Po kilku tygodniach oblenia i kolejnych atakw w nocy z 28 na 29 maja Mehmed da rozkaz do szturmu generalnego. Poprzez wyom w Bramie Adrianopolskiej Turcy wdarli si do miasta. Pozostaa jeszcze rozpaczliwa walka uliczna: wieczorem 29 maja miasto byo w rku Turkw, a Mehmed wkroczy do Serbii. Wszyscy uznali si wasalami sutana i za pacony haracz uzyskiwali spokj i opiek. Zapanowao wic oglne zadowolenie i nikt nie zdawa si opakiwa upadego cesarstwa.
ZNACZENIE ZDOBYCIA KONSTANTYNOPOLA DLA PASTWA OSMASKIEGO
Zdobycie Konstantynopola, przez historykw ujmowane przede wszystkim z punktu widzenia dziejw powszechnych, miao doniose znaczenie dla dalszego rozwoju pastwa osmaskiego. Sutan turecki zupenie wiadomie wystpowa odtd zaczyna w charakterze sukcesora imperium rzymsko-bizantyjskiego (proces przejmowania sukcesji rzymsko-bizan-tyjskiej obserwowa ju mona byo u Seldukw, ktrych wadca przybiera tytu sutana Rumu, tj. Rzymu). Dokumenty weneckie nazyway Mehmeda II dei gratiae totius Asiae et Graeciae Imperator"6. Taki sam tytu figuruje i na medalach Bertoldo i Costanzo da Ferrara. Jak pisze jeden ze znawcw dawnego imperium osmaskiego, woski turkolog A. Bombaci: Punktem wyjcia dynamiki ekspansywnej Turkw osma-
5 S. Runciman, Zdobycie Konstantynopola (wyd. polskie), Warszawa 1968.
6 Zob.  A.  Bombaci,  Imperium osmaskie,  Przegld  Orientalistyczny",   1963,
nr 3, s. 179.
54
skich, idcej czciowo ladami Justyniana, czciowo j przekraczajcej, stao si powstanie u nich w okresie do podboju Bizancjum powszechnej koncepcji rzymskiej idei pastwa; doszo nawet do projektu stworzenia imperium rzymsko-muzumaskiego ... Wpywy bizantyjskie na ustrj imperium osmaskiego s w duej mierze owocem pokrewiestwa ju istniejcego pomidzy struktur wiata muzumaskiego a struktur Bizancjum, powstaego z rozmaitych powiza pomidzy Bizancjum a Orientem przedosmaskim, a czciowo take i Seldukami. Takie pokrewiestwo uatwio znacznie zaoenie podwalin potgi osmaskiej, dajc wzory do naladowania. Wielokrotnie stwierdzono, e po zdobyciu Konstantynopola pastwo osmaskie przeobrazio si na sposb bizantyjski; Turcy osmascy z dziedzictwa azjatyckiego stali si neobizantyjczykami islamu i niemal jedyn zmian byo to, e na tronie Bizancjum zamiast basileosa z koron zasiad sutan w turbanie"7.
W gruncie rzeczy wpywy bizantyjskie na instytucje osmaskie byy nawet po zdobyciu Konstantynopola w pewnych dziedzinach znacznie mniejsze, ni to si pozornie mogo wydawa, przesta bowiem oddziaywa autorytet Bizancjum i basileosa, a podstawowy zrb instytucji osmaskich by pochodzenia bd rodkowoazjatyckiego czy perskiego, bd muzumaskiego. Tak samo pretensje Mehmeda II do sukcesji po dawnym imperium rzymsko-bizantyjskim id w parze ze wzrostem roli sutanw jako obrocw islamu, a rwnoczenie i jednoczycieli plemion tureckich, o czym niej bdziemy jeszcze mwi. Niemniej stosunek sutanw do ludnoci greckiej by w tym okresie przychylny, a jej rola niemaa. Oddajmy znw gos A. Bombaciemu: Tradycja muzumaska pod pozorami walecznoci przedstawiaa ducha tolerancji, pozwalajcej sutanom rozstrzyga szczliwie problem stosunkw pomidzy zwycizcami i zwycionymi.  Instytucja zimma (ochrona)  oznaczaa dla elementw chrzecijaskich ycie niezakcone, wedug regu swojej wiary i wasnego prawa, oraz gwarancj ycia i posiadania dbr. Praktyki stosowane przez dewszirme, bdce w zasadzie aktami przemocy, w ostatecznym rozrachunku wzmacniay wizy pomidzy poddanymi a sutanem i oznaczay przywileje. Wrd samych muzumanw byli ludzie, ktrzy starali si, aby ich dzieci zostay zwerbowane, i uciekali si nawet do korupcji i protekcji. Swego czasu sutanowie selduccy z Anatolii, na ktrych monetach widniay take postacie Chrystusa i chrzecijaskich witych, znani jako sutanowie z Rumu, czyli z Rzymu ... okazali si dobrymi suwerenami dla swych poddanych pochodzenia greckiego ... Mehmed II prowadzi
7 Tame.
55
m
i	':=,'!
wrcz polityk filogreck: philhellen  okrela go tak jego biograf grecki Chritobulos, ktry przypisuje mu czyny bohaterskie w stylu Tucydydesa. Zachca on Grekw do zaludnienia kraju, roci sobie prawo nominacji patriarchy, ktry potem stawa si funkcjonariuszem sutana; korzystajc z jego niechci do kocioa rzymskiego, zapewnia sobie jego lojalno (ze swej strony koci prawosawny skorzysta z opieki sutanw, aby roztoczy sw przewag nad Sowianami). Wrd Grekw, pozbawionych ju swoich basileosw i nie majcych nadziei na rewan, powsta prd filoturecki, do ktrego naleay wybitne osobistoci"8.
Pewne wpywy bizantyjskie day si zauway i w zakresie struktury agrarnej. Nowsze badania pozwalaj na stwierdzenie, e niektre uksztatowane w XV w. formy wadania ziemi (timar, miriye, mulk, hoss itd.) wywodz si od form bizantyjskich (np. pronoia), tak samo podobne byy jednostki gruntowe, system opodatkowania (wielu czonkw arystokracji miejscowej otrzymao timary i zwizane z tym tytuy, nie zmieniajc nawet wyznania), aczkolwiek i tu nie daj si zaprzeczy silne oddziaywania zarwno form perskich, jak i uksztatowanych w onie kalifatu. Niemniej obliczanie podatku czy renty feudalnej nie od gruntu, ale od zaprzgu wow, jaki ten moe kawaek ziemi obrobi  std okrelano potem pewn miar gruntu  pozwala wywie osmaski system gift (para wow) od bizantyjskiego seugarion.
Mimo pozornej stabilizacji stosunkw feudalnych pastwo osmaskie XV w. wstrzsane ju byo ostrymi walkami klasowymi, buntami chopskimi, z ktrych najwiksze znane byo powstanie Bedrettina, syna kadiego z Simavny, na pocztku XV w. Wiadomo o owym powstaniu czerpiemy z niewielu rde i s one nadzwyczaj skpe. Na ich podstawie moemy jednak stwierdzi bezwzgldnie antyfeudalny charakter tego powstania, jego rozmiary obejmujce spory szmat ziemi tak w Anatolii, jak na Bakanach, niezwykle szybkie jego rozprzestrzenianie si wrd ludnoci tureckiej i obcej, co pozwolio powstacom na zebranie si i zadawanie klsk wojskom sutaskim. O wyranie antyfeudalnym charakterze powstania wiadcz zarwno goszone hasa, postulaty socjalno-ekonomiczne, wyraajce denie do powszechnej sprawiedliwoci, rwnoci wszystkich muzumanw i niemuzumanw i wsplnoty dbr spoycia, jak i element, z ktrego rekrutowaa si armia Bedrettina: byli to chopi, rozmaici biedacy, ludzie nie majcy zajcia. Garnli si do powstacw Turcy koczujcy, chrzecijanie, ydzi. Charakterystyczny jest fakt, e w powstaniu Bedrettina odbijaj si pewne echa prdw szyickich. Szyizm odegra du
Tame, s. 189190.
.rol w ruchach spoecznych warstw niszych Turcji i Persji w XVXVII w. Mistyczna, fanatyczna tre szyickiej ideologii czsto suya wwczas za pokrywk wyzwoleczych de mas ludowych. Powstanie Bedrettina stumione zostao krwawo przez wojska sutaskie, a on sam schwytany i skazany na mier w Seres w Macedonii w 1416 r.
DALSZE ZDOBYCZE MEHMEDA II W EUROPIE I W AZJI
Zdobycie Konstantynopola stao si dla Mehmeda II odskoczni do dalszego rozszerzania granic na Bakanach i na wybrzeach Morza Czarnego oraz we wschodniej Anatolii. Dziao si to teraz za pomoc zrcznych posuni dyplomatycznych, wygrywania dla siebie istniejcych antagonizmw. Przyczy odrywajce si same od Genui wyspy na Morzu Egejskim z Mytilen (1462). W Serbii, gdzie rozpocz ataki w latach 14551456, sama szlachta miejscowa wezwaa sutana i otworzya mu wrota do kraju (1459). Granice Turcji signy do weneckiej Dalmacji. W r. 1456 obieg Mehmed nalecy wtedy do Wgier Belgrad, ktry jednak zosta obroniony; z odsiecz przyby Jan Hunyadi; i tym razem Turcy cofnli si spod twierdzy. Na innych terenach mieli jednak same sukcesy. Spory dwch despotw na Peloponezie day Mehmedowi okazj do wkroczenia i przyczenia rejonu Aten i tego pwyspu (14581460). Do Boni mia uatwiony wstp przez spory religijne wywoane przeladowaniem bogomiw, goszcych radykalne hasa spoeczne i powrt do pierwotnego chrzecijastwa (1463). W Albanii ekspansji tureckiej opiera si dugo wspomniany wyej Kastriota, zwany Skander Begiem, bohater ludu albaskiego, ktry w twierdzy Kroj broni si z pomoc Wenecji a do swej mierci (1468); pewne twierdze, jak Szkodra, opieray si do r. 1479. W r. 1470 w rce Turkw dostaa si Eubea (Egriboz, Negroponte). Pomoc udzielana przez Wenecj Skander Begowi doprowadzia do szesnastoletniej wojny turecko--weneckiej (14631479). Walczca z Turcj Wenecja szukaa sprzymierzecw, prbowaa dotrze do Uzun Hasana, do ktrego  przez ziemie polskie  jedzi Wenecjanin Contarini, co uwaane jest za jeden z najstarszych kontaktw polsko-perskich (Uzun Hasan wada rwnie w Persji). Zajta innymi wojnami we Woszech Wenecja zawara z Mehmedem pokj, na ktrego mocy zrzekaa si Szkodry z czci Albanii, skrawkw brzegw Dalmacji, Mainy na Peloponezie i pewnych wysp na Morzu Egejskim, zobowizujc si do zapacenia kosztw wojennych w kwocie 100000 monet zotych.
Drugim kierunkiem ekspansji Mehmeda II byy zachodnie wybrzea Morza Czarnego. Wooszczyzn (1462), a nastpnie i Modawi zmusi
56
57
do ulegoci (od 1478, ostatecznie ju za Bajezida II, 1484), a poprzez Besarabi wywalczy dostp do pnocno-zachodnich wybrzey Morza Czarnego, gdzie po opanowaniu twierdzy Kilia i Akerman9 (ju za Bajezida II, 1484) Turcja wesza w bezporedni kontakt graniczny z poud-niowo-wschodnimi kresami pastwa polsko-litewskiego Jagiellonw i odcia te tereny od dostpu do Morza Czarnego w rejonie portu Kocabey,
Batady  gwardzista, stranik. Miniatura
w pobliu dzisiejszej Odessy. Rwnoczenie zbliya si Turcja do posiadoci chanatu krymskiego Girejw, bdcego  jak to ju wyej wspomnielimy  ostatnim z pastw mongolsko-tatarskich w Europie Wschodniej. I tam spory wewntrzne uatwiy Mehmedowi II realizacj jego planw: sami notable tatarscy wezwali go w celu rozstrzygnicia wewntrznych sporw; Mehmed wysa siln flot pod dowdztwem wezyra Gedika Ahmeda Paszy (tur. Pasa) i narzuci chanowi swoje zwierzchnictwo, a cz
9 Ak Kerman, to jest Biay Grd, dzi Biaogrd naddniestrzaski.
58
poudniow pwyspu z Kaff (tur. Keflfe, pniej Teodozja), nalec dotychczas do Banku witego Jerzego w Genui, bezporednio przyczy do swego pastwa (1475).
Uwag Mehmeda przycigna rwnie sytuacja w Anatolii, gdzie istniao jeszcze szereg odrbnych emiratw i posiadoci pobizantyjskich. I tutaj dyplomacja Mehmeda osigna swj triumf. W rozgrywkach wewntrznych znalaz okazj wkroczenia do Synopy (1460). Podobnie drog przetargw dyplomatycznych zlikwidowa resztki cesarstwa greckiego Trebizondy (1461). Wewntrz Anatolii istniay jeszcze resztki ongi wielkiego emiratu Karaman, pragncego restytucji w Konyi dawnego sutanatu selduckiego. I ta obszerna prowincja przyczona zostaa do pastwa osmaskiego (1466), tak samo jak ksistwo Isfendyar (Ogullan).
Wschodnie czci Anatolii wchodziy jeszcze wtedy w skad wielkiego pastwa Turkmenw, plemienia Akkoyunlu (Biaego Barana), ktre zastpio poprzednio rzdzce plemi Karakoyunlu (Czarnego Barana). Pod rzdami Uzun Hasana pastwo to obejmowao rozlegy teren krajw od Morza Czarnego do Zatoki Perskiej ze wschodni Anatoli, Persj i Chorasa-nem. Po rozszerzeniu posiadoci osmaskich na tym terenie doj musiao do kolizji midzy osmasko-tureckim pastwem Mehmeda II a turk-mesko-perskim pastwem Uzun Hasana. Pretekst day tu sprawy emiratu Karaman, gdy jeden z ksit zbieg do Uzun Hasana proszc go o pomoc przeciw planom zaborczym Mehmeda II. Uzun Hasan chcia rozsdza spory w Anatolii jako rozjemca, ale w tym wypadku trafi na konsekwentnego i upartego przeciwnika, ktry nie tylko przez dyplomacj pragn rozgrywa swoje plany: Mehmed wiedzia, e za Uzun Hasanem nie stoi potga Timura, i w r. 1473 zgromadziwszy znaczne siy zbrojne wyruszy przeciw niemu. Do decydujcej bitwy doszo pod Otlukbeli koo Erzincanu, gdzie siy osmaskie osigny decydujce zwycistwo. Zachodnie czci pastwa Akkoyunlu przypady Mehmedowi II, reszta jeszcze przez pewien czas wegetowaa, a po zgonie Uzun Hasana zupenie upada. \
Przyczenie duych posiadoci wschodnioanatolijskich do pastwa osmaskiego miao due znaczenie dla jego uksztatowania wewntrznego. O ile na charakterze etnicznym pastwa tak silnie odcisny si pierwiastki greckie i sowiaskie, to podbj wschodniej Anatolii mg przywrci rwnowag na rzecz elementu tureckiego, ktry dziki temu miaby decydujc przewag, nadajc pastwu grawitujcemu w stron jakiego typu imperium rzymsko-tureckiego charakter zdecydowanie turecki, a jego wadcom prawo do wystpowania w imieniu Turkw. Cho idea narodowa obca bya pojciom tego okresu i w peni zastpowaa j idea islamu, to jednak u sutanw silnie wystpowao poczucie spenienia misji obrony
59
islamu powierzonej przez Allaha wanie tureckim wadcom z rodu Osmana.
Dua cz ludnoci tureckiej ze wschodniej Anatolii bya szyicka, liczba jej stale wzrastaa. Ludno wyznajca szyizm, jak kizilbae, alevici, wsplnie z turkmeskimi koczownikami tworzy bdzie siln podstaw rozwijajcych si pniej w tym rejonie opozycyjnych ruchw odrodkowych, buntowniczych.
Pod koniec ycia Mehmed II zaangaowa si znw w sprawy woskie, w tym wypadku w walk przeciw wadcy Neapolu Ferdynandowi Arago-
Pyta   dekoracyjna   umieszczona   nad fontann (fefme) w dawnym  karawanseraju
w Izmirze, XVII w.
skiemu, ktry sw ekspansj na Adriatyk zagraa zarwno Wenecji, jak i posiadociom tureckim nad Adriatykiem. Pod wodz znanego ju z wyprawy na Krym wezyra Gedika Ahmeda Paszy zorganizowana zostaa wyprawa morska, ktra z zajtego przez Turkw Otranto miaa wyruszy na Neapol. Atoli wyprawa ta na wie o zgonie Mehmeda II zostaa wstrzymana. Sam Mehmed planowa w tym okresie wypraw
60
Meczet w Bitolj w Jugosawii
na Egipt, ktry utrudnia pielgrzymom tureckim wdrwk do miejsc witych w Hidazie. W trakcie przygotowa do tej wyprawy, w obozie wojskowym koo Gebze, w miejscu zwanym Hiinkar Cayiri (Cesarska ka) zmar ten wielki wadca w r. 1481.
Mehmed II by wadc o nieprzecitnej indywidualnoci, ustanowi pierwszy turecki kodeks praw Kanunname, opiekowa si sztukami, sprowadza malarzy woskich, ktrym kaza si nawet portretowa, wbrew zasadom islamu zabraniajcym odtwarzania w sztuce istot ywych. W Stam-
61

bule wystawi meczet zwany Fatihiye; w koncepcji Mehmeda II zarwno ten meczet, jak i inne miay wspzawodniczy, a nawet wzorowa si na wityniach chrzecijaskich. Mehmed II chtnie korzysta z wiedzy i umiejtnoci zachodnich uczonych i artystw. I tak w licie z 7 11480 r. zwrci si do malarza Gentile Belliniego i zada przysania z Wenecji ludwisarza, brzownika i mistrza murarskiego. Niemniej wpywu europej-
Turecka mapa Besarabii
skiego na monarchi osmask za Mehmeda II nie naley w adnym wypadku przecenia, jak to czynio wielu historykw. Wpyw ten ogranicza si do dziedzin bardzo marginesowych, zwykle pewnych umiejtnoci praktycznych, i nie siga gbiej, nie narusza wszystko ogarniajcego wpywu islamu. Jak susznie pisze A. Bombaci: Kontakty z ludnoci, ktra pozostaa chrzecijask, nie byy zapadniajce nie tyle dlatego, e ich kultura uznawana bya przez Turkw za nisz (i pod wieloma wzgldami moga si tak w rzeczywistoci wydawa), ile z tej przyczyny, e wiat bizantyjski w ogle nie mia czego nauczy Turkw, tak jak w swoim czasie Arabw. To samo odnosi si do okresu po podboju, ktry dla Turkw nie mia skutkw porwnywalnych z tymi, jakie podbj spowodowa w Europie. Rkopisy greckie, uratowane w wielu egzemplarzach
62
przed zniszczeniem, uwaane byy za makulatur; po upywie wieku ambasador cesarski mg je kupowa na wozy. Niektre postpki Mehmeda II, o ktrym si mwi, e stara si zjednoczy kultur Wschodu z kultur "Zachodu, nie rniy si wiele od przyzwyczaje intelektualnych, o ktrych znaczeniu ju nadmienialimy. Nic nie wskazuje na to, e mia on choby tylko powierzchowne wiadomoci o istocie humanistycznej Zachodu, podczas gdy kada jego autentyczna wypowied (pozostay po nim poezje inspirowane przez sufizm) jest przeniknita duchem islamu, a szczeglnie zachwytem nad wszystkim, co perskie"10.
10 Bombaci, op. cit., s. 191.
IV. OKRES NAJWIKSZEGO WZROSTU TERYTORIALNEGO TURCJI (XVI WIEK)
P.
BAJEZID II I SELIM I. PODBOJE TURECKIE W AZJI,
AFRYCE I EUROPIE	JL o ZGONIE Mehnieda II nastpi konflikt dynastyczny: wielki wezyr pragn tronu dla Cema, jednego z synw Mehnieda, gdy janczarzy obwoali sutanem jego brata Bajezida, gubernatora Amasyi. Janczarzy okazali si silniejsi, wielki wezyr gow zapaci za wierno Gemowi, a tron obj Bajezid II (1481  1512). Cem prbowa utrzyma si w Bursie, potem na jakim skrawku imperium, a pokonany zbieg na Rodos. Kawalerowie z Rodos (pniejsi kawalerowie maltascy) przygarnli pretendenta, a nastpnie wysali go do Francji. Kry on potem po wielu stolicach europejskich, budzc powszechn ciekawo i stajc si obiektem rozmaitych targw i propozycji dyplomatycznych. Pretendent do tronu, to honorowany jako cenny obiekt rozgrywki pomidzy pastwami europejskimi a Bajezidem, to bdcy tylko kopotliwym gociem, gdy rola jego stawaa si zbdna, tua si tak przez szereg lat; by nawet na dworze papieskim, chciano go eni, by przedmiotem rozmaitych artobliwych utworw literackich, a w kocu zmar na wygnaniu w Neapolu w r. 1495.
Tak wic Bajezid sta si jedynym panem imperium. Za jego rzdw nie zaszo nic szczeglnego. Po krtkich wojnach z Wenecj i z Wgrami nastpoway rozejmy nie wnoszce adnych istotnych zmian w ukad wzajemnych stosunkw czy oboplne granice. Na Peloponezie odebrano Wenecji kilka twierdz, nad Modawi utrzymano zwierzchnictwo (Turcja wspieraa Modawi w jej wojnie z Polsk zakoczonej klsk bukowi-sk wojsk polsko-litewskich koo Komina w r. 1497), pod bezporedni wadz Turcji dostay si definitywnie twierdze przy ujciu Dniestru i Dunaju Kilia i Biaogrd (1484) i tak zwana Besarabia (1506).
Zajcie twierdz u ujcia Dniestru i Dunaju oraz cige najazdy podlegych Turcji Tatarw na Polsk stay si zarzewiem nieustannych konfliktw; mimo to rozejm zawarty po wyprawie bukowiskiej z Polsk (1501) zosta przez duszy czas utrzymany.
64
Bitwa sutana Bajezida II z Bizantyjczykami.   Miniatura
Wkrtce nowy bunt wynis na tron Selima, ktry nie by najstarszym, lecz najmodszym synem Bajezida, utrzyma si jednak przy wadzy usuwajc braci czy kuzynw mogcych sta si niebezpiecznymi konkurentami. Sehm I (15121520) zwrci kierunek ekspansji na wschd. Przeciwnikiem
5  Historia Turcji
65
jego by wadca jednoczcego si pod dynasti Safawidw pastwa perskiego Ismail (14991524), ktry przygarn na swj dwr jednego z bratankw Selima uchronionego od rzezi. Wadcw Persji i Turcji dzieliy wzgldy religijne: sutan turecki by sunnit i swe wystpienie przeciw Persji chcia umotywowa wrogoci do szyickich heretykw, pragnieniem ukarania ich za odstpstwo od wiary. Ze swej strony szach Ismail wszcz energiczn propagand szyick wrd ludnoci wschodniej Anatolii. Za Bajezida II, ktry by charakteru agodnego i stroni od wszelkich kampanii wojennych, nie doszo jeszcze do adnych wikszych dziaa. Dopiero Selim wkrtce po wstpieniu na tron wyruszy z wikszym wojskiem na wypraw, w ktrej korzysta z pomocy miejscowych Kurdw, wyzyska przy tym konflikt Persji z najedajcymi od pnocy sunnic-kimi Uzbekami z Azji rodkowej. 23 VIII 1514 r. na rwninie Laldiran w Kurdystanie doszo do decydujcej bitwy, w ktrej wojska tureckie wspierane artyleri rozgromiy siy perskie. Szach Ismail zosta ranny, jego tron dosta si w rce Turkw. Wkrtce potem niezalene dotd pastewko Zulkadir wczone zostao do dzierawy osmaskiej. Tym samym zakoczy si proces unifikacji Turcji, a granice turecko-perskie na terenie wyyny kurdyjskiej przybray mniej wicej tak posta, jak maj dzi po piciu wiekach.
Na terenie Azji Przedniej pozostay dwa silne organizmy pastwowe: Turcja i Persja, dokonaa si wic polaryzacja podobna do tej, ktra zacza stopniowo przejawia si w Europie w XVI-XVII w. Inne ssiednie mniejsze organizmy utrzymay si tylko na peryferiach tego obszaru, na Zakaukaziu, na pograniczu arabskim. Bitwa na rwninie Caldiran przekrelia niepodlego drobnych kurdyjskich pastewek, dotd bufo-rowo oddzielajcych Turcj od Persji; odtd Kurdowie zawsze yli ju tylko w onie obcych pastw.
W r. 1516 Selim wyruszy z now wypraw na Egipt, rzdzony od kilku wiekw przez tak zwane dynastie mameluckie (tur. Memluklar lub Kolemenler), potomkw wyzwolonych niewolnikw, pochodzcych zwykle z Kipczaku, Kurdystanu, Kaukazu i uywajcych jzyka tureckiego (tzw. turecko-kipczackiego). Do pastwa mameluckiego naleaa w tym okresie rwnie Syria oraz cz Pwyspu Arabskiego. Stosunki Turcji z pastwem Mamelukw pocztkowo nie byy ze. Tarcia rozpoczy si dopiero po rozcigniciu si zwierzchnictwa tureckiego nad emiratem Zulkadir w rejonie Maras, co Egipt mg uwaa za zagroenie swego bezpieczestwa na pnocnej granicy. Trudnoci stawiane przez wadcw mameluckich Turkom pragncym uda si z pielgrzymk do miejsc witych w Hidazie, znajdujcych si ju pod zwierzchnictwem Egiptu, sko-
66
niy Mehmeda II do wyprawy na Egipt. Jak wiemy, mier monarchy przerwaa te plany. Za Bajezida II toczya si tam szecioletnia wojna (14851491), ale nie doprowadzia ona do decydujcych wynikw i pooone na poudnie od Taurusu (Toros daglari) twierdze pozostay we wadaniu egipskim. Dopiero za sutana Selima mogo doj do decydujcych rozstrzygni. Po zakoczeniu kampanii w Kurdystanie Selim zwrci si ku poudniowi i rozgromiwszy emirat Zulkadir znalaz si w granicach Syrii. Na pooonej koo Aleppo (Haleb) rwninie Merd Dabik Selim rozbi siy sutana mameluckiego Kansuha, ktry poleg w bitwie. Syria "z Aleppo i Damaszkiem dostaa si w rce sutana Osmanw (1516). Gdy nowy sutan mamelucki Tuman Bey nie chcia uzna zwierzchnictwa tureckiego, Selim kontynuowa kampani i z pocztkiem 1517 r., po bitwie pod Ridanije koo Kairu, cay Egipt znalaz si w jego wadaniu. Dowdcy Mamelukw uznali jego wadz, a szerif Mekki pospieszy zapewni, e imi Selima wymieniane odtd bdzie w modlitwie pitkowej. Selim zosta uznany opiekunem dwch miejsc witych", to jest Mekki i Medyny. Po opanowaniu Syrii, Egiptu i czci Pwyspu Arabskiego Selim skupi pod sw wadz w zasadzie wszystkie kraje, ktre stanowiy trzon kalifatu arabskiego w pierwszych wiekach hidry. W Kairze przebywa dotychczas w charakterze marionetki sutanw mameluckich ostatni tytularny kalif abbasydzki Mutawakkil III. Selim sprowadzi go do Stambuu. Pniejsza tradycja gosi, jakoby Mutawakkil III przekaza mia sutanowi tureckiemu swe uprawnienia kalifa. Opowie ta nie znalaza jednak potwierdzenia historycznego; zdaje si, e zostaa ona pniej skonstruowana przez nadwornych historykw i miaa suy legalizacji pewnego stanu faktycznego. Faktem bowiem jest tylko to, e tytu obrocy wiernych", ktrego uywa Selim jeszcze przed wypraw egipsk, stopniowo by odtd coraz bardziej wyzyskiwany przez sutanw osmaskich, na przykad w obliczu szyickich Persw. Urzdowo wszake o funkcji sutana jako kalifa sunnickiego, wykonujcego swe funkcje w stosunku do wiernych nawet poza granicami Turcji, mowa jest dopiero w XVIII w. Z tych pniejszych czasw niechybnie pochodzi legenda o cesji tytuu kalifa na rzecz Selima przez ostatniego przedstawiciela Abbasydw. W kadym razie od czasw Selima pastwo tureckie z pastwa anatolijskiego opartego na elemencie tureckim przeksztacio si w pastwo przednioazjatyckie, o silnym muzumaskim kosmopolitycznym charakterze, bdce mozaik rozmaitych elementw etnicznych (Arabw, Kurdw, mieszkacw Kaukazu, Berberw, Tatarw, Sowian bakaskich), zespolonych wizi religijn i odgrywajcych w stosunku do rdzennego elementu pastwowego (Turkw osmaskich) coraz wiksz rol. Zaznaczyo si to rwnie w dzie-
67
dzinie kultury, gdzie rola jzyka arabskiego, a zarazem i rola elementw arabskich i perskich w jzyku tureckim zacza wzrasta. To samo daje si zauway w sztuce.
Selim I, podobnie jak Mehmed II, kaza opracowa zbir przepisw prawnych (Kanunname), zawierajcy okrelenie obowizkw poddanych.
PANOWANIE SULEJMANA I WSPANIAEGO. KAMPANIA WOJENNA NA WGRZECH
Po nagej mierci Selima, zwanego Gronym (Yavuz), wstpi na tron jego syn Sulejman I11 (15201566), ktrego panowanie uwaane jest za okres najwikszego rozkwitu dawnego cesarstwa osmaskiego. Okres ten znaczony jest szeregiem zwyciskich kampanii wojennych, ktre saw ora tureckiego zaniosy daleko poza granice Turcji.
Znw rozgorzaa wojna z Wgrami. Pretekstem byo tu rzekome ze obchodzenie si w Budzie z posem tureckim Behramem Qavuem. Kampania wojenna z 1521 r. doprowadzia do zdobycia Belgradu (1521), ktry otwiera drog do Europy rodkowej. W nowej wyprawie na Wgry Turcy 29 VIII 1526 r. rozgromili wojska wgierskie Ludwika II Jagielloczyka (wnuka Kazimierza Jagielloczyka, krla Polski) pod Mohaczem, podeszli pod Bud i spldrowali j. Wgry rozbiy si teraz na zwolennikw Habsburgw i zwolennikw Jana Zapolyi, ktrego popiera rwnie Sulejman, liczc, e bdzie mia w nim ulegego lennika z siedzib w Budzie, zajtej przez Turkw w r. 1529. Przeciw Habsburgom, ktrzy przepdziwszy Jana Zapoly znw opanowali Bud, podj w r. 1532 now wypraw pod mury Wiednia, ktry bezskutecznie oblega przez trzy tygodnie, i zapdzi si a do Styrii. Austrii rozgromi mu si nie udao tak jak Wgrw z powodu braku artylerii oblniczej; odtd konflikt z Habsburgami okrela bdzie lini polityczn Turcji przez przeszo ptora wieku. W r. 1533 zawarty zosta przejciowo pokj: cesarz Ferdynand zobowiza si do uznania Jana Zapolyi krlem Wgier i pacenia rocznie 30000 funtw trybutu sutanowi. Ale w r. 1540 zmar Zapolya i cesarz uzna pretensje sutana do obsadzenia tronu wgierskiego przez czonkw rodu Zapolyich za wygase w myl poprzednich umw i sam ogosi si krlem Wgier. Sulejman nie przysta na ten stan rzeczy i w obronie syna Jana, modego Jana Zygmunta, wszcz now kampani, w wyniku ktrej w r. 1541 Turcy zajli dla siebie Bud, ktra staa si siedzib prowincji 
11 Historycy europejscy nazywaj czasem Sulejmana Wspaniaego Sulejmanem II, uwaajc syna Bajezida, Sulejmana Celebiego, za Sulejmana I. W historiografii tureckiej Sulejman Wspaniay wystpuje zawsze jako Sulejman I.
68
LSODMAH. SECOND. DV. &UM
Sutan Sulejman I. Rytowa Busch
pasahku. Wgry na ptora wieku rozbite zostay na trzy czci: zachodni i pnocno-zachodni pod wadz Habsburgw, rodkow  jako odrbny pafahk ze stolic w Budzie  wielk Rwnin Wgiersk pod bezporedni wadz tureck, oraz wschodni w Siedmiogrodzie, gdzie jako lennik turecki osadzony by Jan Zygmunt. Wgry stay si odtd terenem staych walk.
STOSUNKI DYPLOMATYCZNE Z PASTWAMI EUROPY ZACHODNIEJ
Pierwsze oblenie Wiednia i zagony tureckie w Styrii rzuciy postrach na Europ; ustala si pojcie tureckiego niebezpieczestwa" w Europie rodkowej. Czy jednak zagroenie to oddziauje na Europ w takim stop-
69
Traktat sutana Sulejmana I z krlem Polski Zygmuntem I
niu, aby zjednoczy j dla wyrzucenia z niej Turkw? Wrcz przeciwnie. W rozbitej politycznie Europie znalazy si czynniki z zadowoleniem witajce poraki Habsburgw. Tak wic Sulejman rycho znalaz sprzymierzecw przeciw Habsburgom, i to w obozie chrzecijaskim, ktry sam si mu ofiarowa z sojuszem: to... Francja Franciszka I zawara w r. 1535 z Sulejmanem tak zwany akt przytniemy (ahdname). Po upywie stu lat od ostatnich krucjat jeden z wadcw chrzecijaskich zawar przymierze z wrogiem chrzecijastwa, poganinem, czcicielem Mahometa". Czy postpek ten doczeka si naleytego napitnowania? Owszem, pady gosy potpiajce krla Francji i Nawarry, ale zginy one w morzu zobojtnienia. Prys mit jednolitej Europy chrzecijaskiej, nowinki reformatorskie wstrzsny kocioem, zabrako hase religijnych nawoujcych do mobilizacji wiernych dla obrony interesw wadcw chrzecijaskich czy kupcw weneckich.
Tak wic panowanie Sulejmana przynosi zasadniczy zwrot w sytuacji Turcji: cesarstwo osmaskie staje si jednym z elementw polityki europejskiej. Polska utrzymywaa z Sulejmanem cakowicie poprawne stosunki12, a inne pastwa europejskie zabiegay o przyja potnego monarchy. Naley jednak zaznaczy, e wbrew pniejszym znaczeniom terminu ka-
12 Liczne przyjazne listy Sulejmana I do krlw polskich znajduj si w Archiwum Gwnym Akt Dawnych, m.in. traktat z r. 1533. W r. 1534 Sulejman zaj pograniczn twierdz Bender. W r. 1553 zawarto nowy akt przytniemy z Polsk.
70
pitulacja", umowa zawarta przez Franciszka I z Sulejmanem Wspa-" niaym bya aktem obustronnych przywilejw bez dyskryminacji adnej ze stron. Artyku pierwszy przewidywa, e kupcy francuscy bd mogli uprawia handel i osiedla si we wszystkich miastach cesarstwa osmaskiego. Artyku drugi zastrzega tylko dla okrtw pozostajcych pod bander Francji prawo pywania po wodach Turcji i zawijania do portw tureckich. Artyku trzeci przyznawa swobod religijn kupcom francuskim osiedlonym w Turcji, a konsulom francuskim prawo do opieki nad nimi cznie z jurysdykcj sdziowsk. Wreszcie ostatni artyku przyznawa takie same przywileje kupcom tureckim na terenie Francji i posiadoci francuskich. Pniej inne kraje zawary z Turcj podobne umowy. Szczupo handlu uprawianego przez kupcw tureckich czy poddanych sutana na terenach pastw chrzecijaskich z jednej strony, a rosnca przewaga ekonomiczna pastw europejskich z drugiej doprowadziy do zachwiania rwnowagi i przeksztacenia si tych umw w akty jednostronne, stwarzajce przywileje ekonomiczne na niekorzy gospodarki tureckiej, do-prowadzajce do eksploatacji Turcji przez europejski kapita i zupenego uzalenienia si od ekonomiki pastw imperialistycznych w XIX w.
W 1569 r. planowali Turcy wypraw przeciw Astrachaniowi i w zwizku z tym projektowali budow kanau majcego poczy Don i Wog. W zwizku z t wypraw zarysoway si moliwoci pewnego zblienia z Polsk (poselstwo Zborowskiego, 1567). Turcja w zasadzie sprzyjaa "kandydaturze Waleego, a nastpnie Batorego na tron polski jako kandy-_ daturom antyhabsburskim. Niemniej Batory podj inicjatyw wyprawy antytureckiej, ale jej nie zrealizowa.
KAMPANIE SULEJMANA WSPANIAEGO W AZJI I AFRYCE. PRZYCZENIE IRAKU I POSIADOCI PӣNOCNOAFRYKASKICH
Na terenie wschodnich granic Turcji wci trway tarcia; Safawidzi uwaani byli za grob dla tamtejszych prowincji. Sulejman znw wyzyska jaki incydent graniczny dla wszczcia nowej kampanii: pod wodz wielkiego wezyra Ibrahima Paszy wysano silne wojska, ktre zajy Tebriz, stolic Azerbejdanu, zamieszkaego przez blisk Turkom etnicznie ludno azerbejdask. Do terenw tych Turcy ywi bd pretensj a do czasw najnowszych. Nastpnie przez Hamadan i gry Zagrosu wojska uday si pod Bagdad, ktry si podda (1534). Sulejman toczy jeszcze dwie kampanie przeciw Persji, a po zmiennych losach wojny w r. 1555 w Amasyi zawarty zosta pokj, na mocy ktrego Azerbejdan, wschodnia
71
Anatolia i Irak zostay przy Turcji. Traktat ten obowizywa do zgonu szacha Tahmaspa (1576). Tym sposobem jeszcze jedna z prowincji dawnego kalifatu dostaa si pod wadz Osmanw.
Na ten okres przypada pocztek morskiej potgi osmaskiej, rozwj zainteresowa wadztwem nad Morzem rdziemnym i jego wybrzeami. Z wysp na Morzu Egejskim cz naleaa jeszcze do Wenecji, a Rodos znajdowa si w rku zakonu rycerskiego kawalerw mieczowych. Poprzednio ju zostay przyczone do Turcji wyspy lece przy brzegu Rumelii, Imroz, Tasos, Semadrak, a pniej Lemnos, Mytilena, Egriboz; natomiast prby opanowania wysp Chios i Rodos nie powiody si. Za Mehmeda II wysana zostaa dla zdobycia Rodosu potna flota pod wodz Mesiha Paszy, ale mimo silnego oblenia Rodos si utrzyma. Dopiero Sulejman Wspaniay uj spraw zdobycia Rodosu w swe rce i ze 100-tysiczn armi otoczy twierdz, ktra wreszcie si Turkom poddaa (1530); rycerze przenieli si na Malt (atakowan take przez Turkw z morza w latach 1551  1565), a przed Turkami otworzya si droga na Morze rdziemne.
Z pocztkami floty tureckiej zwizana jest ciekawa posta Barbarossy  Hayreddina Paszy, ongi gronego korsarza pnocnoafrykaskiego, strasznego dla europejskich okrtw na Morzu rdziemnym, ktry przeszedszy na sub tureck zosta w latach 15331545 pierwszym admiraem (kapudan pasa) Turcji. Jego zasug byy pierwsze zwycistwa modej floty tureckiej na morzu. W sojuszu z Franciszkiem I flota turecka zaja Otranto we Woszech (1537); do nowego konfliktu morskiego doszo z Wenecj i Hiszpani. Turcy zdobyli Cyklady, a w r. 1543 Hay-reddin w sojuszu z Francj spustoszy wybrzee tyrreskie i otoczy Iznik. Zorganizowana przez Hayreddina flota turecka ustpowaa pod wzgldem technicznym tylko genueskiej i weneckiej, uzyskujc dominacj na Morzu rdziemnym. Zdobycze tureckie na Morzu Egejskim i groba pojawienia si floty tureckiej na Morzu rdziemnym skoniy pastwa chrzecijaskie (bez Francji) do zorganizowania pod wodz weneckiego admiraa Andrea Dorii potnej floty, ktra wyruszya przez Morze Adriatyckie ku wybrzeom Grecji. Hayreddin dowiedziawszy si o pojawieniu si jej u wybrzey greckich wyruszy ze sw flot naprzeciw: w zatoce koo Preveza doszo do bitwy morskiej, w ktrej flota chrzecijaska zostaa rozgromiona, a Hayreddin wici zwycistwo (1538).) wietny ten admira zmar w r. 1546. Pochowany jest w mauzoleum w Be-siktasu w Stambule; dzi znajduje si tam muzeum morskie, a obok stoi jego pomnik. W tym okresie wielkie zasugi dla floty tureckiej pooyli m.in. Murad Reis, Piri Reis (z jego imieniem zwizana jest synna mapa
73
z r. 1515, na ktrej znaleziono brzegi Ameryki), Salih Reis, Sidi (Seyid) Ali Reis i Turgut Reis.
Pastwo osmaskie rozcigno swe posiadoci w tym okresie na pnocne wybrzee Afryki. Algier pozostawa od r. 1529 pod wadaniem Hayreddina. Z chwil przejcia jego na sub sutana i ta prowincja staa
Znaki na chorgwiach ort janczarskich
si posiadoci sutask, bezskutecznie atakowan przez Hiszpanw w r. 1541. Trypolitania zdobyta zostaa przez Turguta Reisa (1551), ktry zosta jej pierwszym gubernatorem (beylerbey). Zgin on podczas oblenia Malty (1565); pochowany jest w mauzoleum w Trypolisie (Libia). W r. 1534 Hayreddin podporzdkowa sobie Tunis, ale w r. 1535 odebra
74
mu go Karol V; Tunis przypad znw Turcji za Selima II (1574). W r. 1560 Turcy odnieli wielkie zwycistwo nad flot cesarsk koo wyspy Derby. Tymczasem ekspansja Portugalczykw w Indiach (zabr Sokotry, 1506, i Hormuzu, 1515) zacza stanowi niebezpieczestwo dla drg handlowych Turcji na Morze Czerwone i Zatok Persk i bya przyczyn zainteresowania si Sulejmana tym obszarem.
Zagroone przez Portugalczykw pastewka muzumaskie Indii zwrciy si o pomoc do najmoniejszego wadcy muzumaskiego w tym okresie  Sulejmana Wspaniaego. Pod wodz gubernatora Egiptu Hadima Sulejmana Paszy w r. 1538 wysana zostaa do Indii potna flota zoona z 72 okrtw i 20000 marynarzy. Flota ta udaa si z Egiptu Morzem Czerwonym i Oceanem Indyjskim do Indii. Wyprawa okazaa si bez wikszego w Indiach skutku; przejciowo Turcy obsadzili twierdz Diu w r. 1538 i wysp Hormuz w r. 1547. W wyniku wyprawy wadzy suta-skiej podda si Aden i Jemen. Admira Sidi Ali Reis pobi co prawda Portugalczykw pod Hormuzem i Maskatem (1555), ale jego okrty "zginy zatopione w zatoce Guderat. Pniej Piri Reis, Murad Reis i Sidi Ali Reis prowadzili jeszcze dziaania skierowane przeciw Portugalczy-kom w Indiach, mylano nawet o przebiciu kanau przez Przesmyk Sueski, aby wyrwa z rk Portugalczykw handel ze Wschodem, trwaego wyniku jednak te ekspedycje nie day. Poza Adenem i Jemenem granice "posiadoci tureckich powikszyy si jeszcze o skrawki Etiopii nad Morzem Czerwonym, tworzc tak zwany po turecku Habes Eyaleti, z portami Suakin i Massaua. Korsarskie okrty tureckie miay w tym okresie pojawia si nawet u brzegw Islandii.
OSTATNIA WYPRAWA NA WGRY I ZGON SULEJMANA WSPANIAEGO
Na terenie Wgier trwa wci stan napicia; do nowych walk doszo w latach 1541 i 1543, a w r. 1551 Turcy zajli twierdz Temesvar (dzi Timisoara w Rumunii). Sulejman zapragn przesdzi t sytuacj i u schyku swego ycia zorganizowa pod wodz wielkiego wezyra Mehmeda Paszy Sokollu (Boniak Sokolovi), penicego t funkcj w latach 1564  1579, now wypraw przeciw wojskom habsburskim na Wgrzech. Wojska tureckie otoczyy twierdz Szigetvar nad Draw na poudniowych Wgrzech. Obserwujc ze swego namiotu oblenie, Sulejman na dwa dni przed zdobyciem twierdzy zmar. Sokollu zatai ten fakt przed wojskiem i dopiero po zajciu Szigetyaru, ju w obozie pod Belgradem, ogoszono wiadomo o zgonie wadcy i wstpieniu na tron jego syna Selima II. Sulejman, ktrego zwoki sprowadzono do Stambuu, pochowany zosta
75
obok zbudowanego za jego rzdw wielkiego meczetu, zwanego Siiley-maniye.
Sulejman I nosi w europejskiej historiografii przydomek Wspaniay, ale w tradycji tureckiej nosi on miano Kanuni, to jest Prawodawca. Sulejman bowiem poleci skodyfikowa istniejce dotd przepisy administracyjne i fiskalne w jeden zbir, tak zwany Kanunname (Ksiga przepisw prawnycK). Nie by to cile biorc zbir praw, gdy w tym wypadku musiaoby istnie ich zabezpieczenie w konkretnej praktyce ustawodawczej i odpowiednich instytucjach; byy to przepisy regulujce obowizki poddanych i okrelajce przywileje najwyszych dostojnikw.
USTRJ POLITYCZNY I ADMINISTRACYJNY PASTWA OSMASKIEGO W XVI WIEKU
Okres od XV do drugiej poowy XVI w. uznawany jest w historii Turcji za okres wzrostu imperium, ostatni cz tego okresu uwaa si za czas jego najwikszej wietnoci, ktr zamyka panowanie Sulejmana I i rzdy jednego z najwybitniejszych wielkich wezyrw, Mehmeda Sokollu, zmarego w r. 1579.
Imperium osmaskie byo w owym czasie monarchi absolutn, feudaln despocj o silnym podou militarnym. Nosicielem wadzy, rdem praw i ich komentatorem oraz sdzi najwyszym by sutan, ktrego autorytet religijny, szczeglnie po stopniowym przejmowaniu przez wadc funkcji najwyszego zwierzchnika religijnego, sprzyja jeszcze umocnieniu jego wadzy. Wszyscy doradcy, tak zwana Rada lub Dywan (Divari), oraz dygnitarze wzywani byli jedynie do konsultacji, decyzja ostateczna spoczywaa bez odwoania w rku panujcego. On wydawa prawa, sdzi, decydowa, rozstrzyga bez adnej apelacji.
Teoretycznie wadza sutaska bya ograniczona prawem religijnym. Na podstawie koncepcji pastwa teokratycznego, w ktrego pojciu najwysz wadz religijn jest Bg, a jego wola wyraona jest w prawie religijnym, sutan mia by tylko strem praw. W praktyce obowizyway wic przepisy prawa muzumaskiego (szariat, feriat), regulujce zagadnienia prawa cywilnego i podstawowe zasady postpowania dla sdziw (kadi); najwyszy sdzia, wielki mufti Stambuu (lub $eyh ul-islani), rozstrzyga w sprawach spornych, jemu te przedstawia sutan do rozpatrzenia pewne sprawy, co do ktrych chcia mie zupene pokrycie w przepisach prawa religijnego.
Oczywicie, przepisy szariatu, ukadane w pierwszych wiekach islamu, nie mogy przewidywa wielu wypadkw skomplikowanej struktury pa-
76
^f *?
Ksiga   rachunkowa   (defter)  z  XVI dla okrgu rem w Serbii
stwa feudalnego. Temu suyy nowe przepisy ukadane przez wadcw, a skodyfikowane ostatecznie przez Sulejmana I. Wiele elementw przejmowano z prawa zwyczajowego (prf), co umoliwiao ju poprzednio przyswojenie sobie wiele z tradycji prawniczych bizantyjskich czy perskich, a od Seldu-kw rwnie i starych form prawnych tureckich. Naley przy tym podkreli, e w miar jak wadza sutana przejmowaa funkcj najwyszego zwierzchnictwa nad caym islamem, co wizao si z podbojami osmaskimi na Wschodzie, z przyczeniem wikszoci ziem islamu sunnickiego przez szyick Persj, i wyraao si w tytule sutan islamu i muzumanw", jego aspiracje do wadzy przybieraj charakter uniwersalistyczny, spadkobiercy dawnych wielkich monarchii powszechnych Wschodu, do wadzy nad caym wiatem.
W administracji sutan wspomagany by przez ministrw mianowanych i odwoywanych przez niego. Wrd nich by potny wielki wezyr
(sadrazam, vezir-i azam), nastpnie szef kancelarii, jak gdyby kanclerz i minister spraw zagranicznych (reis efendi, inaczej reis ul-kuttab), zwierzchnik najwikszej kancelarii, odbierajcej i wysyajcej pisma krajowe i zagraniczne; dalej kahyabey (kethudd)  odpowiadajcy godnoci marszaka w dawnej Polsce, czuwajcy nad porzdkiem publicznym w stolicy, a wic minister spraw wewntrznych; by te admira (kapudan pasa)  zwierzchnik nie tylko floty, ale i portw, i urzdze eglugowych na ldzie; dwaj kaziaskerowie (kazasker, kadi el-asker), to jest sdziowie wojskowi Rumelii
77
i Anatolii; wielki mufti Stambuu; naczelnik urzdu pieczci (nisanci),
^zuwajcy nad prawn stron aktw; wreszcie prowadzcy rejestry (def-
terdar), to jest minister finansw. Tworzyli oni Rad, tak zwany Dywan.
Kraj cay podzielony by na kilka wielkich prowincji, jak Anatolia, Rumelia, Bonia, przedtem i Wgry, na ktrych czele stali gubernatorzy (beylerbey); mniejszymi prowincjami (pasahk) rzdzili paszowie (pajd); okrgami, tak zwanymi chorgwiami (sancak), zarzdzali sancakbeyowie; wreszcie mniejszymi jednostkami zarzdzali subasi. Cech charakterystyczn tych stanowisk byo to, e jeszcze w tym okresie wadza centralna bya cakowicie skupiona w rku sutana, a rzdcy prowincji nie przeksztacali si w samodzielnych oligarchw, wci byli zmieniani, odwoywani czy przenoszeni. Wraz z urzdem opuszczali oni i ziemie do urzdu przypisane. Czasem tylko timarioci mieli prawo przekazywania spadkobiercom czci dochodw na zasadzie dziedziczenia, powoujc si na otrzymane prawa od sutana. Proceder ten silniej rozwin si dopiero w okresie nastpnym.
Obok tego byy czci wyodrbnione, pozostajce w znacznie luniejszym do centralnej wadzy stosunku, posiadajce szeroki zakres autonomii wewntrznej. Byy to gwnie kraje, ktre podporzdkoway si same sutanowi, zachowujc wewntrzn samodzielno, i to zarwno muzumaskie, jak i chrzecijaskie. Ich statut by rozmaity. W nastpnym okresie statut ten wyraniej si uksztatuje, dojd do tego uprzywilejowane prowincje, wyodrbnione w wyniku rozczonkowania si imperium.
Podzia administracyjny, jak to wida np. z nazwy chorgiew", w duej mierze by odzwierciedleniem feudalnej, militarnej struktury pastwa. Miejscowi wielkorzdcy byli zarazem i dowdcami wojskowymi. Nie istnia aden podzia na administracj cywiln i wojskow. Poszczeglne czstki ziem nadawane byy dygnitarzom, zwykle za zasugi wojenne, razem z zupenym korzystaniem z dochodw z tych ziem. Do kadej godnoci przywizane byy pewne dobra, stanowice jak gdyby benefi-cium tego dygnitarza. By to jedyny moliwy sposb wynagradzania za zasugi, ale zarazem rdo tysica zawici, intryg i podstpw. W kadej z prowincji istnia osobny urzd defterdara, skarbnika, ktry prowadzi rachunkowo i odsya nadwyki skarbowe do centralnej kasy skarbowej do Stambuu. Wadcy bdcy lennikami (np. hospodarowie Modawii czy Wooszczyzny) odsyali haracz; im sumy przysane przez prowincjonalnych dygnitarzy i lennikw byy wysze, tym wiksz znajdowali oni ask w oczach sutaskich, std tendencja do wyciskania jak najwikszych rodkw, i to nie tylko pieninych. Dua bowiem cz tych ciarw pobierana bya w produktach: w zbou, wosku, owcach, wolach, miodzie itp.
78
Ze swej strony dygnitarze czy lennicy, pragncy utrzyma si na swym stanowisku, specjalnie opacali u dworu sw godno; odbywaa si wic swoista licytacja, w ktrej zwycia najhojniejszy dawca.
Wspomniany wyej system beneficiw, opierajcy si na tak zwanych timarach i ziametach, mia jednoczenie charakter militarny. Korzystajcy z systemu timarw i ziametw sipahi zobowizani byli do penienia suby wojskowej w konnicy. Instytucja ta, stanowica podstaw organizacji wojskowej imperium, bya bez wtpienia pochodzenia selduckiego.
Ani timarw, ani ziametw nie mona przy tym uwaa za wasno czy dzieraw; bya to raczej wasno warunkowa, czasowa, zwizana z pewnymi obowizkami, a zarazem nie dajca penych uprawnie przynalenej tam ludnoci, jak to byo w feudalizmie wikszoci krajw europejskich. Sdownictwo i tak byo w rku kadiego, a pobierane przez len-" nikw timarw i zaimw wiadczenia mog by traktowane z jednej strony jako renta feudalna, z drugiej jako wiadczenie dla skarbu pastwa z tytuu oglnych danin czy podatkw. Lennik timaru czy zaimu odprowadza czci tych sum do kasy centralnej  taki by oglny system pobierania wszelkich wiadcze w Turcji, gdzie osobnej instytucji poborcw nie znano i cigano systemem wydzierawienia uprawnie do egzekwowania podatkw. Prowadzili oni zadziwiajce sw dokadnoci ksigi (def-ter), wyszczeglniajce nazwisko, zajcie i rozmiary posiadoci wszystkich podatnikw, wysoko ich wiadcze itp. Czynniki kontrolne (defterdar prowincjonalny i jego urzdnicy) mogy dziki temu mie ewidencj tych wpyww i je kontrolowa.
Struktura armii rwnie odzwierciedlaa system feudalny, chocia druyny rodowe ju dawno zastpione zostay przez wojsko zawodowe. Janczarowie tworzyli odrbny korpus o rycersko-zakonnych zasadach, zachowujc celibat. Kawaleri tworzyli sipahiowie. Istniay korpusy artylerii, saperskie, cay szereg jednostek nieregularnych, ochotniczych, dywersyjnych (np. martolosf) oraz liczne oddziay dostarczane przez lennikw. Wojsko lubowao sutanowi absolutn wierno i byo gotowe do marszu na nieznane do ostatniej chwili obiekty, a sam sutan obejmowa dowodzenie na polu bitwy. W obozach wojskowych panowa wzorowy porzdek i najsurowsza dyscyplina, adnych kobiet, wina, koci do gry, ktni. Tak zorganizowana armia bya prawdopodobnie najsilniejsz armi tych czasw,
STRUKTURA AGRARNA PASTWA TURECKIEGO
W myl prawa muzumaskiego ziemia jest wasnoci Allaha, w ktrego imieniu dysponuje ni sutan jako kalif, namiestnik Boga. Teoretycz-
79
nie wic nie istnieje absolutna i nieograniczona wasno ziemska. Praktycznie wytworzyy si jednak rozmaite kategorie form wadania ziemi, bdce wyrazem feudalnych stosunkw panujcych w wczesnym pastwie tureckim. Ziemie nalece do niewiernych, tj. chrzecijan, przechodziy w myl prawa muzumaskiego na rzecz muzumaskiego zdobywcy. W praktyce jednak dla zachowania cigoci produkcji rolnej wadcy osmascy pozostawiali ludno chopsk na jej dotychczasowych ziemiach, a tylko na opuszczonych osadzali kolonistw tureckich sprowadzanych z gbi Anatolii. Tak jedni, jak drudzy poddani zostali zwierzchnictwu panw lennych (posiadaczy ziametw i timarw). Panowie lenni nie prowadzili adnej wasnej gospodarki folwarcznej, ograniczali si do pobierania wspomnianych wyej do wysokich wiadcze w produktach, bydle, pienidzach oraz w pewnych usugach, na przykad w wiadczeniach odrbkowych. Chop poddany, tak zwany reaya (raya, dos. trzoda; nazw t okrelano przewanie poddanych niemuzumaskich), by w sytuacji cikiej; przywizany do ziemi, pozostawa w zasadzie w stosunku zaleno-poddaczym od pana feudalnego, cho co do tego zdania s podzielone; ugina si pod brzemieniem coraz to nowych ciarw, podatkw (od gowy, od ziemi, od produktw, winnic, owiec, daniny nadzwyczajne). Paszczyzna w europejskim znaczeniu tego sowa w imperium osmaskim na szersz skal nie bya znana, nie byo przede wszystkim folwarkw. Obowizki odrbkowe poddanego chopa ograniczay si do obowizkw o typie szarwarkw, utrzymywania gospod, stacji wojskowych, tak zwanych menzilw. Sipahiowie nie posiadali przy tym w zasadzie, w odrnieniu od panw lennych w Europie (seigneurs), immunitetu ani podatkowego, ani sdowo-administracyjnego w stosunku do swych poddanych, ktrzy podlegali normalnej jurysdykcji sdowej i pacili podatki.
Poza chopami osiadymi w posiadociach lennych byli rwnie chopi osiadli w dobrach skarbowych (has) lub dobrach bdcych w dyspozycji rodziny sutaskiej czy oddanych wysokim dygnitarzom tytuem apa-nay (ziemie fiskalne  mi). Sytuacja chopw w tych dobrach bya rwnie cika. Nieco lepiej wiodo si chopom w jeszcze jednej kategorii ziem, tak zwanych dobrach wakufnych (tur. vakif, evkdf), to jest dobrach fundacji religijnych, ktrym czsto zapisywano majtki dla zapewnienia sobie nastpnie w nich doywocia.
Na Bakanach istniay kategorie ludnoci majce stae obowizki, jak obrona wwozw (derbentfi), utrzymywanie sokow na polowania (doganci) itd. Nie mona ich jednak cile uwaa tylko za kategorie uprzywilejowane, gdy pozostawali w cisej zalenoci od wadzy.
80
Czy w Turcji bya prywatna wasno ziemska? Obok ziem feudalnych, gruntw fiskalnych i wakfw istniaa wasno prywatna, tak zwane ziemie typu mulk, na ktrych rwnie osiedleni byli chopi; byy te niechybnie chopskie grunty prywatne. Na terenie bakaskim wasno prywatn zatrzymay pewne kategorie ludnoci, ktre przeszy na islam (np. w Boni). Procent ziem mulk nie by wysoki i wykazywa tendencj do zaniku.
Specyficzn cech wczesnego pastwa tureckiego byo posugiwanie si prac niewolnicz. Niewolnicy zdobywani byli na wojnie, drog branki, porwa, handlu na Kaukazie i Bakanach. Jecw oddawano do prac na roli bd do robt publicznych (na galerach). Kobiety sprzedawane byy do haremw. W caoksztacie ycia gospodarczego rola ekonomiczna pracy niewolniczej w sumie bya jednak niewielka.
TOLERANCJA WADZ. EGALITARYZM LUDNOCI I PROBLEM POTURCZECW I RENEGATW
Chop poddany by w pewnym sensie wolny i jego sytuacja prawna bya nieraz lepsza od poddanego w dobrach feudalnych serbskich czy bizantyjskich. Z wyjtkiem dbr typu mulk chop by faktycznie posiadaczem ziemi, na ktrej by osiedlony, natomiast w adnym wypadku za waciciela ziemi nie mona uwaa zaima czy sipahiego dzierawicego owe feudum. Ponadto naley pamita, e mimo despotycznego systemu i zacofania w pastwie osmaskim nie byo adnej dziedzicznej elity, tytuu pochodzenia czy majtku. Przed kadym poddanym muzumaskim bez wzgldu na ras czy pochodzenie, przed wyzwolonym niewolnikiem czy chopem poddanym staa droga otwarta do najwyszych godnoci; nie brak dowdcw, wezyrw, defterdarw prostego pochodzenia. Sowianin poudniowy Sokollu Pasza (Sokolovi) zosta wezyrem, synna Roksolana, w Turcji zwana Hurrem, zostaa sutank, cho bya to przypuszczalnie chopka z Ukrainy nalecej wwczas do Polski, porwana w czasie ktrego z najazdw tatarskich na Podole13. W r. 1555 ambasador austriackiego cesarstwa Angerus Ghiselin de Busbec zauway, e Turcy wyej ceni zasugi osobiste ni pochodzenie (syn pasterza mg doj do najwyszych godnoci), e istnieje wrd nich duch powi-
13 Historycy uwaali czasem Hasseki Hurrem za polsk sutank"; po zgonie Zygmunta I wysaa ona, jak rwnie jej crka sutank Mihrimah, do krla Zygmunta Augusta list kondolencyjny (po turecku); przywizywano do tych stosunkw pewne znaczenie polityczne, zob. Sz. Askenazy, Listy Roxolany, Kwartalnik Historyczny", R. X, 1896.
, 6  Historia Turcji
81
ceni, rygor i niezwyka karno. Raz nawrcony na islam, staje si Turkiem" na rwni z innymi, nie przenoszc na potomstwo adnej spucizny ze wiata, z ktrego pochodzi. Turcy nie ograniczali si do spoytkowania dziea tych, ktrzy do nich przybywali, ale nawet sami nakaniali cudzoziemcw do przybycia. Osiedlaj si wic licznie w Turcji tak zwani
Roksolana, ona sutana Sulejmana I
Marrani (wygnani z Hiszpanii ydzi, ktrzy zachowali po dzi dzie staro-kastylijski jzyk hiszpaski), dochodzcy tu czsto do wysokich godnoci. Sprawa znaczenia obcokrajowcw, poturczecw, nie ogranicza si bynajmniej tylko do tolerancji czy liberalizmu, lecz jest podstawowym problemem osmaskiego systemu rzdzenia, w ktrym preferowano ludzi wyzwolonych, tworzcych klas now, cile zalen i lepo posuszn wadcy i dobroczycy, nad klas dawnych feudaw czy oligarchw, mogcych zagrozi w przyszoci wszechwadzy monarchy, jak to si stao w wielu krajach europejskich. Opieranie si na ludziach tworzcych now klas sigao dawnej tradycji muzumaskiej. Jak pisze A. Bombaci, z ona poturczecw utworzono wasn klas, zwaszcza po podboju Konstantynopola, gdy Landarh Kara Halil, na ktrego rodzin nalec do arystokracji tureckiej przesza godno wielkiego wezyra, zosta oskarony
82
o zmow z Bizantyjczykami i zastpiony w tej godnoci przez Mahmuda Pasz, potomka rodu Angeli. Przewaga odszczepiecw doprowadzia do tego, e po mierci Mehmeda II domagano si, aby tylko ten mg by mianowany wezyrem, kto by kiedy chrzecijaninem. Zachodni badacze wieku XVI konstatuj ze zdumieniem, e cae ycie publiczne zostao opanowane przez odszczepiecw, ktrzy zamknli drog osobom pochodzenia czysto tureckiego. Wyjanienie zjawiska (jak czyni to Toynbee) instynktem ludu koczowniczego, przechodzcego od wyzysku stad byda do wyzysku stad ludzkich, jest uproszczeniem zwodniczym i ma po pierwsze t wad, e nie uwzgldnia faktu, i zachowanie to ma powszechnie znane precedensy blisze i dalsze, po drugie, nie odpowiada to socjalnej rzeczywistoci osmaskiej, dalekiej od koczownictwa w okresie, kiedy zjawisko to wystpuje. Wydaje si, e nie mona nawet pomyle, i su-
^tanowie takim sposobem wymiany mieli zamiar uzupenia braki w rodowisku tureckim. Odszczepiecw byo kilka tysicy (razem z janczarami)
_wobec wielkiej masy Turkw, a w wikszoci wypadkw, zawsze z dew-szirme, typowej formie poboru, byli to modziecy niedowiadczeni, podczas gdy Turcy mieli pod dostatkiem osb dobrze przygotowanych do podjcia zada politycznych i wojskowych. To dowodzi zreszt, e przekadano formacje tureckie nad wszelkie inne i e odszczepiecw ksztacono na mod tureck, tak aby zatrze w nich pami o rodowisku, z ktrego pochodzili... Istotnym celem sutanw w posugiwaniu si tymi odszczepiecami byo przygotowanie ludzi oddanych im bez reszty dla przeciwstawienia si nie ludom podbitym, ale tureckiej arystokracji muzumaskiej, na wypadek gdyby chciaa zagodzi despotyzm. I rzeczywicie, owi odszczepiecy przeciwstawili si tej klasie, co objawio si szczeglnie mocno w chwili mierci Mehmeda II, kiedy to kada ze stron stana przy boku swego pretendenta do tronu i kiedy projektowano rozam pomidzy prowincjami europejskimi i azjatyckimi. Odszczepiecy dotrzymali tego, czego od nich oczekiwano, i obdarzeni niezwykymi zdolnociami, ktre uzasadniay ich wybr do wadzy, przysuyli si niemao mocarstwu osmaskiemu"14. Tak ci poturczecy, jak i przybysze z Europy wiele wnieli w zakresie przyswojenia przez Turcj nowych zdobyczy cywilizacyjnych i technicznych z Zachodu.
Historycy pastwa osmaskiego stwierdzaj, e dziki Wochom, Niemcom, Boniakom, Dalmatyczykom, Grekom, ydom-Maranom Turcy osmascy mogli ledzi postp techniczny Zachodu w zakresie maszyn oblniczych, fortec, artylerii, konstrukcji statkw, majc w tym
14 Bombaci, op. cit., oraz H. Kissling, Dos Renegatentum in der Glanzzeit des Osmanischen Reiches, Scientia", t. V, 1961.
83
decydujc przewag nad innymi pastwami muzumaskimi. Ju z pocztkiem XV w. znali bro paln, ktrej Machiavelli w Arte delia guerra przypisuje zasug zwycistwa nad Persami i Mamelukami. Gotowo, z jak Turcy osmascy przyswajali sobie dorobek obcych, jest odpowiednikiem gorliwoci, z jak poturczecy oddawali si subie dla doznania przygody lub gdy byli niezadowoleni ze stanu panujcego w ich ojczynie.
Wobec ludnoci tubylczej niemuzumaskiej, nie wynarodowionej Turcy stosowali ucisk ekonomiczny, religijny i narodowy. Ale trzeba rwnoczenie stwierdzi, e poszczeglnym gminom religijnym Turcy pozostawiali cakowit swobod. W epoce, w ktrej w Europie panowaa zasada cuius regio eius religio", zmuszanie poddanych do przyjmowania religii panujcego, trway grone wojny religijne  w Turcji funkcjonoway swobodnie liczne gminy chrzecijaskie, ydowskie, karaimskie. Mehmed II zachca Grekw do zaludnienia kraju, sam mianowa ich patriarch, a koci grecki wzi pod swoj opiek, aby uzyska przewag nad prawosawnymi Sowianami na Bakanach. ydzi hiszpascy przeladowani w swoim kraju znajdowali w Turcji schronienie. Wedug Marcina Lutra wiele ksit niemieckich wolaoby dosta si pod zwierzchnictwo tolerancyjnego sutana ni pod wadz katolickiego cesarza.
O yciu gospodarczym pisze A. Bombaci, e iraski system spoeczestwa podzielonego na klasy, utworzonego w przeciwiestwie do egali-tarystycznej koncepcji islamu pierwotnego, przyczyni si do przemieszania si muzumanw z chrzecijanami we wszystkich klasach i sprzyja uporzdkowaniu ycia spoecznego i ekonomicznego. Chrzecijascy lennicy timarw i kler prawosawny korzystali z tych samych przywilejw, co timarioci i ludno wyznania muzumaskiego. Warunki chopw chrzecijan i muzumanw byy prawie identyczne na ziemiach nadanych jako beneficjum lub przeznaczonych na fundacje religijne, ktre stanowiy wiksz cz ziemi uprawianej. Korzystali oni z posiadoci na podstawie tytuu podobnego do emfiteuz w rodowej niepodzielnej jednoci, bdcych te jednostkami czynszowymi. Inspektorzy wysyani przez Port ustalali ilo produktw nalenych tak, aby chopi i waciciele byli zainteresowani dobr wydajnoci upraw"15.
YCIE GOSPODARCZE, ROZKWIT KULTURALNY
Mimo sabego jeszcze rozwoju si produkcyjnych ycie gospodarcze imperium osmaskiego rozwijao si w tych latach pomylnie. Pastwo aktywnie uczestniczyo w yciu ekonomicznym. Caoksztatem ycia
Bombaci, op. cit.
84
gospodarczego zajmowa si rzd, kontrolujc produkcj, narzucajc "^cenniki urzdowe, tworzc monopole, zezwalajc lub wzbraniajc wy-'" jniany. Rzemielnicy i kupcy byli zrzeszeni w cechach  korporacjach (esnaf) z obieraln starszyzn odpowiedzialn przed sutanem. Mieli oni specjalne penomocnictwa natury dyscyplinarnej i technicznej, zmierzajce do zapewnienia dobrej jakoci produktw i uniknicia oszustw. Dyli rwnie do niesienia pomocy i agodzenia sporw midzy pracodawcami a pracownikami. wietnie rozwija si handel, cho by on gwnie w rku elementw nietureckich (Ormian, Grekw, ydw, Datmaty-czykw). Jak pisze Bombaci, Turcy osmascy pragnli z handlu zagra-
Twierdza Anadolu Hisan nad Bosforem. Rycina
nicznego cign zyski, lecz nie przyswoili sobie istoty handlu i nie chcieli podejmowa wynikajcych z niego zobowiza. Nie stali si oni kupcami moe z tej przyczyny, e w zawodzie tym zastali od dawna ju zasiedziaych Wochw, a take z wrodzonej niechci islamu do handlu, ktr nie wszdzie mona zauway, a moe te z samego powoania do dziaalnoci pastwowej i wojny. Klasa rzdzca zajmowaa si handlem jedynie dla knucia spekulacji do tego stopnia, e byy wielki wezyr za czasw Sulejmana biada, i wysoki urzdnik sta si kupcem handlujcym ... Finanse byy w stanie kwitncym, bilanse wykazyway ogromne aktywa, dochody Sulejmana osigay stan odpowiadajcy sumie okoo omiu milionw dukatw i przewyszay znacznie dochody Karola V".
85
Mimo zacofanych metod produkcji nic nie przeszkadzao na razie pozornemu rozkwitowi dworu i stolicy kraju, yjcemu z obfitych jeszcze upw, z haraczw, ce, myt i danin. Sprzyjao to rozwojowi kultury i sztuki. Na dworze sutaskim (Seraju) kwita literatura, pozostajca pod silnym wpywem perskim. Czsto nawet sam wadca uprawia poezj. W tym okresie tworz znakomite utwory Revani, Hayali, Zati, Fuzuli i Baki. Imponujco rozwina si architektura: na wzr przerobionej na meczet dawnej bazyliki witej Mdroci (Aya Sofya) powstay adaptowane do stylu muzumaskiego wspaniae meczety Fatihiye, Bayezid Camii, Selimiye, Sehzade Camii i Siileymaniye w Stambule, oraz paace, jak Cinili Ksk, Topkapi, Fenerbahce i inne. Najsynniejszym architektem tej epoki by Sinan. Rozwina si te sztuka dekoracji wntrz.
Inwestycje w tym okresie nie ograniczay si do wznoszenia wielkich budowli w stolicy; w caym kraju budowano liczne szkoy, szpitale, biblioteki, zajazdy (karawanseraje), drogi bite, akwedukty, mosty, fontanny, rda ocembrowane (ge^me). Powstao wiele wspaniaych kolekcji ksiek. Sabiej rozwijao si malarstwo figuralne, ograniczane zakazami Koranu, ale i na tym polu osignito pewien stopie rozwoju. Turcja osmaska staa si jednym z centrw kultury muzumaskiej. W tym to okresie jzyk turecki zacz w kulturze tej odgrywa rol rwn arabskiemu i perskiemu.
V. OKRES ZASTOJU I SCHYKU IMPERIUM OSMASKIEGO (KONIEC XVI i XVII WIEK)
R
SELIM II I MURAD III. PIERWSZE OZNAKI SABOCI
PASTWA OSMASKIEGO	J. ANOWANIE Sulejmana Wspaniaego byo okresem najwikszego rozkwitu dawnego pastwa osmaskiego w jego feudalnej formie. Za jego nastpcw, syna Selima II16 (15661574), a szczeglnie po zgonie wielkiego wezyra Mehmeda Paszy Sokollu i wnuka Murada III (15741595) zaczy wystpowa pierwsze oznaki saboci pastwa. Przyczyn ich by z jednej strony kryzys strukturalny samego feudalizmu osmaskiego: system lenny, wyej opisany, nie sprzyja dalszemu rozwojowi si produkcyjnych, wymiana towarowa nie moga si dalej rozwija, std coraz wiksze trudnoci w ciganiu nalenoci skarbowych na wzrastajce stale potrzeby wojskowe czy te na pokrycie rosncych kosztw utrzymania dworu cesarskiego. Szczeglnie kosztowne i wietne byy uroczystoci obrzezania (sunnet) ksicia Mehmeda (pniejszego Mehmeda III) w r. 1582. Najwikszym wydarzeniem uroczystoci by wielki pochd na At Meydanie, w ktrym wystpiy wszystkie cechy reprezentujce poszczeglne rzemiosa, defilowali zapanicy, sztukmistrze, akrobaci. Dla goci zaproszonych na uroczystoci zbudowano specjalne
16 Sulejman mia wielu synw; spord nich sutanka Hurrem (Roksolana) faworyzowaa bezskutecznie Bajezida na niekorzy Mustafy i Cihangira. Ten ostatni by usposobienia delikatnego, czuego, przywizany by do caej rodziny, szczeglnie do Mustafy, a kiedy ten wysany zosta do Syrii i tam zagin, przypuszczalnie z poduszcze-nia wezyra Rustema Paszy, Cihangir, zmar z przejcia. Ciao jego sprowadzono do Stambuu i pochowano w meczecie nazwanym od jego imienia w Beyoglu, std i nazwa dzielnicy; zob. I. H. Uzuncarsih, Osmanh tarihi, t. II, Ankara 1949, s. 394. Dzieje przyjani Mustafy i Cihangira stay si tematem wielu utworw w pseudoorientalnej literaturze europejskiej. Niektre przeoono na jzyk polski, jak Mustafa i Zeangir, czyli przyja dwch braci, Krakw 1795. Roksolana korespondowaa z krlow Bon, a nastpnie Zygmuntem Augustem, zapewniajc ich o swojej yczliwoci i staraniu o przychylne usposobienie Turcji dla Polski. Jej listy znajduj si w Archiwum Gwnym Akt Dawnych w Warszawie. Polsk zbliaa w tych latach do Turcji wsplna polityka anty-habsburska; odchylenia prohabsburskie powodoway ochodzenie stosunkw z Turcj.
87
galerie. Przybyo wwczas wiele nadzwyczajnych poselstw z krajw Europy, Azji i Afryki (m.in. z Fezu, Marakeszu). Uroczystoci byy rdem inspiracji dla twrczoci literackiej i odbiy si echem nawet w europejskich drukach okolicznociowych. Bya to manifestacja majca wykaza wiet-
Sutan Murad III
no i bogactwo imperium, w rzeczywistoci znajdujcego si ju na progu schyku.
Dopki sukcesy militarne przysparzay zdobyczy na pokrycie deficytu skarbowego i napyway trybuty czy haracze od krajw europejskich, dopty cao jeszcze si trzymaa. Niepowodzenia wojenne od koca XVI w., bdce w duej mierze wynikiem zacofania technicznego armii tureckiej w obliczu nowej techniki wojennej europejskiej, przechyliy szal. yjce w nadziei na upy zawiedzione formacje wojskowe zaczy si buntowa, co pocigno za sob stopniowy rozkad armii i caej wewntrznej struktury pastwa. Zdyscyplinowane dotd jednostki janczar-skie (ocak) przeksztacay si w zbiorowiska, do ktrych dorzucano potrzeb-
nych dworowi w jego zabawach grajkw, onglerw, akrobatw i skoczkw. Zapisywali si do janczarw ludzie nie majcy z rzemiosem wojskowym nic wsplnego, aby tylko bra tam ga (ulufe); w szeregi jan-czarskie wkrada si duch niekarnoci, onierze nie nocowali w koszarach, lecz w domach, zaczli si eni, zajmowa handlem i drobnym rzemiosem, bra udzia w yciu cechw. Demoralizacja ogarniaa i inne formacje wojskowe. Rozpocz si proces, ktry w rozmaitych fazach -~" trwa bdzie prawie nieprzerwanie do XX w., pocigajc za sob stopniowy rozkad imperium.
Bezsprzecznie i zewntrzne przyczyny wpyny na zahamowanie dalszego rozwoju Turcji. Dokoa Turcji krystalizowa si zaczy nowe silne formacje pastwowe. Cesarstwo niemieckie (rzymskie) razem z dziedzicznymi posiadociami Habsburgw skonsolidowao si i stworzyo potg u pnocno-zachodnich granic Turcji. Polska okrzepa jeszcze w sile, a Wenecja wci bya potg na Morzu rdziemnym. Na pnocnym wschodzie zacza wzrasta potga Moskwy. Na wschodzie centralizowao si szyickie pastwo Safawidw w Persji.
Wyszo Europy nad Turcj w tym okresie wyraaa si nie tylko w jej konsolidacji militarnej i politycznej, ale i w wyszoci technicznej, w rosncym poziomie wiedzy w dziedzinie nauk cisych, w postpie jej przemysu. Od koca XVI w. imperium osmaskie pod kadym wzgldem jzaczynao pozostawa w tyle za Europ.
ZDOBYCIE CYPRU, PORAKA POD LEPANTO. DALSZE PODBOJE W AFRYCE PӣNOCNEJ I PERSJI
Pozornie pocztek panowania Selima II nie zapowiada jeszcze niczego nowego, sam wadca nie bra, wbrew dotychczasowej tradycji, bezporedniego udziau w kampaniach wojennych, ale kaza je dalej prowadzi. Celem ich sta si Cypr, znajdujcy si wwczas w posiadaniu Wenecji. Otrzymaa go ona od francuskiego rodu Lusignan, panujcego tam od _czasu wypraw krzyowych. Cypr obfitowa w bogactwa i jako orodek wojskowy wenecki przy brzegu posiadoci osmaskich by staym terenem dziaalnoci i baz dla piratw napadajcych wybrzea tureckie. Na Cyprze wewntrzna sytuacja sprzyjaa podbojowi przez obcy czynnik. Dawni feudaowie stracili rycerski charakter, wikszo za ludnoci pochodzenia greckiego z nienawici odnosia si do panowania acinnikw. W 1570 r. flota turecka zjawia si przed Cyprem i po krtkim oporze opanowaa gwny port Famagust. Pozostaa reszta Cypru zostaa w krtkim czasie podbita.
89
Turcy wprowadzili na Cyprze wasny reim fiskalno-administracyjny, zamienili wielkie posiadoci na timary, ludno wiejsk zrwnali do jednej kategorii, uwalniajc j od powinnoci na rzecz feudaw weneckich i podporzdkowujc przepisom dla innowiercw. Mimo bogactw Cypru wyprawa nie przyniosa specjalnych korzyci finansowych, administracja timarw bowiem pochona olbrzymie sumy. By to raczej zysk polityczny.
Zajcie Cypru podziaao mobilizujco na Wenecj, ktra zorganizowaa Lig, w ktrej skad wszed papie, krl hiszpaski Filip, Malta i szereg ksistw woskich. Hiszpania zamierzaa zaj posiadoci p-nocnoafrykaskie, stanowice teren, skd wyruszali piraci zagraajcy handlowi Hiszpanii. Skarb papieski sfinansowa utworzenie wielkiej floty zaopatrzonej w najnowsze urzdzenia. Dowdztwo floty powierzono Don Juanowi Austriackiemu. Flota turecka spotkaa si w 1571 r. z flot Ligi przy wybrzeu greckim w pobliu Lepanto (tur. Inebahti). Turcja poniosa klsk. W bitwie zgin kapudan pasa, zatono 30000 marynarzy tureckich, flota osmaska stracia 200 okrtw. Ulu? Ali dotar do Stambuu z wieci o pogromie i przekaza j jednemu z najwikszych mw stanu, wielkiemu wezyrowi Sokollu, ktry doceniajc odwag i dzielno Uluc Alego mianowa go nowym admiraem z imieniem Kihc (Miecz) Ali. Gdy pose wenecki przyby do wezyra, w rzek mu dumnie: Znam istotn przyczyn paskiej wizyty. Chce pan dowiedzie si o wraeniu po bitwie koo Inebahti. Odebraniem Cypru odcilimy wasze rami, gdy wy spaleniem naszej floty ostrzyglicie nam brody. Odcite rami nie odronie, ostrzyona broda natomiast odronie, i to jeszcze gstsza"17.
Wie o klsce pod Lepanto podziaaa w imperium osmaskim jak grom, bya to bowiem pierwsza klska zadana przez siy chrzecijaskie. W Europie obudzia powszechn rado i uwaana bya za zapowied dalszych sukcesw. Cho nie nastpiy one natychmiast, a sama bitwa moga by tylko epizodem w zmiennych kolejach wojennego losu, to jednak pniej uwaana bya przez Europ Zachodni za pocztek ery schyku wietnoci osmaskiej. Historiografia turecka za przeomowy w tym wzgldzie uznaje rok zgonu wielkiego wezyra Sokollu (1579).
Bitwa pod Lepanto nie przyniosa jednak bezporednich skutkw, mimo bowiem tego zwycistwa Liga nie osigna realnych sukcesw i nie zaja adnej z wysp okupowanych przez Turkw. Powodem tego byy nieporozumienia, jakie panoway pomidzy czonkami Ligi. Dalszych
17 Cytuje E. Oktay, Tarih, Istanbul b.d. (1961), s. 45.
90
Tugra z aktu przymiernego sutana Murada III do krla Stefana Batorego z 1577 r.
dziaa nie prowadzono, okrty powrciy do swoich krajw, Liga przestaa dziaa.
Natomiast Sokollu dotrzyma sowa: w szybkim czasie odbudowa flot skadajc si z 200 okrtw. Za jej pomoc Turcy odzyskali zabiany przez Hiszpanw Tunis, stolic nowej prowincji (1574). Wenecja nie odzyskaa Cypru i stwierdziwszy, e na dalsz pomoc Ligi nie moe liczy, - zawara w r. 1573 traktat z Turcj, w ktrym uznaa jej panowanie na Cyprze. Na wybrzeach dalmackich utrzymany zosta dotychczasowy stan posiadania.
Ju za Murada III nastpio te nawizanie bliszych stosunkw turecko-marokaskich. Ramazan Pasza, beylerbey Algieru, pomg w uzyskaniu tronu Fezu znajdujcemu si pod jego opiek Abu Marwanowi Abd al-Malikowi. Zbiegy sutan Fezu Abdullah al-Galib Billah wezwa wwczas na pomoc Portugali. Ze swej strony wielki wezyr Sokollu poleci Ramazan Paszy udzielenie pomocy Abd al-Malikowi. Posikujce Abd al-Malika wojska tureckie rozgromiy Portugalczykw pod Wadi Sebil koo Fezu (1578). Fez dosta si wic przejciowo pod zwierzchnictwo tureckie. W r. 1582 posowie sutanw Fezu i Marakeszu przybyli na wielkie uroczystoci obrzezania ksicia Mehmeda, przywieli cenne podarki oraz trybut z tytuu zwierzchnictwa Porty. Pniej zwierzchno ta ustaa.
91
Nie uday si natomiast podjte w tym samym czasie przez Turcj prby 'opanowania z wybrzea Etiopii wntrza i wyyny kraju (1578).
Na Wgrzech w r. 1568 zawarty zosta z Maksymilianem austriackim nowy rozejm, ktry kilkakrotnie przeduany, utrzyma stan istniejcy do koca XVI w. Przewidywa on status quo i 30000 zotych haraczu na rzecz Turcji. Tym sposobem pokj na terenie europejskim by mniej wicej zapewniony; wadcy osmascy mogli zwrci teraz wicej uwagi na Wschd.
Pocztkowo, za ycia szacha perskiego Tahmaspa, wysano do Stambuu wystawne poselstwo, ktre przywiozo sporo kosztownych prezentw. Po zgonie Tahmaspa (1576) doszo w Persji do zamieszek wewntrznych, ktre wbrew radom wezyra Mehmeda Sokollu wyzyska chcia Murad III i rozpocz dziaania wojenne (1577). Obydwie strony rzuciy do walki najlepsze siy. Wojna ogniskowaa si gwnie na terenie pnocno-wschod-nim w pobliu twierdzy Kars, gwnej podstawy tureckiej w systemie obronnym granic, ktra odegraa potem wybitn rol w okresie wojen toczonych z Rosj  w XVIII i XIX w. W trakcie dziaa wojennych Turcy zajli Armeni i Azerbejdan, wkroczyli do Tyflisu, Tebrizu i innych miast. Wojska perskie pod dowdztwem krlewicza Hamzy zaday szereg klsk Turkom, ale wyszo techniki tureckiej przewaya. Niemniej najwiksze powodzenia osignli Turcy w pierwszym okresie wojny do zgonu wezyra Mehmeda Sokollu. Pniej szczcie wojenne zaczo ich opuszcza, cho jeszcze w 1590 r. zawarto umow (zwan umow Ferhad Paszy), na ktrej mocy Azerbejdan z Tebrizem (w tym pastewko szyr-waskie), Gruzja i obszary na Kaukazie a po Morze Kaspijskie przeszy pod zwierzchnictwo Turcji.
NOWE WOJNY WGIERSKIE ZA MEHMEDA III
Za Mehmeda III (15951603) nastpio wzmoenie dziaa wojennych na terenie Europy. Jeszcze za Murada III rozpoczy si walki na pograniczu Boni, a pniej przeciw wojskom cesarskim na terenie Wgier (1599). Wielkim wezyrem by wtedy Koca Sinan. Walki przybray gwatowniejszy charakter za Mehmeda III, ktry osobicie przyby na teatrum wojny. Walki toczyy si ze zmiennym szczciem kilkanacie lat, gwnie w formie inkursji, oblegania poszczeglnych wgierskich grodw kresowych, jak Eger w pnocnych Wgrzech, ktry zosta ostatecznie zdobyty po dugim obleniu w 1596 r. Walki toczyy si te wok twierdz Kania (Nagykanizsa) i Kosszeg. W walkach tych po stronie wgierskiej bra udzia polski rycerz i poeta Adam z Czachrowa Czachiowski, ktry opiewa je w swoich wierszach. Dziesi dni po zdobyciu Egeru Turcy
92
Oblenie Egeru na Wgrzech przez Turkw w r. 1596. Rycina z XVII w.
odnieli nad wojskami cesarskimi zwycistwo na rwninie Keresztes (tur. Hacova, dos. Krzyowa Dolina). Zdobyto rwnoczenie twierdz Kania, ktr z kolei bezskutecznie odebra usioway wojska cesarskie; Turcy pod wodz Tiryaki Hasana Paszy zdoali si obroni. Oblenie Kaniy odbio si szerokim echem w Europie.
Sytuacja na Wgrzech bya skomplikowana. Cz Wgrw, gwnie katolikw, udzielaa pomocy siom cesarskim, druga za cz (protestanci, niepodlegociowcy) sprzyjaa raczej Turkom w obawie przed zaborczymi aspiracjami Habsburgw. Wizao si to z sytuacj na innych odcinkach europejskich granic imperium osmaskiego. Do walk doszo w tym okresie rwnie i na terenie Siedmiogrodu oraz Modawii i Wooszczyzny, czyli tak zwanych pniej Ksistw Naddunajskich. Byy one obszarem cierajcych si wpyww Turcji, cesarstwa oraz Polski. Ze strony Polski, a waciwie magnatw z jej pnocno-wschodnich ziem czynione byy prby ingerencji w sprawy modawsko-wooskie i osadzenia tam wasnych kandydatw. Nieporzdki na pograniczu turecko-polskim wzmagane byy jeszcze przez Kozakw, ktrych magnaci polscy chtnie namawiali na wyprawy do Modawii i Turcji a do Synopy, aby odwrci ich uwag od wewntrznych zagadnie kozackich. Turcja interesowaa si wwczas rozwojem wyda-
93
re w Polsce i po mierci Zygmunta Augusta popara kandydatur Henryka Walezego. Po rychej jego ucieczce z Polski Turcja wysuna szereg kandydatw obawiajc si wyboru arcyksicia austriackiego. Ostatecznie pismo Murada do stanw polskich polecao jako kandydata lennika Turcji Stefana Batorego. Batory po wyborze nie okaza si jednak skonny do pjcia po linii polityki protureckiej. Stosunki za Batorego zostay zadranione midzy innymi przez napady kozackie na ziemie tureckie, a tatarskie na polskie oraz ze wzgldu na ze traktowanie wysannikw polskich w Turcji.
U schyku XVI w. ksi modawski Micha Waleczny zdoa zjednoczy przy pomocy Habsburgw przeciw Turkom Modawi i Wooszczyzn, a nawet wkroczy do Siedmiogrodu. Po niepowodzeniach na Wgrzech Turcy zdoali pokona Michaa i zajli Ksistwa Naddunajskie, podporzdkowujc je na pewien czas bezporednio swojej administracji; do realizacji planw wojny tureckiej Stefana Batorego nie doszo. Siedmiogrd zajty zosta wkrtce przez Habsburgw, a zrozpaczony uciskiem i bezprawiem austriackiego odactwa ksi siedmiogrodzki Stefan Bocskay przy pomocy Turkw, ktrzy przesali mu wspaniay tron, powsta przeciw Habsburgom, inicjujc tym ca seri wyzwoleczych powsta wgierskich a do pocztku XVIII w. Uatwio to sytuacj Turkw zagroon na terenie rodkowoeuropejskim. Rozejm w Zsitvatorok (1606) przewidywa utrzymanie w rku Turkw twierdz Eger, Gra (Esztergom) i Kania, trybut na rzecz Turkw w wysokoci 30000 funtw tureckich (lira), jednorazow wypat tytuem odszkodowania wojennego przez Turcje/ na rzecz Austrii w wysokoci 200000 czarnych groszy" (kara kuru$), wreszcie uznanie przez cesarza padyszaha (sutana osmaskiego) za rwnego sobie, a przez sutana cesarza za cesarza rzymskiego". Warunki te zostay nastpnie potwierdzone przez dwa traktaty w Wiedniu (1615 i 1616), ktre gwarantoway pokj na odcinku wgierskim na okoo p wieku.
DALSZE PRZEJAWY ROZKADU JEDNOCI PASTWA
Za Ahmeda I (16031617) zaczy si mnoy bunty wojskowych,, niepatnych z powodu pustej kasy janczarw, powstania miejscowych feudaw i prowincjonalnych wielmoy zmuszanych do wiadcze, ktrych nie mogli wypeni, oraz ruchy odrodkowe na terenach nieturec-kich, jak na przykad powstanie ksicia Druzw (w Libanie) Fahreddina, ktry szuka nawet sojusznikw w Europie. Nie brak byo te buntw ludowych mas plebejskich wiejskich czy miejskich, przyczajcych si do
95
Sutan Mustafa I. Rysowa J. F. Leopold
tego lub innego ruchu odrodkowego. W lad za tym szy dalsze niepowodzenia na terenie zewntrznym. Korzystajc z zaangaowania Turcji w sprawy europejskie szach Abbas I zaj znw rejony Tebrizu i Erewa-jiia. Wojna toczya si do 1611 r., Turcja utracia wszystkie tereny pozyskane traktatem Ferhada Paszy. Ukadem zawartym przez Nasun Pasz Turcja zrezygnowaa z tych obszarw, a w zamian za to Persja zobowizaa si wypaca rocznie 200 bel jedwabiu. W r. 1617 Persja rozpocza now wojn, zakoczon jednak w r. 1618 pokojem w Seravie na zasadzie poprzednich warunkw.
Po Ahmedzie I krtko panowa (po raz pierwszy) maoletni jego brat Mustafa I Szalony (Dli), zastpiony po roku przez modego syna Ah-meda I, Osmana II (16181622).
96
Sutan Osman II. Rysowa i rytowa L. Kilian
Krtkie panowanie Osmana II pamitne jest dla nas Polakw. W odwet za cig ingerencj polsk w sprawy modawskie i najazdy Kozakw na wybrzee tureckie (w r. 1614 zrabowali oni Synop, w r. 1616 Trabzon), Osman II podj now wypraw przeciw Polsce. Siy polskie pokonane zostay pod Cecor (1620), ale Turcy zwycistwa nie wykorzystali zuywajc swoje siy na oblenie twierdzy Chocim, bronionej przez Polakw. Wojna ta gona bya w caej Europie: echa jej znale mona w poemacie o Osmanie dubrownickiego poety Iwana Gunduicia. Za-. warte wwczas tak zwane pakta chocimskie (9 X 1621 r.) reguloway 
7  Historia Turcji
97
w duchu przyjaznym  stosunki polsko-tureckie na okres p wieku; zawieray m.in. szereg postanowie o wymianie poselstw w sprawach kozackich, tatarskich i modawskich, ustanowieniach komisji do spraw sporw granicznych, zabezpieczenia granic, dobytku i osb polskich na terenie Turcji.
Osman II zamierza przeprowadzi pewne reformy w korpusie jan-czarw. Mody sutan widzia jego demoralizacj i bezuyteczno, pragn go rozwiza i ustanowi nowy, o wikszej dyscyplinie. Pogoski o tych zamierzeniach dotary do szeregw janczarskich. Kiedy sutan postanowi uda si na pielgrzymk do Mekki, janczarzy uznali, e jest to tylko pretekst, aby w Anatolii i Egipcie zebra wiksze siy wojskowe przeciw nim. Podburzeni przez matk byego sutana Mustafy I janczarzy pod wodz Davuda Paszy i Kilindira opanowali paac sutaski, udusili sutana, a wadc obwoali powtrnie maoletniego Mustaf I (1622). Po raz pierwszy janczarzy dokonali wtedy bezporedniej ingerencji w sprawy tronu osmaskiego. Bdzie to smutny precedens dla wypadkw coraz liczniej si przejawiajcych w XVII i XVIII w. i stanowicych widom oznak zupenego upadku autorytetu sutaskiego i dalszego rozkadu pastwa.
Ale kiedy Mustafa I w dalszym cigu zdradza objawy choroby umysowej, po roku ci sami janczarzy jego z kolei zrzucili z tronu, wynoszc na 10-letniego brata Osmana II Murada IV (16231640).
PRBY POWSTRZYMANIA ROZPADU PASTWA ZA MURADA IV I NAWRT ANARCHII ZA IBRAHIMA I
Po krtkim panowaniu Mustafy I nastpi wic Murad IV; w rzeczywistoci w pierwszych latach rzdzia sutanka matka (valide) Kosem. Kobiety z dworu czy nawet z haremu wywieray przemony wpyw na sprawy pastwowe, mianoway wezyrw, ktrych rzdy byy coraz krtsze. Po dojciu do lat 18 Murad IV odsun seraj i doradcw i sam uj wadz w swoje rce. Zdecydowa si na radykalne posunicia: skonfiskowa niektre wielkie fortuny, poddanym zakaza picia wina, palenia tytoniu, wczenia si po nocach, czym zapewni spokj na ulicach stolicy. Wjlzie-dzinie wojskowej powcign samowol janczarw i spahisw, zorganizowa pewne nowe formacje, liczc, e bdzie mg si na nich wesprze. Kaza straci szereg osb, z grona rodzinnego nawet, przywdcw janczarskich, dygnitarzy, opanowujc w ten sposb rosnc anarchi, rwnie i na terenie Anatolii, gdzie powstrzyma samowol paszw.
Jeszcze w r. 1622 Persja wznowia dziaania wojenne zajmujc Bagdad.
98
Rozpocza si najdusza w tym okresie i najbardziej krwawa kampania perska. Pocztek jej przynis nowe sukcesy Persom: w ich rce dostay si rejony Vanu i Mosulu. Wie o niepowodzeniach osmaskich dotara do Europy, budzc nowe nadzieje na moliwoci powetowania sobie poprzednich sukcesw tureckich na froncie europejskim.
Murad IV prowadzi dwie kampanie przeciw Persji. W pierwszej, zwanej rewask, zabezpieczy wschodni Anatoli. W drugiej, bagdadz-
Czawusz, posaniec. Miniatura
kiej, odzyska Bagdad. Po zgonie szacha Abbasa jego nastpca okaza si bardziej skonny do zawierania ukadw. W 1630 r. w Kasr-e Szirin stan pokj, na ktrego mocy Azerbejdan pozosta przy Persji, ale Bagdad, Mosul i wschodnia Anatolia powrciy do Turcji; granica turecko--perska ustalia si w postaci istniejcej prawie bez zmian do dnia dzisiejszego18.
Stosunki z Polsk byy wci zadranione. Prcz inkursji kozackich na wybrzea tureckie, a tatarskich na Polsk wchodziy jeszcze w gr
18 Z tego okresu pochodz upamitniajce te wydarzenia tzw. pawilony rewaski i bagdadzki w kompleksie zabudowa Topkapi Sarayi w Stambule.
99
stosunki wytworzone po buncie Szahin Gireja i pomocy udzielanej mu przez Kozakw. W r. 1630 rzdek Silistrii zawar z Polsk now umow, na ktrej mocy zbiegowie krymscy mieli by odesani do Stambuu, a Tatarzy zaprzesta inkursji; krl Polski mia jak dotd posya Tatarom 40000 zotych. Przeciw Polsce Turcja prbowaa (1632) porozumie si z Rosj, szykowaa wojska na Dunaju, ktrych dowdc i gubernatorem Silistrii zosta Abaza Mehmed Pasza. W f- 1633 do Stambuu przyby nowy pose polski Aleksander Trzebiski; przyjty zosta chodno, dano mu do pod kwater w zrujnowanym Tekfur Sarayi. Sutan zada zniesienia umocnie na Dniestrze i poskromienia Kozakw. Trzebiski tych warunkw nie przyj i natychmiast powrci do kraju, a sutan ogosi rozpoczcie dziaa wojennych (1634). Do dziaa tych jednake nie doszo, na wie bowiem o nowym zagroeniu Polski ze strony Moskwy mianowany dowdc Murtaza przyj propozycje zawarcia pokoju, ktry podpisany zosta w Giurgiu (tur. Yergogii). Zgodnie z jego postanowieniami Tatarzy nogajscy mieli by prze? Turcj odsunici z rejonu Biaogrodu (Akermanu), a Rzeczpospolita zobowizaa si do powstrzymania Kozakw. Przewidywano wymian jecw, odnowienie handlu i utrzymanie daniny paconej przez Polsk chanowi krymskiemu.
Na terenie wewntrznym proces opanowania anarchii okaza si krtkotrway. Po przedwczesnym zgonie Murada IV (w monarcha naduywa trunkw, cho innym ich zakazywa) w cigu omiu lat panowania Ibra-hima I (16401648), czowieka chorego i niedonego, anarchia dosza do szczytu. Rozpoczy si znw rzdy kobiet z seraju sutaskiego, w kraju panowao rozprzenie, wybuch bunt Varvara Alego Paszy. Rozpocza si duga i trudna wojna z Wenecj o Kret. W 1645 r. flota wenecka dopyna a do Gallipoli (do Lanakkale), w rce Wenecji przeszo szereg wysp na Morzu Egejskim.
RZDY RODU KPROLtt
Po Ibrahimie I na tron wstpi* maoletni Mehmed IV (16481687); za niego rzdzia wpierw jego b^bka, sutanka Kosem, ktra  jak wiemy  ju raz, za rzdw Murada IV, wywieraa wpyw na sprawy pastwowe; ale do rzdw tych pretendowaa matka Mehmeda, sutanka Turban. W zmaganiach zatriumfowaa Turban; sutanka Kosem zostaa uduszona. Triumf by zreszt poowiczny, albowiem i tak wszechwadnie rzdzili janczarzy, ktrych reim zosta znacznie zliberalizowany. Nie byli ju oni owym o sufickich inspiracjach bractwem religijno-rycerskim, ale zawistn o swe przywileje korporacj, kupczyli godnociami, nie byli
700
skoszarowani, znieli celibat, uprawiali handel. Zreszt sam system nadawania dbr sprzyja naduyciom, lenna bowiem nadawano nie zasuonym wojownikom, ale faworytom tytuem apanay, co powodowao cige ich zamiany i kupczenie nimi. Wreszcie w r. 1656 sutanka Turban powoaa na wezyra 75-letniego Mehmeda Pasz Kprulii, Albaczyka,
Turecki okrt wojenny.   Miniatura
czowieka prostego pochodzenia, znanego z rozumu i dowiadczenia. Mehmed Pasza by pierwszym z rodu, ktry prawie przez p wieku obsadza naczelne stanowiska w imperium osmaskim i wywar zasadnicze pitno na poczynania pastwa w tym okresie. Mehmed Pasza postawi nastpujce warunki: zapewnienie mu absolutnej swobody dziaania we wszystkich sprawach pastwowych, niewtrcanie si dworu do niczego, gwarancja aprobowania i akceptowania jego posuni i przepisw. Kady mia mie dostp do urzdnikw, a dwr nie mia w tym przeszkadza,
101
skargi na wadze miay by wysuchiwane i na ich podstawie wydawane decyzje. Sutanka i mody sutan zgodzili si na te warunki i tak rozpoczy si p wieku trwajce rzdy rodu Kopriilu.
Mehmed Pasza ujwszy energicznie wadz w swe rce odsun interwencj uczniw szk muzumaskich (softd), uregulowa stosunki wrd sipahich i janczarw, zapewni spokj w stolicy i bezpieczestwo wewntrzne w kraju. Przywrci te porzdek szeregiem drastycznych rodkw, do ktrych naleay rwnie egzekucje niektrych wysokich dostojnikw. Twarde rzdy Mehmeda Paszy Kopriilu wywoa musiay opr potnych feudaw i gubernatorw Anatolii. Na czele oporu stan Abaza Hasan Pasza, gubernator Aleppo. Pod jego przywdztwem przeciwnicy zadali od sutana oddalenia Mehmeda Kopriilu. Sutan odrzuci to danie, wezwa przebywajcego wtedy w Siedmiogrodzie Kpriilii, ktry po powrocie do Stambuu wysa wojsko przeciw buntownikom. Abaza Hasan Pasza zosta pojmany i skazany na mier.
Po zgonie Mehmeda Paszy Kopriilu (1661) wezyrem zosta zgodnie z wyraon przed sutanem wol ojca jego syn Fazil Ahmed Pasza, prowadzc w dalszym cigu konsekwentn polityk ojca. W chwili objcia godnoci wielkiego wezyra mia lat 27, usposobienia agodniejszego od ojca i wyksztacony. Mia niestety saby charakter, oddawa si pijastwu, co przyczynio si do jego wczesnego zgonu (1676). Mehmed IV, zadowolony z rzdw rodu Kopriilu, dziki ktrym mg, zwolniony od obowizkw, oddawa si ulubionemu owiectwu, mianowa wezyrem dalszego ich krewnego, sawnego i w Polsce Merzifonlu Kara Mustaf Pasz.
WYPRAWY WOJENNE W DRUGIEJ POOWIE XVH WIEKU
Za dugiego panowania Mehmeda IV, zwanego pniej Avci (Myliwy), i rzdw rodu Kopriilu nastpio nie tylko uporzdkowanie niektrych spraw wewntrznych, ale rwnie podjta zostaa prba nowej ekspansji w stron Europy rodkowej. Potga osmaska, po raz ostatni ju, zagrozi znw miaa Europie, Pksiyc mia si pojawi pod murami Wiednia, na przedpolach Alp. Po raz ostatni Europa przeya groz najazdu i haso obrony przed niebezpieczestwem tureckim".
Dla Mehmeda IV i dla wezyrw z rodu Kpriilii wyprawa wojenna miaa by zarazem panaceum na bolczki wewntrzne, miaa zaspokoi cige pretensje wojsk najemnych o podwyk odu, dostarczy upu dla janczarw, segbanw czy martolosw, skarbw do pustej kasy suta-skiej. Miaa zabysn mitem niezwycialnoci pastwa osmaskiego,
702
natchn now wiar tych, co popadli w zwtpienie w powodzenie witej wojny".
Jeszcze za panowania Ibrahima I rozpoczy si wspomniane wyej walki z Wenecj o Kret (1645), powodowane caym splotem konfliktw handlowo-politycznych wok Morza Egejskiego i jego wosko-greckich wysepek. Wezyr Mehmed Pasza Kpriilii z now energi podj dziaania,
Marynarz tureckiej floty wojennej. Miniatura
wystawi potn flot, uwolni Gallipoli, odzyska wyspy Bozcaada i Lem-nos. W walkach zasuy si bohaterski marynarz Kara Mehmed, ktry jednym strzaem armatnim zatopi wenecki okrt admiralski i zosta za to wysoko odznaczony. Wojna o Kret toczya si przy niesabncej uwadze caej Europy a do 1669 r., kiedy to Turcy ostatecznie zdobyli twierdz Kandi i zdoali zawadn ca wysp, po czym zawarty zosta pokj. Ale zanim kampania ta si zakoczya, w 1661 r. rozpocza si nowa wojna na Wgrzech. Bezporedni jej przyczyn byy sprawy wgierskie i siedmiogrodzkie. Odam protestancki i niepodlegociowy Wgrw, buntujc si przeciw nietolerancyjnej i antywgierskiej polityce Habsbur-
103
gw i szukajc sprzymierzecw, sam zwraca si niejednokrotnie o pomoc do Turkw. Punktem zadranienia by Siedmiogrd, teren rywalizacji turecko-habsburskiej. Gdy ksi siedmiogrodzki Jerzy II Rakoczy sprzymierzy si ze Szwedami, wysun pretensje do polskiej korony i wzi udzia w kampanii polskiej, Turcja przestraszona moliwoci powstania u jej granic tak silnego pastwa, sprzymierzonego na dodatek ze Szwecj, polecia chanowi krymskiemu, aby powstrzyma aspiracje swojego lennika. Wojska siedmiogrodzkie zostay na terenie Polski przez Tatarw rozbite,
odzie sutana. Miniatura
sam wdz tych wojsk Janos Kemeny wzity do niewoli (1657), a Siedmiogrd spldrowany. Po raz pierwszy wojska tatarskie zjawiy si w Polsce nie w charakterze wrogw. Mehmed Pasza Koprulu przyby do Siedmiogrodu, pozbawi tronu Rakoczego, a na ksicia wyznaczy Akosa Barc-saya (1658). Rakoczy prbowa jeszcze odzyska tron, ale zosta 22 V 1660 r. pobity przez Turkw pod Saszfenes (dzi Fenesul Sasesc) i wkrtce potem zmar. Turcy zdobyli Varad, wcielajc nastpnie ten rejon jako osobny wilajet. Po wycofaniu si wojsk tureckich Janos Kemeny, ktry w r. 1659 wrci z niewoli, wysun pretensje do tronu siedmiogrodzkiego, wybrany zosta ksiciem i przy poparciu cesarza utrzyma si na tronie; pokonany przez niego zwolennik Turcji Barcsay zgin. Dowdca wojsk tureckich na tym terenie Kos Ali Pasza podj jednak now interwencj i z wojskami tureckimi znw wkroczy do Siedmiogrodu. Kemeny schroni si pod opiek cesarza i ju w trakcie nowej wojny prbowa z pomoc wojsk cesarskich odzyska tron, zgin jednak w bitwie pod Segesvar (dzi Sig-hisoara) w 1662 r. Z ramienia Turcji ksiciem zosta Micha Apafi I, ktry
104
. -S>
'C^yO"-
to^c*^-*
List sutana Selima II do krla Zygmunta Augusta z r. 1568 zawierajcy prob o zapewnienie bezpiecznego przejazdu przez ziemie polskie kupcom tureckim powracajcym z Moskwy
705
posikowa lojalnie Turkw, zjawi si nawet w obozie tureckim pod Ujvarem, a wezyr Fazil Ahmed Pasza chcia go uczyni krlem Wgrw. Kampania wgierska toczya si trzy lata; obszar zdobyczy tureckich znacznie si poszerzy. Turcy zdobyli szereg twierdz i miast umocnionych, jak dugo oblegany Ujvar (Neuhausel, dzi Nove Zamky w Sowacji), Novigrad (Ngrad), Zrinyivar, Nitra, posunli si nad Rab do Szent-gotart na granic Austrii, gdzie w zaartej bitwie zostali powstrzymani. Pokj zawarty w Vasvar (1664) pozostawia przy Turcji zamek Ujvar i Novigrad (Ngrad); inne zdobycze Turcja zwracaa. Austria nie miaa
Audiencja posa polskiego Jana Gniskiego u sutana. Miniatura
si miesza do spraw siedmiogrodzkich i winna wypaci Turcji 200000 czarnych groszy tytuem odszkodowa wojennych. Z Siedmiogrodu miano wycofa zarwno wojska tureckie, jak i cesarskie oraz dokona tam wyboru nowego ksicia; ale ostatecznie pozosta Micha Apafi I. Postanowiono wymieni wystawne legacje: wysanemu do Wiednia poselstwu tureckiemu towarzyszy wwczas Evliya Celebi, autor opisu podry po wielu krajach. Tumaczem ze strony austriackiej by Franciszek Mes-gnien-Meniski, Lotaryczyk, szlachcic polski i byy tumacz przy dworze polskim, autor wielkiego sownika tureckiego, perskiego i arabskiego z tumaczeniami wyrazw na acin, niemiecki, woski i polski, wysoko cenionego jako materia leksykograficzny do dnia dzisiejszego. Wkrtce
106
potem zawarty w Kandii pokj (1671) przesdza o losach Krety pod panowaniem tureckim na przeszo dwa wieki.
Zaledwie jednak skoczya si wojna o Kret, ju doszo do nowej wyprawy, tym razem na Polsk; rdem konfliktu bya tu wci ywa sprawa kozacka. Kozacy zaporoscy (Sankamis Kazaklari) pod wodz Doroszenki przyjli zwierzchnictwo Turcji i wezwali jej pomocy (1669). W wyprawie tej siy tureckie okazay jeszcze raz sw wyszo. Broniona przez Polakw twierdza Kamieniec pada (28 VIII 1672 r.), a zawarty przy porednictwie tatarskim pokj w Buczaczu (5 X 1672 r.) przewidy-
Obiad  wydany  na  cze  posa  polskiego Jana Gniskiego przez wielkiego wezyra
Kara Mustaf. Miniatura
wa cesj na rzecz Turcji Podola, czci Ukrainy oraz haracz 22000 zotych pacony przez Polsk. Ukraina staa si krajem lennym Turcji. Nigdy przedtem ani potem granice Turcji nie posuny si tak daleko na pnoc. Due czci Podola przeszy pod bezporedni reim turecki, kocioy zamieniono na meczety, sporzdzono tureckie rejestry skarbowe, porzucone przez zbiegych do Polski ziemian grunty przydzielono spahim tureckim jako lenna. Kamieniec sta si siedzib tureckiego paszayku. Turcja uwaaa odtd Polsk za kraj lenny i tak te w tradycji tureckiej moment ten zosta zachowany, cho w rzeczywistoci w stosunek hodowniczy nie przetrwa wicej ni kilka lat, gdy po zwycistwie polskim
107
pod Chocimiem (11X1673 r.) szale przechyliy si; Turcy z Tatarami wyruszyli co prawda na jeszcze jedn wypraw, podeszli pod Lww i oblegali Trembowl, ale po niepowodzeniach pod urawnem zawarty zosta tam rozejm (17 X 1676 r.), ktry cho utrzymywa panowanie tureckie .nad Kamiecem i dotychczasowe granice, to jednak uchyla habicy haracz Polski. Dla uoenia ostatecznych warunkw wysany zosta jako pose do Stambuu wojewoda chemiski Jan Gniski, ktry w nadzwyczaj cikich okolicznociach odby legacj, zdoa jednak tylko wyjedna zwrot Pawoowej i Biaej Cerkwi, poza tym definitywny traktat podpisany i ratyfikowany przez sutana 6 IV 1678 r. potwierdza warunki urawiskie.
Na Ukrainie Turcy toczyli z kolei wojny z Rosj, zaczynajc realizowa swoje aspiracje w kierunku Morza Czarnego. Podjli now wypraw, w ktrej zdobyli Czehry, czemu nadali duy rozgos (wyprawa na Czehry staa si nawet tematem utworw literackich), po czym zawarty zosta pokj w Moskwie (1680).
OSTATNIE PRBY ROZSTRZYGNICIA SYTUACJI W EUROPIE RODKOWEJ
Po wyprawie na Polsk przysza kolej na Europ rodkow. Znw powstajcy pod wodz Emeryka Thokolyego wgierscy protestanci i patrioci (kumce) wezwali na pomoc Turkw. Kara Mustafa skorzysta ze sposobnoci, aby przeama dotychczasowy impas militarny i wymusi decydujce rozstrzygnicie sytuacji w Europie rodkowej. W r. 1683 zgromadziwszy nowe potne siy, okoo 300 dzia, Kara Mustafa ruszy z Adrianopola, a po postoju w Budzie rycho stan pod murami Wiednia. Przez Europ znw przeszo pene rozpaczy woanie: Turcy w sercu Europy!" Francja, jako wrg Habsburgw, z nietajon satysfakcj ledzia bieg sprawy. Zachodnia Europa pozostaa nieczua. Oblenie Wiednia trwao 60 dni, Turcy przypucili 18 szturmw. W tej sytuacji na pomoc Austrii przyby kto inny: cesarz zawar poprzednio traktat z krlem polskim Janem Sobieskim. Przybye pod Wiede wojsko polskie odegrao rozstrzygajc rol: 13 IX 1683 r. siy tureckie zmuszone zostay do odwrotu; raz jeszcze zebray si do walki, ale ponownie zostay rozbite pod Parkanami (dzi sw. tiirovo nad Dunajem). 9 X 1683 r. Kara Mustafa na rozkaz sutana zosta w Belgradzie uduszony. Klska wiedeska zahamowaa dalsz ekspansj tureck. Turcy cofali si teraz na Wgrzech, oddajc stopniowo Esztergom (Gra), a w 1686 r. i Bud. Rozpoczyna si schyek potgi tureckiej.
108
KONCEPCJA UTWORZENIA WITEJ LIGI
Koncepcj Sobieskiego i cesarza Leopolda I byo odzyskanie ziem znajdujcych si pod okupacj tureck. W tym celu zawarli oni przymierze, tak zwan wit Lig, do ktrej weszy rwnie Rosja i Wenecja. Byo to pierwsze wystpienie Rosji na arenie midzynarodowej w zwizku z jej zainteresowaniami Morzem Czarnym, a bezporedni przyczyn  kwestia kozacka, Kozacy bowiem zwrcili si do Rosji o zwierzchnictwo nad nimi; z t chwil rozpocza si ekspansja rosyjska w kierunku Morza Azowskiego i Czarnego. Pierwsze zadranienia w stosunkach ro-syjsko-tureckich nastpiy ju zreszt wczeniej, bo w latach siedemdziesitych, wanie na tle sprawy kozackiej i dnoci rosyjskich do uzyskania dostpu do morza w Azowie (tur. Azak).
wita Liga nie okazaa si jednak organizmem czynnym. Czonkowie jej prowadzili od pocztku odrbne dziaania wojenne i w zwizku z tym wystpoway trudnoci we wsppracy. Polska prbowaa odbi Kamieniec i rozpocza wypraw do Modawii, lecz spotkay j niepowodzenia. Wojska cesarskie podjy si oczyszczenia Wgier z wojsk tureckich. W r. 1686 nastpio oblenie Budy, siedziby wadz tureckich na terenie Wgier, i po duszym obleniu zdobycie jej. Wenecja podja szereg dziaa w Dalmacji i na Peloponezie.
ODDZIAYWANIE KLSK MILITARNYCH NA SPRAWY WEWNTRZNE
Poniesione na frontach walk klski nie pozostay bez oddwiku na terenie wewntrznym. Dopki zwycistwa byy przy armii osmaskiej, dopty cay system trzyma si si. Po pierwszych klskach zudna dyscyplina pka. Kara Mustafa zgin jako winny klski pod Wiedniem, ale nie uciszyo to oglnego niezadowolenia. Teolodzy muzumascy (ule-mowie) rozpoczli agitacj przeciw grzesznemu" Mehmedowi IV, ktry jakoby nie spenia naleycie obowizkw religijnych. Wreszcie w 1678 r. Mehmed IV zosta zoony z tronu i janczarzy znw zatriumfowali. Po nim tron obj brat jego Sulejman II (16871691). Z osob tego wadcy Turcy wizali wielkie nadzieje, ktrych on jednak nie speni. By sabego zdrowia, podjtych kampanii wojennych i planw nie mg zrealizowa. Szuka znw kandydata na godno wielkiego wezyra i ostatecznie zosta nim Fazil Mustafa Pasza Koprulu. Prbowa on przeprowadzi pewne reformy, uj silniej rzdy, poskromi janczarw i stara si uporzdkowa finanse.
109
OSTATNIE KAMPANIE I TRAKTAT W KAROWICACH
Fazil Mustafa Pasza Kprulii podj w r. 1690 ostatni prb ofensywy, odzyska poprzednio stracone na rzecz cesarstwa austriackiego twierdze Nisz, Belgrad i inne, posun si wic znacznie na pnoc. Ofensywa turecka zaamaa si jednak w r. 1691 pod Zalankemeny nad Cis,
Pejk, gwardzista sutaski. Miniatura
gdzie na polu walki zgin wezyr, a wkrtce potem zmar i sutan Sulej-man II. Nastpi po nim Ahmed II (1691  1695), a wkrtce Mustafa II (16951703). Jeszcze toczyy si tu i wdzie walki, Rosjanie zdobyli Azow (1696), Wenecjanie atakowali na Peloponezie. Mustafa II podj trzy nowe kampanie, ale w trzeciej ponis klsk pod Zent (1697). Ostatni z Kopriilu, Amcaoglu Hiiseyin Pasza, przyj wreszcie mediacj pastw morskich", Anglii i Holandii, od duszego ju czasu starajcych si o przywrcenie normalnych warunkw handlu we wschodnich czciach Morza
110
rdziemnego. Toczce si w Karowicach sremskich rokowania doprowadziy wreszcie 28 11699 r. do podpisania traktatu pomidzy Turcj "a cesarstwem, Wenecj, Rosj i Polsk. Cesarstwo odzyskiwao Wgry i Siedmiogrd bez tak zwanego pniej Banatu Temeszwarskiego, Polska odzyskiwaa Podole z Kamiecem, Rosja zatrzymywaa Azow, Wenecja zdobycze na Peloponezie.
Pokj w Karowicach stanowi moment przeomowy w dziejach nowszych Turcji. Rozpoczta za Sulejmana Wspaniaego polityka czynnej ingerencji i udziau imperium osmaskiego w koncercie europejskim zostaa tym samym zakoczona, z podmiotu stao si ono przedmiotem polityki europejskiej. Rozpocza si odtd z jednej strony gra pastw europejskich o spadek po Turcji, a z drugiej rozpaczliwe prby Turcji utrzymania dotychczasowych posiadoci i pozycji. Ale do zupenego upadku jest jeszcze daleko. Zachowaniu sztucznej spoistoci imperium sprzyjay zarwno elementy wewntrzne, jak i zmienne konfiguracje polityki europejskiej.
VI. STAN WEWNTRZNY PASTWA OSMASKIEGO (OD POOWY XVI DO KOCA XVII WIEKU)
W
ZARODKI PRZEMIAN W EPOCE STAGNACJI
I SCHYKU WIETNOCI	T Y TAK ZWANEJ epoce stagnacji i schyku wietnoci, obejmujcej okres od drugiej poowy XVI do koca XVII w., stan wewntrzny pastwa osmaskiego okrzep wprawdzie w swych poprzednio wytworzonych formach, ale te powstawa zaczy wwczas zarodki tych wszystkich przemian, ktre szerzej rozwinite w epoce nastpnej, doprowadz stopniowo ongi potne pastwo osmaskie do jego upadku. Upadek ten, jak pisze wybitny znawca dziejw Turcji Bombaci, objawia si w wydarzeniach militarnych i w gbokiej przemianie strukturalnej, ktrej liczne aspekty s midzy sob tak cile zwizane, e byoby niesusznie uznawa wyszo jednego nad innym. Trudno jest take ustali rol czynnikw wewntrznych i obcych. Rozmaite zjawiska ekonomiczne i spoeczne (jak np. dewaluacja pienidza, podwyka wydatkw pastwowych, handel stanowiskami i urzdami, dzierawa podatkw, urbanizacja, przewroty chopskie, rozbjnictwo) nie cechuj jedynie historii Turcji w tym okresie i dlatego rde tych zjawisk naley czciowo szuka poza jej granicami"19.
ROZBUDOWA APARATU WADZY I ADMINISTRACJI
Wadza sutana, bdcego zarazem kalifem muzumanw sunnitw, bya jak i poprzednio formalnie jeszcze absolutna i nieograniczona, dziedziczna w rodzie Osmana. W zasadzie tron przechodzi mia z ojca na najstarszego syna, istniay jednak spory kompetencyjne i ju Mehmed II wprowadzi prawo, ktre upowaniao sutana do pozbawienia ycia wszystkich jego braci, co wielokrotnie, jak wiemy, byo stosowane. Porzdek ten obowizywa do koca XVI w. Dopiero Ahmed I wprowadzi tu now zasad, na ktrej mocy po zmarym (czy usunitym) sutanie
19 Bombaci, op. cit.
112
Przywilej  wystawiony  przez sutana Ahmeda I odnoszcy si  do handlu
z Polsk
nastpowa nie jego syn, ale ten czonek rodziny, ktry by najstarszy wiekiem. Zasada senioratu obowizywaa ju poprzednio w niektrych krajach muzumaskich. Bracia nie byli odtd traceni, lecz umieszczani zwykle w specjalnie zamknitych pawilonach, tak zwanych kafes (klatka). Sutan rezydowa w Stambule w paacu zwanym Topkapi. Jego tryb ycia by niezwykle wystawny. Prosty lud nie mia adnego do niego dostpu. Jedynie w dzie witeczny sutan uroczycie udawa si na
8  Historia Turcji
113
mody (namaz) do jednego z meczetw stambulskich, wwczas wszyscy wylgali na ulic, aby zobaczy monarch. Pniej, zmieniwszy strj, sutan wchodzi midzy lud, dopytujc si o jego kopoty i przyjmujc skargi. Wadza sutana bya jeszcze w zasadzie absolutna, zakres jego kompetencji teoretycznie nieograniczony, cae pastwo mg on uwaa za swj wasny majtek, mg wypowiedzie wojn, zawrze pokj, skaza kadego poddanego na powieszenie lub te uczyni z niego najwyszego dygnitarza w pastwie. W caym swym postpowaniu powinien by jednak przede wszystkim kierowa si zasadami Koranu i przepisami szariatu, nad czym czuwa mia wielki mufti, a w wtpliwych wypadkach wydawa decyzje prawne (fetva). Ale w rzeczywistoci wadza sutana w tym okresie nie bya taka, jak poprzednio, sami wadcy nie mieli ju tych co przedtem
kwalifikacji.
Mehmed III by pierwszym, ktry z powodu nieufnoci trzyma synw na swym dworze, pozbawiajc ich moliwoci nabycia dowiadcze, jakie zwykle ksita zdobywali rzdzc prowincjami lub piastujc wysokie godnoci wojskowe. Sutanowie przestali interesowa si skutecznym zaatwianiem spraw i wydawaniem rozkazw dla wypraw wojskowych. Wielki wpyw uzyska harem: przeoony czarnych eunuchw (kizlar agasi), zarzdzajcy haremem i majcy przywilej wstpu do pokojw haremu nawet w obecnoci sutana, sta si trzeci osobistoci pastwa po wielkim wezyrze i przeoonym ulemw.
Ulemowie, wezyrowie i janczarzy zaczli ogranicza wadz sutana. Moliwo usnicia sutana, przedtem jedynie teoretyczna, staa si teraz realna. Wzmogo si zjawisko ingerencji ulemw. Starali si oni nawet pozbawi sutana prawa wydawania przepisw. Ingerencja ulemw pozostawaa w zwizku z religijnymi kompetencjami sutana jako zwierzchnika religijnego islamu, imama czy kalifa.  Uprawnienia te formuowa ju Lutfi Pasza, byy wezyr (zdestytuowany w r. 1541), w dziele Asafname (Ksiga wezyra) napisanym w r. 1553. Wedug niego tytuy kalifa i imama naleay istotnie do sutanw, gdy podtrzymywali oni wiar, dyli do sprawiedliwoci,  organizowali wojny wite; przynaleno do szczepu Kurajszytw (rodu Mahometa) Lutfi nie uwaa za konieczn. Sutan osmaski otrzymywa epitet imam epoki", poniewa jego pastwo obejmowao gwne kraje wiata muzumaskiego. Natomiast  jak to byo do przewidzenia  nie mwi nic Lutfi o rzekomym dziedzicznym przekazaniu"  godnoci kalifa przez marionetkowego  kalifa abbasydzkiego z Kairu. Pretensje sutaskie wyraay si w przekonaniu, e muzumanie zamieszkujcy kraje niewiernych wchodzili w skad dar al-islam (dom islamu).
114
Nie tylko ingerencje seraju, haremu sutaskiego i przeoonego czarnych eunuchw, nie tylko wtrcanie si ulemw, nie tylko potga jancza-rw, ktrzy destytuowali jednych sutanw, a wynosili na tron innych, byy czynnikami wpywajcymi na osabienie wadzy sutaskiej. Za pierwszych sutanw syszao si o Bajezidzie, Mehmedzie, Muradzie. Za ostatnich nie mwi si o Mehmedzie IV czy Sulejmanie II, ale o Fazilu Paszy, o Kara Mustafie, o Kopriilii, a wic o wezyrach. Jest to wyraz najpowaniejszej przemiany w ukadzie si na najwyszych szczeblach administracji osmaskiej, jaka nastpia od poowy XVI do koca XVII w.
Wielki wezyr by nazywany zastpc, namiestnikiem sutana. Na znak tej godnoci nosi w zotym woreczku piecz cesarsk. Zakres jego wadzy by szeroki: przewodniczy w radzie pastwowej, dowodzi wojskiem na tyach w okresie, gdy sutan wid wyprawy wojenne. Podobnie jak sutan mia prawo skazywania ludzi na mier lub wysuwania ich na wysokie stanowiska. Za wszystkie swe czynnoci odpowiada przed sutanem, ktry w kadej chwili mg go pozbawi tej godnoci lub skaza na mier przez uduszenie jedwabn szarf.
O ile poprzednio wielcy wezyrowie urzdowali w swojej prywatnej siedzibie, to od 1654 r. otrzymali na swj urzd specjaln rezydencj w Stambule: pooony tu obok paacu Topkapi, zwany wpierw Pasa-kapisi (Brama Paszy, tj. wezyra), a potem Bab-i Ali (Wysoka Brama, Porta) 20. Zmiana ta bya symbolem upadku wadzy monarszej, a wzmocnienia autorytetu wielkiego wezyra.
Wspomniani wyej wielcy muftiowie rekrutowali si z szeregw teologw, ludzi pira, znawcw religii i szariatu. Wielki mufti wykonywa kontrol nad zgodnoci krokw politycznych, aktw prawnych i postpowania wadzy z Koranem i prawem szariatu. Sutanowie zasigali ich opinii w sprawach pokoju i wojny, podejmowanych dziaa czy postpowania.
Dywan by rad majc za zadanie omawia sprawy dotyczce podstawowych problemw pastwa i caego kraju. Obradowa w obrbie paacu Topkapi w gmachu zwanym Kubbe (Pod Kopu). Zbiera si zasadniczo codziennie przed poudniem. W czasach najdawniejszych przewodniczy w Dywanie sam sutan, ale w okresie, o ktrym tu mowa, nie przychodzi ju na wszystkie jego posiedzenia, pozostawiajc przewodnictwo wielkiemu wezyrowi. Czasem jeszcze sutanowie tylko ledzili obrady z oddali, zza specjalnego okratowanego okna, ale pniej i tego zaprzestali.
20 Dzi w tym paacu mieci si urzd wilajetu stambulskiego.
115
Czonkami Dywanu byli poza wielkim wezyrem tak zwani wezyrowie kopuowi (kubbe vezirleri) w liczbie siedmiu, o charakterze w tym ju okresie raczej tytularnym, a poza tym nastpujcy dygnitarze: kapudan pa$a, aga janczarw, 2 kaziaskerw, 2 defterdarw (anatolijski i rumelij-ski), nianci i reis efendi (lub reis ul-kuttab).
Zakres dziaania admiraa (kapudan paa lub te kaptan-i derya) jest ju znany z tego, co mwilimy wyej. W szerokim znaczeniu sprawowa on wadz nad sprawami morskimi, a wic zwierzchnictwo nie tylko nad marynark, flot, ale i nad portami, eglug, wybrzeami, stoczniami, szkoami morskimi itd. Aga janczarw spenia pocztkowo obowizki gwnodowodzcego wojska, defterdar by jak gdyby ministrem finansw, kaziasker sprawowa piecz nad sprawiedliwoci, ni^anci czuwa nad waciwymi zapisami w ksigach aktw dotyczcych timarw i innych form lennej wasnoci ziemskiej, poza tym przykada do dokumentw pastwowych znak sutaski, tak zwan tugr (tugra lub nisari). Reis til-kuttab by waciwie sekretarzem sutana, prcz tego zajmowa si sprawami zagranicznymi, przyjmowa obcych posw i przedstawia ich potem sutanowi. Stopniowo w tym okresie z pierwotnych obowizkw naczelnika kancelarii sutaskiej przeobraa si w ministra spraw zagranicznych.
Po zakoczeniu obrad Dywanu wielki wezyr udawa si do sutana, aby zreferowa mu sprawy omawiane na naradzie. Sutan zwyk by na marginesie przedstawianych mu dokumentw, na przykad not zagranicznych, czyni uwagi dotyczce sposobu dalszego postpowania w danej sprawie. Nastpnie sutan przyjmowa innych czonkw Dywanu, po czym wszyscy razem opuszczali paac i rozchodzili si do swych siedzib. Wszystko to odbywao si z bogatym i uroczystym ceremoniaem.
Od czasu osabienia wadzy sutaskiej rada Pod Kopu jako ciao doradcze surtana przestaa by zwoywana. Wadza zacza przechodzi w inne rce.
Dokumenty rozpatrywane w Dywanie i zaopatrzone w sutaskie uwagi wdroway nastpnie do kancelarii (beylik kalemi) zawiadywanej przez reis ul-kiittaba i tam w rozmaitych sekcjach przygotowywano odpowiedzi na noty obcych posw czy podania poddanych, sporzdzano dokumenty upowaniajce do wadania ziemi (tapu), rozmaite akta, przywileje czy nadania (berat), zawiadczenia (tezkere), wyczenia (ilti-zarri) itd. Dokumenty te, zaopatrzone w znak sutaski tugr przez nisanci lub w piecz wezyra, byy nastpnie ekspediowane do adresata.
Poza kancelari byy jeszcze biura innych resortw, jak urzd ceremoniau dworskiego (te$rifatfihk), urzd kronikarza, urzd wielkiego dragomana Porty (w XVII w. wielkim dragomanem by m.in. Polak Woj-
116
ciech Bobowski vel Ali Bey, potem funkcje te sprawowali gwnie Grecy), archiwum, urzd kontrolujcy i przechowujcy ewidencj dochodw skarbowych.
Trzeba zaznaczy, e cao spraw prowadzona bya sumiennie, zapisy byy dokadne i atwe do odnalezienia, a wszystko byo przykadem orientalnej biurokracji, sigajcej tradycj Azji rodkowej z wpywami perskimi, a moe i chiskimi.
ADMINISTRACJA LOKALNA
W okresie tym podstawy administracji, uksztatowane w oglnych zarysach w epoce poprzedniej, ulegy sprecyzowaniu i skodyfikowaniu, lecz i w tej dziedzinie wystpiy ju te wyrane objawy pniejszych kryzysw.
Lokalna administracja bya spadkobierczyni tradycji dawnej administracji, opartej na poprzedniej strukturze i na organizacji wojska; w zasadzie bowiem administracja wojskowa nie bya w Turcji do XIX w. oddzielona od administracji cywilnej, cho w tym okresie czasami mianowano dowdc wojskowego (serdar) do konkretnych zada dowodzenia siami zbrojnymi, skoncentrowanymi w celach wojennych na danym terenie. Administracja lokalna w tym okresie zostaa znacznie rozbudowana, a dokadne zrozumienie skomplikowanej jej struktury utrudnione jest dodatkowo nie tylko przez pynno nazw i tytuw, waciw jzykowi osmasko-tureckiemu, nie tylko przez brak cisoci, precyzji i zdefiniowania pewnych terminw, ale i przez to, e w systemie osmaskim nie stanowisko okrelao tytu danego dostojnika, ale czsto jego ranga w oglnym, cile przestrzeganym systemie hierarchii stopni subowych i rang urzdowych. W najoglniejszym zarysie w tym okresie ksztatowa si ju zacza rnica prowincji zarzdzanych bezporednio ze Stambuu, tych, ktre z tytuu odlegoci zarzdzane ju byy na p autonomicznie, a wreszcie terytoriw zupenie autonomicznych, zwizanych tylko stosunkiem lennym.
Prowincje (eyalet lub vilayef) kategorii pierwszej w zasadzie byy pocztkowo tylko dwie: Rumelia (cz europejska) i Anatolia (cz azjatycka). Na czele kadej z nich sta gubernator (va/). Nosi on rwnie tytu beylerbey lub mirmiran. Posiada najwysz rang paszy trjbu-czucznego (o trzech buczukach stanowicych atrybut jego rangi). Pniej gubernatorw prowincji byo wicej: na przykad w Budzie na obszar Wgier, w Sarajewie (tur. Saray Bosna) na Boni. Byli i paszowie o niszej randze, z dwoma buczukami.
777
Pismo sutana Murada IV do krla Zygmunta III
Prowincje dzieliy si na mniejsze jednostki  sancak lub liva, na ktrych czele sta sancakbey lub mirliva. W okresie przez nas tu omawianym (od schyku XVI do koca XVII w.) wikszo z nich bya mianowana paszami zwykle najniszej rangi, bo o jednym buczuku, ale ich urzd od tej pory zwany by pafahk. Std wiele tu moe by nieporozumie, pamita jednak naley, e pasza kamieniecki czy chocimski sta niej od paszy budziskiego, ten z kolei nie dorwnywa rang rumelijskiemu w Sofii, majcemu trzy bu-czuki. Sancak dzieli si na nahiye i ka, a te na koy (wsie).
W administracji pastwowej byy jeszcze inne stanowiska, jak na przykad kaymakam, namiestnik okrelonego obszaru21. W Stambule wadz policyjn i porzdkow sprawowa kahya, marszaek dworu. Prowincje bardziej odlege uzyskay w tym okresie wiksz samodzielno w sprawach wewntrznych. Byy to na przykad eyalety Alaksa, Bagdad, Basra, Syria, Egipt, Etiopia, Trypolitania, Algier.
Kraje uprzywilejowane byy pod wadz wasnych ksit czy chanw, zatwierdzanych lub nawet mianowanych przez Port, a skadajcych jej nastpnie trybut i zobowizanych do udzielania jej pomocy wojskowej. W tym okresie ksistwa te uzyskiway coraz wiksz samodzielno, prowadziy wasn polityk zagraniczn, miay swych przedstawicieli przy Porcie (kapi kahyasi, kapi kethudasi), czasem i w krajach obcych. I tak na przykad chanowie krymscy lub hospodarowie modawscy utrzymywali swych przedstawicieli w Polsce. Do tej kategorii naleeli hospodarowie Modawii (tur. Bogdan) i Wooszczyzny (tur. Eflak), ksi siedmiogrodzki, republika Dubrownika, chan krymski, emir Hidazu, imam Jemenu. Emirowie
21 W wojsku odpowiadao to podpukownikowi. W nowszych czasach kaymakam by naczelnikiem koza.
118
Hidazu wywodzili si z rodziny Mahometa i nosili tytu szerifw Mekki. Skadali oni trybut Porcie; tylko na utrzymanie miejsc witych Hidaz otrzymywa okrelone subsydium.
Jak ju mwilimy, w tym okresie utrata autorytetu rzdu centralnego spowodowaa w konsekwencji rozbicie imperium, ktrego zwarto bya ju zachwiana tym, e niektre terytoria zalene byy luno od sutana jedynie jako lenna (np. Wooszczyzna, Modawia, Siedmiogrd, Krym, Dubrownik) lub te byy w rzeczywistoci autonomiami pod wadz przy-
Tugra z pisma sutana Murada IV do krla Zygmunta III
wdcw plemion i niektrych paszw, jak w Albanii, Armenii, Kurdysta-nie i krajach arabskich. Sutan musia pogodzi si z powstawaniem suwerennych de facto, jeli nie de iure, samodzielnych pastw, jak regencje" berberyjskie i Egipt mamelucki. Przewaga wojsk lokalnych lub wity osobistej gubernatorw stanowia w tym wypadku, jak te i w innych, istotny czynnik dziaania odrodkowego. Gubernatorzy lub oficerowie ich gwardii przybierali postaw niezalen lub otwarcie buntowali si przeciw wadzy centralnej.
Do kryzysu administracji przyczynio si take rozlunienie dyscypliny, wynikajce ze zmiany skadu personalnego wrd kadr kierowniczych. O ile poprzednio gwn baz rekrutacyjn byli renegaci czy poturczecy,
119
o tyle w okresie stagnacji i schyku wietnoci stopniowo zaniechano tego procederu, dostarczajcego elementu najbardziej zdyscyplinowanego i karnego. Poturczecy istnieli dalej, lecz nie byli ju kast liczn i siln, zachowujc wasny patriotyzm lokalny. W subie sutaskiej, rzdu i wojska miejsce nawrconych niewolnikw o charakterystycznej postawie moralnej zajli wolni muzumanie. Wysokie godnoci stay si dostpne dla wszystkich, nie selekcjonowano i nie przygotowywano si ju do nich tak rygorystycznie, a kariera zaleaa nie tyle od talentu i wartoci czowieka, ile od protekcji. Warstwa urzdnicza rozrosa si nadmiernie i nabieraa coraz wikszego znaczenia. Zaczto ubiega si o godnoci; sprzeda ich z zyskiem dla skarbu pastwa, dnego pienidzy, rozrosa si w system; zacza szerzy si korupcja. Rozprzenie administracyjne pozostawao w cisym zwizku ze stanem, na ktrym zasadniczo opieraa si caa sia pastwa, to jest na wojsku.
PRZEOBRAENIA W ORGANIZACJI WOJSKA
Okres omawiany niesie za sob w Turcji zmiany w organizacji wojska, wynikajce tak z przemian strukturalnych w pastwie, jak i z postpu nauk wojskowych, strategii i taktyki. Jak ju wiemy oglnie z rozdziaw poprzednich, od koca XVI w. daje si zauway rozlunienie dyscypliny w tureckich formacjach wojskowych, pocigajce za sob zmniejszenie ich zdolnoci bojowej. Wszystkie przedsiwzite w tym okresie prby reform w dziedzinie militarnej i organizacyjnej miay na celu opanowanie rozprzenia i znalezienie nowych form organizacyjnych, ktre mogyby si bojow armii tureckiej przywrci.
Organizacyjnie wojsko osmaskie w tym okresie dzielio si na dwie podstawowe czci: wojsko sutaskie (hossa ordusii), inaczej zawodowe (kapi kulu askeri), oraz na wojska prowincjonalnych lennikw, rodzaj pospolitego ruszenia czy obrony narodowej (timarh sipahileri lub eyalet askeri). Kategoria pierwsza pobieraa od bezporednio ze skarbu pastwa, stacjonowaa w Stambule i okolicznych twierdzach. Dzielia si ona z kolei na dwie klasy: piechot (kapt kulu piyadeleri) i konnic (kapi kulu suvarilerf). Piechota skadaa si z 7 wielkich korpusw (ocaklar): a) janczarzy (yenigerller), b) kadeci, korpus przygotowawczy do janczarw (acemioglanlar), c) patnerze (cebeciler), d) kanonierzy, formacja zajmujca si take odlewaniem dzia, przygotowywaniem prochu strzelniczego i innych materiaw artyleryjskich (topfular), e) onierze przewocy armaty (top arabacilar), f) bombardierzy, onierze obsugujcy modzie-
120
rze (humbaracilar), g) saperzy (lagimcilar). Osobne jednostki zajmoway si dostarczaniem wody (saka  nosiwoda, woziwoda).
Oglne zasady organizacji korpusu janczarskiego ju znamy. W myl zarzdze wydanych jeszcze przez Murada I co roku dowdca specjalnej gwardii (turnaci bosi) dokonywa przymusowego poboru okoo 6000 chopcw chrzecijaskich, ktrych koszarowano w Stambule i Adriano-polu, tworzc z nich formacje acemi oglanlar. Po przeszkoleniu formacje te wysyano do dziaa bojowych. Ci, ktrzy odznaczyli si odwag, mogli przej do pukw (boluk, orta) janczarskich, na ktrych czele sta dowdca zwany aga janczarw (yenieri agasi).
Dawna zasada rekrutacji zacza w tym okresie przechodzi gboki kryzys. Do oglnego upadku warstwy rzdzcej przyczynio si przede wszystkim zaniechanie dev$irme, zawieszonej przez Murada IV. Instytucja ta staa si martw liter w poowie XVII w. W 1594 r. ambasador wenecki poda w raporcie, e rodowici Turcy okazuj wielkie niezadowolenie z powierzania rzdw poturczecom i e w krtkim czasie naley oczekiwa jakich znacznych przemian. Po zaniechaniu branki korpus janczarw, zoony cakowicie z ludzi wychowanych od urodzenia w duchu islamu, wzrs z kilku tysicy za panowania Ahmeda I do ponad 50000 ludzi. Odtd zezwolono im na zawieranie maestw i uprawianie rzemiosa, zaniky surowe zasady ycia we wsplnocie. Z biegiem czasu wiksza cz rzemielnikw miejskich zaliczaa si do janczarw, a dyplomy stay si obiektem handlu.
Jeli chodzi o konnic wojsk sutaskich, dzielia si ona na 4 klasy: 1. sipahi, 2. sihhdar, 3. ulufeciler (plufeciler)  sag ulufeciler, soi ulufeciler, 4. garibler  sag garibler i soi garibler. W okresie pokoju stacjonowaa we wsiach w okolicy Adrianopola, Bursy i Izmitu. W czasie kampanii wojennej bya stale przy boku sutana.
Druga podstawowa cz wojska osmaskiego  prowincjonalnych lennikw (sipahiler), miaa zupenie odmienn organizacj, zwizana bya z miejscow administracj, tworzc w tak charakterystyczny dla wczesnego pastwa osmaskiego system wojennych lenn. W najoglniejszych zarysach polega on na tym, e wojska prowincjonalne nie otrzymyway  w przeciwiestwie do wojsk kapi kulu  wynagrodzenia w odzie patnym ze skarbu pastwa, lecz byy wystawiane w okresie wojny przez lennikw, pokrywajcych zwizane z tym wydatki z dochodw, jakie czerpali ze swych posiadoci. System ten dotknity zosta przez znamienny kryzys, o ktrym bdzie jeszcze mowa. W kadym razie w okresie stagnacji i schyku imperium wykazywa ju powane niedocignicia, co jeszcze bardziej pogbiao kryzys militarny.
121
cigane przez lennika z jego woci dochody suy miay przede wszystkim do wystawiania uzbrojonych jednostek konnych, tak zwanych cebeli; formacje te nosz ogln nazw eyalet askeri czy timar sipahileri. Liczebno ich uzaleniona bya od wysokoci dochodw. W czasie wojny lennik timaru (timar sahibi) stawia do dyspozycji sancakbeya danego
o;
vj;*	        Pa sutana. Miniatura
-*i	:;.                    :
okrgu odpowiedni liczb onierzy oraz dzia i pokrywa wszelkie zwizane z tym wydatki. Tym sposobem pastwo miao do dyspozycji okoo 100000 konnicy nie patnej z kasy skarbowej. Ale w tym okresie bya to "waciwie fikcja. Z zachowanych protokow przeprowadzanych kon-
722
troli (yoklama) wynika, e ju u schyku XVI w. wielu lennikw nie stawiao si na wezwanie i nie dostarczao uzbrojonych jednostek; lenna wojenne przeobraay si w zwyke dzierawy, coraz mniej powizane z organizacj militarn. Wobec ponoszonych klsk i  co za tym idzie  braku upw lennicy nie byli zainteresowani w subie wojskowej.
Poza tymi dwiema podstawowymi czciami w wojsku osmaskim istniao w tym okresie szereg formacji pomocniczych, jak przede wszystkim tak zwani wypadowcy (akincilar lub serhat kulu suvarileri). Stacjonowali oni w miejscowociach przygranicznych i dokonywali zagonw czy wypadw (aktri) na terytoria wrogw, a podczas wojny prowadzili dziaania podjazdowe. Okres upadku imperium przynis ze sob schyek i zupen demoralizacj tej formacji, opartej na dochodach z upw.
Poniewa czasy wymagay wielkiej liczby wojska staego, a dawne sposoby rekrutacji, jak devirme i napyw czasowy ochotnikw, nie zdaway ju egzaminu, zaczto werbowa wojska zacine, ktrych ilo stale wzrasta (w latach 16171619 stan liczebny podnis si do okoo 100000 ludzi). Wojska te obciay znacznie skarb pastwa, nie gwarantoway poprzednich wartoci moralnych, sprawnoci i dyscypliny onierza. Std te zdarzao si, e oddziay utworzone z muzumanw albaskich, boniackich i macedoskich pod dowdztwem gubernatorw i miejscowych wadcw byy lepiej wyposaone i wywiczone i staway si narzdziem niesubordynacji, a w wypadku ich rozbicia prawdziw plag dla ludnoci wiejskiej.
U schyku XVII w., za rzdw rodu Kprulii, podjto pewne niemiae prby reform, przede wszystkim w wojsku. Dotychczasowa organizacja wojsk osmaskich nie odpowiadaa nowym potrzebom i ujawnia swoje braki. Janczarzy zamiast walczy woleli wie spokojny ywot jako weterani (oturak). Liczba ich za Ahmeda II wynosia co prawda 42000, ale byli oni ju zdziesitkowani w ostatnich wyczerpujcych kampaniach i buntach. Rwnie zewntrznie nie byli ju tak technicznie zaopatrzeni, jak w XVI w. Skarono si nawet, e chodz obdarci. Prowincje zobowizane do dostarczania kontyngentw dla wojska daway ich coraz mniej ze wzgldu na wzrastajce wyludnienie. Najwicej onierzy dostarczay Bonia i Czarnogra. Zaczto rwnie sprowadza wojsko z Azji, Egiptu i Kurdystanu.
Za rzdw wezyra Ahmeda Kprulii wprowadzono nowe rodzaje wojsk: lekk kawaleri (be$li) i cik kawaleri (gonullu), zwikszono jednostki cebeci i topfu, rozbudowano zakady wytwarzajce proch strzelniczy, siark itp. oraz zakady odlewnicze. Wyodrbnione, autonomiczne czy hodownicze prowincje posikoway w okresie wojny wojska osma-
723
skie znacznymi siami. Chan krymski zobowizany by do dostarczania 50000100000 konnicy, dokonujcej gbokich wypadw na tyy wroga, znanych i Ifa ziemiach dawnej Polski.
Wymarsz armii osmaskiej na wojn odbywa si w XVII w. wedug cile okrelonego ceremoniau. Wszyscy posiadacze lenn wojennych zwoywani byli do obozu (ptag) w miejscowoci Davud Pasza koo Stam-
Dragoman  thimacz poselstw europejskich przy	*/ Wysokiej Porcie. Miniatura
buu  gdy chodzio o kampani w Europie, lub w Uskudar (Skutari)  przed kampani w Azji. Dokonywano tam kontroli stanu wojska i ustalano porzdek marszu. Idcy na przedzie akmci mieli sia strach i panik wrd wrogw.
Na czele armii sta sutan, niekiedy zastpowa go wielki wezyr. Pniej powstaa funkcja naczelnego dowdcy wojska (serasker, ser-i asker); na czele okrelonej grupy wojsk sta serdar.
124
W ataku na siy wroga stosowany by nastpujcy porzdek: jeli kampania odbywaa si w Europie, to sutan z formacjami janczarw  kapi kulu zajmowa pozycj porodku, z prawej strony majc prowincjonalne jednostki rumelijskie, a po lewej anatolijskie. Jeli za wyprawa kierowaa si ku Azji, porzdek by odwrotny. Zawsze jednak sutan ze swymi oddziaami znajdowa si porodku. Wojska wyruszay na kampani wojenn w zasadzie wiosn, a po walkach latem i jesieni wracay na lee zimowe (ki$la) do Stambuu.
Flota osmaska tworzya  mimo poniesionych strat  jeszcze znaczn si, a za rzdw wezyra Mehmeda Paszy Kprulu zostaa zreformowana i uzupeniona. W jej skad wchodziy nastpujce jednostki morskie: galeon (kalyori), galera (kadirgd), inne rodzaje galer (kalite, bastarde, ektiri). Najwiksz tureck jednostk morsk tego okresu by galeon, okrt liniowy. Mia on dwa rzdy dzia pokadowych i okoo 2000 marynarzy. Naczelnym dowdc floty by kaptan paya (lub kapudan pa$a, kapudan-i deryd), na czele mniejszych jednostek stali kapitanowie (kaptan) i dowdcy (reis).
W tym okresie wszystkie okrty budowane byy w kraju w stoczniach (tersane) w Stambule, Gelibolu i Izmicie. Budowano wwczas okrty i dla zagranicy.
Flota wypywaa wiosn na Morze rdziemne, a na zim wpywaa do portu stambulskiego. Wojn na morzu rozpoczyna wystrza armatni, okrty wypyway nastpnie w okrelonym szyku do walki na bro paln i sieczn (gwnie za pomoc toporw).
Kraje lenne w pnocnej Afryce w wypadku wojny wspomagay metropoli sw flot, ktra w okresie pokoju zajmowaa si uprawianiem kor-sarstwa na Morzu rdziemnym i Atlantyku. W sumie flota osmaska liczy moga do 300 jednostek  jej sia bojowa w stosunku do XVI-wiecz-nej bya ju znacznie osabiona, odczuwaa dotkliwy brak rezerwy ludzkiej i okrtw dalekomorskich. Pod wzgldem technicznym zarwno wojsko ldowe, jak i flota coraz bardziej ustpoway europejskim. Zastosowaniu nowych rodzajw broni przeszkadza duch zacofania. Jeszcze za Sulejmana I sprzeciwiano si zaopatrywaniu kawalerii w karabiny i pistolety zamiast tradycyjnych hakw.
Rozkad administracji i utrat siy bojowej armii przypisywano jednak nie zacofaniu technicznemu, lecz brakowi bodcw materialnych, pustce w skarbie, wstrzymywaniu wypat odu. Jaka wic bya wzajemna zaleno tych elementw? Jak si przedstawia istotny stan gospodarczy kraju?
125
KRYZYS W ROLNICTWIE
Podstaw ycia ekonomicznego imperium osmaskiego stanowio rolnictwo. Gboki kryzys rolnictwa odzwierciedli si w malejcych z niego dochodach, co pozbawio skarb gwnych rde przypywu. Kryzys ten wynika z przeobrae strukturalnych, a przede wszystkim z rozpadu istniejcej dotychczas i wyej szeroko omwionej instytucji timarw. Jak w okresie poprzednim, tak i teraz formalnie wszystkie majtki i przychody (oftir, haraf) pastwowe przydzielane byy w rozmaitej formie bd onierzom, bd dygnitarzom jako sui generis lenna, beneficja czy we wadanie osobiste (niedziedziczne). Przynoszce dochody roczne od 3000 do 20000 akfe byy to timary omwione ju wyej, od 20000 do 100000 akfe  ziamety, natomiast wysze od 100000 akfe skaday si na tak zwane hass, tj. majtki specjalne, bdce apanaami sutana, ksit, wezyrw czy gubernatorw. Mniejsze (timar, ziamet) przydzielano odznaczonym w walkach onierzom i dowdcom.
Wadajcy tymi dochodami nie by jednak w dalszym cigu  jak i w okresach poprzednich  posiadaczem gruntw przydzielonych do pokrycia tych dochodw. Posiadaczem, o ile istniaa w peni prywatna wasno ziemi w krajach muzumaskich, by uprawiajcy bezporednio t ziemi chop. Wadajcy lennem ciga tylko dochody oraz pobiera podatki; cz z tych przychodw suya do pokrycia jego wydatkw wasnych, a cz do wystawiania wspomnianych wyej kontyngentw wojsk.
Dopki trwaa wietno imperium i rwnowaga si, dopty system ten mg funkcjonowa z korzyci dla rozwoju gospodarki i dla samej ludnoci. Dzierawcy czy wodarze timarw i ziametw zainteresowani byli w dochodowoci gospodarstw chopw, dostarczali im bydo, rodki pienine czy nasiona na zagospodarowanie, a nieraz i pastwo udzielao pomocy pocztkujcym. Nie dopuszczano do zaniedba gospodarstw czy powstawania ugorw. Grunty nie obsiane i nie uprawiane odbierane byy posiadaczowi i przydzielane innemu. Ale jak ju przy okazji omawiania problemw organizacji militarnej i administracyjnej to przedstawilimy, organizacja timariocka znajdowaa si od koca XVI w. w stanie gbokiego kryzysu. Sipahiowie nie rezydowali ju w swych lennach, zaniedbywali je, z biegiem czasu przestawali si nimi interesowa i czsto z nich po prostu rezygnowali. W trakcie przeprowadzanych od koca XVI w. kontroli wyszo na jaw, e wielu wodarzy timarw nie stawao wcale do suby wojskowej. Dobra ich byy im odbierane, ale niestety przekazywane nie tym, ktrzy byliby zainteresowani w polepszeniu ich
725
gospodarki. Wobec narastania potrzeb skarbu pastwa byy one dawane w dzieraw lub nadawane funkcjonariuszom, ktrzy je powierzali intendentom lub dzierawcom. Panom, ktrzy mieli piecz na miejscu nad swymi dobrami, podstawiano osoby upatrujce jedynie szybkich zyskw. Z biegiem czasu zaczto udziela dzieraw doywotnich (malikdne), dajc dzierawcom moliwo uzyskania na wasno ziemi po opaceniu czynszu w cigu dziesiciu lat. Czsto dzierawy te otrzymywali faworyci tylko dla uzyskania dochodu (iltizam, mukatad), a wobec braku innych rde bogacenia si, na przykad upw, starali si oni tylko wycisn jak najwiksze podatki, nie wypeniajc obowizkw wojskowych i inwestycyjnych, nie opiekujc si stanem rolnictwa.
W dalszym cigu nie istniay w zasadzie adne gospodarstwa wielkiej wasnoci o typie europejskich folwarkw, a przypisywanie przez niektrych historykw powstajcym ju w XVII w. czyftlikom tych funkcji oraz forsowanie tezy o procesie odpowiadajcym znanemu w XVII w. w krajach Europy Wschodniej zjawisku wtrnego poddastwa" nie maj adnego uzasadnienia. Niemniej pewne zmiany strukturalne w organizacji wasnoci ziemskiej dokonyway si i miay ujemny wpyw na procesy produkcyjne. Zmianom ulegay i inne typy wadania ziemi, jak hoss, a przede wszystkim mulk  rzadki typ prywatnego wadania ziemi. W okresie obecnie omawianym waciciele mulk dla zabezpieczenia ich przed konfiskat, zaborem czy podziaem skonni byli do przeksztacania ich w wakufy  fundacje religijne (gdzie sami mieli zabezpieczone doywocie), co jednak nie dziao si bez szkody dla rozwoju rolnictwa. Upadek systemu timarw, stopniowy brak zainteresowania wodarzy timarw i ziametw prowadzon tam gospodark, zobojtnienie pastwa doprowadziy do upadku i gospodark chopsk.
Eksploatacja gospodarcza dorwnywaa eksploatacji fiskalnej. Osiada na tej ziemi ludno rolna zostaa stopniowo faktycznie do niej przytwierdzona. Ciary fiskalne stale wzrastay, szczeglnie od momentu wprowadzenia omawianego wyej systemu wydzierawiania funkcji poboru podatkw. Taki system powodowa, e dzierawcy podatkw (haraf, cizye), paccy tylko pewien stay ryczat za dzieraw, starali si uzyska jak najwicej od swych podwadnych. Podatek, ktry na przykad w 1582 r. wynosi 4050 akfe, ju w 1640 r. dochodzi do 800 akfe.
Na okruciestwo tego systemu zwracali uwag nie tylko obcy obserwatorzy, jak pose wenecki Tiepolo, ktry pisa w 1576 r., e tyrania tych poborcw przechodzi wszelkie granice", ale i rodzimi, jak Ko9u (Koci) Bey, autor Risale (Memoria) z XVII w., bynajmniej nie sprzyjajcy warstwom niszym, ale susznie obawiajcy si utraty taniej siy ro-
727
boczej. Podajc dane o wzrocie ciarw ludnoci wiejskiej, nie moe powstrzyma si od uwagi: Jak mog biedni raya taki ucisk znosi?" W obliczu naduy i korupcji chop poczu si bezbronny, zaczo dochodzi do ucieczek i opuszczania gruntw. W wyniku powsta, buntw chopskich i nastpujcych po nich represji wie si wyludniaa, a porzucone grunty pozostaway nie uprawione. Rzd sutaski przywizywa zreszt nieco wicej wagi do prowincji europejskich. Anatoli konsekwentnie najbardziej zaniedbywa. Sytuacja rolnictwa stawaa si katastrofalna.
RZEMIOSO, PRZEMYS, HANDEL
Jeli rolnictwo, gwna podstawa gospodarcza pastwa, przestao by rdem dochodw, to bynajmniej nie uratowa skarbu stan rzemiosa i przemysu. Istniao w dalszym cigu wiele cenionych i rzetelnych rzemios; na wspomnianej ju par razy wielkiej uroczystoci obrzezania nastpcy tronu Mehmeda w 1582 r. reprezentacje tych rzemios defiloway w wielkim pochodzie z symbolami i atrybutami swych zawodw, ale w codziennej rzeczywistoci zachowyway przestarza struktur cechow, okazay si niezdolne do dalszego rozwoju i wykazyway ju objawy upadku. Niekorzystnie na stan rzemiosa  szczeglnie na prowincji  oddziaywao rozprzenie w pastwie, ucisk i naduycia ze strony miejscowych baszw i feudaw, zupeny brak poczucia pewnoci, praworzdnoci i bezpieczestwa, tak koniecznych dla rozwoju wszystkich gazi gospodarki.
Wiksze rzemiosa, bdce zacztkami przemysu, to przede wszystkim te, ktre pracoway dla armii: odlewnie dzia, prochownie, odlewnie elaza. Zakady te zostay zainicjowane i prowadzone przez pastwo. Pastwo popierao niektre gazie przemysu, na przykad grnictwo, utrzymywao te pewne monopole, na przykad salin i produkcji soli. Rozwija si take przemys tkacki i ceramiczny.
Handel w tym okresie uleg pewnej regresji. Anatolia, ktra zajmowaa jeszcze w czasach selduckich i pocztkowych osmaskich stanowisko kluczowe, tracia stopniowo t pozycj; odkrycia nowych drg morskich zupenie zmieniy handlowe oblicze wiata. Cige wojny zaciyy zarwno na handlu we wschodnich rejonach Morza rdziemnego, jak i na bezpieczestwie drg ldowych, wiodcych do Azji. Turcy nie potrafili przestawi si na nowe warunki, zabezpieczy i otworzy drogi wiodce ku orodkom Azji. Niemniej i w tym okresie handel si rozwija, ale nie mia ju tak dynamicznego charakteru, cho w liczbach nie jest to obrt may. I tak na przykad z ogoszonych przez historykw wgierskich L. Feke-
128
tego i G. Kaldy-Nagyego ksig przychodu urzdu celnego w Budzie dowiadujemy si, jakie towary byy tam przedmiotem obrotu handlowego. Sprowadzano wic do Budy z innych krajw tureckich due iloci zboa, tuszczw, przypraw, owocw, z dalszych okolic delikatesy: pomaracze, migday i inne specjalnoci orientalne, jak mroony napj z soku cytrynowego' (serbet) czy napj z soku winogronowego (pekmez) i inne. W r. 1580 po raz pierwszy wymieniony jest transport kawy. Z kolei mamy tu wany dzia tkanin, materiaw ubraniowych, ween itd. Oto wykaz niektrych z nich: tkanina weniana (fuka, uha), ubrania (esbab), dugi paszcz (kaba), biaa tkanina weniana (caba), cienka tkanina jedwabna (buruncuk), cienka tkanina baweniana na zawoje (dulbend), tkanina wochata (muhayyer). Tkaniny te przywoono bd z gbi Turcji, bd z Europy rodkowej, std okrelenia wielu z nich jako norinbergi (norymberskie), braslevi (wrocawskie) itd.
Wan dziedzin przywozu stanowiy skry i wyroby skrzane, jak safian (sahtiyan), kurdyban (kordovari), rozmaite rodzaje obuwia (basmak, fizme, papup). W Budzie rozwinite byo wtedy garbarstwo. Nie brak w wykazach celnych i wytworw metalowych, drewnianych i innych. Wreszcie pewn pozycj w tych wykazach stanowi czasem i niewolnicy.
Kim byli wczeni kupcy? Byli wrd nich Ormianie i Wgrzy, okrelani jako kalmar (kupiec, z wgierskiego). Jedni byli zawodowymi handlarzami byda, inni natomiast chopami dorywczo zajmujcymi si ku-piectwem. Ponadto Grecy, Cyganie (Cingane), Sowianie (tzw. Race), dalej Wosi (tzw. Latini), wreszcie i kupcy muzumascy, okrelani ogln nazw renfber.
Jak w przemyle, tak i w handlu pastwo prowadzio polityk interwencyjn, regulowao ceny, zajmowao si rwnie bezporednio skupem produktw. I tak skupywao wielkie iloci zboa z Bakanw, nawet z Ukrainy dla zaopatrywania Stambuu, a z Polski dla zaopatrzenia twierdz pogranicznych, na przykad Chocimia. Specjalny urzdnik trudni si skupem i spdem z Bakanw byda przeznaczonego na zaopatrzenie dworu sutaskiego i ludnoci stolicy.
Handel pozostawa przewanie w rku ydw, Grekw, Ormian i lewantyczykw" czy w ogle kupcw obcych, ktrzy jednak nie zdoali stworzy sobie mocnej pozycji, zwaszcza wobec niesprzyjajcych warunkw oglnych. Wpynie to w przyszoci na skrzywienie rozwoju socjalnego, na niedorozwj warstwy kupieckiej. Gubernatorzy muzumascy zamiast sprzyja rozwojowi handlu zajmowali si spekulacjami. Wkroczenie Francuzw, Anglikw i Holendrw na rynek wpierw opanowany przez Wochw przeksztaci go w rynek kolonialny, co zuboyo i wy-
9  Historia Turcji
129
paro cae rzemioso. Ta bd zagraniczna, bd miejscowa buruazja lewantyskiego pochodzenia zacza ju wtedy tworzy warstw kom-pradorsk, skupiajc kapita handlowo-lichwiarski, ktry narzuca istniejc struktur feudaln, ale nie tworzy nowej. Rzemioso i handel ograniczane byy coraz bardziej mnstwem krpujcych je przepisw. Ciasnota rynku wewntrznego uniemoliwiaa szerszy rozwj handlu czy rzemiosa.
Jeszcze Europa cenia wtedy wiele wyrobw tureckiego rzemiosa, ale coraz bardziej poszukiwaa tureckich surowcw, a ze swej strony pragna umieci na rynkach tureckich luksusowe wytwory europejskiego przemysu. Handel Europy z Turcj zacz ju wic u schyku tego okresu przybiera ten charakter, ktry nastpnie wywrze tak silne pitno na obrotach Turcji z Europ w XVIII w. i przyczyni si do stopniowego gospodarczego uzalenienia Turcji od Europy, przeksztacenia jej w przybudwk surowcow, co stworzy kolonialn zaleno Turcji od bogatych pastw europejskich.
SKARBOWO I FINANSE
Kryzys imperium osmaskiego najostrzej rysowa si w finansach, std niektrzy historycy wszystkie nieszczcia pastwa skonni byli przypisywa ich zemu stanowi, inni natomiast wywodzili wanie pustki w skarbie z pierwszych klsk wojennych, z zahamowa procesu dalszej ekspansji, z wstrzymania dopywu upw wojennych, stanowicych pokan cz przychodu skarbowego.
W omawianym okresie nastpio sprecyzowanie systemu monetarnego. Do czasw bowiem sutana Orhana kryy w kraju monety sel-duckie i bizantyjskie. Dopiero za Orhana zaczto bi drobn monet srebrn akfe (asper), a od czasw Mehmeda II i monety zote (altm para).
Podstawowe dochody w tym okresie pastwo czerpao z nakadanych na muzumanw dziesicin (siir) i z danin od byda, pobieranych od chrzecijan i ydw (haraf, cizye), z dochodw z ce, kopal, salin, lasw, z jednej pitej zdobyczy wojennych i z trybutu paconego przez kraje zhodowane. 0ur i haraf miay suy na pokrycie odu dla sipahiw i posiadaczy timarw, ale od koca XVI w. w zwizku z kryzysem caej struktury timarw dochd powanie si zmniejszy. Rozbudowane natomiast zostay znacznie wspomniane ju wyej metody rejestru i kontroli pobieranych dochodw skarbowych. S to przepisy (kanunname) dla caego kraju bd dla poszczeglnych jego prowincji, zawierajce postanowienia o prawach i obowizkach, o podatkach i czynszach z dzier-
130
aw, opatach celnych, powinnociach, pogwnym. Z kolei nastpuj lustracje, inwentarze czy rejestry podatkowe poszczeglnych prowincji (defter, takrir-i mufassal). Zawieraj one niezwykle szczegowe wykazy ludnoci opacajcej pogwne czy te wszelkie inne opaty z tytuu czynszw, podatki itp., przy czym spis nastpuje w poszczeglnych miejscowociach wedug ulic. W miastach wyliczeni s kolejno mieszkacy danej ulicy czy dzielnicy z wymienieniem zaj i zawodw, ewentualnie narodowoci
Sutan Ahmed II. Rytowa M. Lang
czy wyznania, a we wsiach kolejno waciciele parcel rolnych z okreleniem rozmiarw roli, sadu, ogrodu, winnicy, pastwisk itd. Inn kategori s ksigi kasowe, do ktrych zapisywano przychody skarbowe. Byy to ksigi przychodw dziennych danej komrki skarbowej, do ktrych pod dat kadego dnia zapisywano wszystkie przychody do kasy, zaznaczajc, z jakiego tytuu one wpywaj, a wic na przykad jako opaty celne, pogwne, czynsze czy inne opaty. Inne z kolei ksigi prowadzone byy przez poszczeglne placwki, na przykad urzd celny. Do tej kategorii dokumentw nale wreszcie: berat, iltizam, tapu itp., zawierajce nadania, przywileje, wyczenia, immunitety itd., wystawione przez wadze centralne lub przez instytucje prowincjonalne.
131   '!
Z wyjtkiem pierwszej i ostatniej kategorii inne dokumenty, tj. wszelkie rejestry, wykazy podatkowe, lustracje skarbowe, pisane byy specjalnym pismem zwanym siyakat.
Co do opat pobieranych z majtkw rolnych, to administracja su-taska uznawaa tu bezporednie wadanie drobnych wacicieli ziemskich nad domami, ogrodami i winnicami, natomiast ziemie uprawne uznane byy za ziemie skarbowe, pastwowe (arz-i miriye lub arzi-i memleket), ktrych wadanie nadane byo warunkowo. Kanunname okrela tu sumy dziesicin, przypadajce na poszczeglnych mieszkacw wilajetu wedug powierzchni wadanych przez nich ziem, iloci byda itd. Jak ju wyej mwilimy, na zasadzie tych rejestrw wymierzano podatki, przy czym na terenie wielkich gruntw i dzieraw pastwowych cigano te opaty przez dzierawcw dbr. Tylko w domenach sutaskich opaty cigali specjalni urzdnicy fiskalni. Kwestia, czy chopi osadzeni na terenie wikszych dzieraw (timarw itd.), chopi niemuzumanie pacili osobno czynsze dzierawy, a osobno dziesicin urzdom fiskalnym, nie jest do dzi odpowiednio wyjaniona i niejednokrotnie bya przedmiotem gorcych dyskusji. Z ksig kasowych wynika, e osobno cigane byy z posiadoci timar, ktrymi zawiadywa timar defterdan, a osobno inne opaty cigane przez poborc zwanego mai defterdan. Cao podatkw (dziesicin) nosi w tych ksigach nazw mukataa obok pogwnego (cizye), opat celnych (giimruk), opat od sadw (bag), od nadania (tapu), przywileju (berat) itd. ciganie opat skarbowych odbywao si w wikszoci wypadkw systemem oddawania w dzieraw poboru opat.
Doniose znaczenie miay opaty targowe (Va akfe od osoby), z dozoru nad jakoci towarw, z opat ciganych tytuem kar, opat sdowych (ihtisaK) itd., ciganych przez specjalnego urzdnika (muhtesib). Niezalenie od tego na przystani cigano myta; wszystkie podatki rejestrowano w specjalnym urzdzie (defterhane) w odpowiednich rejestrach {defter-i mukataa).
Dochody pastwa suyy na pokrycie odu janczarw, wydatkw na flot, utrzymanie paacu cesarskiego; opacano z tego przebywajcych na dworze uczonych, kronikarzy, teologw. Pozostae kwoty uywane byy na prowadzenie wielkich prac publicznych, inwestycje pastwowe, budow meczetw, imaretw, karawanserajw, fontann, mostw itp.
Od czasw Sulejmana I rs jednak stale deficyt skarbowy. Z danych przekazanych przez kronikarza Katiba Celebiego wynika, e midzy 1564 a 1650 r. deficyt wzrs z 6600000 asprw do 154300000 asprw. Cho pienidz uleg dewaluacji, pozostaje faktem, e wzrost deficytu by niepomiernie wyszy od wzrostu procentowego dewaluacji. Wyczerpay
132
si bogate rda dochodw, coraz mniej przybywao upw wojennych i wielkich haraczw z krajw utraconych czy tych, ktre osigny autonomi. Dochody z handlu ze Wschodem zmniejszay si z powodu konkurencji, jak stanowi szlak prowadzcy przez Przyldek Dobrej Nadziei. Projekty otwarcia nowych drg dla ruchu przez przerwanie Przesmyku Sueskiego lub budow kanau WogaDon, nowej drogi wodnej do Azji rodkowej, nie zostay urzeczywistnione. W XVII w. Anglicy i Holendrzy okazali si na Oceanie Indyjskim jeszcze aktywniejsi ni dawniej Portugalczycy. Pewien pisarz turecki w 1640 r. przewidywa, e jeeli nie zastosuje si rodkw zaradczych, po upywie krtkiego czasu Europejczycy bd mogli zapanowa nad krajami muzumaskimi. Podobnie jak i dla innych krajw rdziemnomorskich katastrofalne byy skutki napywu zota, a jeszcze bardziej srebra amerykaskiego (poczwszy mniej wicej od 1580 r.). Spowodowao to niezwyky spadek wartoci pienidza z wszystkimi reperkusjami w systemie ekonomicznym i spoecznym. W 1584 r. warto srebra spada z 1/5 do 1/8 dirhema srebra. Zaczto bi nowe monety, w 1620 r. srebrn monet para, a w 1680 r. piastr, pniej zwany kuruszem (tur. kuru), odpowiadajcy srebrnemu talarowi europejskiemu. Jeden piastr rwna si 40 para i 120 akfe, ale akfe stopniowo wychodzi z obiegu.
Aby pokry deficyt budetu, pastwo bd celowo obniao warto monety zebranej w swym rku, kazao topi stare monety, bd przekazywano srebrne przedmioty z paacu cesarskiego, gwnie prezenty, dary, do mennicy celem bicia z tego nowej srebrnej monety. Ale zbytek i przepych dworu pochania nowe sumy i znw deficyt rs. Jeszcze przed dojciem do wadzy rodu Kpriilu wielki wezyr Tarhuncu Ahmed Pasza zamierza skreli wydatki na utrzymywanie tak licznego dworu, ale zamysy te przypaci yciem. Rwnie i za panowania rodu Kpriilu chciano usprawni finanse. Pace w wojsku realizowane byy nawet regularnie, nie zdarzay si wic ju wypadki opuszczania suby wojskowej. Skarb jednak by wci w sytuacji katastrofalnej. Imperium osmaskie nigdy wic nie osigno ju zrwnowaonego budetu.
KRYZYS STOSUNKW SPOECZNYCH
Nie tylko rozkad systemu lennego, nie tylko zacofanie militarne, nie tylko pustki w skarbie byy wyrazem gbokiego kryzysu, ktry toczy zacz pastwo osmaskie od czasu zgonu Sulejmana I i wezyra Sokollu. Odzwierciedla si on i w ukadzie stosunkw spoecznych, gdzie pierwotn rwnowag, patriarchalno pierwszych sutanw, gdy nawet Grecy
733
i Ormianie atwo przyjmowali poddastwo sutaskie, aby uj spod despocji bizantyjskiej i pozyska rwno i bezpieczestwo, zastpowa zacz system dwch coraz bardziej si odseparowujcych, odrbnych, obcych sobie klas. Z jednej strony staa warstwa wyszych dygnitarzy, w tym dwr z wadc na czele. Poza dworem osobne ugrupowanie tworzyli ulemowie, wysi urzdnicy wojskowi i cywilni. Wchodzili tu ponadto bogacze miejscy i wiejscy posiadacze ziemscy. Cech charakterystyczn tej klasy w okresie stagnacji i schyku jest jej stopniowa izolacja od ludu: niektre godnoci i stanowiska zaczy przechodzi dziedzicznie z ojca na syna, a czonkowie tej klasy zaczli tworzy warstw nie tylko wyodrbnion, ale i uprzywilejowan, zwan Osmanh", w przeciwiestwie do warstw niszych, zwanych powszechnie z pewn pogard Tiirk".
Klasa nisza, rzdzona i wyzyskiwana pod wzgldem religii, obrzdkw i prawa, z ktrych jej czonkowie korzystali, podzielona bya na muzumanw z jednej strony, a na chrzecijan i ydw z drugiej, pod wzgldem za struktury zaj skadaa si przede wszystkim z pasterzy, rolnikw, rzemielnikw i kupcw.
Z najwikszych praw korzystali muzumanie. Uwaali si formalnie za waciwych mieszkacw i gospodarzy pastwa. Pacili podatek, suyli w wojsku. Z nich rekrutowaa si konnica. Podstawow mas ludnoci muzumaskiej stanowili Turcy zamieszkali w Anatolii, ale stopniowo Turcy osiedlali si take licznie na Bakanach.
Rzd sutaski prowadzi celow polityk kolonizacyjn, osiedla koczownikw, tworzy z ludnoci deportowanej karnie (surgiiri) nowe osady, osadza na gruntach skarbowych nowe kategorie ludnoci. Wikszo muzumanw uprawiaa rolnictwo i rzemioso.
Chrzecijanie i ydzi nie korzystali z praw politycznych; wielu jednak Grekw pracowao w urzdach pastwowych, na przykad jako tumacze. Chrzecijanie i ydzi posiadali wewntrzn swobod w sprawach religii. Zajmowali si przede wszystkim handlem i rzemiosem, troch i rolnictwem, osiedleni byli gwnie w wielkich centrach handlowych w Stambule, Izmi-rze, na wyspach, w rejonach bakaskich, gromadzili w swych rkach due bogactwa.
Wikszo ludnoci muzumaskiej tworzyli sunnici obrzdku hane-fickiego. Na wschodzie Anatolii byo szereg rodowisk szyickich. Pastwa prowadziy polityk muzumask, sutanowie uwaali si za obrocw wiary zobowizanych do jej szerzenia. Stopniowo zacza si przyjmowa zasada, e sutan osmaski jest nie tylko zwierzchnikiem religijnym swoich poddanych, ale i zwierzchnikiem religijnym caego islamu (sunnickiego), nastpc kalifw. Religia wywieraa wpyw na polityk, co w tym okresie
134
Turecki dywanik modlitewny, XVI w.
polityce religijnej nadao specyficzny, czsto nawet fanatyczny charakter. Natomiast wadze tureckie w zasadzie nie ingeroway w sprawy religijne krajw podbitych. Czarna czy biaa winia zawsze jest wini"  odpowiedzia u schyku XVII w. sutan na starania podjte przez jezuitw
735
o interwencj w sprawie sporw Ormian unitw z Ormianami gregoria-nami. Nikt si nie mg by zmuszony do przyjcia wiary muzumaskiej, natomiast kto przyj islam, korzysta z tych samych praw, co inni muzumanie, niezalenie od tego, z jakiej spoecznoci narodowej (millet) pochodzi, jak religi uprzednio wyznawa. Ale zakazana, a nawet karana bya apostazja z islamu, a kto by usiowa muzumanina przekona do innej wiary, podlega karze mierci.
W okresie przez nas tu omawianym dawna tolerancja zanikaa, bya w rzeczywistoci tylko na papierze. Dawa si ju odczuwa fanatyzm, a wyej wspomnielimy nawet o roli poturczecw wysoko cenionych w XV i XVI w., na ktrych za Sulejmana Wspaniaego opiera si aparat pastwa, a ktrzy stali si potem obiektem podejrze. Na prowincji, gdzie dziaaa samowola miejscowych paszw, nie brak byo aktw jawnej dyskryminacji; i tak na przykad na Bakanach chop bugarski cierpia zwykle gorszy ucisk ni chop muzumaski. Nic wic dziwnego, e islam zaczai si szerzy wrd ludnoci chrzecijaskiej. Jedni chcieli si uwolni od haraczu czy dziesiciny uwaanych za cisze daniny ni te, ktrymi byli obcieni muzumanie, inni pragnli zazna wikszej swobody, uchroni si od wielu przeladowa, szykan czy dyskryminacji, przej do uwaanego za wyszy stylu ycia tureckich wojownikw i rycerzy. Przymusowej islamizacji (i turcyzacji) ulegay tylko dzieci z branki, ksztacone dla gwardii sutaskiej. Ludzie, ktrzy popadli w niewol, czsto przyjmowali islam, aby uzyska wolno. Na Bakanach islam przyjli Boniacy, Albaczycy i tak zwani Pomacy bugarscy, nie tracc swego jzyka i podstawowych cech etnicznych.
NAUKA, KULTURA I OWIATA
Upadek polityczny i militarny pastwa osmaskiego w XVII w. nie tylko nie wywoa obnienia kulturalnego, ale przeciwnie, jak czsto w takich wypadkach bywa, nigdy pozornie wanie pewne przejawy owiaty, nauki czy kultury nie rozwiny si  moe do specyficznie  tak wysoko, jak w epoce od drugiej poowy XVI do XVII w. A jednak i te dziedziny ogarniaa ta niemoc, ktra doprowadzia cae imperium do aosnego stanu w XVIII i XIX w.
Przy kadym prawie meczecie (cami) wadcy, wezyrowie, bogacze fundowali zawsze szkoy (medrese). W nich oprcz religii uczono pocztkw astronomii, matematyki, filozofii i literatury. Absolwenci tych szk nosili tytu profesor" (muderris) i mogli prowadzi wykady. Funda-
736
torzy zakadali fundacje religijne, ktre obejmoway m.in. ziemie orne, karawanseraje, zajazdy, sklepy, anie, a z ktrych dochody szy na pokrycie kosztw utrzymania szkoy i stojcych zwykle obok domw opieki publicznej (imaret) oraz bezpatnych jadodajni.
Przy dworze sutaskim istniaa szkoa majca za zadanie ksztacenie wyszych urzdnikw (enderu), do ktrej kierowano specjalnie zdolnych chopcw z branki. Z tych szeregw wyszo wielu wybitnych mw stanu, jak u schyku okresu poprzedniego synny Mehmed Pasza Sokollu.
Przy dworze osmaskim istnia specjalny urzd kronikarza; w XVII w. najwybitniejszymi kronikarzami byli Hoca Sadeddin Efendi, Naima i Ra-sid.
Do tego okresu naley jeden z najwikszych uczonych tureckich, historyk, bibliograf, geograf, polihistor, ogarniajcy wszystkie dziedziny wiedzy, Katib Celebi, autor synnej kosmografii Cihannuma (Obraz wiata)22. Tak samo na ten okres przypada twrczo podrnika Evliyi Celebiego, autora Seyahatname (Ksiga podry), wielotomowego opisu podry po rozmaitych krajach Azji, Europy i Afryki.
Wspomniany tu ju Kocu Bey, zwany czasem Ko?u Bey z Giimul-ciny, opracowa w poowie XVII w. synny traktat o przyczynach upadku imperium osmaskiego i moliwociach jego odnowienia pt. Risale, std, troch niefortunnie, nazywano go tureckim Monteskiuszem".
W dziedzinie literatury piknej, tak zwanej dywanowej, dworskiej, wyrniy si w XVII w. dziea Nefiego, natomiast w literaturze ludowej prym wiedli poeci ludowi, tak zwani aszykowie (tur. dfik), z ktrych najsynniejszymi byli Karaca Oglan i Asik Omer.
W budownictwie wyrni si architekt Mehmed Aga, twrca meczetu sutana Ahmeda w Stambule (Ahmediye), i Davud, budowniczy Yeni Cami (Nowy Meczet). W sztukach piknych uwidacznia si szczeglnie umiejtno wytwarzania przedmiotw fajansowych czy porcelanowych, jak talerze, wazy itp., o bogatych elementach dekoracyjnych, bd kafle, ktrymi wykadano ciany. Gwne orodki istniay w Stambule, Izmirze,
22 Fragment z Cihannuma dotyczcy Rumelii i Boni ogosi na pocztku XIX w. z rkopisu nalecego wwczas do zbiorw Wacawa Rzewuskiego (1785  1831) austriacki orientalista J. Hammer-Purgstall. Katib Celebi wykazuje, e jak do fruwania potrzebne s dwa skrzyda, tak aby czyni postpy, potrzebne s nauki religijne i nauki przyrodnicze. Jemu przypada zasuga pierwszego kroku do okcydentalizacji" tureckiej wiedzy naukowej, gwnie w zakresie geografii. Przeoy przy pomocy pewnego poturczeca Atlas Minor G. Mercatora i J. Hondiusa i z pracy tego Mercatora oraz A. Orteliusa i Ph. Cluveriusa korzysta do drugiego opracowania swego znakomitego dziea kosmo-graflcznego Cihannuma.
137
Bursie i Ktitahyi. Wyrabiano ponadto przedmioty bogato inkrustowane mas perow, zotem, srebrem i szlifowanymi drogimi kamieniami.
Wobec religijnego zakazu odtwarzania przedmiotw ywych artyzm wyraa si midzy innymi w ozdobnych pismach, wykonywanych przez specjalnych kaligrafw, w zoceniach i miniaturach.
Kultura turecka w okresie zastoju odznaczaa si jeszcze dynamik, zdolnoci do promieniowania, ujawniajc jednak zarazem objawy noszce w sobie zarodki negatywne, mogce mie w przyszoci ujemne wyniki. Sam podzia na kultur warstw wyszych, osmask", i kultur ludow, tureck", stale si pogbia, stwarzajc grone w przyszoci dla kultury i wiadomoci narodowej konsekwencje.
Jzyk literatury dworskiej, tak zwanej dywanowej, jzyk wytworny, by w gruncie rzeczy tak przeadowany wstawkami arabsko-perskimi, e stawa si zupenie niezrozumiay dla ludu. By to niejako symbol faktu, e obie klasy stopniowo staway si sobie coraz bardziej obce, potem ju i wrogie, co miao w przyszoci przynie swoje konsekwencje, cho nie chodzio tu o sam jzyk. W kulturze osmaskiej, w literaturze dywanowej mao odbijay si sprawy ludu, tragiczny stan pastwa osmaskiego w przededniu upadku. Wytworno literatury dywanowej, wspaniao meczetw, pikno majolik  wszystko to przesaniao pustki w skarbie, rozprzenie wojska, bunty janczarskie i chopskie. Ale zjawiali si ju pisarze, jak Katib Celebi CZy Ko?u Bey, prbujcy  cho nie zawsze trafnie  szuka przyczyn upadku i wskazywa drogi wyjcia z kryzysu. Katib Celebi uwaa, e mimo pozorw ycie kulturalne stolicy upada, ale przyczyn tego widzia przede wszystkim w tym, e ludzie odwrcili si od Boga i czowieka. Kocu Bey obok innych susznych argumentw szuka przyczyn w zmieszaniu spoecznym i etnicznym, w dopuszczeniu do stanowisk warstw niszych i obcych, ludzi obcoplemiennych, azw, Cyganw, ydw, Sowian, Czerkiesw, Kurdw, a ponadto mulnikw, rzezimieszkw, wielbdnikw, tragarzy. Bya to diagnoza przypominajca oceny upadku imperium rzymskiego, gdzie krew barbarzycw miaa zepsu czyst krew rzymsk, powtarzana bya ona w Turcji a do teorii Yusufa Akcury i rasistw-panturanistw w XX w. Rwnoczenie szukajc rodkw do przywrcenia dawnej wietnoci kraju Kocu Bey nie widzia innych poza wzmocnieniem dyscypliny, zaostrzeniem kontroli, dbaniem o wykonalno zarzdze, nie wnikajc w potrzeby strukturalne. Jak pisze cytowany wielokrotnie Bombaci, diagnoza bya nieraz trafna, cho zatrzymaa si na stwierdzeniu samych objaww bez wnikania w sprawy gbiej i dalej. Ale rwnoczenie ciasne uczucie wyszoci wobec Zachodu powoli si zaamywao, ustpujc miejsca rosncej wiadomoci potrzeby czerpania
138
ze zdobyczy zachodmoeraipjskich w dziedzinie wiedzy, nauki, techniki. Sam zreszt Katib Celebi naley przecie do pionierw okcydentalizacji" nauki tureckiej.
W tym okresie stopniowego upadku polityczno-militarnego kultura turecka nie tylko osiga u siebie na wielu polach wysoki stopie rozwoju, ale ponadto wywiera silny wpyw na inne ludy, zarwno wchodzce w skad imperium, jak i na ssiadujce. Na terenach podbitych, w Boni czy na Wgrzech, powstaj wybitne dziea architektury, sztuki i rzemiosa tureckiego. Wiele budowli w Boni, Hercegowinie, Macedonii, Bugarii naley do czoowych dzie architektury. Liczne mosty, fontanny do dzi upamitniaj wietne tureckie rzemioso, sztuk kamieniarsk. Na terenie Wgier jeszcze obecnie znajduje si fragmenty obiektw ceramicznych tureckich. Zwyczaj budowania ani tureckich, zachowanych i czynnych do czasw nam wspczesnych, przeszed z Wgier i Bakanw do krajw Europy.
Wpyw turecki wyrazi si we wzorach tkanin, makatach, w uprzy koskiej i broni na caym terenie kontaktu: w Wenecji, na Wgrzech, w Polsce; do dzi liczne nazwy tureckie rozpowszechnione u nas przypominaj nam, ile przejlimy od Turkw w zakresie mody mskiej, uzbrojenia, rzdw koskich, kilimw i makat. Moda wschodnia bya tak silna, e cudzoziemcy sdzili, i Polacy chodz w strojach tureckich  w ten te sposb ocenia to pose turecki. Chylca si wic do upadku, zwyciona ju niemal na frontach walki Turcja potrafia jeszcze promieniowa sw kultur i by rdem inspiracji wielu elementw kulturalnych tego wiata, ktry j zwycia.
REWOLTY JANCZARSKIE I BUNTY FEUDAW
Rozkad systemu feudalno-lennego, kryzys ekonomiczno-finansowy, socjalne rozdwojenie kraju na monych  Osmanh" i podwadnych  czarny lud" (kara haik), coraz niej staczajcy si w hierarchii socjalnej  wszystko to nie wstrzsnoby jeszcze imperium osmaskim, gdyby nie potne ruchy odrodkowe od koca XVI w., zasilane czasem przez plebs ruchy klasy panujcej, tj. janczarw, monych agw, potnych i dcych do samowoli paszw prowincjonalnych, a take drobne, jeszcze nie skoordynowane, nie majce czsto waciwego kierownictwa, nieraz pod pretekstem religii prowadzone ruchy masowe, plemienne, ludowe, plebejskie. Obok niepowodze zewntrznych ruchy te uwaane s za skadow cz owego okresu stagnacji, s wyrazem zakcenia rwnowagi systemu feudalnego i stabilizacji, ktrej wyrazem bya wietno pierwszej poowy XVI w. Wstrzsy te zbiegy si w czasie z pierwszymi pora-
739
karni Turcji na morzu i na ldzie. Byoby jednak uproszczeniem uwaa, e przed 1595 r. turecki system feudalny nie nosi zarodkw pniejszego kryzysu, nie opiera si na sprzecznociach, ktre wczeniej czy pniej musiay si ujawni, tak samo zreszt, jak byoby uproszczeniem szuka w klskach wojennych ponoszonych po 1595 r. przyczyn pniejszego rozkadu. Mona by sdzi, e bunty janczarw, ktre wstrzsay imperium
Minier. Miniatura
osmaskim w XVIIXVIII w., byy konsekwencj ponoszonych przez Turcj klsk. Ale w jakiej mierze owe klski pyny z wewntrznego osabienia Turcji, z naruszenia wewntrznej rwnowagi si? Czy nie mieszamy tu skutku z przyczyn? Od XVII-wiecznego dworskiego pisarza Kogu Beya a do XX-wiecznego panturanistycznego reakcyjnego historyka Yusufa Akury prbowano rozmaicie tumaczy przyczyny upadku potgi, zaniku karnoci wewntrznej, upadku autorytetu centralnego. Znajdowano je w rzekomym zmieszaniu rasowym, w zaniku tradycji, braku przestrzegania zasad religii. Niepodobna jednak mwi o przyczynach
140
kryzysu imperium tureckiego nie rozpatrujc zjawiska powolniejszej w czasach nowszych ewolucji spoeczno-gospodarczej Turcji w stosunku np. do krajw Europy Zachodniej i nie analizujc przyczyn tego zacofania czy pozostawania w tyle.
Kryzys feudalizmu tureckiego wyraa si w rozmaitych formach. Najbardziej zewntrzne, jawne, przez dotychczasow historiografi najdokadniej dotd zauwaane i notowane byy z jednej strony bunty wojsk najemnych, sipahiw, janczarw, lewendw (levend), segbanw, z drugiej za rebelie paszw prowincjonalnych. Ju Kocu Bey uwaa wojska najemne za rdo niepokoju piszc, e kady niepokj i rozruch od nich pochodzi".
Bunty janczarskie sigaj swymi pocztkami jeszcze okresu wietnoci. Ju za Mehmeda II janczarzy domagali si specjalnego podarku (bahsis) t okazji wstpienia nowego wadcy na tron (culus bahsisi), a za Selima II dania te znacznie wzrosy. Wielki wezyr Sokollu rwnie musia stawi czoo tym buntom, ale bahsis sta si tradycj.
Pierwsze wiksze otwarte wystpienie przypado na czasy Murada III. Janczarzy podnieli bunt przeciw paceniu im odu w zej, zdewaluowanej monecie. Ruszyli pod paac sutana domagajc si gowy defterdara. Wkrtce potem spldrowali Adrianopol, a w r. 1595 odmwili ruszenia w pole. W 1601 r. wojsko pldrowao bazary w Konstantynopolu. Sutanowie niejednokrotnie tumili bunty jednej formacji przy pomocy innych. W 1603 r. powstali sipahiowie pod wodz Begzadego, bunt ten jednak zosta przez wielkiego wezyra Hasana Yemisgiego stumiony przy pomocy janczarw. W 1618 r. Mustafa I zoony zosta z tronu w wyniku buntu janczarw. W tym okresie byy to rebelie wewntrzne, nie wice si z adnymi ruchami mas plebejskich. Do powiza tych dojdzie dopiero w XVIII w. Natomiast pewne elementy socjalne dadz si zauway w innych rebeliach czy ruchach odrodkowych tego okresu, nawet majcych zewntrznie charakter buntw feudaw czy oligarchw prowincjonalnych. Dotyczy to wielkich ruchw okrelanych nazw celali. I one swymi korzeniami sigaj epoki poprzedniej. Nazwa ruchu pochodzi rzekomo od imienia Celala, ktry za Selima II w okolicy Yozgatu mia wystpi jako prorok (mahdi), gromadzc wok siebie tumy fanatykw. Wadze stumiy powstanie, jednak imi Celal powtarza si w wielu pieniach ludowych; odtd te wszystkich powstacw nazywano celali.
Najgroniejsze powstania celali zwizane s w tym okresie z imionami Kara Yazici Canbulatoglu, Kalenderoglu, Kor Mehmed, Katircioglu, Abdulnebi (Giircu).
Jednym z pierwszych wielkich powsta celali w okresie zastoju byo
141
w latach 15991602 powstanie Abdulhalima, zwanego Kara Yazici, ktry zgromadzi rozmaitych zbiegw z wojsk, uchodcw (firari), Kurdw, koczownikw, Turkmenw, przeladowanych szyitw, by postrachem wszystkich bogaczy i wyzyskiwaczy okolic Urfy czy Sivasu, potrafi z 20000 wojska rozgromi armi cesarsk pod Kayseriye (1600), a wreszcie przed przewag wojsk sutaskich schroni si w gry Canik. W powstaniu Kara Yazici silne byy motywy szyickie. Powstanie objo ca pnocno--wschodni Anatoli. Do jego stumienia w Anatolii wysano ze stolicy wielkiego wezyra Kuyucu Murada Pasz. Okoo 100000 powstacw miao zgin z rki wojsk rzdowych. W dziaaniach przeciwko powstacom odznaczy si dawny obroca Kaniy Tiryaki Hasan Pasza.
Po zgonie wezyra Murada Kuyucu znw wybucho powstanie. Za panowania Mustafy I gubernator Erzurumu Abaza Mehmed Pasza zbuntowa si pod pretekstem pomszczenia przelanej krwi Osmana II, pobi wysanych przeciw niemu janczarw (1624), ale za Murada IV znw si pogodzi z dworem i odzyska stanowisko gubernatora Erzurumu.
Za Ibrahima I doszo do buntu gubernatora Sivasu Varvara Alego Paszy. Opar si on daniu narzucenia na lud nowych podatkw i odmwi posuszestwa. Wyznaczony do stumienia tego powstania Ibsir Pasza pobi Varvara Alego Pasz i kaza go ci. Ale z kolei Ibsir Pasza odmwi posuszestwa, da si pniej namwi na udanie si do Stambuu z prob o ask, ale tam zosta city.
Na terenach poudniowo-wschodnich na pocztku XVII w. wybuch wielki bunt Canbulata, ktry rzdzi a po Damaszek. W Aydm i Saruhan samodzielnie rzdzili w tym czasie Kalenderoglu i Kara Said. W 1643 r. Kara Mustafa stumi rebeli Nasuha Pasazadego.
Pierwiastki szyickie zaznaczyy si w powstaniu Katircioglu w okolicach Karahisaru okoo 1648 r., do ktrego przyczyli si zwolennicy szyic-kiego proroka" Abdulnebiego (Giircu). Siy Katircioglu pobite zostay pod Uskudarem, a sam przywdca powieszony w Stambule.
W 1687 r. wojska walczce na froncie wgierskim domagay si wypaty, zmusiy oddziay segbanw i sipahiw do ucieczki z kwater, wymusiy na sutanie zmian dygnitarzy. W r. 1689 w Kosovie opr wojskom sutaskim stawi Yegen Pasza, sam z pochodzenia Turek, opierajcy si jednak na ludnoci albaskiej.
Wszystkie te ruchy nosiy bardzo rnorodny, nieraz nawet sprzeczny charakter. Bez wtpienia byy one wyrazem przeciwstawnych tendencji wewntrz spoeczestwa feudalnego, byy wyrazem rozkadu dawnego pastwa osmaskiego. Bunty feudaw i paszw nosiy charakter walk o utrzymanie czy przywrcenie starego porzdku, odbyway si wic pod
142
hasem fanatyzmu, walki z deniami reformatorskimi czy centralizacyj-nymi, wspomagane byy przez ciemne koa ulemw. Ale w istocie swej wstrzsay spoistoci imperium, a tak feudaowie, jak i zbuntowani najemnicy w walce przeciw wadzy sutaskiej szukali sprzymierzecw w rzeszach niezadowolonych chopw, w biedocie miejskiej. I fakt, e tylko w sojuszu z mas niezadowolonych chopw, onierzy, pauprw i ludzi lunych" potrafili stanowi pewn si, jest wystarczajcym dowodem tlejcego pod ziemi ogniska ostrej walki klasowej.
Udzia pewnych elementw plebejskich w ruchach nie bdcych w istocie rzeczy ruchami antyfeudalnymi, czsto ostrzem skierowanych przeciw deniom reformatorskim czy centralizacyjnym, co w pewnej mierze utrudnia moe naleyt ich analiz i owietlenie, wie si zarwno z caym splotem wczesnych warunkw, jak i ze sprzecznociami wewntrznymi w onie samych tych ruchw. Charakter religijny wielu z nich (czsto szyicki) przyciga elementy niezadowolone w rnych rodowiskach, a w tych czasach pod hasami religijnymi, deniami do lepszego wiata, do sprawiedliwoci i rwnoci kryy si powszechne tsknoty ludu. Egali-taryzm spoeczny w Turcji, brak wyranie odgraniczonych stanw umoliwiay przepyw midzy warstwami i tworzenie si ruchw o bardzo pstrym i rnorodnym skadzie socjalnym. Zdarzay si i paradoksalne pozornie wypadki, gdy wanie przywdcy pochodzcy z ludu stawali na czele ruchw o jawnie zachowawczym obliczu, fanatycznych, skierowanych przeciw postpowym dnociom wadz. Nie to jednak byo istotne, ale aktywizacja mas, czasem pod firm religijn czy separatystyczn.
Powstaj w tym okresie dziejw Turcji take ruchy o zdecydowanie ludowym charakterze.
FORMY OPORU MAS LUDOWYCH PRZECIW UCISKOWI ADMINISTRACJI: ODMOWA PACENIA PODATKW, ZBIEGOSTWO, BUNTY
Opr mas ludowych przeciw despotyzmowi sutana, jarzmu feudaw, tyranii baszw przybiera rozmaite formy, zelenie od miejscowych warunkw ekonomicznych, od narastania sprzecznoci klasowych, od ukadu miejscowych stosunkw spoecznych, czynnikw narodowych czy religijnych. Na wsi, gdy lud nie mg duej wytrzyma ciarw i ucisku, pierwszym objawem oporu bya odmowa pacenia danin. Gdy za panowania Mehmeda IV podwyszono obcienia ludnoci, chopi nie mogc w okolicach Adrianopola paci podatkw w tej wysokoci uciekali do hajdukw lub piratw. W 1669 r. z powodu faszywej monety przywiezionej z Francji i puszczonej w obieg na terenie Turcji doszo do zamieszek. Szczeglnie
143
silne byy one w tym okresie w Kurdystanie, Adrianopolu i Bursie, gdzie miejscowi muftiowie i kadiowie odmwili przyjmowania faszywej monety. Tum zalakowa poborcw podatkowych w innych miejscowociach, gdzie chciano w tym czasie pobiera wiadczenia w saletrze; zamieszki wybuchy te w Kiitahyi. W Adrianopolu stara kobieta Canbaz Kizi wrczya Meh-medowi IV prob o uwolnienie od opat. Sutan proby nie uwzgldni, ani wstawiennictwa kaymakama, buntownikw powieszono, a ludno zwoano do udziau w owach sutaskich, bdcych pasj Mehmeda IV.
Gdy ta forma oporu nie poskutkowaa, lecz wzmoga tylko fal represji i ucisku, ludno zacza stosowa nowe rodzaje oporu, mianowicie zbiegostwo. Chopi tureccy uciekali do tych rejonw, gdzie byy lepsze warunki, czasem do miast, i tam ginli w tumie biedoty miejskiej.
Zjawisko zbiegostwa chopw byo znane. Nieraz cae wsi pustoszay. Kosu Bey stwierdza w swym Risale, e mieszkacy wielu wsi nie mogc duej znosi ucisku i bezprawia zmuszeni byli do uchodzenia tak, e lad po nich nie zostawa". Zjawisko to miewao czasem form masow, wizao si z ruchami celali z lat 16031606.
Do chopw przyczay si inne elementy. Pozbawieni moliwoci zarobkowania rzemielnicy rzucali swj zawd, oddawali si w niewol feudaom. Wesp ze zbiegymi ze wsi chopami, z dezerterami z wojska tworzyli rzesze wydziedziczonych, element zapalny, wykorzystywany w buntach janczarskich, ale czasem umiejcy narzuci swoj wol, stawi opr.
W celu zapobieenia ucieczkom chopw ze wsi feudaowie przedsibrali rozmaite rodki. Przede wszystkim aby nie utraci dochodu od zbiegych, zastosowano przepis, e za nich i tak pobrane bd wszelkie wiadczenia, ktre paci winni ssiedzi zbiegw. Wyznaczono dziesicioletni termin na powrt zbiegw do miejsc ich zamieszkania.
Zarzdzenia te nie odniosy skutku i fale zbiegw napyway w dalszym cigu do miast, co spowodowao wydanie zakazu przybywania chopw do miast. W Stambule urzdzano obawy na przybyszw, ludzi bez zajcia, zbiegw ze wsi.
Zbiegostwo byo form nieuwiadomionego oporu biernego. W miar zaostrzania si przeciwiestw rosy wrd mas uciemionych nastroje oporu. Powstania chopskie zaczynaj wstrzsa licznymi okolicami imperium osmaskiego w XVII w. Czsto chopi przyczali si po prostu do rozmaitych ruchw zbuntowanych paszw, niezadowolonych feuda-w czy te zwolnionych z wojska onierzy. Szczeglnie duy by udzia elementw plebejskich w ruchach prowadzonych pod hasem religijnym przez pseudoprorokw, natchnionych misjonar/y, prorokw, jak powsta-
144
ni wspomnianych ju Kara Yazici, Katircioglu, Abdiilnebiego Gurcii. Duo chopstwa czy zdeklasowanego mieszczastwa zasilio i bunty feuda-w. Nieraz takie powstania rodziy si z niezadowolenia wobec naduy urzdnikw, ale potem wysuway hasa oglne, obejmoway due poaci kraju i czyy rozmaite elementy: drobnych feudaw, onierzy z rozwizanych formacji najemnych, ktrzy tworzyli oddziay uchodcw lub celali, rzemielnikw pozbawionych warsztatw pracy, szyickich derwi-
Flota turecka na morzu Marmara, XVIII w. Rycina wg obrazu Yanmoura
szw goszcych haso rwnoci i sprawiedliwoci, chopw zbiegych od swych panw, czasem i przedstawicieli rozmaitych interesw miejscowych czy narodowoci zagroonych przez centralizm stambulski. W zalenoci od napywu mas ludowych ruchy te przybieray mniej lub bardziej zdecydowane oblicze.
Z biegiem czasu, w miar zaostrzania si stosunkw i krystalizowania si charakteru tych ruchw, doszo do odrbnych ruchw plebejskich. W wielu wypadkach zmuszeni do ucieczki chopi tworzyli mae oddziaki zbrojne, ktre nkay rezydencje monych panw i bogatych kupcw. Oddziaki te uwaane byy przez urzdowych kronikarzy za bandy rozbjnikw (harami), ale lud zachowa o nich yczliw pami. Znani oni byli pod rozmaitymi nazwami w rnych epokach i okolicach. We wschodnich rejonach Turcji ludowa tradycja zachowaa pami o synnym grskim zbjniku Koroglu, popularnym rwnie i wrd ludnoci chop-
10  Historia Turcji
145
skiej Persji i Azerbejdanu. y on przypuszczalnie w XVII w.23 Niewtpliwie wszystko to byli zbiegli chopi, ktrzy nie mogli duej znie ucisku feudalnego. Czsto byli to dezerterzy z wojska. Ko?u Bey pisze, e celaii pochodz z ludnoci prostej, ktra zmuszona do suby w wojsku, nie chce ju potem wykonywa obowizkw poddanych, ale przycza si do zoczycw, ktrzy wzniecaj niepokj i powstania".
Ale nawet i wrd tych, ktrych uwaano za pospolitych rozbjnikw, rozmaitych haydut (zbjnik), niewtpliwie sporo byo elementu zmuszonego tylko wzgldami spoecznymi do uprawiania przestpstwa. Jest rzecz charakterystyczn, e okolice nasilenia ruchu rozbjniczego byy zwykle rejonami o zaostrzonych konfliktach klasowych, zczonych z narodowociowymi. I tak na przykad jednym z tych ogniw byy okolice Adrianopola. W 1643 r. przeciw rozbjnikom niepokojcym drogi z Salonik do Adrianopola wysano specjalne kompanie. W tym samym roku oddzia bostanci pobi rozbjnikw pod Kirkkilise (dzi Kirklareli). W 1644 r. rozbjnicy napadli na gospodarstwo (fiftlik) midzy Kirkkilise i Catalc. Zostali oni ujci i wbici na pal. W 1664 r. w Adrianopolu straceni zostali dwaj przywdcy oddziaw rozbjniczych w Anatolii Keman-cioglu i Bersengi Arab, a w Funduklu cito zbjnika Sivri Boliikbasi.
Na terenach narodowociowo mieszanych rozbjnictwo przeksztacio si w form walki przeciw uciskowi spoecznemu i narodowemu. Takimi bojownikami uczynia tradycja anatolijskich zbjnikw, bakaskich hajdukw i uskokw, potem greckich kleftw.
Cika sytuacja chopa, stale rosnce obcienia, naduycia wadz  wszystko to nie mogo sprzyja rozwojowi si produkcyjnych, przyczyniao si do zacofania gospodarczego, niskiego poziomu produkcji. Nie mg rozwin si handel ani rzemioso, wydane na samowol miejscowych feudaw miasta nie mogy rozwin warstwy mieszczaskiej.
Imperium osmaskie w okresie od koca XVI do koca XVII w. potrafio jeszcze podej pod mury Lwowa i Wiednia, zagrozi Polsce i Europie rodkowej, oczyszcza z obcych wschodnie czci Morza rdziemnego, panowa nad Marokiem, wybrzeami dzisiejszej Erytrei, Omanem i enklawami w Indiach, Azerbejdanem i zachodni Persj, nigdy wic nie byo tak rozlege. Ale bya to ju wietno pozorna, majca
23 W XIX w. wtki ludowe opiewajce Kroglu zebra i ogosi polski orientalista, a zarazem poeta romantyczny, Aleksander Chodko. Pertev N. Boralav w pracy Kroglu destam, Istanbul 1931, czy Kroglu z ruchem celaii i podkrela, e w opowieciach o jego walkach z potnym feudalem z Boli (w pnocno-zachodniej Anatolii) znajduje odzwierciedlenie ludowa tsknota do boju przeciw feudalnemu porzdkowi; zob. te tego autora Haik hikdyeleri ve haik hikayeciligi, Ankara 1946.
146
przykrywa wewntrzn pustk i kryzys. Wstrzsana coraz to groniejszymi buntami janczarw, rozszerzajcymi si powstaniami chopskimi, tu i wdzie teraz ju pokonywana na ldzie i morzu przez Austriakw i Wenecjan, przez Polakw i Rosjan, przy stale pogarszajcej si sytuacji gospodarczej, rosncym deficycie skarbowym, w obliczu upadku rzemiosa i handlu, przy zaostrzajcych si wewntrznych konfliktach klasowych i narodowociowych, wkraczaa Turcja w er nastpn, er upadku.
VII. OKRES UPADKU TURCJI (XVIII WIEK)
T
JL i
TURCJA PO TRAKTACIE KAROWICKIM
RAKTAT karowicki by wielkim ciosem dla prestiu Turcji i dla autorytetu sutana. Sutan wspaniaym powrotem do stolicy usiowa co prawda zatrze haniebne dla dotychczas niezwycionej Porty warunki karowickie, ale wrd szerokich mas ludnoci, podniecanych przez propagand fanatycznych ulemw, panowao rozgoryczenie z powodu odstpienia giaurom ziem poprzednio zdobytych dla Pksiyca, szemrano z powodu obcie gospodarczych, dajcych si we znaki gwnie uboszej ludnoci, ktrej sytuacja tak jaskrawo odbijaa od przepychu na dworze. Nie wyjanione sprawy sporne z ssiadami, graniczne zatargi z Rosj, wieci o przygotowaniach wojennych powikszay atmosfer niepewnoci. W prowincjach arabskich wybuchay cige powstania, miejscowi paszowie wyamywali si spod wadzy centralnej; na Bakanach zaogi tureckie nkane byy napadami zbjnikw. W koach rzdzcych przejawiano rozmaite pogldy: jedni dyli do europeizacji kraju i reform, inni marzyli o rewanu, ktry by da nowe upy i now saw. Pewn reorganizacj usiowa zrealizowa ostatni z rodu Koprulu, wiaty wezyr Amcazade Hiiseyin Pasza (16971702); przeprowadzi on czystk wrd janczarw i sipahiw, wprowadzi przepisy wzmacniajce ich dyscyplin, a wesp z admiraem Mezomorto Huseyinem Pasz opracowa nowe regulaminy dla floty (1701)24. Usiowa on osadzi na roli koczownikw Turkmenw i Yiirukw, zdajc sobie spraw z wagi tego znaczenia dla rozwoju rolnictwa i caoci gospodarki. Ale nawet te skromne prby zmian trafiay na opory: Amcazade zrezygnowa z urzdu i wkrtce zmar (1702). Jego nastpca, Daltaban
24 Podstaw bya zmiana dotychczasowego okrtu admiralskiego batarde, ktry rozpoczyna walk, na nowy okrt admiralski, wielki galeon (kalyori) trzymasztowy, zwany odtd bas kapudana; inne jednostki, jak galeon, kadirga (trirenis, galera trzy-rzdowa), pozostay bez zmian.
148
Walki Turkw na Wgrzech w XVII w. Rycina
~ Mustafa Pasza, zosta pozbawiony godnoci, a nastpnie zamordowany (28 11703 r.). Znw powrcia era przewrotw paacowych, na Krymie wybuch grony bunt Gazi Gireja. Nastpc Daltabana zosta na krtko reis efendi Rami Mehmed Efendi, uwaany za zwolennika europeizacji, sympatyka chrzecijastwa. Jego zaufanym by tumacz Porty, Grek
149
Aleksander Maurokordato, wyborny dyplomata, czowiek wszechstronnie wyksztacony na uniwersytetach woskich; od niego datuje si rosncy wpyw tak zwanych fanariotw, to jest Grekw stambulskich mieszkajcych w dzielnicy Stambuu Fanar, na dwr sutaski. Ale najwikszy wpyw na sutana mia wci wielki mufti Feyzullah Efendi, znienawidzony przez ludno. Przeciw niemu skierowao si niezadowolenie ludnoci, ktre wybucho w formie nie przewrotu paacowego, ale rewolucji o gbokim podou spoecznym.
REWOLUCJA 1703 ROKU
Niezadowolenie mas wybucho w czerwcu 1703 r., gdy wydano rozkaz zaadowania na okrty formacji cebeci oraz innych onierzy i wysania na projektowan wypraw do Gruzji. onierze  od dawna ju nie opacani  zbuntowali si i odmwili posuszestwa. Sytuacj zdoano uratowa doran wypat, ale w par tygodni pniej, w lipcu, kiedy znw nie pacono, wybuch groniejszy bunt. Do cebecich przyczyli si wkrtce janczarzy, sipahiowie i kanonierzy; buntownicy zajli At Meydam (Plac Koski). onierzy poparli ulemowie, uczniowie medres, modzie rzemielnicza i rozmaite elementy plebejskie. Tum otworzy wizienia, skd wypuci winiw. Potem zbuntowani ruszyli przed Seraj, gdzie przebywa kaymakam i dowdca cebecich. Przed paacem doszo do zajcia. Kto strzeli do tumu, ktry ruszy do ataku, spldrowa paac, a bogactwa rozdzielono wszystkim. Segbanba$i, dowdca formacji seg-banw, zmuszony zosta do zajcia miejsca na czele pochodu, a kayma-kama zamordowano. Reszta wojska wahajcego si przesza wtedy na stron powstacw, ktrzy zebrani na At Meydanie wyonili spord siebie nowe wadze i sami wybrali wezyra, wielkiego muftiego, kaymakama i innych.
Zapanowa zupeny porzdek.. Rozkazy nowej wadzy w peni byy wykonywane. Nakazano zamknicie karczem i gospod. Cudzoziemcw, obcoplemiecw zmuszono do oddania broni. Na utrzymanie wojsk przeznaczono fundusze uzyskane z konfiskaty bogactw meczetw oraz z nadwyek podatkowych naoonych na najbogatszych. Przewrt nosi cay szereg cech rewolucji, w przeciwiestwie do poprzednich ruchw, przewrotw dynastycznych, paacowych bd wojskowych.
Po ukonstytuowaniu si wadzy delegacja udaa si do sutana przebywajcego w Adrianopolu. dano oddania pod sd dotychczasowych dygnitarzy i muftiego, domagano si powrotu sutana do stolicy.
750
W Adrianopolu na dworze sutaskim przygotowywano si energicznie do zdawienia rebelii. Po uzyskaniu pierwszych wiadomoci o powstaniu w Adrianopolu zebrano si na narad. Byy reprezentowane rne stanowiska. Matka sutana skaniaa si do ustpstw i usunicia muftiego. Inni, jak wezyr Rami, byli zdecydowani rozpocz walk. Wysana przez komitet powstaczy delegacja wtrcona zostaa do wizienia, a rada postanowia przeama opr. Prbowano i innych rodkw, jak na przykad wysania emisariuszy do janczarw dla wyzyskania odwiecznego antagonizmu formacji janczarw i cebecich. Emisariusze zadali, aby janczarzy pomcili kaymakama, posunicie to jednak si nie powiodo, janczarzy byli zacici w swoim uporze, a duch nienawici do panujcego systemu by silniejszy. Wwczas puszczono pogosk, e sutan wraca do Stambuu i e usun muftiego, a w rzeczywistoci wanie mufti wyda w tym samym czasie fetw, w ktrej ogosi, e wszyscy powstacy uwaani by maj za buntownikw. Powstacy i na to nie zareagowali. Jednoczenie wybrany przez powstacw nowy mufti w Stambule ogosi rwnie fetw groc, e kto nie pjdzie za powstacami, zostanie wyklty. Do Stambuu wci przybywao wojsko, marynarze i wszyscy ci, ktrych historycy wczeni nazywali tuszcz".
Wodzem powstacw ogosi si prosty czowiek zwany Karakas, a na dowdc janczarw wysun si zwyky janczar Toricanh Ahmed ze wsi Kiicuk Qekmece. W dalszym cigu rada powstacw decydowaa si na walk i przygotowaa wojsko, aby wyruszy na Adria-nopol.
Wobec oporu powstacw wpywy matki sutana przewayy i mufti zosta usunity z zamiarem deportowania go do Erzurumu. Do Stambuu wysano delegacj dla wyjanienia sytuacji, ale powstacy uznali wysannikw za szpiegw. Rebelianci przedoyli szereg pyta ulemom i nowemu muftiemu, midzy innymi czy wolno monarsze: 1. opuszcza stolic, cho powinien w niej stale przebywa, 2. nakada nadmierne ciary, 3. traci cay skarb, 4. oddawa si jedynie uciechom i polowaniu. Ulemowie odpowiedzieli, e nie jest to dozwolone, a wtedy ludno poczua si uprawniona do poczynienia dalszych krokw. Gdy sutan Mustafa II wci jeszcze nie wraca, ludno zostaa uprawniona przez ulemw do oporu. Wybrano nowego sutana Ahmeda III (17031730), a powoany przez powstacw Dywan ogosi detronizacj Mustafy II i postanowi z duymi siami wyruszy na Adrianopol. Po drodze powstacw spotkaa delegacja sutana, ktra proponowaa z kolei nowe ukady. Nastrj by jednak ju tak gorcy, e o adnych ukadach nie mogo by mowy. Wojska powstacze dotary do Adrianopola, gdzie dwr zgromadzi wierne
757
sobie oddziay, obiecujc im zote gry, i zaprzysig je na nowo. Gdy jednak oba wojska stany naprzeciwko siebie, w szeregach wojsk sutaskich podniosy si okrzyki, aby nie gubi swych braci za padyszacha, i przeszy one na stron powstacw. Wielki wezyr uciek, a nowo obrany kay-makam przyby do suhana i zakomunikowa mu, e tron obj jego brat Ahmed. Ahmed na czele wojsk powstaczych uda si do Stambuu, a byy sutan Mustafa II po pewnym czasie zmar mierci naturaln.
Zemsta ludu nie omina muftiego, ktrego  schwytano na drodze do Erzurumu i stracono. W tej rewolucji pady tylko dwa trupy: muftiego
Plac At Meydaru w Stambule w XVII w. Rycina wg obrazu Yanmoura
i kaymakama. Wykazywaa ona ju wybitne cechy antyfeudalne, nosia rwnie, jak wszystkie ruchy plebejskie tego okresu, wyrane znamiona religijne. Wojska powstacze nosiy nie tylko sztandary Proroka.i wersety z Koranu, ale i relikwie Proroka. Kaymakamowi zarzucono midzy innymi i to, e odda w rce niewiernych Kamieniec, gdzie meczety zamieniono na kocioy. Majtek muftiego zosta skonfiskowany.
Triumf rebeliantw nie trwa jednak dugo. Zbyt heterogeniczny by ich skad, zbyt sprzeczne interesy grup, ktre si z nimi solidaryzoway
752
i do nich przyczyy. Do adnych istotnych zmian wewntrznych w Turcji nie doszo. Sutan Ahmed III na danie powstacw wyda co prawda tych, przeciwko ktrym skierowany by gniew ludu, a wic midzy innymi mu, ale faktycznie po umocnieniu wadzy nie mia on zaufania do dygnitarzy powstaczych i stopniowo ich usuwa. Zreformowa korpus bostancych i stworzy nowy korpus, po raz ostatni rekrutowany z branki wrd dzieci chrzecijaskich. Sojusz ludu z janczarami, zawarty w ogniu walki z samowadztwem sutana, nie utrzyma si, lud nie posiada przywdcw, ktrzy by potrafili wywalczy polepszenie jego doli. Janczarzy zadowolili si doranymi korzyciami i nie myleli walczy dalej o zniesienie ucisku warstw niszych. Po kilku latach wszystko wrcio do dawnych porzdkw.
SPRAWY ZAGRANICZNE ZA AHMEDA III
Na pocztku panowania Ahmeda III Turcja staa z dala od konfliktw, ktre w tym okresie rozgryway si u granic imperium osmaskiego. Dwie wielkie wojny groziy wcigniciem Turcji do nowego konfliktu. Od szeregu lat trwaa na Zachodzie wielka wojna, tak zwana wojna o sukcesj hiszpask, bdca potn rozgrywk pomidzy Habsburgami a Francj Ludwika XIV, odbijajca si silnym echem i na Wschodzie. Na Wgrzech wybuch bunt Wgrw pod wodz Franciszka II Rakoczego (1703), ktry korzysta z poparcia Francji. Tak Ludwik XIV, jak i Rakoczy usiowali zainteresowa sutana t walk, tumaczyli mu, aby skorzysta ze saboci Wiednia i prbowa odzyska stracony w Karo-wicach szmat ziemi, odbudowa autorytet na Bakanach.
Na pocztku XVIII w. druga wojna wstrzsna wschodem Europy: bya to wojna Rosji Piotra I ze Szwecj Karola XII, zwanego w Turcji Demirbas (elazna Gowa), w ktrej Polska pod rzdami Sasw znalaza si po stronie Rosji. Turcja mimo nacisku i prb dyplomatycznych staa zrazu na uboczu, sympatyzujc platonicznie to z Francj i insurgentami wgierskimi, to znw ze Szwedami i proszwedzk frakcj w Polsce (Stanisaw Leszczyski), do czynnego konfliktu nie daa si jednak ani tu, ani tam wcign. Ale po bitwie pod Potaw Karol XII ze sw wit i czci wojsk zbieg pod ochron sutana, a cigajce go wojska rosyjskie naruszyy granic tureck. Stao si to pretekstem do nowego konfliktu. Karol XII zdoa teraz przy pomocy zrcznego dyplomaty Stanisawa Poniatowskiego, ojca pniejszego ostatniego krla polskiego, doprowadzi do konfliktu rosyjsko-tureckiego, w ktrym Piotr I z potn armi doszed do Prutu usiujc zmobilizowa do walki z Turcj chrzeci-
753
jan bakaskich, Grekw, Rumunw, Bugarw, Serbw. Nad Prutem ^stoczony zosta bj w okolicznociach, ktre stay si przedmiotem wielu plotek i pikantnych anegdot historycznych (Katarzyna I, ona Piotra, udaa si osobicie z bogatymi prezentami do wielkiego wezyra Mehmeda Baltaci). 23 VII 1711 r. doszo do tak zwanego rozejmu pruckiego we wsi Faltyczieni, ktry oznacza pewien sukces turecki, aczkolwiek nie taki, jaki by si nalea: Turcja odzyskiwaa Azow, Rosja rezygnowaa z czci przywilejw handlowych na Morzu Czarnym, Turcja zrzekaa si porozumienia z Karolem XII, ale zezwalaa mu na swobodny powrt do kraju, gdy Rosja zobowizaa si do niemieszania si do spraw polskich i szwedzkich.
W latach nastpujcych po rozejmie nad Prutem dugo trwa jeszcze niepokj w stosunkach Turcji z Moskw i Polsk, do ktrej wrci August II. Powody konfliktw byy rozmaite: sprawa ukraiska (cz emigracji ukraiskiej z Orlikiem, nastpc Mazepy, sprzyjaa Turcji i pragna j wcign w sprawy ukraiskie), wtpliwoci Turcji co do wycofania si Moskwy z interwencji w Polsce, dziaalno emigracji polskiej w Turcji, starajcej si o zdyskredytowanie krla i zwolennikw polityki prosaskiej. Jeszcze przebywali w Turcji tak Karol XII, jak i Stanisaw Leszczyski. Turcja okazywaa due wahania, to godzia si uzna Augusta II, to wyprawiaa wojska i Tatarw na granice Polski. Ostatecznie pacyfikacja w Europie, wyganicie wojen na Wgrzech i na Zachodzie, przyspieszyy i tu pokj; rozejm prucki zosta przeduony, a 3 VII 1713 r. podpisaa Turcja z Rosj ostateczny traktat w Adrianopolu, ponawiajcy warunki poprzednie, ale Turcja, ktra uznaa Augusta II, nie zamierzaa ich bynajmniej egzekwowa.
Wkrtce potem (1715) doszo do wojny z Wenecj. Przyczyny konfliktu byy rozmaite: na Peloponezie prawosawni Grecy buntowali si przeciw zmuszaniu ich si do przyjcia katolicyzmu i zwrcilli si o pomoc do sutana, a korsarze weneccy wci napadali na statki pynce pod bander tureck.
W kampanii wojennej, prowadzonej przez wielkiego wezyra Alego Pasz, wojska tureckie osigny w pierwszym etapie due sukcesy nad morsk republik: w cigu szeciu tygodni zdobyty zosta Peloponez, zajto szereg twierdz, m.in. reszt twierdz na Krecie, przystpiono do oblenia Korfu. Zaniepokojone sukcesami tureckimi cesarstwo austriackie, coraz bardziej kierujce si ekspansywnymi deniami ku Bakanom, Europie Poudniowo-Wschodniej i Lewantowi, wystosowao do Turcji ultimatum; Turcja czua si jednak do silna i ultimatum odrzucia (1718). Na ldzie wiodo si jednak Turkom gorzej. Pod Peterwaradynem (dzi
154
jug. Petrovaradin) doszo do starcia z wielkimi siami cesarskimi: janczarzy poczli pierzcha z pola walki. W walce poleg jako bohater (gehid) wielki wezyr Ali Pasza; po jego zgonie wojsko osmaskie rzucio si do ucieczki, a w rce wojsk cesarskich wpad cay obz z bogatymi upami, wrd ktrych byo wiele rkopisw oraz dokumentw, ktre trafiy potem do zbiorw europejskich.
Po zwycistwie pod Peterwaradynem wojska cesarskie zdobyy Temes-var, ostatni twierdz wgiersk pozostajc jeszcze w rku tureckim, i zagroziy Belgradowi, ktry te ostatecznie zosta przez nich zdobyty. Wdz wojsk cesarskich, ksi Eugeniusz Sabaudzki, triumfalnie wkroczy do Belgradu.
Nowy wielki wezyr Damad Ibrahim Pasza by zwolennikiem pokoju. Zawarty za porednictwem Anglii i Holandii w Poarewacu (na pnoc od Belgradu) traktat przyznawa cesarstwu w r. 1718 nie tylko reszt dawnych Wgier, to jest tak zwany Banat Temeszwarski, ale ponadto tak zwan Olteni (zachodni Wooszczyzn), to jest Banat Krajowa oraz pnocn Serbi z Belgradem. Turcja zatrzymaa jednak Peloponez i zdobyte twierdze na Krecie. Wenecja utrzymywaa wybrzea Dalmacji i Albanii, odpada z grona rywali do spadku po Turcji.
Ale poza ustaleniami terytorialnymi traktat w Poarewac zawiera wane postanowienia handlowe, przyznajce Austrii te same przywileje w zakresie handlu i eglugi, z ktrych korzystao ju szereg mocarstw europejskich. Traktat ten sta si pocztkiem ekspansji kapitau austriackiego, a nastpnie i wgierskiego na Bakany i na Bliski Wschd, co wywrze tak silny wpyw na polityk orientaln monarchii w XIX i XX w.
Polska w wojnie tej nie braa udziau, spoeczestwo polskie przygldao si jej raczej obojtnie. W miejsce dawnej solidarnoci z innymi krajami chrzecijaskimi coraz silniej, acz jeszcze w nie skrystalizowanej formie, wystpowa zaczyna poczucie solidarnoci z Turkami w obliczu wsplnych wrogw. W tych latach przeciw Augustowi II zawizaa si w Polsce konfederacja tarnogrodzka i jej przywdcy prbowali szuka  jak ich poprzednicy  protekcji tureckiej. Turcja okazaa znw zwyke wahania, a klska pod Peterwaradynem przypiecztowaa problem tej protekcji. Byy nawet prby wcignicia Polski do rokowa w Poarewac, ostatecznie do tego nie doszo, wysunito tylko pewne dezyderaty polskie, w ktrych (np. w daniach zburzenia fortyfikacji Chocimia, ewakuacji Modawii przez Polakw) przejawiay si jeszcze echa dawnych wyobrae i dawnego stosunku. W rzeczywistoci jednak ju wytwarzay si w tych latach podstawy pod ksztatowanie si wyobrae, ktre stan si treci nowych, przyjaznych stosunkw polsko-tureckich.
755
LALE DEYRI (OKRES TULIPANW),
OKRES ZABAW DWORSKICH,
WPYWW EUROPEJSKIEJ ATMOSFERY ROKOKO
Nastpujcy po pokoju w Poarewacu okres by wzgldnie spokojny, acz toczona pniej z Persj wojna bya duga i krwawa, ale rozgrywaa si daleko od stolicy. Po raz pierwszy po wstrzsie wywoanym traktatami w Karowicach i Poarewacu pewne koa w Turcji zdawa sobie zaczy spraw z potrzeby rzeczywistego przyjcia niektrych zdobyczy nauki i wiedzy europejskiej, nie tylko w wskim zakresie osigni techniki wojennej. Wezyrem by przez cay ten czas Nevsehirli Damad Ibrahim Pasza, ktry przez maestwo z sutank Fatm sta si jakby czonkiem rodziny sutaskiej. By to czowiek mdry i kulturalny, lubicy otacza si poetami, uczonymi i artystami.
Damad Ibrahim Pasza przeprowadzi szereg reform zmierzajcych do naprawy sytuacji ekonomicznej. Usun ze Stambuu nowych przybyszw, Turkw i Kurdw, ktrzy uchodzc spod ciarw podatkowych osiedlali si w stolicy i tworzyli element podatny na fermenty i ruchy niezadowolenia. Ustanowiono poborc do krajw arabskich dla zabezpieczenia dostawy kawy przed wywozem przez cudzoziemcw. Oprcz tego ustanowiono rwnie komisarza dla Egiptu w celu zebrania sum dzierawnych. Damad Ibrahim Pasza ustanowi podwyszenie opaty dzierawnej, osadzi nowych kolonistw na zniszczonych wojn terenach, nastpnie mianowa nowych hospodarw Modawii i Wooszczyzny, ktrym narzuci obowizki staego utrzymywania wojska, ustanowi now monet, tak zwan zolotta, nowy rodzaj piastra, poprzedni bowiem straci ju zupenie na wartoci,
Te rodki przyniosy oszczdnoci w sumie okoo 7 min piastrw rocznie. Formacjom wojskowym rwnie nada Ibrahim Pasza nowy porzdek. Korpusy segban i levend zostay ponownie zreorganizowane. Te ostatnie to do lune oddziay, stanowice prb zorganizowania partyzantw, ochotnikw, majcych uprawia proceder dywersyjno-rozbjniczy na tyach wroga. Mimo reorganizacji w latach 1695, 1718 i 1720 nie zakoczyy si jednak niepokoje przez nich wywoywane, powstao jedynie podoe pod nowe fermenty. Stopniowo formacje levend wcielone zostay do nowych korpusw, jak dli, gonullu i inne.
Za Ahmeda III rozpoczy si te pierwsze, do niemiae prby europeizacji (AvrupalasmaK) Turcji, zastosowania pewnych zdobyczy cywilizacyjnych. Sam rzd zwrci si ku Europie w poszukiwaniu wzoru do naladowania: w 1721 r. turecki pose zosta wysany do Parya dla dokadnego studiowania rodkw kultury i owiaty, aby zda spraw;
156
jakie z nich mona by byo przej". Do tych prb naleao te zaoenie pierwszej drukarni tureckiej. W Turcji byy ju drukarnie, ale ydowskie, ormiaskie czy greckie. W uywanym przez Turkw alfabecie arabskim nic dotd nie drukowano, uwaajc to za sprzeczne z przepisami religijnymi. wiaty dyplomata turecki Mehmed Yirmisekiz Lelebi Efendi i jego syn Said Efendi zapoznawszy si we Francji z drukiem pragnli zastosowa go w Turcji. Koncepcj t zrealizowa przy pomocy Ibrahima Muteferriki, sturczonego Wgra. Wielki wezyr Ibrahim Pasza zapali si do tej propozycji, a wielki mufti popar zarzdzenie, pod warunkiem, e drukarnia nie bdzie wydawaa drukw religijnych, by nie popa w konflikt z koami religijnymi. W drukarni tej zoonych zostao wiele cennych opisw, kronik i traktatw. Midzy innymi tu wydana zostaa kosmografia Cihannuma Katiba Qelebiego, szereg sownikw, przekad turecki historii wojen per-sko-afgaskich, napisanej przez Polaka Tadeusza Krasiskiego, oraz gramatyka turecka w jzyku francuskim. Fanatyzm k religijnych doprowadzi jednak pniej do przerwania dziaalnoci drukarni tak dobrej, e jej druki do dnia dzisiejszego odznaczaj si piknym skadem. W tym czasie w Yalova zaoono pierwsz papierni. Utworzy si wtedy zesp do przetumaczania z arabskiego i perskiego na turecki historii powszechnej oraz dzie uczonych europejskich dawnych i wspczesnych. Jak wielkiej przemianie ulega umysowo turecka, wywnioskowa mona z memoriau zoonego do Porty, w ktrym podkrelono, e imperium oddao islamowi przez przyjcie druku przysug tak, jak mu przysporzyy zwycistwa w wojnach. Szczeglnie uprawiano dyscypliny o zastosowaniu praktycznym, jak geografia, medycyna, nauki cise, ktrych znajomo potrzebna bya w studiach wojskowych; czerpano w tym zakresie obficie z wiedzy europejskiej.
Poza reformami i pewnymi innowacjami, jak druk, tendencje europei-zacyjne wyraziy si i we wpywach kulturalnych, ktre najbardziej moe nadaj swoisty charakter tej epoce. By moe pod wpywem Europy okresu rokoko  a moe bya to naturalna reakcja wystpujca w czasie wzgldnego spokoju po dugich, okrutnych latach wojen  za przejcie wpyww zachodnich czy cywilizowanie si na sposb europejski uwaano wtedy w Turcji przede wszystkim beztrosk, lekkomylno, skonno do zabaw. Bez koca odbyway si wspaniae uroczystoci, gwnie w ujedalni, w ktrej odbyway si igrzyska zapowiadane jeszcze przez basileosw. Wzbogaciy si one o nowe rodzaje rozrywek, przyjtych ze Wschodu i Zachodu. Midzy innymi prezentowano pantomimy mitologiczne z udziaem teatru z Wenecji (aktorzy, orkiestra i aparat sceniczny). W pierwszych latach XVIII w. Stambu by wiadkiem tak zwanego okresu tulipanw"
757
(lale devri), kiedy cae miasto wzio udzia w wicie tych kwiatw przywiezionych z Holandii, skd przyby malarz Vanmour (1671  1737), ktry namalowa portrety sutana, wielkiego wezyra i wysokich dostojnikw. Dwr prowadzi ycie luksusowe na wzr Isfahanu i Wersalu. Przecigano si w wyszukanym luksusie; noszono stroje z bogatych tkanin, drogocenne futra i kosztownoci, co spowodowao wydanie ustaw ograniczajcych zbytek. Sam sutan Ahmed III zasyn jako mionik kobiet, ptakw i kwiatw, std wanie jego panowanie zwane bywa okresem tulipanw". Okres tulipanw" odzwierciedla do silny wpyw wczesnego baroku na styl ycia i sztuk tureck; Ahmed III nad tak zwanymi Sodkimi Wodami (Kagithane) w gbi Zotego Rogu kaza wybudowa rokokowe wille, majce imitowa Wersal. Inni dygnitarze, wezyrowie, wysi dostojnicy, bogacze ze Stambuu spdzali tam w lecie na onie przyrody, a w zimie w przytulnych pawilonach (kosk) dugie chwile na zabawach, wywczasach przy dwikach instrumentu (saz) i recytacjach poezji. Kompleks tych budowli zwa si Sadabad (Dom Szczcia). Co prawda podczas rewolucji czerwonych turbanw" zburzono paacyki Sadabadu, ale wiele innych budowli tego okresu przetrwao; byy one budowane a do poowy XVIII w. i nosiy cechy tak zwanego tureckiego baroku, bdcego swoistym poczeniem cech budownictwa tureckiego z pewnymi elementami europejskiego, gwnie woskiego rokoko. Naley do tych budowli fontanna Ahmeda III naprzeciw paacu Topkapi, fontanna Mahmuda I w Tophane, paac Bab-i Ali (dzi urzd gubernatora wilajetu stambul-skiego), oraz meczet Nuru Osmaniye, ukoczony w 1755 r.
Specyficzny styl turecki inspirowany przez realizm, utrwala si w zdobnictwie o motywach rolinnych i w miniaturze, przewanie portretowej lub batalistycznej czy przedstawiajcej ycie codzienne. W dekoracji wntrz, zdobnictwie, zamiowaniu do porcelany i fajansu, jak rwnie i w architekturze z lale dewi wielu badaczy skonnych jest widzie silne wpywy europejskiego rokoko. Sprawa nie jest jednak prosta, gdy wanie w stylu rokoko widzi si z kolei pewne elementy orientalne, przede wszystkim chiskie, a mod budowania parkowych altan, pawilonw, kioskw (sam wyraz wanie pochodzi z tureckiego, a w tureckim z perskiego) przyjto w europejskim rokoko wanie z Turcji.
Z drugiej znw strony styl okresu tulipanw" czerpie ze wzorw chiskich, chiszczyzna bowiem modna bya nie tylko w europejskim rokoko, ale i w Turcji epoki lale devri. W owym okresie czerpano wzory ze stylu dworskiego z Isfahanu, lubujcego si w chiszczynie. Tak te zmieszane chisko-persko-tureckie elementy wdroway dalej do Europy rokoko. Dugo sdzono bdnie, e to elektyzm stylu rokoko i nika zna-
158
\/
jomo sztuki orientalnej w tym okresie jest powodem tej przedziwnej na terenie Europy symbiozy sztuki Dalekiego i Bliskiego Wschodu, zanim nowsze badania nie wykazay, e elementy te dostay si w owej symbiozie ju z Turcji25.
Lale devri odzwierciedlio si w wyrafinowanej, finezyjnej poezji, ktrej przedstawicielem by Nedim, opiewajcy z wdzikiem i lekkoci rado ycia w okresie tulipanw"26.
Europeizacja Turcji za Ahmeda III bya wic tylko powierzchowna, w duej mierze sza w niewaciwym kierunku i nie obja najwaniejszych dla postpu Turcji dziedzin. Lud tendencji tych nie rozumia, uwaa je za zamach na stary porzdek, na religi i moralno muzumask i buntowa si przeciw nim.
Inne dziedziny sztuki rwnie wykazyway w tym okresie wpywy zachodnioeuropejskie. Malarstwo cienne nie czerpie ju wzorw ze sztuki orientalnej, azjatyckiej, ale z renesansu czy baroku; na sufitach i cianach pojawiaj si elementy podobne do spotykanych w sztuce rokoko. Wrd artystw dekoratorw tego okresu na czoo wybijaj si Fasih Dede, Fenni i Dervis Hasan.
Miniatury nie osigaj w tym okresie takiego poziomu jak poprzednio. Sztuk t w XVII w. reprezentuje Kalender, a w XVIII w. Levni. Wpyw europejski wyrazi si i w przedmiotach z porcelany; poniewa motywy zdobnicze porcelany artystycznej ksztatowa si zaczy w tym okresie w Europie pod silnym wpywem chiskim, ktry  przez Azj rodkow i Persj  oddziaywa i na zdobnictwo porcelany tureckiej, wszystko to razem dao w wyniku wyjtkowe pomieszanie elementw dalekowschodnich, rodkowo-azjatyckich i tureckich z europejskimi. Pamita trzeba, e porcelana, fajans stanowiy w tym okresie podstaw prezentw woonych przez europejskich dyplomatw sutanom tureckim. Wiele porcelany zawieli i posowie polscy. W Muzeum Topkapi Sarayi w Stambule eksponowana jest cz serwisu z farfurni belwederskiej, ktry otrzyma dla sutana Numan Bey, pose turecki w Warszawie za Stanisawa Augusta. Serwis ten wykonany by wedug wzorw orientalnych, a napisy tureckie uoy krlewski tumacz jzykw wschodnich Antoni Crutta. Inne czci tego serwisu znajduj si w Muzeum Narodowym w Warszawie. Serwis zawiz rwnie
25 H. Gluck, Kunst und Kunstler an den Hfen des XVI. bis XVIII. Jahrhunderts und die Bedeutung der Osmanen fur die europdische Kunst, Historische Blatter", t. I, z. 2, 1921, s. 309316; J. Reychman, Orient w kulturze polskiego Owiecenia, Warszawa 1959, s. 149.
26 Bombaci, op. cit., s. 301.
159
sutanowi Abdilhamidowi I ostatni pose polski do Porty, starosta szcze-rzecki Piotr Potocki.
Mniej wyraziy si wpywy europejskie w literaturze tureckiej, ktra  w porwnaniu do okresw poprzednich  znajduje si w tym czasie w stagnacji. Na przeomie XVII i XVIII w. wysuwaj si na czoo Sabit, piewca ludu, oraz Yusuf Nabi, autor poematu Hayriye. W poowie XVIII w. tworzy Ahmed Nedim, ostatni reprezentant wielkiej klasycznej tradycji Bakiego i Zatiego.
SPRAWY WSCHODNIE. WOJNY Z PERSJ
Gdy ucichy armaty na froncie europejskim i zdawao si, e na kilka lat dwr suhaski moe swobodnie oddawa si uciechom, nie znaczyo to bynajmniej, eby rzeczywicie na dugie lata zapanowa miaa dla Turcji era spokoju. Co prawda w Europie dziaania miay si wznowi dopiero po kilkunastu latach, ale z kolei na wschodnich granicach Turcji rozgorzay nowe konflikty. Od wojen z Persj w pierwszej poowie XVII w. nie doszo tam do adnych wikszych dziaa, ale wci istniao zarzewie sporw w sprawie nie ustalonych granic, buntw rozmaitych wielmow na pograniczu, animozji religijnych midzy sunnitami a perskimi szyitami. Ju na samym pocztku XVIII w. Turcja zorganizowaa wypraw, aby zmusi do ulegoci drobne gruziskie pastewka; niech janczarw do tej wyprawy bya przecie przyczyn wielkiej rebelii z 1703 r.
Gdy w r. 1722 doszo w Persji do wielkiego kryzysu i Afganowie pod wodz Mahmuda Chana zawadnli Persj usunwszy z tronu dynasti Safawidw, imperium osmaskie uznao si za uprawnione do zabezpieczenia swych granic od nieporzdkw wewntrznych, zajcia utraconych swego czasu na rzecz Persji terytoriw i obrony sunnitw przed moliwoci  w okresie wojny domowej w Persji i niepokojw wewntrznych  przeladowa ich przez szyitw. Dziaania rozpoczy si w r. 1723, przy czym jedna grupa wojsk tureckich zaja Tbilisi, Erewan (1724), Nachi-czewa, druga grupa Tebriz (1725), Urmi, Ardebil, trzecia podya a do Kermanszachu (1723). Nowy szach Aszraf (1723) wysa posw do Turcji i w latach 17251726 prowadzono rozmowy pokojowe. Nie doprowadziy one do wyniku i w nowej wyprawie zajty zosta nawet Ha-madan (1727), ale ju w tym czasie Turcy zaczli ponosi szereg poraek.
Ekspansj na teren Persji interesowaa si wwczas Rosja Piotra I. Interesy rosyjsko-tureckie zetkny si w Szyrwanie, gdzie Turcja wzia pod opiek chana tego kraju Davuda. Rosja natomiast posuna si na poudnie wzdu Morza Kaspijskiego, zajmujc Derbent, Baku, tereny
160
Gilanu i Mazanderanu a po Asterabad. Midzy Turcj a Rosj doszo w r. 1724 do umowy rozgraniczajcej tereny ich interesw, przy czym Rosja zatrzymywaa pnocny Szyrwan z Derbentem, a Turcja poudniowy z Szemak, poza tym ksistwo lezgiskie, cz Dagestanu oraz Azerbejdan z Ardebilem, Ordubadem, Tebrizem, Gende, Nachiczewaniem w Armenii, obszar Erewania, a w Persji Hamadan i Kermanszach. Oba kraje udziela miay sobie pomocy i dziaa w porozumieniu w sprawach perskich celem przywrcenia do wadzy Safawidw. Ukad ten jednak nie pozosta dugo w mocy i Turcja krtko cieszy si moga ze zdobytych terytoriw.
Tymczasem wojna perska miaa swe reperkusje w polityce wewntrznej  tak jak w r. 1703. Wtedy buntowano si przeciw ekspedycji do
_ Gruzji, teraz miano za ze zbyt przewleke prowadzenie wojny z heretyck" Persj. W Persji sytuacja w tym czasie ustabilizowaa si; do wadzy doszed Nadir Szach, zdoa opanowa odrodkowe tendencje i odbudowa jedno kraju. Rycho wznowiono dziaania, w ktrych Turcji wiodo si coraz gorzej; ustpi musiaa m.in. z Urmii. Na mocy porozumienia z r. 1732 Turcy utrzymali si przy Erywaniu, Szemasze, Gende,
~~Nachiczewaniu, Tbilisi i Szyrwanie, ale uzna musieli utrat na rzecz Persw dalszych posiadoci, jak Tebriz, Kermanszach i Hamadan. Wojna rozgorzaa wkrtce jeszcze raz i szczcie coraz mniej sprzyjao Turkom, ktrzy cofali si na caej linii, nawet Bagdad zosta przez Persw zagroony. Uratowa go co prawda Topal Osman Pasza, ale stopniowo tracono coraz to nowe terytoria.
Groca wybuchem sytuacja na Bakanach zmusia sutana do zawarcia pokoju (1736), ktry przyznawa Persji okupowane uprzednio przez Turkw sporne prowincje. Turcja tracia wszystkie zdobycze pozyskane w poprzednich wojnach perskich. Pozostay jednak pewne punkty sporne; Nadir Szach by uraony, e Turcja nie uznaje tworzonego przez niego obrzdku religijnego i utrudnia pielgrzymom perskim dostp do Mekki i Medyny. Zajty wojnami w Indiach i Afganistanie Nadir Szach nie mg wpierw powici do uwagi sprawom na zachodniej granicy. Dopiero po zakoczeniu wojen na wschodzie zwrci znw swe siy na zachd; doszo do trzeciej fazy wojen z Turkami (1743). Wojska Nadira Szacha zajy Kerkuk, obiegy Mosul, Kars i Erewan. Turcja potrafia jednak odeprze ataki, ale nie moga ani narzuci swoich da terytorialnych, ani przeforsowa ostatniego Safawidy na tron perski. W interesie nie-przelewania dalej krwi muzumaskiej doszo wic do ostatecznego pokoju w r. 1746 na podstawie granic z czasw Murada III i dopuszczenia perskich pielgrzymw do Kaaby, gdzie mogli bra udzia w modach
11  Historia Turcji
161
jakiegokolwiek obrzdku. Wojny te byy praktycznie ostatnimi wojnami turecko-perskimi. Mimo poniesionych przez Turcj strat antagonizm wobec Persji  podjudzany przez sfery religijne, uwicajcy sprawiedliw wojn z heretyck", szyick Persj  stopniowo wygasa.
BUNT CZERWONYCH TURBANW
Przeprowadzone przez wielkiego wezyra Ibrahima Damada Pasz reformy i pozorna stabilizacja nie znaczyy bynajmniej, e rdo niezadowolenia wygaso, e zapanowa pokj spoeczny. Antagonizmy istniay w dalszym cigu i wybuchay drobnymi ogniskami buntu, a wreszcie w r. 1730 wyraziy si w wielkiej eksplozji noszcej nazw ruchu czerwonych turbanw".
Od r. 1722 trwaa omwiona ju wyej wojna z Persj, w ktrej wojska tureckie po pierwszych zwycistwach poniosy szereg dotkliwych poraek. Wieci o tych porakach wzbudzay ywe niezadowolenie, kierowane gwnie przeciw wezyrowi Ibrahimowi Damadowi Paszy. Zarzucano mu, e sam nie wyrusza na wojn. By to czowiek spokojny i dobroduszny, nie lubicy rozlewu krwi. Gdy do Stambuu dosza wie o utracie Tebrizu, rozlegy si gosy: Tebriz oddano Persom na rozkaz Ibrahima Paszy". Po wyprawie na Persj obiecywano sobie nowe upy, a bezczynno wadz budzia niezadowolenie. Ale sami janczarzy bynajmniej nie rwali si do wyprawy i pod pozorami, e kampania prowadzona jest niedonie, przyczyli si do niezadowolonych. 29 IX 1730 r. zbuntowane korpusy janczarw opanoway At Meydan w Stambule, dotychczasowe miejsce wielkich ludowych zebra i manifestacji. Rewolta kierowana bya przez zwykego janczara, z pochodzenia Albaczyka, handlarza szmatami, ostatnio aziebnego w ani, Bayezida Patron Halila. Obok niego rej wodzili inni, jak handlarz owocami Muslu Bese, Emir Halil z Izmiru i Muskuk, szeregowi janczarzy. Powstacy zdemolowali skady na rynku, rzucili si na wizienie uwalniajc zamknitych i wraz z nimi i innymi ywioami uzbrojonymi w zdobyczn bro ruszyli na paace dygnitarzy.
Na wiadomo o tym Ahmed III powrci ze swej letniej rezydencji do Stambuu i rozpocz pertraktacje z buntownikami, ktrzy stwierdzili, e nie maj do niego pretensji, daj jedynie wydania im ywych doradcw, a wic wezyra, muftiego, kaymakama i kahy. Sutan usiowa wezwa wojska do posuszestwa, zapowiedzia zwikszenie odu tym, ktrzy stan wiernie pod zielon chorgwi Proroka. Wysiki te nie odniosy jednak adnego skutku. Rozgoryczenie byo tak wielkie, e zaledwie znikoma liczba zgosia si na apel sutana, a i ci rozproszyli si
162
Patrona Halil, przywdca powstania ludowego w Stambule, XVIII w. Obraz Yanmoura
wkrtce. Korpusy sipahiw, cebecich i kanonierw, wierne do tej pory sutanowi, przeszy na stron buntownikw. Odmwiy posuszestwa korpusy bostona, levend i marynarze. Sutan prbowa jeszcze rokowa, ale widzc ich nieprzejednane stanowisko i powikszanie si tumu zbuntowanych kaza uwizi i straci dygnitarzy wraz z wezyrem, po czym trupy ich wyrzucono na At Meydan. Tum jednak by dalej niezadowolony, da bowiem uprzednio wydania im owych znienawidzonych dygnitarzy ywych. Rebelianci uwaali si za oszukanych i sytuacja nie zostaa rozadowana. Janczarzy wybrali swoich dygnitarzy, midzy innymi na wezyra rzemielnika siodlarskiego Mehmeda Ag, a byego urzdnika
163
fiskalnego Alego jego zastpc. Do zbuntowanych przyczy si plebs miejski, rozmaici buntownicy, ktrzy brali ju udzia poprzednio w rozruchach ludowych w Izmirze (17271729). Znw tum rzuci si na domy bogaczy i pldrowa je. Niech skierowaa si nie tylko przeciw dygnitarzom, lecz i przeciw sutanowi Ahmedowi III, ktry musia zrzec si tronu.
Nowym sutanem zosta bratanek Ahmeda III (syn Mustafy II) Mah-mud I (17301754). Na pocztku nowy wadca czu zaleno od buntownikw, wezwa do siebie Patron Halila i zaproponowa mu objcie jakiej godnoci, chc go sobie zjedna. Ale Halil nie chcia dla siebie adnych wyrnie, dajc zniesienia nowych podatkw, co te zostao przeprowadzone. Halil zada rwnie spalenia Sadabadu nad Sodkimi Wodami. Sutan nie mg si na to zgodzi, ale rozkaza, aby je rozebrano. Mimo e Halil zasadniczo nie zajmowa adnego stanowiska, by on przez szereg tygodni waciwym dyktatorem. Wraz ze swymi doradcami stworzy rzd, ktry na At Meydanie rozdawa stanowiska i wydawa zarzdzenia. Skonfiskowane wzbogaconym dygnitarzom mienie przykaza rozda midzy inwalidw, dzieci onierzy i potrzebujcych pomocy. Ponadto da zniesienia nadmiernych ciarw ponoszonych przez lud. Zwolennicy rewolucji nosili czerwone turbany. Ale dwr i tym razem potrafi wyzyska sprzecznoci w obozie powstaczym. Jak w r. 1703, tak i teraz przywdcy ludu nie mieli zdecydowanego programu, nie potrafili obroni swych zdobyczy. Intrygi dworskie zdoay unicestwi skutki rewolucji czerwonych turbanw".
Nastroje si uspokajay. Obz na At Meydanie rozwizano, sklepy otwarto, rezygnujcy z oporu janczarzy otrzymali podwyszony od, rodzaj premii z okazji wstpienia na tron nowego sutana. Na pokrycie tego uyto bogactw znalezionych w dworach i paacach byych dygnitarzy. Bogactwa te rozdano rwnie midzy wszystkich onierzy, inwalidw, dzieci onierzy i ich rodziny oraz biedot. Wrd byych janczarw szerzy si zaczy niesnaski, ktre zwolennicy dworu zrcznymi intrygami podsycali. Powstaa partia dca do zgody z sutanem. Mahmud I wykorzysta sytuacj i ogosi manifest (hatt-i serif) nawoujcy do posuszestwa i zakazujcy noszenia czerwonego turbanu, oznaki buntownikw.
Wrd dygnitarzy dworskich powsta plan zlikwidowania spisku. Postanowiono zaprosi na dwr najwybitniejszych spiskowcw i zgadzi ich. Za pierwszym razem projekt nie uda si, poniewa stawili si oni zbyt licznie, i rad odroczono. 25 XI1730 r. zaproszono Patrona Halila. Sutan oznajmi mu mianowanie go beylerbeyem Rumelii i gwnodowodzcym wypraw do Persji. Kiedy Halil opiera si przyjciu tych propo-
164
zycji, rzucono si na niego i zgadzono wraz z jego zwolennikami. Stumienie buntu przeszo bez wstrzsw. Ogoszono amnesti dla janczarw.
Ale ju w r. 1731 wybucha nowa fala niezadowolenia. 26 III 1731 r. janczarzy zgromadzili si ponownie na At Meydanie i rozpoczli rabunek sklepw. Bunt ten nie mia jednak szans powodzenia, brak mu bowiem byo przywdcw. Wadze szybko otoczyy At Meydan i ujy buntownikw. Wielu z nich stracono. Rozpocz si okres ostrych przeladowa, strace i wygna.
Rozruchy z r. 1730 nosiy znamiona ruchu antyfeudalnego. Miay one wiele wsplnych cech z poprzednimi buntami z r. 1703. Nie posiaday zarysowanej wyranie ideologii, zaobserwowa w nich mona byo szereg wewntrznych sprzecznoci. Bezporednie ich motywy s natury ekonomicznej i militarnej, ale obserwujemy objawy fanatyzmu religijnego. Istotn ich pobudk bya utrata podstawy bytu, lecz znamienny by fakt tak licznego udziau w nich elementu plebejskiego i wysuwania si na czoo ludzi z najniszych kategorii spoecznych. Rozruchy 1730 r. znamienne s dla wielu podjtych przez Turkw prb przeprowadzenia reform, gdy starania europeizacyjne narzucane byy przez cieniutk warstw wyszych urzdnikw nie znajdujc adnego posuchu wrd tych, ktrym miay one przynosi korzy: ani u ludu, ktry cierpia coraz gorszy ucisk, ani u mieszczastwa, w wikszoci nietureckiego, nie zainteresowanego w modernizacji pastwa naraonego na naduycia i swawol feudaw, ani nawet u wojska obawiajcego si ograniczenia ich dawnych a przestarzaych przywilejw. Aby reformy trafi mogy na grunt podatny, musiao jeszcze doj do istotnych przeobrae i przeksztace wewntrznych. Tymczasem wci nowe wojny uniemoliwiay prowadzenie jakiejkolwiek konsekwentnej polityki wewntrznej.
NOWE WOJNY Z CESARSTWEM AUSTRIACKIM I ROSJ
Kilkunastoletni okres wzgldnego pokoju zewntrznego i pozornego spokoju wewntrznego okresu tulipanw" zakoczy si nie najlepiej: rewolucja czerwonych turbanw" ujawnia istnienie ostrych konfliktw i sprzecznoci socjalnych, a rwnoczenie znw zarysoway si elementy nowych powika wojennych. Turcja nie moga pozosta wyizolowan wysp pokoju, gdy naokoo jej granic toczyy si wojny. Z jednej strony nie brako w Turcji nieprzejednanych fanatykw wci marzcych o podbojach, pragncych odzyska utracone na rzecz wrogw terytoria, zwolennikw teorii, e mona poprzez, nowe sukcesy wojenne odzyska dawn saw, a zarazem przywrci porzdek wewntrzny. Z drugiej strony s-
165
siedzi Turcji, przekonani o jej saboci, tym atwiej kierowali w stron jej granic swe denia ekspansywne. Na zachodzie chciwym okiem spoglday na posiadoci tureckie zarwno cesarstwo austriackie, jak i Rosja, na wschodzie trwa wci konflikt z Persj, to przycichajc, to znw rozpalajc si nowym pomieniem. Konflikt ten przez prawie 14 lat absorbowa znaczne siy i cho w stolicy nie dawa si odczuwa, stanowi przedmiot troski czynnikw rzdzcych i odciska swe pitno na wydarzeniach i nastrojach wewntrznych. Odwraca on uwag od spraw europejskich, hamujc inicjatyw i obnaajc sabo Turcji. Dlatego te obawiajc si reperkusji spraw perskich na polityk w Europie Turcja zgodzia si na warunki pokoju z Persj pozbawiajce j wszystkich zdobyczy.
Tym wikszy nacisk pooony teraz zosta na sprawy europejskie, gdzie gromadziy si nowe chmury. Od r. 1733 toczya si w Europie nowa wojna, tak zwana wojna o sukcesj polsk, w ktrej Turcja, cho sympatyzujca z Francj, czynnego udziau nie wzia. Co prawda zawizana w obronie wybranego krla Stanisawa Leszczyskiego konfederacja dzi-kowska szukaa znw opieki monej Porty, ale wpywy zwolennikw saskich neutralizoway tu mao zdecydowane prby dzikowian, tym bardziej e Porta nie miaa swego zdania, czy zachodzi przejaw ingerencji rosyjskiej w sprawy polskie, czy nie, a dyplomacja moskiewska wspomagana przez inne potrafia rozproszy tureckie podejrzenia. Przyja Turcja posa konfederacji, ale tolerowaa i wysannika Augusta II, zanim pacyfikacja na zachodzie uczynia spraw Stanisawa Leszczyskiego, a wic i konfederacji dzikowskiej, nieaktualn.
Trway jednak w dalszym cigu konflikty Rosji i podlegych Rosji Kozakw z Tatarami krymskimi. Gdy Rosja przeszkodzia zamiarom Krymu udzielenia poprzez Kaukaz pomocy Turcji w jej konflikcie z Persj, doszo rycho do nowej wojny (1736) rosyjsko-tureckiej, w ktrej wojska rosyjskie weszy w gb Krymu, spustoszyy Bakczyseraj i wkroczyy do Modawii. Gdy prowadzone za porednictwem cesarskim rokowania w Niemirowie na polskim Podolu nie doprowadziy do wyniku, cesarstwo solidaryzujc si z Rosj w myl zawartych uprzednio traktatw wysao swe wojska, ktre wkroczyy do Wooszczyzny i poudniowej, dotd pod panowaniem tureckim pozostajcej, Serbii. Ale zapowiadajca si tak dobrze wojna miaa europejskim sprzymierzecom przynie niejedne zawody. Rozpadajca si rzekomo Turcja okazaa jeszcze opr, ktry zadziwi strategw rosyjskich i austriackich, wsawionych ostatnio w wielu wojnach na europejskich polach bitew. Za Turcj stao ciche, ale efektywne poparcie Francji, staego antagonisty wspczesnych przeciwnikw Turcji. Austriacy ponieli szereg klsk i musieli ewakuowa nie tylko zajte na
166
pocztku wojny w pierwszym zaskoczeniu posiadoci, ale nawet pnocn Serbi z Belgradem. Za porednictwem Francji doszo do pierwszego traktatu belgradzkiego, na ktrego mocy Austria tracia Serbi z Belgradem i Olteni z Krajow. Wojna toczya si jeszcze przez kilka miesicy z Rosj, ktra zaja cay Krym, Modawi i Wooszczyzn, ale te nie potrafia wymusi decydujcych rozstrzygni, a zagroona ponadto na pnocy wojn ze Szwecj, zgodzia si rwnie za porednictwem Francji na rokowania pokojowe. W drugim traktacie belgradzkim z r. 1739 take Rosja uzyskiwaa co prawda Azow i pewne terytoria na stepach ukraiskich (Nowa Serbia"), niepodlego dla Kabardy na Kaukazie, ale Azow nie mg by ufortyfikowany, Taganrog mia rwnie pozosta nie umocniony, ograniczono swobod poruszania si floty rosyjskiej na Morzu Czarnym, Modawia i Wooszczyzna nie zostay wyodrbnione z Turcji. Uznawaa Turcja wprawdzie tytu imperatorski dla carowej Elbiety, ale wychodzia z wojny z prestiem i poczuciem, e z pastwem osmaskim nie jest jeszcze tak le, jak to si pewnym dworom i strategom zdawao.
Po pokoju belgradzkim przez trzydzieci lat staa Turcja z dala od wojen. By to drugi okres lale devri, nie tak moe rozwizy, ale z t sam tendencj europeizacyjn. Europ wstrzsay w tym czasie coraz to nowe konflikty (wojna o sukcesj austriack, wojny lskie, wojna siedmioletnia), w ktrych nie brako prb wcignicia i Turcji do rozgrywki. W oglnej konfiguracji Turcja sympatyzowaa stale z Francj i jej sojusznikami (Szwecj), ale do czynnego udziau nie daa si wcign. Na przeszkodzie staa tu nie tylko powolna machina pastwowa Turcji, podatno wyszych urzdnikw na wpywy postronne, idce czsto w parze z doranymi korzyciami, jak podarki, ale rwnie i ostrono polityczna Porty. W sprawach polskich Turcja nieufnie spogldaa na gwarancje rosyjskie, ozible odnosia si do Sasw, a popieraa antysaskie konfederacje, republikanw spod znaku stronnictwa Potockich i zotych wolnoci szlacheckich. Taka konfiguracja przetrwaa do odwrcenia aliansw" w 1756 r., ktre Port wprawio w kopot w zwizku z dalsz jej pozycj i ustosunkowaniem si do zmienionego ukadu si w Europie.
HANDEL TURCJI Z EUROP W XVIII WIEKU
Lata wzgldnego spokoju wpyny na znaczne oywienie obrotw handlowych Turcji z Europ, co przyczynio si rwnie do oywienia wzajemnych stosunkw politycznych. Od XVI w. pastwa europejskie zaczy wyzyskiwa korzystne przywileje handlowe dla swoich kupcw
767
i swojej eglugi na podstawie tak zwanych kapitulacji. Pierwsza bya Francja, po niej Anglia i Holandia, pniej Austria i Rosja.
Co byo przedmiotem handlu Turcji z Europ, ktry tak silny wpyw wywar na stosunki gospodarcze Wschodu i Europy w okresie Owiecenia i oddziaa rwnie na tak zwan orientalizacj" europejskiego stylu ycia, sztuki, literatury? Wanie w XVIII w. handel ten przechodzi gbokie przeobraenia. Poprzednio pastwa europejskie importoway z Turcji surowce, jak jedwab, wen, bawen, skry, wosk, przyprawy korzenne, potae do wyrobu szka, a take pewne wyroby przemysowe, tkaniny ozdobne, makaty smyrneskie, bro i inne wyroby metalowe ze stali damasceskiej, przedmioty inkrustowane itd. Do Turcji przywoono za ptna, mied, srebro. W XVIII w. struktura tego handlu ulega zacza gruntownemu przeksztaceniu: stopniowo, wobec wzrostu manufaktur w Europie i tanioci ich produktw, wywz produktw przemysowych z Turcji maleje, ronie natomiast import ich z krajw europejskich do Turcji. Tak wic do Turcji trafiay teraz towary przemysowe, na przykad tkaniny, produkty manufaktur europejskich, oparte na surowcu wywiezionym uprzednio z teje Turcji. To samo dotyczy wyrobw metalowych, szklanych, papieru, ktry poprzednio ze Wschodu dotar do Europy, a obecnie figurowa jako wana pozycja importu z Europy do Turcji. Tym sposobem Turcja powoli zdana zostaa prawie wycznie na wywz surowcw  jeli nie liczy drobnego wywozu towarw ozdobnych, galanteryjnych  co powodowao stopniowe uzalenienie si gospodarcze od Europy.
Zasadnicz przyczyn tego stanu rzeczy by nierwnomierny rozwj gospodarczy Turcji i krajw europejskich. W Europie szybki rozwj manufaktury doprowadzi do rozkwitu produkcj i podnis wysoko jej poziom techniczny. W Turcji stosunki produkcyjne nie ulegay wikszym zmianom ze wzgldu na naturalno-patriarchalny charakter gospodarki chopskiej, niski poziom spoecznego podziau pracy, powizanie rolnictwa z chaupnictwem, ogromn rent naturaln, pochaniajc nie tylko cay prawie produkt dodatkowy, ale czasem rwnie i cz produktu niezbdnego, wreszcie prymitywn technik. Std niemono szybkiego rozwoju gospodarki towarowej i przejcia do wyszych form produkcji. redniowieczna organizacja cechw hamowaa inicjatyw rzemielnikw, narzucaa swe ceny, monopolizowaa cay handel w danym zakresie, co utrudniao rozwj stosunkw handlowych z zagranic.
Dowiadczy tego midzy innymi prbujcy znale drogi do zbytu polskiego zboa w portach Morza rdziemnego szlachcic polski Walerian Dzieduszycki; gdy w r. 1785 spawia spore adunki pszenicy Dnie-
strem do Akermanu i przeadowawszy je na okrty tureckie zjawi si w porcie stambulskim, okazao si, e dalej ich wie nie moe, istnieje bowiem monopol zboowy cechu stambulskich piekarzy i przymus zbytu j kady adunek zboa pojawiajcy si w Stambule podlega wykupowi po wyjtkowo niekorzystnej cenie. Tylko okrty pod bander rosyjsk czy cesarsk (austriack) mogy przewozi towary przez Bosfor27.
Czynnikiem hamujcym waciwy rozwj normalnych transakcji kupieckich z obcymi krajami bya rwnie ingerencja wadz administracyjnych, co stwarzao atmosfer niepewnoci i braku koniecznego dla handlu bezpieczestwa. Zakosztowa tego wysany przez ksicia Adama Czarto-ryskiego w r. 1783 dla zakupu koni Jerzy Soroka: zakupione w Stambule konie zostay skonfiskowane za zwrotem kosztw pod pretekstem obawy, e mog by przeznaczone dla armii rosyjskiej. Tylko kilka pozwolono mu ze sob zabra 2S. Ograniczenia te nie dziaay w stosunku do mocarstw, od ktrych Turcja bya zalena.
Turcja stajc si atwym rynkiem zbytu i rdem tanich surowcw popadaa w zaleno od kapitaw europejskich. Umowy dwustronne, tak zwane kapitulacje, powoli staway si umowami uzaleniajcymi ycie gospodarcze Turcji od Europy, ustanawiajcymi dla handlu mocarstw europejskich status uprzywilejowany, a dla poddanych europejskich tych pastw wyraony w wyczeniu spod sdownictwa europejskiego, we wasnych kantorach pocztowych (tak zwane pniej poczty Levant"). W lad za tym postpuje coraz wiksze uzalenienie polityczne Turcji od Europy.
Sytuacj t wyzyskaa przede wszystkim Francja, dobrze widziana w Turcji szczeglnie po skutecznym i korzystnym dla sutana porednictwie w ukadach belgradzkich. W r. 1740 ambasador Francji markiz Vil-leneuve przeprowadzi nowy ukad handlowy z Turcj, bdcy form dawnych kapitulacji z czasw Sulejmana i Franciszka I, ale z nowymi warunkami.
DALSZY POSTP EUROPEIZACJI
Wzrost obrotw handlowych z Europ wpywa na zacienienie z ni stosunkw na wszystkich innych polach; nie mogo to nie wpyn na
27 J. Reychman, ycie polskie w Stambule w XVIII wieku, Warszawa 1959, s. 188  189; o monopolu handlu zboem L. Gecer, Osmanli imparatorlugu dahilinde hububat ticaretinin tabi oldugu kayitlar, Istanbul Universitesi Iktisat Fakultesi Mec-muasi", 1951  1952, nr 14; Alexandrescu Dersca, A propos d'un firman du sultan Mustafa III, Balcania", t. VII, z. 2, 1944.
28 Reychman, ycie polskie w Stambule, s. 192193.	_
168
169
dalsze starania o przeniesienie na teren Turcji szeregu zdobyczy cywilizacji europejskiej.
W tureckich koach rzdowych coraz wicej byo wiatych zwolennikw reform, pod ktrym to pojciem rozumiano jednak tylko do pytko pojmowane przejcie pewnych wzorw europejskich. Bya to tak zwana grupa efendich". Nie brak byo jednak rzeczywistych stara o dobro poddanych i polepszenie ich warunkw. I tak sutan Mahmud I widzc sabe zaopatrzenie Stambuu w dobr wod kaza w lasach na pnoc od Stambuu wybudowa wielkie zbiorniki rdlanej wody, z ktrych nastpnie rozprowadzano j do licznych studni i fontann. Ten sposb zaopatrzenia w dobr wod wzbudzi po przeszo stu latach sowa najwyszego uznania u niezbyt poza tym yczliwego dla systemu sutaskiego geografa rosyjskiego Czichaczewa, ktry wskaza, e tam, gdzie cesarze bizantyjscy dbali tylko o zaopatrzenie w wod swych paacw i dzielnic monych, sutanowie rozcignli system zaopatrzenia w wod rdlan na wszystkie dzielnice, nawet te najubosze, dla ludzi wszystkich stanw.
W dalszym cigu innowacje dotyczyy przede wszystkim spraw wojskowych. W tym czasie na terenie Turcji zjawi si francuski oficer, jeden z XVIII-wiecznych owcw przygd, hr. Bonneval, ktry po subie u krla Francji, a nastpnie u cesarza, zaofiarowa swe usugi sutanowi. Sutan chtnie te usugi przyj, a hr. Bonneval, aby lepiej si z obowizkw wywiza, przyj islam przybierajc imi Ahmed Pasza. Zreorganizowa on korpus bombardierw (sam otrzyma tytu humbaraci, bombardier). Mia on wielkie zasugi dla wyksztacenia nowego korpusu wojskowej inynierii i artylerii. Za Mahmuda I stworzono po raz pierwszy w Turcji szko inynierw wojskowych, Miihendishane-i Bahri-i Hiimayun, potocznie zwan Miihendishane.
Za krtkiego panowania Osmana III (17541757) nie doszo do wprowadzenia adnych innowacji, monarcha ten by czowiekiem konserwatywnym o ograniczonym horyzoncie. Pewne denia europeizacyjne ujawniy si znw za Mustafy III (17571774). Na sub osmask wstpi wtedy Franciszek baron de Toth, syn wgierskiego emigranta Totha, francuski inynier, ktry zreorganizowa korpus armatnikw i odlewni dzia, a w rejonie Dardaneli przebudowa dawne umocnienia, tworzc tam nowoczesny system fortyfikacyjny. Toth  autor doskonaej ksiki o Turkach i Tatarach  wykada w wyej wspomnianej szkole inynierskiej. W tych latach sutan Mustafa zaoy drug z kolei uczelni wojskow, szko inynierii wojskowej, Miihendishane-i Bahri-i Hiimayun, zwan potocznie Deniz Miihendishanesi (obecnie Deniz Koleji). Obie
770
uczelnie pooyy due zasugi na polu ksztacenia pierwszych tureckich kadr inynierw wojskowych.
Zacienienie stosunkw kulturalnych Turcji zjjurop nie byo bynajmniej zjawiskiem jednostronnym. Europa zacza wwczas bliej interesowa si Turcj: posyano stypendystw, tak zwanych jeunes de langues", dla nauki jzykw wschodnich, w stolicach Europy tworzono uczelnie dla tej nauki, jak synna Akademia Orientalna w Wiedniu (1754). Prd orientalizmu, tak silny w epoce Owiecenia, obi sobie drog i prowadzi do zagodzenia surowych sdw o Turcji, poprzednio ksztatowanych pod wpywem pogldw religijnych. Obecnie nie brako na Zachodzie gosw wysoko stawiajcych tureckie pojcie sprawiedliwoci, przeciwstawiajcych tureck tolerancj religijnemu ekskluzywizmowi europejskiemu, cenicych tureckie pojcie legalizmu. Dawny obraz Turcji fanatycznej, barbarzyskiej ustpowa miejsca nowemu, pod wpywem Owiecenia ksztatowanemu, obrazowi Turcji egzotycznej, baniowej, interesujcej dla filozofw encyklopedyzmu.
Trzeba powiedzie, e energiczna rka wczesnych rzdcw imperium doprowadzia do uporzdkowania wielu spraw, zapewnienia bezpieczestwa, poskromienia fanatyzmu, aczkolwiek jeszcze raz zdarzyo si, e roz-fanatyzowany tum rozszarpa internuncjusza austriackiego, ktry nieostronie wyszed na balkon swej rezydencji. Ale to by sporadyczny ju wypadek; cudzoziemcy czuli si w Turcji coraz bezpieczniej. Jak kiedy uwaano Turcj za opok despotyzmu, tak teraz osabienie wadzy centralnej uznano za atrybut monarchii racjonalnej. Ambasador Francji hr. Choi-seul-Gouffier pisa w r. 1784 sowa, ktre s przeciwiestwem tego, co przed 300 laty zaobserwowa Machiavelli: Tu nie jest tak, jak we Francji, gdzie tylko krl jest panem decyzji. W Turcji natomiast, aby mc co wskra, naley pozyska sobie ulemw biegych w prawie i tych, ktrzy aktualnie zajmowali stanowisko komendanta lub zajmowali je w przeszoci"29. Wysoko ceniono muzumaskie powaanie prawa, skonno do postpowania legalnego. Da temu wyraz w osiemdziesitych latach XVIII w. wysany do Turcji agent polski Kajetan Chrzanowski piszc, e urzdy tureckie cile przestrzegay stosowania si do precedensw majc w swoich archiwach wszystkich aktw autentyczne dowody" 30.
29 Bombaci, op. cit.
30
Bombaci, op. cit.
Wiadomoci o pastwie tureckim, Warszawa 1797, s. 105.
171
WOJNA POLSKA" Z ROSJ 1769-1774 I TRAKTAT W KOgOK KAYNARCI
Za panowania Osmana III i Mustafy III poza opisanymi wyej zatargami z Persj, zakoczonymi nowym traktatem w 1746 r., a nastpnie prb wcignicia Turcji do wojny przeciw Rosji w okresie wojny siedmioletniej, podjt przez krla Prus Fryderyka II, prb zreszt bezskuteczn, w polityce zagranicznej Turcji nie zaszy w tym okresie adne godne uwagi wydarzenia. Ale to usiowanie do zblienia prusko-tureckiego zasuguje na pami: to pocztek powiza turecko-niemieckich, ktre zacienia si bd na polu handlowym, kulturalnym i politycznym a do sojuszu wojennego w 1914 r.
Odwrcenie aliansw (1756) spowodowao w orientacji polityki zagranicznej pewne kopoty: tradycyjny sojusznik Francja znalaz si nagle po jednej stronie z wrogami Turcji  Rosj i Austri; co miaa robi Turcja? Kopoty te odbiy si i na stosunku do spraw polskich, wszak Saksonia, stanowica oparcie dla protegowanych przez Port republikan-tw", znalaza si w obozie austriacko-rosyjskini przeciw Francji. Polscy turkofile byli w rozterce, a nika ich orientacja polityczna sprzyjaa dezorientacji i rozsypce.
Rycho zreszt skutki odwrcenia aliansw zatary si i sprawy prawie zupenie wrciy na dawne tory. Turcja szukaa wwczas kontaktw ze Szwecj, z ktr uprzednio stosunki nie wychodziy poza dugotrwae rozliczania si za koszty utrzymania Karola XII na terytorium imperium osmaskiego. Tak jak wobec Turcji w deniu do dalszych zaborw kosztem jej terytorium w Europie, tak samo solidarne okazay si pastwa absolutne Europy Wschodniej w stosunku do spraw polskich. Gdy po zgonie Augusta III Rosja w porozumieniu z Prusami i pastwem Habsburgw narzucia Polsce nowego krla, ktrym by Stanisaw August, Porta energicznie zaprotestowaa przeciw ingerencji, wkroczeniu wojsk rosyjskich i naruszeniu wolnej elekcji i swobd polskich. Dugo nie uznawaa te nowego krla, odmwia wpuszczenia jego wysannika, a gdy opierajcy si dyktatowi Rosji przywdcy magnaccy zbiegli na jej terytorium, udzielia im schronienia i opieki.
Sprawy polskie stay si rycho kluczem stosunkw turecko-rosyj-skich, ju i tak do zadranionych od wstpienia na tron Katarzyny II, ktra zapragna realizowa odwieczne marzenie carw rosyjskich o usuniciu Turkw z Bizancjum, stworzeniu tam dla carw nowego Rzymu". Pord ludw prawosawnych na Pwyspie Bakaskim dziaa zaczli jej agenci, obiecujcy pomoc potnej pnocnej protektorki prawosa-
172
Koronacja sutana Abdulhamida I. Miniatura
wia, Grekw i Sowian. Sprawy polskie, cice na stosunkach turecko--rosyjskich od bezkrlewia polskiego 17631764, doprowadziy wkrtce do nowego konfliktu.
Niedojrzaa w okresie wojny siedmioletniej koncepcja nowej wojny z Rosj zrealizowana zostaa za Mustafy III w warunkach znacznie gorszej konfiguracji midzynarodowej, przy izolacji Turcji, ponownie, ale  w nowej konfiguracji  do sabo popieranej przez Francj. Pretekstem
173
byy tu sprawy polskie, std nazwa wojna polska" (Leh muharebesi), ktr przybraa ta wojna w historiografii tureckiej. Przeciw nowej ingerencji i wkroczeniu wojsk rosyjskich zawizaa si w Polsce konfederacja barska, a gdy pierwsze jej porywy na Podolu zostay rozbite, Turcja wzia w obron konfederatw, ktrzy zbiegli na jej terytorium, wezwali jej pomocy31 i bysnli przed ni miraem zwrotu Kamieca czy te stworzenia jakiego podolskiego pastewka buforowego pod protekcj Turcji. Oburzona na ponown ingerencj rosyjsk i wkroczenie nowych kontyngentw rosyjskich, Turcja skorzystaa z pogwacenia jej granicy w rejonie Baty przez cigajce konfederatw wojska rosyjskie, aby wystpi zbrojnie (1766). Wojna cigna si szereg lat; wojskom rosyjskim przyniosa wiele sukcesw i zawodw. Turcy, idcy nieraz w rozsypk, wpadajcy w panik, czasem dawali pozna swe wartoci militarne. Wojska rosyjskie, pokonujc stopniowo opr, wkroczyy w trzech kolumnach na terytorium Turcji, zdobyy twierdz chocimsk, zajy Ksistwa Naddunajskie i znalazy si na terenie Bugarii. Flota turecka rozbita zostaa pod Ces,me przez flot rosyjsk, ktra  przy pomocy angielskiej  po raz pierwszy przepyna Gibraltar i znalaza si na Morzu rdziemnym. Na Peloponezie wybucho powstanie Grekw wspomaganych pocztkowo przez Rosj, flota rosyjska zapdzia si nawet a po wybrzea Syrii, wspomagajc tamtejszych feudaw buntujcych si przeciw sutanowi.
Francja poza podsycaniem nastrojw wojennych Porty (ambasador francuski zwany by suflerem Mustafy")  drobn pomoc techniczn nie udzielia jej wikszego poparcia, a ze skconej i zdemoralizowanej masy rozbitkw barskich nie miaa Turcja wielkiej pociechy. Ale sukcesy Rosji na Bakanach nie byy na rk innym konkurentom do schedy po chorym czowieku Europy" (tak zwano w nowszych czasach upadajc Turcj). Moga sobie Austria powetowa zdobycze rosyjskie aneksjami przy swoich granicach, ale c Prusy, ktre nic by na Turcji nie zyskay, bo z ni nie graniczyy? Akurat wyniky wtedy komplikacje dookoa sprawy polskiej i pojawiy si pierwsze zwiastuny myli rozbiorczej. Czy wic zamiast rozbiera Turcj nie podzieli si po prostu Polsk? Tak wic rozbiory Polski uratoway Port od gorszego losu. W traktacie w Kii-ciik Kaynarci (1774) ju za panowania Abdulhamida I (17741789) Turcja ustpia Rosji ziemie midzy Dnieprem a Donem z dostpem do Morza Czarnego, gdzie powsta potem port Cherso, i twierdz Kinburo
31 Pierwsz petycj konfederatw mia dorczy sutanowi podczas selamliku wysany do Stambuu ormiaski proboszcz ze waca Hankiewicz, zwany w rdach tureckich Yakub", zob. S. Tansel, 1768 seferi hakkmda bir araftirma, Belleten", 1950.
174
przy ujciu Dniepru, cz terytoriw tatarskich z twierdz Kercz i Yeni-kale. Rosja uzyskiwaa prawo utrzymywania pod wasn bander floty na Morzu Czarnym, prawo do opieki nad prawosawnymi pozostajcymi pod panowaniem sutana, do utrzymywania staego przedstawicielstwa dyplomatycznego w Stambule i zakadania konsulatw na terenach imperium osmaskiego. Rosyjscy ptnicy mieli mie wolny przejazd do miejsc witych w Palestynie. Krym i Kabarda uzyskiway niepodlego, Turcja zastrzega sobie tylko prawo do opieki religijnej sutana, jako kalifa, nad muzumanami na cedowanych obszarach.
Traktat w Kiiuk Kaynarci oznacza koniec koncepcji traktowania Morza Czarnego jako wewntrznych wd tureckich. Rosja wkroczya w prawa mocarstwa przybrzenego, co byo pocztkiem istnienia zagadnienia wolnoci eglugi na Morzu Czarnym, a nastpnie kwestii swobodnego przepywu przez Cieniny (BosforDardanele). Opieka nad prawosawnymi otworzya z kolei now kart w dziejach dywersji antytureckiej wrd Sowian bakaskich, Rumunw i Grekw w XIX w.
Wkrtce potem Austria pragnc utrzyma rwnowag wobec zdobyczy rosyjskich zaanektowaa porednio podleg Turcji cz Modawii, tak zwan pniej Bukowin.
Traktat w Kii9uk Kaynarci oznacza due ustpstwa Turcji, lecz byyby one jeszcze wiksze, gdyby w tym czasie nie istniaa sprawa rozbiorw Polski. Rosja bowiem miaa poprzednio znacznie wiksze na Bakany apetyty, pragna przyczy Ksistwa Naddunajskie, sigaa po ziemie bugarskie, greckie (projekt grecki" Katarzyny II). Z tego wszystkiego musiaa chwilowo zrezygnowa. Traktat w Ku?uk Kaynarci bowiem zobowizywa Rosj do ewakuacji wszystkich zajtych terenw Besarabii, Dobrudy, Modawii, Wooszczyzny i Bugarii wraz z tamtejszymi twierdzami.
Powizanie losw Turcji i Polski w tym okresie rozpoczyna now er przyjaznych stosunkw obu krajw: w tradycji tureckiej i polskiej obraz Turcji przygarniajcej rozbitkw barskich przesoni poprzednie obrazy krwawych walk i zmaga, Chocimia i Wiednia.
Traktat w Kiiciik Kaynarci by nowym ciosem dla prestiu Turcji, elementem przeomowym, uwiadamiajcym opinii tureckiej, e le si dzieje w pastwie padyszacha. Wprawdzie ju postanowienia w Karo-wicach byy wielkim zawodem dla polityki tureckiej, cho nie zawieray tak naruszajcych ambicj Turkw klauzul. Traktowano je jeszcze jako etap przejciowy: wszak przyszed potem rozejm nad Prutem i upoko-. renie si Rosji, uratowanej dziki ulegoci wezyra Mehmeda Baltaci wzgldem wdzikw Katarzyny I. Nowe straty przynis co prawda Po-
775

%T^
obszary utracone w r. 1718
obszary utracone w r. 1718, a odzyskane w r. 1739
obszary uzyskane w r. 1711, a utracone w r. 1739
obszary utracone w r. 1774 obszary utracone w r. 1792 granice pastwa osmaskiego po r. 1699
O
100     200 km
6. Straty terytorialne pastwa osmaskiego na terenie europejskim w XVIII w.
i-l    N S  P O-i     y S    L3 cn   . r-   * ' o  o co    3-* g | EM	jtkw feudalnych czy chopsk pod bezporedni administrac	W cigu XVIII w. obserwu imperium osmaskim tworze	przez feudaw nowych rde pw wojennych.	wao naduycia, zatrzymywa* centralnego, ale dlatego, e	5 ,3  w P  g* er 'S 3. S' n   n' L3 e ,P O   *s' o. g-1^ g^ 1    > 1 g-	w oywieniu ducha militarne ci przyczyny rozkadu past	g  - i  ^ < f < li ^s ^-^ s J- 2. o   ^ NI     *-L U     CT> 3.   N	o  td ^   o 1 s-o bc*  2 ^    L0* O     N-O 53 S. m   N. CL  K P   " CTQ    rt.  o	poprzednim i ktre prowadzi! rozkadu. Tureccy pisarze po!	W cigu XVIII w. w stru: sprzecznoci klasowe, ktre	PRZEMIANY W SYTUACJI WE W XVIII WIEKU
<N fD		n'  n,'	v	o- w	< ' V!	S era	m   o		r+   *^	o. er	&
siedlecw. Niemniej II w.  nie mona	S'^ P    h-y s> 2; CO      P 3 f? p  O1  3 II r*    t> O     >  S" ^O    co	:my w dziedzinie stru folwarkw powstay	CL | O CL C CL p" N 1 *? KS. rn*	dopyw pienidzy z yo wyrazem wzmo<	M     i* *~ 1  n r--     ^ C D-  O a. K P    *T3 z ^ % % O    N "S 5	o dziercych ziemie a osmaskiego byy c	rganizuj gospodark we wzmocnieniu \\	B- L  p era "" 3  S' |1	li vi^'    O .             ?f s-* * 3  8 co    l-L H   - 8-s *>	:urze spoecznej Turc bserwowalimy ju r	'NTRZNEJ TURCJI
ft-e8    1 0 -. ** <j     r--S. o cn ^g: 1-8 f 9-	u tworzono folwarki anw lennych. Osa-	o   2. & C N   Q *. 3 rft   tr-B1^-<<-    <! 0    < 1=* o 3^ f 3	;nia dochodw z u-	dzieraw do skarbu onego poszukiwania	HH   Q^ 3 ^ o |   g. 5 i TJ        o   o If o  3 i    i	feudaw. A prze-) wiele gbsze.	roln, ale drog do 'adzy wykonawczej,	P ti ii co    3 O    O '5	s! B | B. *  CL 8 o 5'i: W   " c7 S L<	ji narastay cigle te ozwinite w okresie	
i gospodarczych.	w ukadzie wewntrznych :	o "i* o p CL O 3 P <JQ P O co N B p"	a wiadomo upadku tak	dzielcych si ziemiami Po:	co* N P OQ CL 5 3_ i n	nie gorsze, a ingerencja R	sobie niewtpliwie spraw,	takiej izolacji i opuszczeni*	S* S" p S $	nie penetrowaa tak swob	arewac, ale powetowa je gradu i Krajowej. Obecnie rosyjskie nie doszy tak d
	t/3 L*** N	3	S-er	Et		0 3:	* ^	* H	g	o CL 3 ct'	    M      C g g  * ^   S   P"
	1 3	1 3	o p CL p"	z era' CL	o 1 o	1	P | *;	I O o	S' 3 S'	o* CL	^ a <  su o* w       ,P- a <
	P'	co		?L"		5j	T3			^	CT.P.   P
	P	N o"	o	N-	"w		O K*	1		0	 o   1
	3_		3'	LL	c'	o	S.	P	co r-f	R	p a E h**    Co     jT^
	^ co f-f-O	o	v c g; o'	1 3 5'	Cfl S 1	3 f	0"	r-K 5". cn 3	P J*** B	P oo> H O CL	W    N p   ct era H! *      H
	co n	<$	N		S	a	r--	t	n	N S'	H.  1
	??	N	|.	^		H	O		*<	3	era   fj   p'
	P	T3		P	o	c	^<	o'	3	g	^* ^   ^
		HI									
	S-co t3 	O ff p	r* 3 CO	o o	1	L. t _ . n> co K	O  3^	s. P C	S' O CL o	8 0 N	S2 " 3L 2. 3. g.
	f 1	leniami	g|	zywista,	o 1 *	o N O >-t ?	-ZOBUZ 3	zdawali	N 1 O	W a. co	J P  s- 3 w B*!?-
rwnywa do folwarkw w Europie Wschodniej: nie posugiwano si bowiem w Turcji prac paszczynian chopw z zewntrz, ktrzy w zasadzie pozostawali formalnie wolni; w caoci gospodarki rolnej imperium osmaskiego byo to zjawisko marginesowe, nie decydowao o charakterze tej gospodarki.
W XVIII w. wytworzya si nowa kategoria ludnoci, tak zwani aja-nowie (tur. ayari), skadajca si z wacicieli ziemskich. Tej nowej arystokracji ziemiaskiej wyznaczono z czasem sprawowanie funkcji administracyjnych. Pniej jej czonkowie wybierani byli przez og ludnoci przedstawicielami mieszkacw, gwnie miast, penili obowizki naczelnikw okrgw. Wytworzyli stopniowo pojawiajc si w yciu spoeczno-poli-tycznym now, uznan nastpnie przez wadze centralne warstw feudaln, ktrej znaczenie wzronie na pocztku XIX w.
Wobec warstw niszych chopw stosowano ten sam ucisk, moe nawet wzmoony przez wymagania fiskalne feudaw. Okres bowiem wikszego spokoju w XVIII w. sprzyja rozwojowi nowych form wewntrznej wymiany towarowej i wytwarzania si zalkw rynku wewntrznego. Formy eksploatacji fiskalnej wsi i miasta przez feudaw, dzierawcw timarw czy ziametw, a potem ajanw pocigay za sob koncentracj kapitaw. Wszystko to powodowao wytwarzanie si kapitau o charakterze handlowo-lichwiarskim. Burzy on co prawda star struktur spoeczn Turcji, ale przyczynia si do tworzenia nowej, czego widocznym objawem by stan gospodarki wiejskiej. Chop w dalszym cigu obarczany by podatkami i tak jak poprzednio czsto zbiega, co powodowao nowy wzrost areau ugorw i nieuytkw.
DALSZY ROZKAD MACHINY ADMINISTRACYJNEJ PASTWA: BUNTY MONOWADCW I DEREBEJW
Rwnolegle z narastaniem sprzecznoci klasowych na wsi nastpowao dalsze zaostrzanie si wewntrznych antagonizmw w onie osmaskiej klasy panujcej. Oba zjawiska, jak i w okresach poprzednich, splatay si czasem ze sob, przy czym chopstwo, ktre od zbiegostwa przechodzio do form czynnego oporu wobec wadzy, wspomagao nieraz  nie zawsze w swoim interesie i nie zawsze wyczuwajc, gdzie ley suszno, ktra im przynie moe polepszenie losu  poszczeglnych feudaw, a pniej przechodzio do wasnych form walki, w XVIII w. ju bardziej wiadomych, zorganizowanych i zradykalizowanych.
W tym okresie bunty wielkorzdcw, prowincjonalnych baszw czy gubernatorw ogarny cay niemal kraj. Jedynie prowincje Karaman
178
i Anatolia w Azji Mniejszej byy rzdzone przez gubernatorw wyznaczonych ze Stambuu.
Silne prdy separatystyczne ujawniy si w krajach arabskich. W r. 1769 Ali Bey usun mianowanego przez sutana pasz Egiptu, sam obj wadz, rozpocz podbj Syrii i ssiednich rejonw Pwyspu Arabskiego. Jego zi i zastpca podbi Mekk, ale zdradzi Alego i uzyska poparcie Porty, zrcznie wyzyskujc te wewntrzne konflikty. Ali Bey zbieg do
Wielki wezyr. Miniatura
Zahira do Akki, uzyska tu pomoc rosyjsk, ale zgin w r. 1773. Zahir w r. 1750 sam doszed do wadzy w Akce, ustanowi tam silne rzdy zabezpieczajce porzdek w kraju. Sprzymierzy si z Ali Beyem, przy pomocy Rosjan zaj w r. 1772 Sydon. Turcy oparli si jednak na emirze Libanu z rodu Sihabitw i na gubernatorze Damaszku (1775). Obaj sprzymierzecy oblegali wojska Zahira, ktry zgin. W walce przeciw Zahirowi wyrni si Ahmed Cezzar rodem z Boni, ktry za zasugi otrzyma
779
pa$ahk Sydonu, ale i on z kolei rozcign sw wadz na pnoc a do Libanu i na poudnie do Palestyny, po Zahirze otrzyma potem paszostwo w Akce. Obwarowa on na nowo twierdz, utworzy silne strae, a nawet wasn flot. W Damaszku w poowie XVIII w. by gubernatorem Ismail al-Azm, pasza z potnego rodu Azm. W r. 1780 godno gubernatora Damaszku otrzyma Cezzar, stajc si wielkorzdc caej Syrii; dzielnie stawi tam czoo Napoleonowi. Bunty szerzyy si i na terenie Iraku. Okoo 1701 r. w pobliu Basry powsta szerif Maani ze szczepu Mun-tafik, ktry zebra pniej rnych zbiegw i opanowa Basr, nim zosta pokonany przez sutana.
Inny orodek ruchu by midzy Tygrysem i Eufratem. Koczownicy turkmescy rabowali karawany. Zostali oni przesiedleni do Anatolii.
W Bagdadzie dziaa Mameluk, zbuntowany pasza Abu Lajla Sulaj-man (1747). W Arabii zacz szerzy si ruch wahhabitw, zainicjowany przez Muhammada ibn al-Wahhaba i jego zicia, zaoyciela dynastii saudyjskiej, Muhammada ibn Sauda (zm. 1765). Ruch ten obj rodkowo--pnocn cz Pwyspu Arabskiego, sigajc a do tureckich rejonw Iraku, Syrii i Hidazu.
Na terenie Anatolii wytworzya si w tym czasie zupenie nowa kategoria monowadztwa. Byli to tak zwani derebejowie (tur. derebey), panowie dolin, wielcy waciciele ziemscy, cieszcy si nieraz wzgldami lokalnej ludnoci. Poczynajc od XVIII w. tworzyli oni wasne ksistwa" autonomiczne. Powstaway z nich cae potne dynastie, jak Karaosma-noglu w pobliu Izmiru, Lapanoglu koo Ankary. Sutanowie wyzyskiwali ambicje jednych przeciw drugim. Jeszcze w r. 1794 jeden z rodu Kara-osmanoglu pobi zbuntowanego feudaa Ahmeda Acemoglu.
Tak jak w Anatolii derebejowie, tak na Bakanach rdem kopotw dla wadzy centralnej stawaa si potniejca stale opozycja miejscowych ajanw,
W pierwszej poowie tego wieku wybuchay bunty janczarw i innych wojsk najemnych, bdce w zasadzie kontynuacj podobnych zjawisk z okresu poprzedniego. Ale w XVIII w. przybieraj one groniejszy i bardziej zoony charakter. Potrafi wstrzsn ca struktur pastwa, tworz wasne formy wadzy, zalki ideologii. O dwch wielkich przewrotach z pocztku XVIII w., z r. 1703 i 1730 (rewolucja czerwonych turbanw"), mwilimy ju wyej; ich znaczenie wybiegao znacznie poza przejciowy bunt czy przewrt paacowy. Ruchy te odbiy si echem w caym kraju. W 1726 r. janczarzy w Erewaniu zbuntowali si przeciw seras-kerowi Ahmedowi Paszy. W tym czasie w Susigirk w Anatolii zbuntowani onierze z formacji levend i segban napadli na dowdc wojsk w Karasu
180
Deliego Omera Pasz. U schyku XVIII w. rozwizane oddziay wojskowe stworzyy zbrojne bandy, tak zwane kyrdaly, ktre upiy na terenie Bugarii.
RADYKALIZACJA RUCHW PLEBEJSKICH
Zarwno w miecie, jak i na wsi lud korzysta z rozruchw, aby wystpi ze swymi deniami. Lud stambulski, ktry w 1703 i 1730 r. szed razem z janczarami, pobudzony do walki potrafi i pniej wyj na ulic. Gdy godowa sytuacja w stolicy staa si rozpaczliwa, w r. 1757 doszo do nowych zaj. W Izmirze w latach 1728-1729 wybucho powstanie
Pisarz siedzcy na sofie. Miniatura
plebsu miejskiego. W r. 1767 w Karsie tum napad na pasz i ukamienowa go. Dla stumienia rozruchw musiano sprowadzi wojska a z Vanu. W Aydmie rozgoryczony tum napad na poborc podatkw i zabi go.
Na terenach wiejskich organizoway si coraz liczniejsze i agresyw-niejsze oddziay powstacze. W 1702 r. wojsko sutaskie staro si z oddziaami powstaczymi w okolicach Aydmu, Denizli, Sivasu, Karamanu i Aksarayu. W 1739 r. Sanbeyoglu zdoa w okolicy Aydmu zgromadzi okoo 15000 ludzi i stawi opr wojskom sutaskim, zagraajc nawet Izmirowi. Kwito rozbjnictwo i kult szlachetnych rozbjnikw, jak wspomnianego wyej Koroglu.
181
Analizujc te ruchy odnajdujemy  przy ich caej radykalizacji  dalszy cig tych samych sprzecznoci wewntrznych, ktre widzielimy ju w okresie poprzednim. Fanatyzm religijny kierowa czsto masy w kierunku sprzecznym z ich rzeczywistymi interesami. Wspomnielimy ju wyej, e dziaania tych bezsprzecznie plebejskich ruchw czsto byy niewiadomie skierowane w sprawie nie zawsze susznej. Sprzyja temu rwnie egalitarny system imperium bez staych podziaw kastowych. Jak wiemy, w dawnym pastwie tureckim droga do awansu nie bya dla prostych ludzi trudna i nieraz wyzwoleni niewolnicy, chopi dochodzili do wysokich stanowisk. Ci wychowankowie dworscy odgrywali czsto konserwatywn rol antyplebejsk, jak w Kabakulak, ktry pomg przy stumieniu powstania ludowego w Stambule w 1730 r. By on synem prostego chopa z Karahisaru. Sam Pazvandoglu, zbuntowany pasza wi-dyski z koca XVIII w., by te prostym, niepimiennym chopem. Ci ludzie potrafili nieraz przecign na sw stron cz nieuwiadomionych mas ludowych. Ponadto dziaa tu te mit dobrego pana", ktry mia popiera interesy ludu w walce z uciskiem stosowanym przez wadz centraln.
Na terenach bakaskich ruchy ludowe w XVIII w. przeksztacay si ju w ruchy narodowe, pierwotnie jeszcze wystpujce pod hasem opozycji religijnej, walki wspieranych coraz bardziej przez Rosj ludw prawosawnych przeciw islamowi. Na terenie miast, wrd Grekw, Dalmaty-czykw, Ormian, ydw szerzyy si ju hasa Owiecenia, niosce zarodek uwiadomienia narodowego.
Wszystkie te odruchy i bunty wstrzsay feudaln struktur Turcji, ale nie potrafiy jej rozsadzi. Rozwojowi spoecznemu w kierunku bur-uazyjnym przeszkadzao zacofanie spoeczno-ekonomiczne kraju. Na drodze do normalnego rozwoju spoecznego i ekonomicznego stay tu licznie jeszcze si przejawiajce koczownicze formy ycia (Yuriicy, Turkmeni). Zachowyway one struktur rodowo-patriarchaln i przeszkadzay postpowi w podnoszeniu systemu irygacyjnego, bez czego obszary stepowe rodkowej i wschodniej Anatolii nie mogy sta si uprawnymi.
Na caym terytorium imperium osmaskiego nie nastpi podzia pracy midzy rzemiosem a rolnictwem. Miasta byy w rkach satrapw feudaw i nie wytworzyy silnej warstwy buruazyjnej, zmierzajcej ku kapitalistycznemu systemowi. Feudalny despotyzm nie przeobrazi si w silne, scentralizowane pastwo, rzdzca bowiem narodowo, Turcy, bya w tym okresie (XVIII w.) bardziej zacofana ni pozostajcy pod jej jarzmem Grecy czy Sowianie.
182
PRBY REFORM ZA ABDOLHAMIDA I
Klski militarne, zaburzenia wewntrzne znw skieroway uwag k rzdzcych ku projektom reform czy reorganizacji. Chodzio gwnie o reoiganizacj wojska, w niej upatrywano podstaw powrotu do dawnych czasw. Za Abdulhamida I (17741789) realizowa pewne reformy w dziedzinie wojska wielki wezyr Halil Hamid Pasza. Zaoono wwczas szko fortyfikacji. Z Europy sprowadzono wielu inynierw i oficerw artylerii. Ale na kim miay si oprze te reformy? Silnej warstwy mieszczaskiej rdzennie tureckiej prawie nie byo, nieturecka nie bya ju zainteresowana reformami w Turcji, jej aspiracje sigay dalej, bd do dalekiej protektorki Sowian i Grekw z pomocy, bd czerpay z prdw zachodnioeuropejskiego Owiecenia, widzc w nim uniwersalne lekarstwo na bolczki, na hamulce wolnego handlu i produkcji. Inteligencja natomiast bya nieliczna, na domiar wewntrznie podzielona. Cz, wiata i dalekowzroczna, rozumiaa potrzeb pewnych reform, ale obok byo wielu wpywowych konserwatywnych ulemw, ktrzy wanie wszystko zo widzieli w tych nikych reorganizacyjnych prbach. Chwilowo oni zwyciyli, uzyskali poparcie rozfanatyzowanych tumw, doprowadzili do zamordowania wezyra Halila Hamida Paszy. Reformy chwilowo zostay wstrzymane, ale sprawa pozostaa otwarta: czy z warstwy inteligencji urzdniczej i ulemw wyoni si grupa zdolna do realizacji istotnych reform?
U schyku XVIII w. bawicy przelotnie w Turcji jakobin i rewolucjonista polski Jzef Sukowski poczyni w memoriale dla rzdu francuskiego miae i wnikliwe uwagi na temat wczesnej sytuacji wewntrznej Turcji. Podkrelajc upadek i rozstrj pastwa osmaskiego, wskaza drogi wyjcia. Dostrzega on wszechwadz feudaw, ktra krpowaa decyzje pastwowe. Sukowski, radyka i rewolucjonista, nie widzia jasnej moliwoci przeprowadzenia rewolucji dla Turcji. Ocenia j z punktu widzenia wczesnych potrzeb Francji i Polski i na tym tle konieczno umocnienia Turcji. Za warstwy zdolne do uznania reform uwaa ulemw, inteligencj, duchownych i sdziw. Ocena Sukowskiego, cho moe czasem faszywa, nie jest jednak pozbawiona szeregu susznych spostrzee.
Na due obszary nieuytkw i pl opuszczonych na terenach nalecych do Turcji zwrci uwag podrujcy po pastwie tureckim francuski filozof Volney.
Podobnie jak w poprzednich okresach, tak i teraz do realizacji projektw reform nie doszo. Przeszkadzay temu nowe komplikacje zewntrzne i militarne, co nie mogo znw pozosta bez wpywu na przesilenie wewntrzne.	... .
183
Pyta fajansowa w mihrabie (nisza) Zielonego Grobowca w Bursie
.WOJNA Z AUSTRI (1787-1791) I ROSJ (1787-1792)
Pokj w Kiiciik Kaynarci pozostawi cay szereg spraw spornych, ognisk zapalnych. Tak bya sprawa Krymu. Zosta on niepodlegy, ale wewntrzne problemy daway wci Katarzynie powody do interwencji.
184
Konwencja z Aynali Kavak (1779) wszystkiego nie uregulowaa; ostatecznie w r. 1783 Rosja zaja Krym i ogosia przyczenie Taurydy" do swych posiadoci. Wywoao to wzrost nastrojw antyrosyjskich i wojennych w Turcji. Przyczyniy si jeszcze do tego poczynania Rosji na Za-kaukaziu. Turcja krzywym okiem patrzya na wzrost wpyww rosyjskich w Gruzji, ktr uwaaa za sw star domen. Sytuacja midzynarodowa zmienia si jednak: obecnie Francja za Yergennesa zbliya si do Rosji, a do wystpienia Turcji przeciw Rosji pary teraz z kolei
Paac Dolmabahe w Stambule. Rycina
Anglia i Prusy. Austria znalaza si znw przy Rosji. Nastroje odwetowe stopniowo wzrastay i doprowadziy w r. 1787 do wybuchu nowej wojny. W pierwszym rzucie Rosjanie zajli Oczakw (tur. Oz), Austriacy za wkroczyli do Belgradu i Bukaresztu. Ale w armii osmaskiej i w duchu narodu zaszy due zmiany od czasw Leh muharebesi. To ju nie bya zbieranina rzucajca si do ucieczki na wist pierwszego pocisku rosyjskiego, jak w r. 1770. Austriacy trafili na twardy opr i wkrtce musieli opuci Belgrad, Rosjanie natomiast po duszym obleniu zajli co prawda Oczakw, wkroczyli do Modawii i Wooszczyzny, ale i tu ponieli due straty. Turcja liczya na rozszerzenie si terenu wojny, na porozumienie z Polsk, Prusami i Szwecj. Gra Prus bya jednak dwulicowa: chodzio im o zastraszenie Austrii i odcignicie jej od Rosji. Polska, ktra wysaa do Turcji wystawne poselstwo z Piotrem Potockim, liczya
185
na Prusy i bez nich adnego wicego traktatu politycznego nie zawieraaby z Porta. Szwecja ruszya do wojny z Rosj, ale po poniesionych klskach wycofaa si z niej. Austria po porakach na Bakanach, wobec nowej sytuacji na Zachodzie (rewolucja francuska), daa si namwi Prusom i wycofaa si z koalicji anty tureckiej. W r. 1791 zawara pokj z Turcj w Sistowej, na ktrego mocy zyskiwaa tylko ma korektur graniczn w pobliu Orszowy nad Dunajem. Tym samym okres wojen austriacko-tureckich, cigncy si od XVI w., koczy si. Rosja toczya jeszcze przez rok wojn z Turcj, odniosa szereg zwycistw, ale wobec sytuacji w Polsce (Konstytucja 3 Maja, wzrost nastrojw antyrosyjskich) i na Zachodzie zawara pokj w lassach (1792), zadowalajc si zaborem terenw midzy Bohem a Dniestrem. Rwnoczenie bowiem koczya si pewna konfiguracja midzynarodowa: wybuch rewolucji francuskiej pocign za sob z jednej strony gruntowne przewartociowanie poj w polityce midzynarodowej, kompletn zmian ukadw, z drugiej  wstrzsn struktur spoeczn caej Europy. Echa tego wstrzsu nie mogy nie dotrze do imperium osmaskiego.
VIII. PIERWSZE REFORMY
Z PRZEOMU XVIII I XIX WIEKU
U
KRYZYS STRUKTURY PASTWA OSMASKIEGO
U SCHYKU XVIII WIEKU	X-/ SCHYKU XVIII W. W rozwoju Turcji mona zauway pewne charakterystyczne zjawiska. Ujawniajce si ju uprzednio sprzecznoci przybray ostrzejszy charakter, a rwnoczenie wystpiy nowe zjawiska, bdce wyrazem gbokich przemian w strukturze spoecznej i gospodarce Turcji.
Zarwno administracja imperium, jego ekonomika, jak te owiata i kultura wykazyway coraz wikszy upadek. Administracja oparta na wojennych lennach i ciganych przez nie czynszach dawaa coraz wiksze pole do naduy, a zarazem uniemoliwiaa sprawne dziaanie organw administracyjnych, otwierajc drog do przernych buntw lokalnych paszw, do separatyzmw miejscowych rzdcw.
Gospodarka oparta bya na prymitywnych metodach produkcji na wsi i w miecie. Na wsi chop zaleny od feudalnych panw nie by zainteresowany w podnoszeniu produkcji, gdy i tak wikszo plonw zabiera poborca. W miastach system cechw uniemoliwia postp w produkcji i hamowa dopyw nowych elementw. Aczkolwiek wic rzemioso tureckie mogo poszczyci si jeszcze wieloma cennymi wyrobami (w skrze, metalu), produkty tego rzemiosa, w swej wikszoci ongi znane i cenione na rynkach europejskich, nie mogy  nawet na rynkach tureckich  konkurowa w cenie z wyrobami europejskiej manufaktury. W wyniku tego mala stopniowo eksport tureckich produktw do Europy, a rs eksport surowcw, z ktrych przetworzone przez europejsk manufaktur towary importowane byy z kolei i zaleway rynki tureckie, skutecznie konkurujc z drogim produktem miejscowym.
Niepewno warunkw bytu, zdanie si na ask tyranii i naduy administracji, brak bezpieczestwa  nie byy jedynymi czynnikami hamujcymi waciwy rozwj gospodarki tureckiej. Hamowaa j sabo jej bazy technicznej, wynikajca z niskiego stanu owiaty i kultury pozostajcych w rku czynnikw klerykalnych, pod wpywem religii i prze-
187
sdu. Zacofana technika i administracja byy te przyczyn upadku wojskowoci: organizacja wojska oparta na kilku elitarnych korpusach (jan-czarw, sipahiw), tworzcych ekskluzywne korporacje, ongi na rycersko--zakonnych podstawach oparte, u schyku XVIII w. zdemoralizowane strzegce swych przywilejw, wykorzystujce sw sytuacj do zagarnicia
Ulica w Izmirze, typowe budownictwo tureckie. Rycina
     >"i
wpyww politycznych lub prowadzenia interesw handlowych, niesubor-dynowane, buntujce si w wypadku ograniczenia przywilejw. Tak te, jak i inne korpusy pozbawione dyscypliny byy niewyszkolone, posugujce si star i zacofan technik i broni. To samo dotyczy wojsk specjalnych, floty wojennej, umocnie. Nic dziwnego, e onierz turecki, cho
bitny, stopniowo ustpowa pola onierzowi europejskiemu, a wyszo militarna Europy stawaa si rzecz coraz bardziej oczywist.
Cho zacofanie Turcji pogbiao rnic pomidzy ni a ulegajc postpowi technicznemu i gbokim przeobraeniom strukturalnym Europ, jednake nie tylko to stanowio element dalszych przemian. Mimo marazmu gospodarczego narastay pewne zjawiska mogce przynie pocztki przeobrae. Stosunki handlowe powodoway narastanie i bogacenie si warstwy porednikw, kupcw, kompradorw, stanowicej zalek nowoczesnej buruazji. Poniewa warstwa ta w olbrzymiej czci rekrutowaa si z narodowoci nietureckich (Grekw, Ormian, ydw) bd ze zmieszanych z nimi potomkw Europejczykw osiedlonych w Turcji (Francuzw, Wochw), tak zwanych Lewantyczykw, wytworzyo si tak charakterystyczne dla pniejszego rozwoju wewntrznego Turcji zjawisko, e najbardziej wiata i wyksztacona, chonna do przyjmowania nowinek, niesionych przez Owiecenie postpowych idei Europy, warstwa bya obca panujcej wikszoci narodu tureckiego. Ujawnio si to w wanym dla Turcji okresie rewolucji francuskiej.
TURCJA A REWOLUCJA FRANCUSKA
Wpyw wydarze zwizanych z wybuchem i przebiegiem wielkiej rewolucji francuskiej na Turcj by doniosy i wielostronny, cho bezporednie oddziaywanie hase rewolucyjnych byo do skomplikowane. Pamita trzeba, e hasa te, od pierwszych republikaskich z 1790 r. do rewolucyjno-jakobiskich z r. 1793, nie byy takie same, przechodziy du ewolucj i trafiay na rozmait recepcj. Bezporednio hasa rewolucji francuskiej nie mogy silnie oddziaa na rdzenn ludno tureck, brak bowiem byo wrd niej prnej i wiatej buruazji, a masy ludowe okazay si do przyjcia ich jeszcze nie przygotowane.
Jednake w imperium osmaskim istniay grupy, wrd ktrych hasa te znajdoway gorcych zwolennikw. Byy to narodowoci nietureckie, te, ktre wytworzyy  jak to wyej mwilimy  wasn buruazj, w pierwszym rzdzie \5lScyj_Ormianie, ydzi, Dubrowniczanie, a take licznie zamieszkujcy kilka duych portw (Saloniki, Stambu, Izmir), od paru pokole tu osiadli, przede wszystkim Francuzi i Wosi. Wrd tych grup hasa rewolucyjne szerzyy si szybko. czyy one denie do urzeczywistnienia ideaw rewolucji francuskiej i do zamania suta-skiego despotyzmu z postulatem wyzwolenia wasnego narodu spod panowania tureckiego. Jest to pocztek ruchu narodowowyzwoleczego Bugarw, Grekw, Rumunw itd.
188
189
Obok zradykalizowania buruazji tych narodowoci, w hasach rewolucyjnych widzcej dalszy cig Owiecenia i racjonalizmu, mogcego przypieszy emancypacj narodow czy ekonomiczn, ruch przez rewolucj francusk spowodowany sprzyja dalszemu szerzeniu si rozmaitych tendencji separatystycznych na terenach przez te narodowoci zamieszkaych, tendencji, ktre czasem z tych de emancypacyjnych korzystay i nieraz przybieray zewntrzne pozory ruchw narodowych i wyzwoleczych, a zarazem plebejskich, cho klasowo byy im przewanie obce.
Buntujcy si przeciw wadzy centralnej paszowie, jak Ali Pasza w Janinie, a zwaszcza wspomniany ju wyej Pazvandoglu w Widyniu, mobilizowali przeciw centralizmowi stambulskiemu nie tylko nie paconych onierzy najemnych czy niezadowolonych z nowych porzdkw feuda-w, ale nieraz i masy ludowe, tureckie czy obcoplemienne. Na Bakanach rozwin si w tym okresie wspominany ju ruch tak zwanych kyr-day o bardzo zoonym charakterze. Ot jednoczy on pewne cechy gromadzkiego rozbjnictwa z aspektami ludowowyzwoleczymi, a nieraz i narodowymi. Ruchy te przedziwnie splatay si czasem z antycentra-listycznymi buntami paszw i wielmow prowincjonalnych.
Z drugiej strony nie brako w onie samej ludnoci tureckiej podstaw do niezadowolenia, do nastrojw buntowniczych, do fermentw rewolucyjnych. Aczkolwiek nie miay tak klasowo okrelonego oblicza, byy czsto odruchowe, splecione z rozmaitymi zachowawczymi nastrojami, wewntrznie sprzeczne, to jednak niosy ze sob nieraz niewiadomie tre gboko rewolucyjn.
I tak jeszcze u schyku XVIII w. ten sam zbuntowany pasza Widynia Pazvandoglu, reprezentujcy konserwatywn opozycj przeciw centralistycznym, ale wiatym reformom Selima III, uwaany by przez posplstwo za trybuna prostego ludu, a nawet za bojownika przeciw tyranii sutana", gdy da zmniejszenia opodatkowania biednych ludzi, chodzi skromnie ubrany, lud uwaa go wic za swojego". W gruncie rzeczy reprezentowa on gwnie tylko interesy zbuntowanych feudaw i ciemnych muw, ale ruch przeze wywoany spowodowa grony ferment. W nim mogy ju szerzy si hasa bdce wyrazem de do zmian ustrojowych, na przykad: nie chcemy ju cesarza". Istotna recepcja hase rewolucji francuskiej bya w rzeczywistoci w Turcji znacznie spniona i nastpowaa w dugich etapach a do czasw najnowszych.
TURCJA WOBEC NOWEJ SYTUACJI MIDZYNARODOWEJ
Nieufno Turcji do hase rewolucji francuskiej nie przeszkadzaa w ksztatowaniu si specyficznego stosunku do Francji republikaskiej
190
jako spadkobierczyni dawnej Francji krlewskiej. W rozgrywkach zwizanych z walkami koalicji antyrewoucyjnej Turcja pozostaa neutralna, cho nie brako prb wcignicia jej do wojny. Rewolucyjna Francja nie rezygnowaa z protureckiej polityki krlw Francji i wszelkimi siami staraa si wygra w Turcji nastroje odwetowe i militarystyczne.
W Turcji obawa przed hasami rewolucji francuskiej nie przeszkadzaa temu, e z biegiem czasu w stosunku do nowej republiki nieufno mieszaa si z zaciekawieniem, a nawet pewn sympati. Dao si to zauway po sukcesach armii rewolucyjnych w latach 17931795. Francja taka czy inna bya przecie starym sojusznikiem Turcji, a na koalicj anty-francusk wpyw wywierali wrogowie Turcji  Austria i Rosja. Poczynania dyplomacji koalicyjnej w Stambule, usiujcej w najczarniejszym wietle przedstawi mod republik w oczach dygnitarzy Dywanu, wywieray czsto sprzeczny z zamierzeniem skutek, budziy podziw dla armii, ktra bia Austriakw, dodaway otuchy zwolennikom rewanu chccym pomci rok 1792. Nie znaczyo to, aby Turcja zdecydowana bya wkroczy na aren wojenn po stronie Francji. Zbyt skorumpowana i wystawiona na obce oddziaywanie bya jej machina pastwowa; dawaa jednak wyraz swym sympatiom, tak jak okazywaa yczliwe zaciekawienie dla krtkotrwaego zrywu insurekcji kociuszkowskiej w Polsce.
Gdy bowiem w r. 1794 wybucho w Polsce powstanie, pose francuski w Stambule Descorches rozpocz gorc agitacj, wskazujc, e wybia chwila rewanu, e sytuacja staa si wyjtkowo korzystna dla Turcji do wystpienia przeciw Rosji i odzyskania utraconych posiadoci. Wygrywa on zrcznie sympati Turkw dla Polski. Gdy te do Stambuu przyby jesieni 1794 r. z listami wysannik Kociuszki Crutta, a z Syrii przedar si Jzef Sukowski, wszyscy rozpoczli energiczne dziaanie 32. Turcja wci przygotowywaa si do wojny, niedwuznacznie sympatyzowaa z Francj: wszak towarzyszcy ambasadzie rosyjskiej kierowanej przez Kutuzowa Niemiec M. Reimer pisa ze zgorszeniem, e na wito 14 lipca Turcy przypili trjkolorowe kokardy i taczyli karmaniol. Tym wiksze wykazywaa Turcja sympatie dla Polski. Paszowie pograniczni otrzymali polecenie udzielania pomocy uchodcom polskim, a pniej, po trzecim rozbiorze, Turcja ocigaa si z uznaniem zaborw, co pyno z niezwykle u Turkw wyostrzonego poczucia legalizmu i z ich ostronoci politycznej; czy mogli Turcy przypuszcza, e kraj, ktry by dla nich tak grony, przestanie istnie? Zrodzio to w nastpstwie legend o Turcji strzegcej gmachu byej ambasady polskiej w Stambule i trzymajcej miejsce zarezer-
32 Zob. J. Reychman, 1794 Polonya isyam ve Turkiye, Belleten", 1967.
191
wowane dla polskiego ambasadora na zwykych przyjciach u Porty. Chtnie przyjmowaa teraz Porta francuskich czy polskich instruktorw wojskowych. Ale do adnych krokw decydujcych nie bya zdolna. Nie tylko dlatego, e jej machina pastwowa bya cika, skorumpowana, ale i dlatego, e chocia Turcy sympatyzowali z dalek, bia czy czerwon Francj, chocia taczyli u siebie karmaniol, przypinali trjkolorow kokard i brali pomoc wojskow, to jednak sfery rzdzce nie mogy mie zaufania do reimu, ktry podnis rk na gow panujc, zalegalizowa krlobjstwo i szerzy hasa podobne do tych, ktre tu, w Stambule, paday na At Meydanie przed szedziesiciu laty podczas rewolucji czerwonych turbanw". Moe doniesiono, e i teraz wrd niezadowolonego tumu paday hasa urgajce powadze i witoci wadzy padyszacha? Nic wic dziwnego, e takie hasa budziy u sutana i jego doradcw pewne skojarzenia z zasyszanymi opowieciami o dawnych wydarzeniach na At Meydanie i atwiejszy znajdoway posuch podszepty ambasadorw kontrrewolucyjnej koalicji, e i padyszacha moe spotka ten sam los, co krla Francji, jeli wpuci do Turcji tych bezbonych jakobinw nie majcych szacunku nawet dla Allacha33, a c dopiero dla jego namiestnika na ziemi.
Stosunek oficjalnej, sutaskiej Turcji do hase rewolucji nie mg wic by inny, jak tylko negatywny. Krlobjcza bowiem rewolucja moga swymi hasami zarazi i Turcj, a przecie Stambu widzia ju rozruchy godowe plebsu. Byy to odruchy mao wiadome, ale reim suhaski nie wnika w to, widzia tylko rk podniesion w Paryu na monarch, giaura co prawda, ale pomazaca boego.
Wpyw rewolucji okaza si jednak na innym polu brzemienny w skutki. Tureccy mowie stanu, nawet ci najwiatlejsi, nie widzieli w rewolucji moliwoci dokonania wielkich przeobrae socjalnych, natomiast uwaali za istotne jej konsekwencje  wzrost siy wojennej i zmiany w ustroju pastwowym. O reformach pastwa myleli ju niektrzy dziaacze przez cay XVIII w., teraz jednak, po echach reform fryderycjaskich czy jze-fiskich, ale szczeglnie po rewolucji francuskiej, idea reorganizacji pastwa i armii przybraa na sile. Tak si zrodzi kompleks pierwszych reform tureckich u schyku XVIII w., zwanych nizam-i cedid (nowy porzdek), podjtych w latach 17921796 przez Selima III i grono wiatlejszych dygnitarzy. Byy wic one w duej mierze wynikiem oddziaywa dwch
33 Ale kroki podjte przez rewolucj francusk przeciw kocioowi katolickiemu, przeciw wierze chrzecijaskiej, budziy wrd Turkw pewne sympatie i nieuzasadnione nadzieje, zob. B. Lewis, The Emergence of Modern Turkey, London 1961.
192
faktw: klski w wojnie z Rosj (17871792) i odgosw rewolucji francuskiej. Wojska tureckie cierpiay niejednokrotnie od XVII w. poraki zadawane przez pastwa chrzecijaskie, ale poraki  nawet w wojnie 17691774  byy jeszcze w wiadomoci tureckiej rwnowaone sukcesami, maymi i pozornymi co prawda, niemniej zaciemniajcymi waciwy obraz przed oczami klasy panujcej. Fakt zdecydowanej przewagi militarnej Europy i niszoci si tureckich do jej wiadomoci jeszcze w peni nie dotar. Dopiero wojna 17871792 wywoaa ostateczny wstrzs, tak miadca bya przewaga Rosji i tak wyrane braki techniczne armii tureckiej. Nas byo 120000, a Rosjan 8000, ale oni nas zaatakowali i rozbili"  skary si jeden z tureckich mw stanu.
PIERWSZE REFORMY ZWANE NIZAM-I CEDID
Reformy te polegay przede wszystkim na usprawnieniu dziaa administracji i pewnych zmianach organizacyjnych w armii. Co do zarzdze administracyjno-skarbowych, to przeprowadzono przede wszystkim odebranie timarw i ziametw tym lennikom, ktrzy nie wykonywali swych obowizkw. Wprowadzono szereg nowych podatkw (na tyto, wdk, bawen) i zaoono now kas skarbow specjalnie na finansowanie reform. W r. 1798 suma wpyww tej kasy wynosia ju 32250000 piastrw. Stworzono nowy urzd kontrolera zaopatrzenia i zakupiono zboe dla stolicy.
Przeprowadzajc te reformy skarbowe Selim III usiowa jak najwicej timarw przyczy do dbr skarbowych (hass) bd wypuci je po prostu w zwyk dzieraw (iltizam), z ktrej dochd szedby bezporednio na zasilenie nowej kasy, majcej sfinansowa zmodernizowanie wojska nizam-i cedid. Niektre timary byy bezporednio przydzielone gospodarstwom, ktrych dochd pyn wprost na nowe formacje. Jednak i ten system, majcy stopniowo eliminowa wojska prowincjonalne, nie zda egzaminu. Wci i tak trzeba byo cz majtkw nadawa w zamian za niky nieraz dochd wielkim i potnym dzierawcom, jak Tay-yar Pasza, wali Trabzonu, rd Karaosmanoglu w zachodniej czy Capa-noglu we wschodniej Anatolii.
Z kolei do zakresu administracyjno-politycznego naleao stworzenie zalka naczelnej instytucji kontrolnej w postaci tak zwanej Rady Dwunastu" i staej suby dyplomatycznej, pierwszych przedstawicielstw w Londynie, Paryu, Wiedniu i Berlinie. Na stanowiska dyplomatyczne wyznaczono najbardziej wiatych spord inteligencji urzdniczej (ulemw). Nie zawsze radzili oni sobie dobrze z europejskim protokoem dyploma-
13  Historia Turcji
193
Pene uzbrojenie onierza tureckiego
tycznym, czasem budzili uciech gawiedzi. Do pomocy dodani im byli czsto dowiadczeni Grecy, znajcy jzyki europejskie. Aby si mc bez nich obej, zaczto po raz pierwszy popiera wrd Turkw nauk jzykw i poj europejskich.
Istotne znaczenie miay reformy wojskowe. Przystpiono do tworzenia nowej, regularnej armii, tak zwanej nizam-i cedid askeri, opartej na europejskich wzorach, mustrze i regulaminie, potocznie zwanej armi wyuczon" (talimli asker). Rwnoczenie zreorganizowano i flot na wzr europejski, z personelem tureckim i greckim, otwarto (1792) sekcj artyleryjsk w zaoonej jeszcze w r. 1770 szkole inynierw morskich (Humbarahane), nastpnie w r. 1795 szko wojskowo-inynieryjn, zreorganizowano artyleri i przystpiono w sposb nowoczesny do przebudowy umocnie w Cieninach, chronicych dostp do Stambuu i przej-cia do Morza Czarnego. Na linii Dunaju zaoono skady. Do pomocy przy tych pracach sprowadzono instruktorw i specjalistw zagranicznych, gwnie z Francji. Byli wrd nich i Polacy, jak na przykad a-zowski. Z polecenia Selima III przetumaczono na jzyk turecki cay szereg prac zarwno z dziedziny strategii, taktyki czy techniki wojskowej (np. dzieo Yaubana o fortyfikacjach), jak i organizacji pastwa (np. polsk Konstytucj 3 Maja).
PRZYCZYNY NIEPOWODZE PIERWSZYCH REFORM
Ta bezsprzecznie miaa prba wejcia na drog reform nie moga by ukoronowana powodzeniem. wiatlejsi dziaacze tureccy widzieli w reformach w krajach europejskich tylko ich skutki, nie rozumieli, e musz one wynika z odpowiednich przemian bazy spoeczno-gospodarczej. Tej bazy wwczas w Turcji brako. Baza spoeczna reform Selima III bya niezwykle wska: nieco wiatejszej warstwy urzdniczej, ulemw i troch sympatyzujcych z reformami feudaw na prowincji. Zreszt i podstawa dziaa ludzi, ktrzy popierali Selima III, bya nieraz sprzeczna: zdarzao si, e motorem ich postpowania byo nie tyle zrozumienie potrzeb reform, ile rywalizacja z innymi feudaami. I tak Terseniklioglu popar Selima w jego walce przeciw Pazvandoglu, ale stawi opr, gdy w Rumelii miano wprowadzi reformy. Wszyscy oni bali si utraty wadzy, 'lkali si centralizmu sutaskiego. adnych reform strukturalnych Selim III nie przeprowadzi, zostawi wszystko bez zmiany, starajc si tylko pewne rzeczy uporzdkowa i usprawni. Buruazja, ktra w Europie bya podstaw zarwno reform absolutyzmu owieconego, jak i rewolucji bur-uazyjnych, nie moga stanowi oparcia czy podstawy do przeprowadze-
795
ni reform, bo bya w wikszoci nieturecka, ya innym yciem, miaa ju wasne aspiracje narodowe. Sytuacji ekonomicznej Selim III naprawi nie mg, trudnoci finansowe pozostay te same, zwikszone podatki spaday swym brzemieniem gwnie na rzemielnikw i chopw.
Natomiast reformy napotykay z miejsca opr tych elementw, ktre poczuy si zagroone w swych przywilejach, przede wszystkim potnego korpusu janczarw oraz zwizanych z nimi bogatych kupcw i feu-daw utrzymujcych liczn klientel. Janczarzy obawiali si, e sutan bdzie chcia pniej zlikwidowa ich korpus, moni feudaowie  e ich przywileje bd z biegiem czasu ukrcone. Niezadowolenie z reform wyraao wielu ciemnych przedstawicieli muzumaskiego duchowiestwa, niechtnego nowinkom od giaurw, w ktrych upatrywano zagroenie religii. Wykorzystywano nie tylko fanatyzm religijny, ale i pierwiastki ksenofobii, atw do rozbudzenia u Turkw niech do wszystkiego, co cudzoziemskie. Natomiast reformy popierane byy przez wysz warstw wiatlejszych ulemw, co byo rzecz charakterystyczn dla wczesnego ukadu si.
BUNTY FEUDAW, RUCH KYRDAY
Konkretnej realizacji reform stany na przeszkodzie zarwno wypadki wewntrzne, jak i zewntrzne. Selim III nie mia tak silnej wadzy, aby narzuci sw wol na wp samodzielnym rzdcom prowincji, przeciwnie, jego reformy stay si sygnaem do dalszych posuni odrodkowych, separatystycznych. Wrd rzdcw na czoo zbuntowanych" wysun si Pazvandoglu w Widyniu, Ali Pasza w Epirze i Cezzar w Syrii. Nie byo spraw przypadku, e te wielkie bunty feudalne wybuchy na kresach imperium, na terenach zamieszkaych przewanie przez nieturecka ludno, wizay si one bowiem z kryzysem oglnym, a jednym z jego powodw bya wanie mozaika narodowociowa pastwa. Bunty te byy wic rwnie produktem tego samego kryzysu, wobec ktrego Selim III zmuszony by dy do przeprowadzenia reform.
Jak ju wspominalimy, jednym ze zbuntowanych feudaw by Paz-vandoglu, ktry zrcznie wykorzysta panujce wrd janczarw niezadowolenie z reform Selima III. Goszc opozycj wobec centralistycznych projektw sutana, haso obrony starych przywilejw, zdoa opanowa w r. 1794 twierdz Widy, gdzie rzdzi jako samodzielny pasza. Ale jednoczenie nie omieszka gosi si zarwno obroc wiary i tradycji, jak i trybunem prostych ludzi oraz nawizywa stosunki z przedstawicielami Republiki Francuskiej, ktrzy podziwiali jego demokratyzm i prostot,
196
< udziela opieki uchodcom polskim z legionw" wooskich, zrcznie wykorzystywa sprzecznoci panujce wrd rozmaitych warstw feudalnych, uchodzi za obroc interesw ludowych w walce przeciw autokra-tyzmowi Stambuu, za obroc praw miejscowych przeciw stolicy, a wic za obroc ludnoci miejscowej, nawet serbskiej czy bugarskiej, przeciw jej ciemiycielom i przeladowcom. Wysiki rzdu centralnego w kierunku stumienia buntu na nic si nie zday. Musiano odstpi od oblenia Widynia (1797) i Stambu uzna Pazvandoglu za pasz na Widyniu.
Po zakoczeniu wojny 17871792 na terenie Bakanw pozostay zbrojne bandy kyrdaly. Ich charakter zarwno klasowy, jak i narodowy by niezwykle zoony: w ich skad wchodzili zwolnieni onierze, zbiegli spod paszczyzny chopi, ludzie luni", a take pospolici przestpcy uchodzcy przed wymiarem kary, tak Turcy, jak Bugarzy, Albaczycy, Kucowoosi (Arumuni). Tworzyli zbrojne oddziay zabijajce i grabice,
"  prowadzce na wasn rk partyzantk gwnie w rejonach Rumelii (przede wszystkim w Bugarii i Tracji). Z jednej strony w walce przeciw wadzy centralnej reprezentowali oni lokalne tendencje odrodkowe, opr przeciw wadzy feudalnej, byli te produktem rewolucyjnych fermentw przenikajcych imperium i przycigali elementy zbuntowane, narodowoci uciemione (Bugarw, Albaczykw), ludzi przeladowanych i uciskanych. Z drugiej strony jednak byli oni rwnie niejednokrotnie wyzyskiwani do waki z ruchami narodowymi, nie mog wic by w peni porwnywani do narodowego ruchu hajdukw bugarskich, serbskich czy grec-
" kich kleftw. Obok kyrdaly dziaay i bandy tak zwanych delibasw, powstae rwnie z niezdyscyplinowanych oddziaw wojskowych, pier-' wotnie na usugach poszczeglnych baszw, pniej po rozpuszczeniu zajmujcych si te grabie i rabunkiem.
Do dezorganizacji przyczyniay si jeszcze wzajemne rozgrywki i walki poszczeglnych paszw, ajanw i feudaw midzy sob. Starajc si umocni wasn pozycj, feudaowie ci chcieli pozyska rozmaite grupy ludnoci wygrywajc je przeciw sobie. Niektrzy paszowie usamodzielniajc si tworzyli podoe do separatyzmu pewnych rejonw o charakterze odrbno-narodowym, std wic separatyzmy te  mimo woli  sprzyjay pewnym ruchom narodowowyzwoleczym. Tak byo z oporem paszy Janiny, Alego z Tepedelenu (Tebelenu), ktry opierajc si na albasko--epirskich jednostkach wojskowych stawia dugo opr wadzom centralnym, przyczyniajc si mimo woli do pogbienia separatyzmu Albanii i Epiru. Ali Pasza prowadzi samodzieln polityk zagraniczn, ukada si z Napoleonem, Angli i Rosj. Na terenach Anatolii analogiczne ruchy separatystyczne reprezentowali Karaosmanoglu i Ahmed Acemoglu.
197
Rozgrywki pomidzy feudalami, bunty rzdcw prowincji, grabiee band byy produktem rozkadu imperium, ale i reakcj na centralistyczne denia Selima III, ujawniay ich sabo, uniemoliwiay realizacj reform.
Atoli nie tylko dezorganizacja pastwa i opr feudaw uniemoliwiy realizacj centralistycznych i reformatorskich planw Selima III i jego otoczenia. W rwnej mierze przeszkodziy temu wydarzenia zewntrzne.
SPRAWY ZEWNTRZNOPOLITYCZNE NA PRZEOMIE XVIII I XIX WIEKU
Wobec rozgrywajcych si u schyku XVIII w. wydarze w Europie Turcja pozostawaa na uboczu nie tyle ze zdecydowanej woli zachowania neutralnoci, ile z biernoci i inercji. Cho w onie dworu i Dywanu wpywy francuskie cieray si z wpywami kontrrewolucyjnej koalicji, to jednak sympatie do Francji, nawet czerwonej", byy silniejsze; pniej, gdy partia wojenna" dca do odwetu na Rosji ulega podszeptom ambasadorw Francji, stao si to powodem niejednej interwencji. I tak ambasadorowie koalicji kontrrewolucyjnej  bdcy zarazem przedstawicielami trzech dworw rozbiorczych  mieli za ze Turcji tolerowanie ju po trzecim rozbiorze polskiej reprezentacji dyplomatycznej nad Bosforem. Nie wiemy, ile jest prawdy w legendzie o miejscu czekajcym na posa Lehistanu" przy sutaskim stole przyj dla obcych dyplomatw, wiemy natomiast, e rzeczywicie gmach byej ambasady (przy pniejszej ulicy Polskiej, Leh Sokagi, obecnie Nuruzziya Sokagi w dzielnicy Beyoglu) pozosta we wadaniu personelu byego poselstwa dugo po rozbiorze, ktrego Turcja adnym aktem nie uznaa, nie tylko z ostronoci dyplomatycznej czy yczliwoci dla Polski, ale przede wszystkim ze swojego rodzaju legalistycznego konserwatyzmu, bardzo opieszale przyjmujcego do wiadomoci gwatowne zmiany polityczne. Gdy wkrtce po trzecim rozbiorze grupa polskich patriotw prbowaa ze skrawka wczesnej Modawii pozostajcej pod zwierzchnictwem tureckim, ssiadujcego z tureck enklaw, tak zwan raj chocimsk", dokona wypadu na austriack Bukowin, co miaoby doprowadzi do wybuchu powstania zbrojnego w Polsce, a ruchawka ta zaamaa si, resztki rozbitych oddziaw poprzez Bakany wyldoway w Stambule i tu wanie znalazy opiek i dach nad gow w paacu byej ambasady, gdzie funkcjonowa byy kurier od Kociuszki do Stambuu Piotr Crutta i samozwaczy przedstawiciel nie istniejcej Polski szambelan Aksak. Rzdy pastw zaborczych
198
wci miay o to do Turcji pretensje i skaday ostre noty. Oglnie jednak nic si nie zmieniao, do adnego zdecydowanego kroku Turcja nie bya zdolna.
Sytuacja zacza si zmienia u samego schyku tego wieku. Ekspansywne plany Francji zaczy kierowa si i na wschd, budzc zrozumiay niepokj w Stambule. Po pokoju w Campo Formio (1797) Francja zaja nie tylko Wyspy Joskie w bezporednim ssiedztwie tureckich posiadoci w Albanii i Epirze, ale nawet i dawne weneckie enklawy na staym ldzie.
Szabla turecka typu kyyd. XVII-XVIII w.
Agitatorzy Napoleona zjawili si na ziemiach greckich. Turcja odczua to jako pewne zagroenie swych posiadoci bakaskich, tym bardziej e agenci francuscy zaczli miesza si do intryg wrd tamtejszych paszw, nawizujc midzy innymi stosunki z Ali Pasz z Tepedelenu, pasz Janiny, a pniej z Pazvandoglu. Przeciwnicy Francji jli si teraz wszystkich sposobw, aby przecign Turcj na swoj stron. Gdy Napoleon wyldowa niespodziewanie w Egipcie, nacisk ten si wzmg. Aczkolwiek Napoleon i rzd Dyrektoriatu nie chcieli zrywa z Turcj i przedstawiali atak na Egipt jako wymierzony przeciw opornym wobec Turcji Mame-lukom, to jednak rzd sutaski pod naciskiem Anglii uzna to za napa, zerwa z Francj stosunki, aresztowa Francuzw zamieszkaych w Turcji i uzna si za bdcego w stanie wojny z Republik. Tym sposobem Turcja znalaza si w ramach drugiej koalicji w jednym obozie nie tylko z Angli, ale i Rosj, ktrej flocie otwara Cieniny. Dziaa wojennych na du
199
skal nie podja: w Syrii i Egipcie gwne zadanie wzili na siebie Anglicy, ktrych wspomogy garnizony miejscowych paszw. Flota turecka wesp z rosyjsk wyruszyy na podbj Wysp Joskich, a Ali Pasza skorzysta ze sposobnoci, aby zaj par enklaw francuskich na ldzie, ktrych zreszt sutan nie pozwoli przyczy do jego paszayku. Traktat z 21 III (tj. l IV) 1800 r. ustanawia Republik Siedmiu Wysp Joskich pod wsplnym protektoratem Turcji i Rosji, a po traktacie w Amiens przywrcono stosunki turecko-francuskie. Francji przypady w tym czasie od Austrii przylegajce do Boni i Hercegowiny wybrzea Dalmacji, znw wic Francja staa si ssiadk Turcji, nawizaa stosunki tak z Alim Pasz, jak i z Pazvandoglu. Formalnie Turcja wrcia do zwierzchnictwa nad Egiptem, jednak wyrwa spowodowana przez inwazj napoleosk nie zostaa naprawiona zupenie, wyodrbnienie Egiptu byo faktem dokonanym i losy tego kraju bd innym toczy si torem ni losy Turcji, tym bardziej e Anglia za pomoc sono sobie kae tam zapaci i odtd nie zaprzestanie zwraca uwagi na Egipt.
Gdy w r. 1802 i Anglia wycofaa si z wojny i zawara z Napoleonem pokj w Amiens, nastpio w otoczeniu Turcji odprenie mogce sprzyja realizacji dalszych reform. Rzeczywicie, w r. 1805 Selim III zamierza wprowadzi je w Rumelii, tj. w prowincjach bakaskich. Tymczasem nastpiy nowe wydarzenia w polityce wewntrznej i zewntrznej.
POWSTANIE W SERBII
I POCZTEK WOJNY ROSYJSKO-TURECKIEJ
W Serbii ucisk stosowany przez tureck administracj dawa si we znaki nie tylko ludnoci miejscowej, ale i pewnym koom tureckim, nawet z krgw janczarskich; z tych krgw rozpocz si opr przeciw sutanowi i naduyciom powizanych z nim paszw. W zoonych i penych sprzecznoci warunkach wybucho w r. 1804 powstanie ludnoci serbskiej pod wodz Jerzego Czarnego (Kara Djordje), ktremu sprzyjaa i cz Turkw; ruch ten nie mia wic na pocztku zdecydowanie separatystycznego charakteru. Dopiero po likwidacji janczarw (1806) Kara Djordje zwrci si przeciwko gubernatorowi tureckiemu w Belgradzie i zrzuci zaleno od sutana. Niemniej na ruch ten oddziayway tak wpywy z Dalmacji francuskiej, z Wiednia, jak i przenikajce poprzez Modawi i Wooszczyzn infiltracje z bratniej, sowiaskiej i prawosawnej Rosji. yczliwo okazywa ruchowi wczesny minister spraw zagranicznych Rosji Adam Czarteryski; interwenioway Austria i Serbia; w latach 18061812 Serbia bya wyzwolona. ""--
200
Tymczasem stosunki rosyjsko-tureckie zaczy si pogarsza. Wanie Anglia zerwawszy pokj w Amiens przystpia do montowania trzeciej koalicji, ale Selim III nie da si do niej wcign. Przeciwnie, zbliy si ponownie do Francji i zamierza osign korzyci z wojny, do ktrej wesza pocztkowo Austria, 'a potem i Rosja. Zdawao si, e nadarza si sposobno do spenienia nadziei odwetowych, wci podsycanych przez pewne koa od klsk 1792 r. Okazj do konfliktu day sprawy bakaskie i zakaukaskie. Rosja podsycaa przez swych agentw powstanie serbskie, a przez oddanych sobie hospodarw Modawii i Wooszczyzny urabiaa grunt i w tej czci Bakanw, pragnc tdy uzyska poczenie do Serbii. Rzd Selima III zdecydowa si na krok stanowczy: zachcony przez Francj usun rusofilskich hospodarw (1806). Rosja uznaa to za zerwanie poprzednich umw, przewidujcych porozumienie w sprawie obsadzania stanowisk ksicych w Jassach i Bukareszcie, i po odmowie odwoania tych zarzdze przez Turcj wojska rosyjskie wkroczyy do obu Ksistw Naddunajskich. Rwnoczenie doszo do posuni i na terenie zakaukaskim, gdzie Turcja z niepokojem ledzia cige rozszerzanie si wpyww rosyjskich. W latach 1801  1805 Rosja podporzdkowaa sobie przylegajce do Turcji czci Gruzji, gdzie i Turcja rocia sobie pretensje do pewnych praw zwierzchnich, posuwanie si wic na tym terenie Rosji uznaa za dalsze zagroenie swego bezpieczestwa. Tak coszo 511807 r. do nowej, do dugiej (18071812) wojny turecko--rosyjskiej, prowadzonej ze zmiennym szczciem, przerywanej i znw wznawianej, silnie poddanej oddziaywaniom wczesnych wydarze dyplomatycznych na szachownicy europejskiej, a wywierajcej z kolei znaczny wpyw na przebieg wydarze wewntrznych. W danej chwili wojna ta staa si okazj dla tych si, ktre nie mogy si pogodzi nawet z tak umiarkowanymi reformami nizam-i cedid.
PRZEWROTY LAT 1807-1808
Korzystajc z zaabsorbowania najlepiej wywiczonych i wiernych Se-limowi III wojsk na linii Dunaju, ywioy wsteczne, skupione dokoa korpusw janczarskich, podniosy bunt. Rozpocz si on w jednostkach artylerii janczarskiej i rozszerzy si szybko na janczarskie puki. Na czele buntownikw sta mao znany Mustafa Kabaki. Wojska wierne sutanowi zostay koo Edirne rozgromione, janczarzy opanowali Stambu i z okrzykiem: Nie chcemy sutana!", wdarli si do Seraju. Selim by wadc sabego charakteru, odwoa zarzdzenia reformatorskie, ale to janczarom nie wystarczyo; zrzucili go z tronu, na jego miejsce wynoszc
207
jego kuzyna jako Mustaf IV (18071808). Wadca ten specjalnym rozkazem (fermari) odwoa wszystkie nowe przepisy i anulowa zarzdzenia wprowadzone przez poprzednika. Zwolennikw nizam-i cedid i reform zaczto przeladowa i wizi, wielu stracono. Wojska nizam-i cedid zreformowano.
Zwolennicy reform nie dali jednak za wygran. Wielu z nich skupio si w tym czasie wok Mustafy Bayraktara (Alemdara), ajana z Ruszczuku (tur. Ruscuk), ktry bynajmniej nie od pierwszej chwili popiera ide reform. Wkrtce do zwolennikw reform, nazwanych brami ruszczuc-kimi (Ruscuk Erenleri, Rusguk Ayanlari), przyczyli si dwaj wybitni dziaacze, admira Ramiz, z pochodzenia Tatar, komendant szkoy inynierii wojskowej w Sutliice koo Stambuu, generalny inspektor artylerii i wojsk inynieryjnych, ostatnio gwny kontroler skarbu (bas muhasebeci), wybitny przedstawiciel wiatego odamu ulemw, oraz ormiaski bankier Manuk, skad wic tego bractwa" by do rnorodny i niejasna bya jego baza spoeczna, jak te i program. Rzecz jednak ciekawa, czonkowie stowarzyszenia nie byli bynajmniej zwolennikami Francji, nie ufali podszeptom Sebastianiego, ambasadora Napoleona, wicej nadziei pokadali w Rosji, byli przede wszystkim zwolennikami pokoju, uwaajc, e wojna rujnuje kraj i uatwia dziaanie reakcji. Nowego bodca doda im rozejm w Slobozji. Do stowarzyszenia przyczy si jeden z wyszych dygnitarzy Porty, Celebi Efendi. W czerwcu 1808 r. w Ruszczuku w kwaterze Bayraktara zebrali si bracia ruszczuccy, zawarli umow, na mocy ktrej Bayraktar zobowiza si nie roci pretensji do wycznoci w rzdach i odegna si od tendencji despotycznych, a Celebi Efendi przyrzek pomoc w realizacji de spiskowcw. Spiskowcy dysponowali niewielk, ale dobrze zdyscyplinowan si zbrojn. Form przewrotu mia by powrt armii do Stambuu. Utrzymywano, e armia duo kosztuje w obozie, a e w danej chwili zagraa wojna ze strony Rosji, naley cign j do Stambuu. 14 VI1808 r. armia i bracia ruszczuccy wyruszyli z Adriano-pola ku Stambuowi. Spiskowcy zamordowali w paacu Fanaraki Kabak-cioglu, ktry si przedtem obwoa inspektorem floty i portw, i wkroczyli do Stambuu, gdzie uzyskali szereg zmian na wyszych stanowiskach. Gdy jednak w dalszym cigu wyczuwali atmosfer niechci i denia do przywrcenia poprzednich stosunkw, postanowili dziaa dalej, podeszli a pod paac sutaski. Mustafa IV kaza wwczas zgadzi byego sutana Selima III, ale nie zdoa schwyci jego syna Mahmuda, ktry salwowa si ucieczk na dach paacu sutaskiego, skd spiskowcy go cignli. Mustafa IV zosta zdetronizowany, a jego modszy brat Mahmud II ogoszony sutanem (18081839).
202
RZDY MUSTAFY BAYRAKTARA I JEGO UPADEK
Przewrt dokonany przez Bayraktara, mianowanego wielkim wezyrem 28 VII 1808 r., rni si od poprzednich szeregiem zasadniczych cech. Grupa przeprowadzajca przewrt miaa swj plan i pewien  cho skromny  program reform. Cech charakterystyczn przewrotu byo te to, e posiada on zdecydowane kierownictwo, bya to forma spisku o zorganizowanym charakterze, ajanowie zgrupowani byli w dobrowolnym zwizku.
Rzdy Bayraktara jako wielkiego wezyra i rwnoczenie seraskera wprowadziy dyscyplin do administracji, co znalazo due uznanie w oczach europejskich obserwatorw. W stosunku do sprawcw stracenia Selima III Bayraktar by bezwzgldny. Wielu z nich zostao skazanych na mier lub zsyk.
W wojsku opar si Bayraktar na korpusie wywiczonych onierzy, zwanych talimli segban lub segban-i cedid. Byo to w rzeczywistoci ukryte przywrcenie stosunkw wojskowych z nizam-i cedid. Niestety, dalej trwaa sabo polityki tureckiej na arenie midzynarodowej.
Dojcie Bayraktara do wadzy wywoao w Europie liczne komentarze na temat rzekomych wpyww na Stambu. Byy gosy twierdzce, i zamach odby si z inspiracji dyplomacji francuskiej. Inni przypisywali to Anglikom. Jednake bracia ruszczuccy byli raczej przeciwnikami Francji, a sympatykami Rosji. Napoleon, zaabsorbowany sprawami hiszpaskimi, uwaa Turcj tylko za obiekt gry i porednio proponowa nawet Rosji rozbir imperium osmaskiego.
Rosja moga z zadowoleniem obserwowa upadek wpyww francuskich w Turcji, ale jednoczenie bya zaniepokojona dziaalnoci nowych rzdw, obawiaa si bowiem w gbi ducha wpywu braci ruszczuc-kich na wzrost siy wewntrznej i militarnej Turcji.
W tym czasie Bayraktar przedsiwzi kroki w kierunku umocnienia reform pastwowych. Zwoa na wasne, a nie sutana, zaproszenie zgromadzenie ajanw. By to pierwszy tego rodzaju fakt w historii Turcji. Na zgromadzeniu tym Bayraktar wygosi mow i zwrci si do zebranych o zaakceptowanie reform wojskowych i skarbowych. Reformy wojskowe polegay przede wszystkim na utrzymaniu instytucji segbanw i ustanowieniu odu. Feudaowie obowizani byli od tej pory do pacenia na rzecz wojska specjalnego podatku pieninego. Zgromadzenie po dyskusji przyjo cz wysuwanych przez Bayraktara postulatw. Zebrani ajanowie zobowizali si do solidarnego dziaania, podporzdkowania si rzdowi, poparcia sutana i przestrzegania uchwalonych reform. Reformy
203
te faktycznie przywracay urzdzenia z czasw Selima III. Nowe wojska byy odrbnie zorganizowane, co musiao w konsekwencji prowadzi do likwidacji korpusu janczarw. Tak te w stosunku do nich przedsiwzito rodki zmierzajce do ich zniszczenia. Skasowano specjalne bony dla janczarw, ktre kursoway w obiegu jak banknoty. Wprowadzono rwnie rygory uniemoliwiajce janczarom wykonywanie ubocznych zaj.
Jednake i te rzdy nie wykazay trwaoci, a nowe reformy rwnie mao byy zabezpieczone, jak poprzednie. Baza reform bya wska: reim Bayraktara cieszy si pewnym poparciem tureckiej buruazji oraz Ormian i Grekw, dla ktrych wyjednane byy pewne ulgi. Bayraktar dy rwnie do zaskarbienia sobie wzgldw wrd mas ludowych, zorganizowa rozdawnictwo skonfiskowanych dbr. Jednake w szerszych krgach nie cieszy si popularnoci. Sytuacja ekonomiczna kraju bya cika. Gwny spichlerz Stambuu  Modawia i Wooszczyzna byy odcite, blisza Rumelia dotknita klsk nieurodzaju. Janczarzy i cz ulemw zrcznie wykorzystywali nastroje niezadowolenia nurtujce biedot stambulsk. Na murach Stambuu pojawiy si napisy obraliwe dla Bayraktara. Nieostronoci ludzi Bayraktara byo wycofanie ze Stambuu czci wojsk, ktrych pobyt w stolicy zbyt duo kosztowa. To przechylio szal i dodao odwagi reakcji. Tumy podjudzone przez janczarw i ulemw rzuciy si na koszary segbanw i podpaliy je. Janczarzy otoczyli paac Bab-i Ali (Wysok Port), siedzib Bayraktara, dokd przenis si ogie. Wojska Bayraktara nie zostay wszystkie w por zaalarmowane, zreszt wrd nich rwnie panowaa niewiadomo sytuacji, cz znw bya pozyskana przez janczarw. Wojsk feudaw nie byo w miecie. Cz Stambuu spona. Janczarzy pldrowali miasto i mordowali nowych dygnitarzy.
Tak upyna noc przeznaczenia" rewolucji. W dzie okazao si, e Bab-i Ali jest odcita, a Janczarzy oblegali ocala z poaru siedzib Bayraktara. On sam prbowa uratowa wiernych sobie ludzi i zacz przez mur prowadzi rokowania. Sdzi, e Mahmud II udzieli mu pomocy. Ale sutan okaza chwiejn postaw. Oblegajcy paac Janczarzy wdarli si wreszcie do wntrza. Wwczas Bayraktar podpali magazyn amunicji i zgin wraz z 300 janczarami (15X11808 r.).
W paacu sutana admira Ramiz zorganizowa obron. Flota janczarw zacza, ostrzeliwa Stambu. Wzroso wwczas oburzenie ludnoci na janczarw i opad nastrj przewrotowy. Gdy doszo do rokowa, okazao si, e klucz sytuacji tkwi w rku dworu, ktrego pozycja si umocnia. Utworzono nowy rzd, w ktrego skad wesza rwnie ocalaa cz zwolennikw Bayraktara. Bracia ruszczuccy prbowali jeszcze odzyska swe wpywy, liczc na poparcie Rosji. Usiowania te jednak nie
204
oe.
day rezultatw, a Ramiz zbieg do Rosji. Dygnitarze nowego reimu pragnli przywrci na tron Mustaf IV, okazao si jednak, e ten ju nie yje, zgadzony przezornie przez brata. Tym sposobem Mahmud II opanowa sytuacj. Aczkolwiek Bayraktar zgin, a cz braci ruszczuc-kich si rozpierzcha, to jednak wikszo reform nie zostaa wcale odwoana, wielu ludzi spod znaku Bayraktara pozostao na stanowiskach. Myli o dalszych reformach sprzyja sam Mahmud, ktry po pokoju w Bukareszcie znw mia podj prb nowych reform majcych doprowadzi do europeizacji Turcji.
STOSUNKI ZAGRANICZNE. KONTYNUACJA WOJNY Z ROSJ I POKJ W BUKARESZCIE
Na przebieg przewrotw 18071808 r. wpyna w duej mierze sytuacja midzynarodowa i powikania dyplomatyczno-wojenne Turcji. Wojna 1807 r. nie przyniosa szczcia Turcji w pocztkowej fazie: wojska rosyjskie doszy bez przeszkd a do Dunaju i tam dopiero napotkay silniejszy opr. Wojna z Rosj, sojuszniczk Anglii, narazia Turcj na ostry konflikt z ni. Zagrozia ona zbrojnym wystpieniem przeciw Turcji, gdyby ta trwaa w wojnie przeciw Rosji. W lutym 1807 r. flota brytyjska pojawia si przy Dardanelach i przedostaa si pod Stambu. Mahmud II jednak nie ulk si i wyda rozkaz flocie i artylerii przybrzenej, aby strzelaa: kilka okrtw brytyjskich zostao zatopionych i flota brytyjska pospiesznie wycofaa si do Aleksandrii. W r. 1809 Anglia zawara z Turcj pokj.
Mahmud II sdzi, e sytuacj t moe dobrze wykorzysta, i bra za dobr monet obietnice Sebastianiego. w ambasador francuski przy Porcie potrafi zrcznie wyzyskiwa stare animozje tureckie przeciw Rosjanom i nowe awersje do Anglikw, obiecujc Turkom odzyskanie straconych terytoriw w Europie, na Krymie i Kaukazie, rewan za klski i hab. Ale nawet przebiegli Turcy nie orientowali si w splocie gry dyplomatycznej, do ktrej wcignita bya wwczas i Turcja. Dla Napoleona bya ona wielkim atutem, obiektem przetargu w grze o panowanie. Dlatego Sebastiani przedstawi sutanowi projekt sojuszu, ktry przez Port by nie do przyjcia, naraaby j bowiem na pogbienie konfliktu z Angli. Rwnoczenie do kwatery Napoleona w Polsce wysany zosta pose turecki Emin Yahid, majcy za zadanie wybadanie stosunku i planw cesarza wzgldem Turkw i namwienie go do zawarcia sojuszu obronnego, korzystnego dla Porty. Biedny Emin Yahid, wodzony z Warszawy do kwatery Napoleona gdzie w Prusach Wschodnich",
205
stamtd do Gdaska, nic nie uzyska prcz grzecznoci i czczych obietnic, nie dosta si nawet przed oblicze cesarza. Ju bowiem dojrzewa wielki plan", ju zbliaa si Tyla, miejsce zawarcia pokoju globalnego, bdcego zamaskowanym podziaem sfer wpyww, podziaem Europy, wyrzeczeniem si dotychczasowych systemw i aliansw. Ujawnia si przyczyna ostronoci wobec Emin Yahida i prowokacyjnych propozycji Sebastianiego. W ramach podziau sfer wpyww i denia do pozyskania Rosji Napoleon obieca poufnie Aleksandrowi I, e uzna aneksj Modawii i Wooszczyzny, i obietnic t potwierdzi jeszcze raz na pimie podczas spotkania w Erfurcie (wrzesiepadziernik 1808 r.).
W ramach projektw pacyfikacyjnych Francja zaofiarowaa swoje porednictwo w wojnie turecko-rosyjskiej, ktra i tak staa  szczeglnie w okresie wydarze 18071808 r. i wyczekiwa rosyjskich  na martwym punkcie. Doszo tu do zawieszenia broni i rozejmu w Slobozji (sierpie 1807 r.). Przewidywa on formalnie powrt do status quo i ewakuacj ksistw przez Rosj. Jednak ani Rosja nie opucia Modawii i Wooszczyzny, obiecanych jej przecie przez Napoleona, ani nawet Napoleon na to nie nalega. Wojna znw zostaa wznowiona (1809). Bya ona wygodna Napoleonowi, ktry nie waha si nawet proponowa Aleksandrowi rozbioru Turcji, wci manewrowa atutem tureckim w rozgrywce midzynarodowej, ktrej ciar przenosi si ju stopniowo na Pwysep Pirenejski. Na mocy traktatu tylyckiego uzyska od Rosji Wyspy Jo-skie u nalecych do Turcji wybrzey grecko-albaskich, nad ktrymi to wyspami Francja poprzednio sprawowaa wspprotektorat i do ktrych moga wic wysuwa pretensje. Tak to, jak i poczynania francuskie w graniczcych z Turcj posiadociach dalmackich, zainteresowania Albani, Boni i Hercegowin, wyraone ustanowieniem tam sieci konsularnej (m.in. bardzo czynnego konsulatu w Travniku), wzmagay nieufno Turcji podsycan przez agentury austriackie.
Zamiarem Napoleona byo przecignicie wojny turecko-rosyjskiej a do przygotowywanej wasnej kampanii przeciw Rosji. Wojna toczya si na terenach rumelijskich (pnocna Bugaria) i Rosja osigna nawet szereg sukcesw. Ale w obliczu przygotowa francuskich Rosja zgodzia si teraz na warunki, jakich nie chciaa przyj w r. 1808, wyrzekajc si obietnic hojnie poprzednio szafowanych szlachcie modawskiej i wooskiej. Ze swej strony Turcja, zraona ju do dwulicowoci dyplomacji francuskiej w r. 1807, nie dawaa posuchu obietnicom i zapewnieniom francuskim. Zawarty 16 (28) V 1812 r., niecay miesic przed rozpoczciem inwazji napoleoskiej na Rosj, pokj w Bukareszcie przewidywa ewakuacj Modawii i Wooszczyzny przez Rosj. Rosja zatrzymywaa tylko
206
tak zwan Besarabi, to jest obszar midzy Dniestrem i Prutem, przez co Prut stawa si rzek graniczn; zagwarantowano amnesti i samorzd Serbom. Turcja uznaa posiadoci rosyjskie na Zakaukaziu a po Ar-paczaj i Gry Adarskie (z twierdzami Redut Kale i Suchum Kale).
DRUGI OKRES PRB REFORMATORSKICH ZA RZDW MAHMUDA II. ZNIESIENIE INSTYTUCJI JANCZARW
Reformy Selima III i podjte przez Mustaf Bayraktara prby zakoczyy si niepowodzeniem. Nie znaczy to jednak, eby dzieo modernizacji Turcji zostao zarzucone. Wypywao ono nie tylko z ambicji sutanw szukajcych drg do usprawnienia skarbowoci, stworzenia silnej, scentralizowanej administracji i podniesienia wartoci bojowej armii, ale i z gbokich przeobrae, ktrym ulegaa stopniowo turecka gospodarka. Rosy wiksze miasta. Wedug przypuszczalnych oblicze w r. 1816 Stambu mia ju 400 000 ludnoci, tyle mia Kair, Izmir 120000, Adrianopol i Tokat po 100000. Rozwijay si stopniowo poszczeglne gazie przemysu (wkiennictwo, wyroby ze skry, ceramika). Potrzeby armii przyczyniay si do wzrostu niektrych gazi przemysu, do uruchamiania nowych, na przykad zbrojeniowych. Nastpowa proces podziau pracy, rosy manufaktury, powstaway nawet fabryki. W zwizku z tym kruszya si stara struktura rzemiosa tureckiego, zaczy rozpada si cechy, zalene ostatnio coraz bardziej od kupcw-lichwiarzy, obsadzajcych swymi zaufanymi stanowiska w cechach. Wszystko to wiodo nieuchronnie do powstawania zacztku stosunkw kapitalistycznych. Ale w rozwoju tym wystpoway pewne objawy niekorzystne. Wzrost buruazji pociga za sob i wzrost znaczenia elementw nietureckich, Grekw, Bugarw, Ormian; interes tej buruazji nie zawsze by zbieny z interesem losn-cej buruazji rdzennie tureckiej. Podniesienie si stanu ekonomicznego nie stao w parze ze wzrostem inwestycji zagranicznych. Kapita zachodnioeuropejski nie dokonywa ich na terenie Turcji, traktujc ten kraj jako rdo tanich surowcw rolnych, importujc tu rwnoczenie tanie fabryczne tkaniny, ktre skutecznie wypieray z rynkw wyroby miejscowe, wytwory znacznie droszego rkodziea domowego.
Przemianom ulegay i stosunki wiejskie. Wielkie timary i ziamety, stanowice poprzednio podstawy feudalnego agrarnego systemu, stopniowo ustpoway w tym okresie (gwnie na terenie europejskich czci Turcji) miejsca nie znanej poprzednio formie wielkich posiadoci rolnych, folwarkw, bdcych now postaci wielkiej wasnoci prywatnej na wsi. Sytuacja chopw osiadych na terenie gruntw folwarku nie ulega jednak
207
poprawie, oddawali oni wacicielowi folwarku poow zbiorw, pacih te podatki do skarbu pastwa. Gospodark roln rujnowa poza tym w dalszym cigu przymus sprzeday pszenicy i pewnych innych produktw rolnych pastwu po wyznaczonej cenie.
Niemniej te przemiany sprzyjay dzieu reform, ktre z kolei podj ~w nowych warunkach, nieco ostroniej i przy zastosowaniu innej taktyki.
Wieniak turecki. Rycina
Mahmud II. Oparcie dla tych reform stanowia grupa zwolennikw Bay-raktara oraz cz ulemw, z ktrych rekrutowaa si wikszo wyszych dygnitarzy religijnych, aparatu sdowego i nauczycielskiego, zajmujcych kluczowe stanowiska w administracji, dyplomacji i yciu politycznym. Warstwa ta powizana bya rozmaitymi koneksjami z dworem popieraa europeizacyjne denia sutanw tak ze wzgldu na oba.** utraty swych wpyww w razie powrotu do rzdw absolutnych, jak i nadziej na ich utrzymanie w razie rozbudowania wzorem europejskim
208
pewnych instytucji reprezentacyjnych, jak wreszcie z solidarnoci przeciw konkurentom do wadzy czy rywalom. Konkurentami tymi byli z jednej strony janczarzy, pretendujcy do decydujcej roli w rzdzeniu pastwem, a stanowicy  w przeciwiestwie do ulemw  nieowiecon, ciemn warstw oligarchii, z drugiej strony nisi ulemowie oraz uczniowie (sofia), ktrzy pozostajc w cikich warunkach i zazdroszczc wyszym ulemom ich stanowisk i dobrobytu, dawali si  jak i w poprzednich okresach, w 1703, 1770 czy 18071808 r.  wyzyskiwa nieraz przeciw nim. Wreszcie wchodzili w gr potni prowincjonalni feudaowie, derebeje i ajani.
Mahmud II wykorzysta poparcie ulemw do uzyskania sankcji religijnej dla swych de; ulemowie mieli za zadanie wykaza cytatami z Koranu, e przejmowanie zdobyczy cywilizacji zachodniej czy te jej urzdze nie tylko nie sprzeciwia si prawu religijnemu, ale przeciwnie, zalecane byo przez samego Proroka, co znajduje potwierdzenie w licznych cytatach z Koranu i w tradycji (hadi). T drog zneutralizowa agitacj niszych ulemw i softw, rozbi wpyw derebejw i ajanw, a wreszcie przystpi do likwidowania najwikszej zapory na drodze do dalszej modernizacji kraju, to jest oligarchii janczarw, ktrych popieray niektre konserwatywniejsze bractwa religijne, na przykad tak zwane bek-tai. Inne natomiast, grupujce wiatlejszych czonkw, jak mevlevi i naks-bendi, wsplnie z grn warstw ulemw popieray wadc. Rozgromienie janczarw nastpio ju w toku nowych wstrzsw zwizanych z powstaniem greckim i byo poniekd jego echem; wszechwadza janczarska bowiem uniemoliwiaa podjcie jakichkolwiek energicznych krokw.
28 i 29 V 1826 r. Mahmud II wyda zarzdzenie przeobraajce janczarw w cz regularnego wojska i poddajce ich nowym regulaminom. Mimo e zarzdzenie to nie byo wyrokiem mierci dla janczarw, bo nawet przeznaczao im rol koca nowej armii, to jednak poczuli si dotknici odebraniem im monopolu i zamachem na ich autonomiczne przywileje. Sdzili, e s rwnie mocni, jak w czasie uprzednich rewolt janczarskich, a przeciwnicy ich rwnie sabi. Atoli nie by to ju ani rok 1807, ani tym bardziej 1730. 15 czerwca zebrali si co prawda jak poprzednio na At Meydanie, spldrowali paac wielkiego wezyra i domagali si gw przywdcw reform. Mahmud II mia jednak energi, ktrej pozbawieni byli jego poprzednicy, czu oparcie dla swych planw. Cz wojsk okazaa si mu wierna, wielu oficerw i ulemw dotrzymao wiernoci idei reform. Artyleria dokonaa obstrzau koszar janczarw, a pozostali przy yciu zostali schwytani i wymordowani. W wyniku tych wydarze zniesiono korpus janczarw i sipahich oraz zwizane z nim bractwo derwiszw bektafi. Utworzono now, zdyscyplinowan armi na model
14  Historia Turcji
209
europejski nazwan Asakir-i Mansure-i Muhammediye (Zwyciscy onierze Mahometascy), sprowadzono instruktorw z Francji i Prus. Tym sposobem jedna z zasadniczych przeszkd na drodze do postpu zostaa zniesiona; koncepcje reform powrciy na aren gwnych zainteresowa tureckich. Tymczasem jednak pastwo przechodzio i inne wstrzsy, zwizane z szerzeniem si hase iberalno-demokratycznych, ktre pocigay za sob komplikacje midzynarodowe, a nawet wojenne, co nie mogo pozosta bez wpywu na proces dalszego przeprowadzenia reform.
NOWE RUCHY SEPARATYSTYCZNE I ODRODKOWE
Te same elementy, ktre oddziayway na fermenty w caym imperium, a mianowicie ewolucja stosunkw ekonomicznych,  oddziaywanie prdw   europejskich,   dno   do   modernizacji,   europeizacji,   wywieray z kolei swj wpyw, acz w sprzecznym nieco z tamtymi tendencjami aspekcie, na powstawanie ruchw odrodkowych i separatystycznych w dalszych, odlegych od stolicy czciach imperium. Wytwarzanie si rejonw o wasnym rynku wewntrznym sprzyjao zwikszaniu si tendencji odrodkowych w rozmaitych jego czciach. Na terenie Albanii samodzieln pozycj uzyska wspomniany wyej pasza Janiny Ali z Tepede-lenu, ale rewolta jego, stumiona ostatecznie dopiero przez armi Hur-sida Paszy w r. 1822, nie opieraa si na miejscowych narodowych elementach, nie uwzgldniaa ich interesw, aczkolwiek obficie korzystaa z separatystycznych lokalnych ambicji, a przez podsycanie antagonizmu do wadzy centralnej sprzyjaa wzrostowi uczu narodowych. Podobnie byo w Egipcie, gdzie wybi si jeden z dowdcw janczarskich, Muhammad Ali, pochodzcy z Kavali w Macedonii, ktry zrcznie wygrywajc antagonizmy pomidzy Mamelukami a paszami mianowanymi przez sutana zosta w 1805 r. gubernatorem Egiptu. Potem wyci w pie Mamelukw, wyprawi si przeciw zbuntowanym wahhabitom i zaj opanowany poprzednio przez nich Hidaz ze witymi miastami Mekk i Medyn, a nastpnie przyczy do Egiptu Sudan. Tak wzmocniwszy sw pozycj, sta si wadc prawie samodzielnym, utrzymujcym bezporednie stosunki z pastwami europejskimi, mogcym myle o rozgrywce nawet z sutanem. Muhammad Ali dokona caego szeregu doniosych reform w zakresie usprawnienia administracji, wojskowoci, podniesienia gospodarki i owiaty, ktre stay si przykadem dla pewnych poczyna reformatorskich Turcji.
W innych prowincjach arabskich imperium tureckiego dochodzio do buntw i ruchw odrodkowych. W Aleppo w latach 18191820 miej-
270
scowa ludno wystpia przeciw ajanom, a stworzona naprdce powstacza rada rozdzielia zapasy ywnoci przez nich gromadzone. Rol mediatora peni polski podrnik i znawca koni arabskich Wacaw Rzewuski (przybra arabski tytu Tad el-Fachr), bawicy wtedy w Aleppo.
Na terenie Anatolii z kolei wybuchay na pocztku XIX w. bunty rodu Tuzenoglu.
POWSTANIA NARODOWE NA BAKANACH
Najsilniejsze wstrzsy przeszy jednak przez europejsk, bakask cz Turcji, gdzie miay one charakter narodowy. Buruazja tych krajw bya najbardziej dojrzaa, najbardziej wic chonna na hasa rewolucji francuskiej rozniesione przez Napoleona. Serbowie po duszych i ze zmiennym szczciem toczonych walkach pod wodz Kara Djordji uzyskali w traktacie bukareszteskim (1812) dziki wstawiennictwu Rosji obietnic samorzdu, ale Turcy niedugo szanowali swoje przyrzeczenia i pokonawszy powstacw, po ucieczce Kara Djordji do Austrii, zachowywali si w Serbii jak w kraju podbitym, co sprowokowao nowe powstanie serbskie pod wodz Miosza Obrenowicia (1815). Serbowie walczyli z rozmaitym szczciem a do formalnego uznania ich samorzdu w r. 1830. Obrenowi reprezentowa rodowisko niechtne Kara Djordjowi. Gdy ten powrci z wygnania, zosta w nocy skrytobjczo zamordowany, przypuszczalnie przez Turkw. Miosz stara si utrzymywa dobre stosunki z Turkami i uznanie swej wadzy wola uzyskiwa od nich raczej chytroci i przekupstwem ni broni.
Najwikszy wszake zakres przybray jednak wydarzenia w Grecji. Buruazja grecka, wzbogacona na handlu rdziemnomorskim, najbardziej bya podatna na nowinki z Zachodu, czc rewolucyjne hasa z sympatiami ku tradycyjnej opiekunce prawosawnych imperium osmaskiego  Rosji, ktra ju wspieraa powstania majnotw w XVIII w. i zasilaa stale pomoc materialn i moraln greckie klasztory. Ale poza radykalizmem buruazji i religijnymi inspiracjami Rosji samo uksztatowanie miejscowych stosunkw polityczno-administracyjnych sprzyjao narastaniu nastrojw oporu. Byy tu liczne okrgi o szerokim samorzdzie rzdzone przez tak zwanych primarw, a i feudaowie greccy mieli na swe usugi wasne, greckie oddziay wojskowe dowodzone przez wasnych armato-losw.
Oddwiki rewolucji francuskiej wywoay u schyku XVIII w. w Grecji pierwsz fal spiskw zwizanych z Rigasem Velestinisem, wydanym przez wadze austriackie Turkom, przez ktrych zosta stracony. W okresie
277
swych planw wschodnich nie traci Napoleon widoku na poruszenie elementu greckiego. Na pocztku XIX w. radykaowie i niepodlegociowcy greccy zaoyli tajny zwizek, tak zwan Heteri. Heteria nawizaa kontakty z pewnymi wpywowymi koami rosyjskimi, sprzyja jej nawet przez pewien czas car Aleksander I, liczcy na dywersj w Turcji. Kontakt z Heteria mia utrzymywa jego minister, Grek Kapodistrias. Atoli ten zwizek rewolucyjnych spiskowcw z reakcyjnym dworem carskim nie
mg by trway.
W r. 1821 Heteria daa sygna do powstania swoim rodowiskom rozsianym na terenach bakaskich. W myl tych hase jeden z wybitnych dziaaczy Heterii, adiutant cara Grek Aleksander Ypsilanti, wkroczy z 800 heterystami do Modawii (luty 1821 r.), rozbi tamtejsze garnizony tureckie i zaj Bukareszt. Rwnoczenie wybucho ludowe powstanie rumuskie pod wodz Tudora Yladimirescu, pozostajcego rwnie przypuszczalnie w pewnym kontakcie z Heteria. Powstanie to, w ktrym uwidoczni si brak jasno okrelonych celw i sprzecznoci wewntrzne midzy ludowymi, antybojarskimi deniami jednej grupy a antyfana-riockim, antygreckim nastawieniem czci buruazji rumuskiej, zostao co prawda szybko przez Turkw stumione (Yladimirescu zgin przypuszczalnie z rk ludzi Ypsilantiego), ale jego radykalizm wystarczy do tego, eby Aleksander I na kongresie w Lublanie i Opawie odci si
od Heterii.
Pomie powstania obejmowa jednak coraz to nowe obszary. Rwnolegle z Ksistwami Naddunajskimi wybucho ono na ziemiach Grecji, gdzie brali w nim udzia obok Grekw Albaczycy, Bugarzy, Kucowoosi. Powstacy opanowali szereg punktw na Peloponezie i w innych czciach Grecji, na co Turcy odpowiedzieli rzezi Grekw w Stambule, na wyspie Chios i w kilku innych miastach. Doszo do nowego wybuchu fanatyzmu muzumaskiego i ksenofobii. Sprawa bya jednak powaniejsza ni rumuska i fanariocka rewolta nad Dunajem, Grecy cieszyli si duymi sympatiami w caej Europie. Zewszd popieszyli na pomoc ochotnicy, wrd nich i Byron; powstaway komitety pomocy dla Grekw (filhelle-skie). Udzia wzili take ochotniczo polscy filhelleni. Przy pomocy przysanych wojsk egipskich Ibrahima Paszy, syna Muhammada Alego, sutan zdoa odzyska szereg punktw, jak Missolongi, a nastpnie zdusi prawie cae powstanie (1826). Tymczasem Rosja, korzystajc z sytuacji, wywara na Turcj nacisk zmuszajc sutana do uznania w umowie w Aker-manie 25 IX (7 X) 1826 r. opieki rosyjskiej nad Modawi i Wooszczyzn, gwarancji dla Syberii, przywilejw handlowych dla Rosjan na caym terytorium imperium osmaskiego.
272
Pastwa zachodnie, krzywym okiem patrzce na wzrost wpyww rosyjskich, postanowiy jednak z kolei wnie spraw greck na forum midzynarodowe. W myl zawartego 6 VII 1827 r. w Londynie porozumienia Anglia, Francja i Rosja miay ofiarowa swe porednictwo w sporze sutana z jego greckimi poddanymi, dajc uznania samodzielnego pastwa greckiego. Sutan, ufny jeszcze w sw si, odrzuci t propozycj. Bez wypowiedzenia wojny flota trzech pastw zjawia si na wodach Peloponezu i pod Nawarynem 20 X 1827 r. rozbia flot tureck. Wojska francuskie wyldoway na Peloponezie, a Rosja rozpocza regularne dziaania wojenne (1828), przy czym wojska rosyjskie ruszyy dwiema drogami  przez Bakany i przez Kaukaz. Granice Grecji, uznanej ju za odrbne pastwo przez mocarstwa (1828), okrelone zostay w oglnych zarysach w protokoach londyskich (22 III 1829 r.). Sutan waha si jeszcze z ich uznaniem, ale sukcesy wojsk rosyjskich, ktre po przejciu Dunaju zajy Adrianopol i podeszy w poblie Stambuu, zmusiy go do zawarcia traktatu w Adrianopolu 2 (14) X 1829 r., na mocy ktrego poudniowa Grecja (Attyka i Peloponez z Eube, ale bez Tesalii, Epiru, Krety, czci greckich wysp egejskich) uznana zostaa pastwem niepodlegym; Modawia i Wooszczyzna uzyskay wiksz samodzielno i kontrola nad nimi przypada rwnie Rosji. Serbia otrzymaa uznanie swego samorzdu; Bosfor i Dardanele miay by otwarte dla wszystkich statkw handlowych. Rosja uzyskiwaa poza tym korzystn korektur granic w delcie Dunaju oraz na Zakaukaziu (okrgi Achalcych i Achalkalaki, Poti i wybrzee z Anap). Turcja miaa wypaci tytuem odszkodowania 8,5 min funtw. Ostateczne uznanie Grecji za pastwo niepodlege nastpio w 1830 r. Tym sposobem rozpocz si proces rozczonkowania imperium osmaskiego, ktry trwa bdzie odtd a do XX w.
DALSZY CIG REFORM
I POSUNICIA EUROPEIZACYJNE MAHMUDA II
Po likwidacji korpusu janczarw, w trudnych okolicznociach przerywanych wydarzeniami zewntrznymi podj Mahmud II po r. 1834 dalsze prby reorganizacji i europeizacji wojska, zasadniczych dziaw administracji, owiaty i zdrowia publicznego. Opar si w dalszym cigu na grupie owieconych ulemw, z ktrych Molla Keecizade Meh-med Izzet w swym memoriale sporzdzonym zaraz po rozgromieniu janczarw w r. 1826 zaleca wprowadzenie staych uposae dla urzdnikw, ustanowienie zgromadzenia doradczego skadajcego si z ulemw i wyszych urzdnikw, reorganizacj administracji, popieranie handlu i prze-
213
mysu, walk ze zbytkiem i marnotrawstwem. Nie naruszajc w zasadzie dotychczasowych najwyszych organw pastwowych, dokona Mah-mud II ich przeksztace na wzr europejski. I tak tradycyjny Dywan zosta zniesiony i zastpiony przez Rad Pastwa (Sura-i Devlet). Obok tego powstay inne ciaa kolegialne, jak Najwysza Rada Zarzdze Prawnych (Meclis-i Vala-i Ahkam-i Adliye, 1838). Przeksztacono rwnoczenie najwysze urzdy na sposb europejski, wielki wezyr zosta premierem (bas vekil). Urzd kahyi beya przemianowano na Ministerstwo
Turecki posterunek wojskowy. Drzeworyt europejski
Spraw Cywilnych (Umuru Miilkiye Nezareti), a nastpnie Ministerstwo Spraw Wewntrznych (Umuru Dahiliye Nezareti). Urzd reis efendiego otrzyma nazw Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Umuru Hariciye Nezareti). Ustanowiono urzd rzecznika rzdu, majcego za zadanie prowadzi konferencj z obcymi dyplomatami. W r. 1834 wprowadzono administracj cywiln, rozdzielajc j zarwno od komend wojskowych, jak i od powiza z miejscowymi lennami i administracj dbr oddawanych w dzieraw. Ostateczna reforma administracji nastpia dopiero w r. 1864.
Zgodnie z postulatami Ke9ecizadego wprowadzono regularne uposaenie dla urzdnikw oraz list cywiln dla sutana.
214
W dziedzinie wojskowoci, jak pamitamy, Mahmud II w tych latach, stworzy zdyscyplinowany, nowy, na wzr europejski wiczony przez francuskich i pruskich instruktorw korpus pod nazw Asakir-i Mansure-i Muhammediye. W r. 1837 stworzono pod nazw Dar-i Sura-i Askeri now Naczeln Rad Wojskow. W zakresie szkolnictwa wojskowego powstaa wojskowa szkoa lekarska (1826), a nastpnie szkoa oglno-wojskowa Mekteb-i Ulum-i Harbiye (pniej Harb Okulu), wzorowana na francuskiej szkole Saint-Cyr (1834).
Po raz pierwszy zaoone zostay wieckie szkoy rednie (1839), tak zwane riistiye, szkoa dla ksztacenia urzdnikw Mekteb-i Maarif-i Adliye (1838), cesarska szkoa muzyczna Muzika-i Hiimayun. W latach 18341838 wysano stypendystw dla ksztacenia w wielu dziedzinach na uczelniach Europy Zachodniej. Specjalna szkoa tumaczy Tercuman Odasi (Izba Tumaczy) wyksztacia wielu urzdnikw (1821). Stworzono rwnie szko muzyczn, o ktrej ju wspominalimy, nazwan pniej Bando Okulu. Zwierzchnikiem szk zosta Mehmed Esad Imamzade.
W 1831 r. zaoono pierwsze czasopismo pod nazw Takvim-i Yekayi" (Kalendarz Wydarze"), na pocztku drukujce przewanie rzdowe deklaracje i owiadczenia. Redagowa je Molla Mehmed Esad. W latach 18301831 dokonano w pastwie osmaskim pierwszego powszechnego spisu ludnoci.
Starano si przezwyciy opory religijne, przeszkadzajce dotychczas skutecznemu zwalczaniu chorb zakanych. W r. 1838 sutan przy pomocy specjalistw austriackich po raz pierwszy ustanowi stacj kwarantanny koo Stambuu i zatroszczy si o fetw sankcjonujc te kroki. Jednym z tych, ktrym powierzono realizacj tego projektu, by naczelny lekarz dworu Abdiilhak. Inny lekarz nadworny, Mustafa Behcet, napisa na podstawie austriackiego podrcznika traktat o cholerze, ktry wydrukowany zosta w drukarni pastwowej i w sierpniu 1831 r. szeroko kolportowany wrd ludnoci. Z inicjatywy tego Mustafy Behceta w r. 1827 zaoono pierwsz uczelni medyczn, tak zwan Tibhane (albo Tibbiye). Jeszcze poprzednio z polecenia sutana Mahmuda wydano w r. 1820 pierwsze dzieo anatomiczne w jzyku tureckim napisane przez Moll Sanizadego, zawierajce rysunki ciaa ludzkiego, co dotd nie byo tolerowane przez przepisy religijne. Dokonano te niemiaych posuni na polu gospodarczym, midzy innymi zawarto szereg umw handlowych nawet z odlegymi krajami, jak Stany Zjednoczone Ameryki. W r. 1838 zunifikowano przepisy celne.	,
Powane byy kroki podjte celem uporzdkowania spraw agrarnych. Zlikwidowano ostatecznie dotychczasowy system feudalny wasnoci len-
275
nej: ziamety i timary odebrano za pewnym odszkodowaniem dotychczasowym dzierawcom i przyczono do dbr pastwowych; okoo 30% wacicieli timarw i ziametw przeksztacio si we wacicieli folwarkw. Ziemia, na ktrej osiedleni byli chopi, bya im w dalszym cigu dana do wadania i gospodarzenia, przez co, acz niemiao i uamkowo, dokona si wany epizod reformy agrarnej. W r. 1838 zniesiono dotychczasowy monopol pastwa w zakresie zakupu pszenicy od producentw rolnych. Pozostawao to jednak w zwizku ze staraniami zagranicy, przede wszystkim Anglii, ktra zawara wtedy z Turcj traktat handlowy, aby zlikwidowa przepisy sprzeday produktw rolnych i mc te produkty zakupywa po wolnej cenie.
Haso europeizacji obejmowao coraz szersze krgi; atoli realizacja jego polegaa przewanie na czysto zewntrznych akcesoriach, na przykad na przyjciu stroju europejskiego czy zakazie noszenia dugich brd. Dla urzdnikw pastwowych wprowadzono obowizek noszenia fezu. Do dokonania gbszych reform turecka warstwa rzdzca jeszcze nie bya zdolna, ich potrzeby w zasadzie nie rozumiaa. Zreszt stay temu wci na przeszkodzie opory wewntrzne i czynniki zewntrzne, nowe konflikty i komplikacje midzynarodowe.
WIELKI KRYZYS SPRAWY WSCHODNIEJ"
Zaledwie umilky dziaa w wojnie greckiej, a ju od poudniowego wschodu nowa groba zawisa nad integralnoci dzierawy padyszacha: wadca Egiptu Muhammad Ali, czujc jeszcze bardziej wzmocnion sw pozycj przez wydatn pomoc, jakiej udziela sutanowi w wojnie greckiej, zacz da dywidendy od swego udziau. Gdy targi z Porta nie day wyniku, dobrze wywiczone wojska egipskie pod dowdztwem Ibrahima Paszy wkroczyy do Syrii, ktr zajy prawie bez oporu, po czym doszy do Ana-tolii, gdzie w grudniu 1832 r. pod Kony rozbiy w puch armi osmask. Imperium osmaskie zatrzso si w swych podstawach. Ale Europa, poprzednio bez wikszego zainteresowania przygldajca si tym czy innym przeobraeniom na Bliskim Wschodzie, teraz nie okazaa si wcale skonna do obojtnoci. Zbyt wiele interesw byo ju na Bliskim Wschodzie zaangaowanych, zbyt wiele apetytw na spadek po Turcji krzyowao si nad Bosforem. Pastwa zachodnioeuropejskie obawiay si, eby Rosja nie skorzystaa z wydarze i nie popieszya z realizacj planw, ktr uniemoliwiono jej ju kilkakrotnie. Tymczasem Rosja w tej konfiguracji wcale nie spogldaa chtnym okiem na rozgrom Turcji, grocy usadowieniem si mocarstw zachodnich nad Bosforem w spadku
po Turcji, a tym bardziej na powstanie nowej, spod jej wpyww uchodzcej potgi muzumaskiej, powizanej politycznie z Zachodem. Gdy sutan zwrci si o pomoc do Zachodu, niemiao chciay wystpi w jego obronie Anglia i Austria, ale bez angaowania si, dopiero Rosja popieszya szybko na pomoc sutanowi. Po raz pierwszy  i ostatni  jej wojska (kwiecie 1833 r.) defiloway pod samym Stambuem, a flota zakotwiczya si w Bosforze. Tak odwrciy si role. Francja Ludwika Filipa popieraa Muhammada Alego, sympatie emigracji polskiej kieroway si rwnie ku wadcy Egiptu. Pod naciskiem mocarstw doszo do rozejmu w Kiitahyi (9 V 1833 r.), na mocy ktrego Syri otrzyma w zarzd Muhammad Ali, natomiast gubernatorem Cylicji (Adany) zosta Ibrahim Pasza; Egipt mia za to wycofa swe wojska z Anatolii. W zamian za okazan pomoc Rosja w traktacie w Hiinkar Iskelesi uzyskaa sytuacj gwa-rantki integralnoci granic Turcji i zamknicie Cienin dla wszelkich obcych okrtw wojennych (8 VII 1833 r.). Traktat ten uzupeniony zosta 18IX1833 r. umow rosyjsko-austriack w Miinchengratz (dzi MnichoYo Hradiste), w myl ktrej Austria stawaa si drugim gwarantem istniejcego w Turcji i Cieninach stanu rzeczy. Sytuacja jednak nie bya bynajmniej spacyfikowana: w Turcji Hafiz Pasza, a nastpnie Husrev Pasza reprezentowali tendencje do odzyskania utraconych ziem syryjskich i w r. 1839 wojska tureckie znw wkroczyy do Syrii, ale zostay odrzucone i rozgromione jeszcze 24 VI1839 pod Nizib, a flota turecka poddaa si Egiptowi.
W tym czasie zmar Mahmud II. Po nim na tron wstpi jego syn Abdiilmecid (18391861). Ju za nowego wadcy nastpia ponowna interwencja mocarstw zaniepokojonych rozwojem sytuacji na Bliskim Wschodzie (27 VII 1839). W myl zawartego ostatecznie 15 VII 1840 r. w Londynie porozumienia pomidzy Turcj a Rosj, Angli, Austri i Prusami mocarstwa te wystosoway do Muhammada Alego ultimatum, w myl ktrego za uznanie dziedzicznoci jego stanowiska w Egipcie mia on opuci Palestyn, Kret i pnocn Syri, paci rocznie 80000 kese (tj. 1,4 min funtw tureckich) i zwrci flot, ktra przesza na jego stron, a Egipt mia by formalnie uznany za prowincj tureck. Jedynie Francja stana po stronie Egiptu. Grozio to nowym konfliktem, spdzajcym sen z powiek emigrantom polskim, marzcym na paryskim bruku" o wielkiej wojnie narodw". Francja jednak nie bya zdecydowana na stanowcze poparcie Egiptu, a bezwzgldno wadcy egipskiego rozadowaa sytuacj: Muhammad Ali odrzuci ultimatum. Mocarstwa stworzyy armi interwencyjn (jej dowdc mia by pocztkowo polski genera, byy szef sztabu w r. 1831, Wojciech Chrzanowski), a flota angielsko-
216
217
-austriacka zbombardowaa szereg portw syryjskich, zmuszajc Ibra-hima do odstpienia z tej prowincji. 27X1 1840 r. Muhammad Ali kapi-tulowa, ewakuowa zabrane prowincje Syri i Palestyn, ale zatrzymywa Egipt jako posiado dziedziczn z tytuem walego. Sutan uzna jego stanowisko za cen rocznego trybutu w wysokoci 80000 kese i utrzymania prawodawstwa tureckiego na terytorium egipskim. Nowa umowa o Cieninach zawarta w Londynie 13 VII 1841 r., podpisana rwnie przez Francj, zastpowaa traktat w Hiinkar Iskelesi nowymi postanowieniami, w myl ktrych Bosfor i Dardanele miay by zamknite dla wszystkich obcych okrtw wojennych, o ile by Turcja nie braa udziau w wojnie.
Wielki kryzys sprawy wschodniej" by faktycznie zakoczony, ale wykaza on, jak niebezpieczny by splot interesw dookoa spadku po imperium osmaskim, do jak gronych spi i powika moe doj na terenach, gdzie krzyoway si wpywy wszystkich pastw europejskich. Egipt w rzeczywistoci przesta by czstk skadow imperium osmaskiego i stopniowo dostawa si pod obc kontrol, ktra wreszcie po latach zastpi coraz bardziej iluzoryczne zwierzchnictwo tureckie. Reszta posiadoci imperium osmaskiego ocalaa ze wstrzsu raczej przez szczliwy zbieg okolicznoci i rywalizacj mocarstw ni skutkiem wasnej siy. W zachodniej czci Morza rdziemnego odpada jednak od Turcji Algjfria, gdzie w r. 1830 wyldoway wojska francuskie. Francja ogosia  mimo protestw sutana  aneksj tego kraju i przeprowadzia jego podbj do 1847 r.
Wielki kryzys sprawy wschodniej" zapocztkowa ingerencje mocarstw w sprawy tureckie. Interwenioway one w sprawach syryjskich, bray udzia w roli mediatorw w konflikcie granicznym persko-tureckim w latach czterdziestych; w r. 1848 wojska rosyjskie wkroczyy do podlegych Turcji Modawii i Wooszczyzny nie w wyniku wojny z Turcj, ale aby zabezpieczy Turcj przed skutkami wstrzsw rewolucyjnych w Europie rodkowej i na Bakanach.
Ale pewne okrzepnicie tak ju poprzednio dojrzaego do rozpadu pastwa, a nastpnie stosunkowo dugi okres wzgldnego spokoju, ktry nastpi po zaegnaniu kryzysu wschodniego, umoliwiy przystpienie do nowego etapu reform. Realizowa je ju nie Mahmud II, ale jego syn Abdulmecid, a w jego imieniu przede wszystkim jeden z wybitniejszych mw stanu Turcji tego okresu, Mustafa Resid Pasza.
IX. OKRES WIELKICH REFORM: TANZIMAT 1839-1878
W
T T   u
MANIFEST Z GttLHANE
I JEGO REFORMY
mi mi
IELKI kryzys sprawy wschodniej" wywoa wstrzs w tureckiej opinii publicznej: koa rzdowe z Rei-dem Pasz na czele uwaay, e na spadek prestiu Turcji jedynym lekarstwem byaby dalsza jej europeizacja, ktra uczyniaby z niej rwnorzdnego partnera w grze europejskiej.
Reformatorzy czasw Abdulmecida zdawali ju sobie spraw z tego, e nie wystarczaj niemiae prby europeizacji, zmiany szyldw i strojw, zamiana turbanu na fez, wprowadzenie europejskiego obuwia, e potrzebne s tu przeksztacenia organiczne, gbiej sigajce w struktur pastwa. Doszo ju do gosu nowe pokolenie reformatorw. Nie byli to ulemowie z czasw Selima III i Mahmuda II, ale rozumni, w europejskie wzory zapatrzeni (gwnie francuskie) urzdnicy. Aczkolwiek  jak wiemy  reformy sigaj czasw Selima III, a rozwijay si nieprzerwanym tokiem od momentu rozgromienia janczarw, to jednak za zasadniczy okres reform, zwany tanzimat (dokadniej tanzimat-i hayriye  dobroczynne reformy) uwaa si okres rozpoczynajcy si od panowania Abdulmecida i cigncy si a do konstytucji midhatowskiej (1876), zwizany z dziaalnoci najwikszych mw stanu Turcji, ze wspomnianym ju Residem Pasz (1802-1858) oraz Ali Pasz (1815-1871), Fuadem Pasz (1815-
-1869) i Midhatem Pasz (1822-1883).
3X11839 r. przed zgromadzeniem notabli i zaproszonymi ambasadorami zagranicznymi Abdulmecid ogosi pismo monarsze (hatt-i serif) z Giilhane, zawierajcy podstawy nowych zaoe reform: rwno i bezpieczestwo osobiste oraz czci i mienia wszystkich poddanych bez wzgldu na religi i narodowo  zasada pozornie sprzeczna z przepisami islamu
 prawo kadego poddanego do opieki prawnej, sdzenie zgodne z przepisami prawnymi, proporcjonalno i sprawiedliwo w opodatkowaniu, likwidacja systemu dzierawy podatkw, uregulowanie dostaw kontyn-
279
gentw wojskowych przez poszczeglne miejscowoci, skrcenie okresu suby wojskowej. Urzdnicy cywilni i wojskowi przestali by sugami monarchy.
Rzecz jednak charakterystyczna, e na zewntrz nie chciano stwarza wraenia, jakoby nowe reformy miay by odchyleniem od dotychczasowych zasad. Tak wic manifest z Giilhane mia normaln uroczyst form, powoywa si we wstpie na Koran. Tumaczy, e wanie zaniedbanie religii byo gwn przyczyn kryzysu. Jednak w dotychczasowych tradycjach uczyni on powany wyom. Celem reform miao wic by uporzdkowanie stosunkw bez naruszenia panujcych zasad. Sam sutan Abdiil-mecid nie tylko uroczycie zaprzysig nowe prawa i przepisy, ale nakaza ich zaprzysienie przez wszystkich wyszych urzdnikw.
Manifest z Gulhane by jednak tylko ramow zapowiedzi, istotne reformy mogy by wprowadzone dopiero przepisami wykonawczymi. Podstawowe reformy dokonane zostay w zakresie organizacji wojska, wymiaru sprawiedliwoci, finansw i administracji. Dla ich realizacji zreformowana zostaa 8 III 1840 r. istniejca ju poprzednio Rada do Spraw Reform, a w r. 1845 ustanowiono now struktur armii i wprowadzono obowizek powszechnej suby wojskowej, ale tylko dla muzumanw. Okres suby wojskowej skrcono z 15 do 5 lat, a w rezerwie do 7 lat. Od r. 1855 wcielano do armii niekiedy take chopw.
W r. 1840 przystpiono do prac nad wzorowanymi na europejskich kodeksami karnym i cywilnym, stworzono sdy handlowe. W zasadzie oparto je na szariacie, tak aby nie stwarza wraenia zasadniczych zmian. Nie kwestionowano przy tym zmian stojcych w rzeczywistoci w kolizji z szariatem. W r. 1846 ustanowiono kodeks administracyjny. Wszelkie procesy miay by odtd publiczne, majtek skazanych mg by konfiskowany. W r. 1847 stworzono sdy cywilne i karne mieszane, w ktrych zeznania niemuzumanw traktowane byy na rwni ze wiadectwami muzumanw. W r. 1850 przyjto wzorowany na francuskim kodeks handlowy. Utrzymano jednak odrbn jurysdykcj zwierzchnikw kocielnych (bdcych zwierzchnikami gmin wyznaniowych) oraz konsulw zagranicznych. Dokonano w r. 1852 nowej reformy administracji terenowej. Doniose byo znaczenie reform finansowych. Ograniczono dzierawy (malikane). Pozostawao jeszcze prawo pobierania wiadcze publicznych przez gubernatorw, ale przy organach administracji powoano rady zoone z przedstawicieli tak muzumanw, jak i niemuzumanw. Zadaniem ich byo badanie, czy ciganie opat odbywa si sprawiedliwie. Gdy system bezporedniego cigania podatkw nie da spodziewanych wynikw, w r. 1852 przywrcono w pewnej mierze system ich czciowego
220
cigania przez gubernatorw. W r. 1855 zniesiono haracz pacony przez chopw. Posiadoci fundacji religijnych znalazy si pod jednolitym kierownictwem. W r. 1856 przeprowadzono rwnie reorganizacj mennicy pastwowej. Przy pomocy kapitau angielskiego i francuskiego zaoono Bank Ottomaski.
Do reformy szkolnictwa stworzono Rad (Meclis-i Maarif) potem Komitet do Spraw Owiaty (Mekatib-i Umumiye Nezareti, 1847), a wreszcie Ministerstwo Owiaty (Maarif-i Umumiye Nezareti, 1857). Ustalono podzia szkolnictwa na podstawowe (sibyan mektepleri), rednie (riitiye i idadiye, drugiego stopnia) i wysze. Doniosym posuniciem na polu laicyzacji szkolnictwa byo rozporzdzenie sutaskie z 24 VI1846 r., odbierajce duchowiestwu kontrol nad szkolnictwem i przekazujce szkoy podstawowe pod opiek rzdu. Nauczanie miao by w zasadzie bezpatne. Program jednak zosta w szkoach taki sam, jak poprzednio, jzyka tureckiego nie uczono, tylko arabskiego, a bezpatno i powszechno nauczania pozostawaa przewanie na papierze. Niemniej zrealizowano szereg doniosych postulatw. Celem wyszkolenia kadry nauczycielskiej dla przyszych szk powoano w r. 1848 Instytut Nauczycielski (Darul-muallinin), poza tym rodzaj liceum humanistycznego (specjalny typ szkoy rustiye), pod nazw Mekteb-i Ulum-i Edebiye, dla ksztacenia tumaczy pastwowych.
Dla wyksztacenia kadry funkcjonariuszy powoano w r. 1849 Da-rulmarif, zwany pniej Kolegium Sutanki Yalide. Utworzono rwnie szkoy specjalne: szko rolnicz (Ziraat Mektebi) w San Stefano (dzi Yesilkoy), szko weterynarii (Baytar Mektebi) w 1847 r. W r. 1846 uchwalono zaoenie uniwersytetu, co jednak nie od razu zostao zrealizowane (uroczyste otwarcie uniwersytetu odbyo si w 1870 r., ale wkrtce znw zosta zamknity).
Wiele zada w zakresie owiaty speniao szkolnictwo wojskowe: szkoa artylerii i inynierii (Topcu ve Mimar Mektebi), przeksztacona w r. 1847 z dawnej szkoy morskiej inynierskiej i dajca pocztek wielu instytucjom szkolnictwa redniego i wyszego w okresie nastpnym.
Liberalizacja stosunkw handlowych i zabezpieczenie pewnych kategorii wolnoci osobistych, bezpieczestwa majtku i tym podobne byy wynikiem rosncego nacisku kapitau europejskiego, ktry nie mia dotychczas warunkw swobodnego rozwoju. Po r. 1840 nastpowao stopniowe coraz wiksze przenikanie tego kapitau do Turcji i pewne oywienie ycia gospodarczego. Ale oywienie to w maym tylko stopniu przynioso korzy miejscowej buruazji tureckiej i nietureckiej i niewiele wpywao na wzmocnienie jej pozycji. Kapita obcy w rzeczywistoci
221
nie inwestowa w uprzemysowienie czy modernizacj potencjau gospodarczego Turcji, deficyt handlu zagranicznego stale rs, przez co liczba maych warsztatw przemysowych malaa, a kapita zagraniczny by zainteresowany przede wszystkim w eksporcie surowcw rolnych i mineralnych.
Pierwsze reformy tanzimatu nie przyniosy wic spenienia wszystkich pokadanych w nich nadziei. Przeprowadzone byy one przy staym oporze ze strony czynnikw feudalnych, dawnych dzierawcw podatkw, lichwiarzy, czci ulemw, co niejednokrotnie utrudniao lub wrcz uniemoliwiao realizacj poczyna. Musiano wic utrzyma w duej mierze dawny, feudalny system agrarny, co stao na przeszkodzie cakowitemu wprowadzeniu innych przepisw tanzimatu o charakterze liberalno-
-buruazyjnym. Dawni poborcy chcieli niejednokrotnie zmusi ludno do pacenia podatkw wedug starego systemu. Czste byy wypadki powstawania nowych ostrych konfliktw. Zasada rwnoci, ktr formalnie wprowadza tanzimat, zamiast dziaa centralizacyjnie, dziaaa czsto odrodkowo. Wielu mieszkacw pastwa, cho formalnie uprzednio nie zrwnanych w prawach (czonkowie nietureckich gmin), korzystao z innych przywilejw czy uprawnie. Obecnie wprowadzona formalna rwno znosia te dawne uprawnienia. Wynikay std rozmaite konflikty i ingerencje pastw europejskich. Ludno rozgoryczona niewpro-wadzaniem w ycie wszystkich zasad manifestu z Giilhane buntowaa si przeciw miejscowym satrapom, sabotujcym czsto zarzdzenia centralne, opierajcym si wprowadzeniu rwnoci dla giaurw.
Pod adresem reform tanzimatu podniesiono ostre zarzuty, e odbierajc ludnoci pewne dawne prawa w gruncie rzeczy nie przyznaway jej nowych. Liberaowie mieli nadziej, e poza zabezpieczeniem ycia, majtku, godnoci ludzkiej nowe prawa przynios istotn wolno myli i zapewnienie suwerennych praw ludu. Zarzucano, e reformy burz dawny system kontroli nad wadz nie ustanawiajc nowego i przez to w gruncie rzeczy daj tylko podstawy do wzmocnienia wadzy absolutnej. Wreszcie krytycy tanzimatu uwaali, e do tyranii wewntrznej, w swej istocie reformami nie ograniczonej, reformy dorzuciy jeszcze tyrani zagraniczn, tyrani obcego kapitau i wzmoon ingerencj pastw obcych.
W sumie reformy tanzimatu, szczeglnie w pierwszym okresie, byy bardzo powierzchowne i poowiczne, bo nie postuloway jeszcze absolutnej rwnoci wszystkich poddanych, a take mechanicznie usioway przenie na teren turecki, w jego specyficzne warunki, szereg urzdze, instytucji i obyczajw europejskich. Nie naruszay one caej struktury socjalno-
-ekonomicznej pastwa, nie sigay gbiej w jego podstawy spoeczno-
222
-ustrojowe, nie wychodziy w swej realizacji poza przedmiecia Stambuu i kilka wikszych orodkw prowincjonalnych.
Ale znaczenie tych pierwszych reform byo w danej chwili doniose. ledzone one byy z niesabnc uwag przez ca wiat i postpow opini europejsk. ledzone byy z przychylnoci przez rzdy czoowych europejskich pastw buruazyjnych: Francji, Anglii, zaniepokojonych rosncym na Bliskim Wschodzie wpywem Rosji. Pragnc na tym terenie wykorzysta antyrosyjskie nastroje Turkw, ich chci do rewanu, chciay one z jednej strony drog reform wzmocni potencja militarny i gospodarczy Turcji, z drugiej za wobec nacisku opinii postpowej we wasnym kraju znale przed ni wytumaczenie poparcia udzielanego przez rzdy obu tych krajw  tak hojnie szafujce hasami wolnoci i postpu  najbardziej zacofanemu i despotycznemu reimowi w Europie czy w jej ssiedztwie. Std reformy tanzimatu miay by usprawiedliwieniem i wytumaczeniem tego poparcia: oto nie popieramy ju fanatycznego, zacofanego despotyzmu, ale wiat, wolnociow, na drog reform wstpujc now Turcj. Takimi hasami tumaczyli te sw dziaalno zaczynajcy wwczas licznie wstpowa na sub tureck emigranci polscy. Emigracja polska szczerze popieraa denia tureckie do europeizacji i liberalizacji, a Adam Czartoryski dziki swym stosunkom potrafi wiele uczyni dla rozpoczynajcej wwczas sw dziaalno w stolicach Europy modej dyplomacji tureckiej.
NADZIEJE EMIGRACJI POLSKIEJ NA POMOC TURCJI. AGENCJA POLSKA" W STAMBULE
W okresie tanzimatu nastpi silny filoturecki zwrot w wczesnej polskiej polityce emigracyjnej. Ju powstanie listopadowe liczyo na pomoc Turcji w zwizku z zaostrzeniem wczesnej sytuacji midzynarodowej, planami rosyjskimi interwencji we Francji, Belgii i Woszech i grob konfliktu powszechnego. Do konfliktu nie doszo, a wic i do wmieszania si Turcji, niemniej sympatie tureckie dla powstania byy oglnie znane, a Husrev Pasza mwi agentom polskim, e rzecz niebywaa, odkd istnieje wiara muzumaska, sutan by pi razy w wielkim meczecie, aby si modli za was, psw chrzecijaskich". Wrd emigracji polskiej nastroje przyjazne Turcji rozpowszechnione byy w rodowisku zachowawczym, skupionym dookoa ksicia Adama Czartoryskiego, reprezentujcego tendencje do traktowania sprawy polskiej na paszczynie dyplomatycznej. Przejciowo osabione w okresie wielkiego kryzysu sprawy wschodniej" i zblienia turecko-rosyjskiego, w zwizku z czym sympatie polskie skieroway, si ku Muhammadowi Alemu, nastroje te wzrosy ponownie w la-
223
tach czterdziestych. Czartoryski ustanowi w Stambule agencj polsk, ktra  subsydiowana i przez rzd sutaski  zorganizowana bya jak normalne przedstawicielstwo dyplomatyczne z licznym personelem i rozwijaa swoj dziaalno m.in. wrd Sowian bakaskich, starajc si przeciwstawi wpywom rosyjskim. Pierwszym agentem by Micha Czj-kowski, ktry nastpnie przyj islam i nazwisko Sadik (Sadyk) Pasza. Ze zbiegw z wojska rosyjskiego, dezerterw, zaoy w tych latach Czartoryski niedaleko Stambuu, po stronie azjatyckiej, polsk wie Adampol (dzi Polonezky), o ktrej niej bdzie jeszcze mowa. Suya ona za baz czy punkt przerzutowy dla agentw bd cznikw wysyanych drog
przez Bakany do kraju.
W szerzeniu przychylnych Turcji nastrojw wrd emigracji polskiej du rol odegray rozmaite tradycje i mity, gorliwie wwczas przypominane, jak na przykad rzekoma przepowiednia Wernyhory o niepodlegoci Polski, ktra nadejdzie, gdy Turek konie w Wile napoi", tradycja o nieuznawaniu przez Turcj zaborw Polski i w zwizku z tym o oczekiwaniu na dworze sutana posa Lehistanu, dla ktrego zarezerwowane byo miejsce przy stole biesiadnym, czy wreszcie o opiece sutana nad terenem nalecym dawniej do ambasady przedrozbiorowej Polski na Perze, ostatnim skrawku niepodlegej Rzeczypospolitej" (opowiadano o tym jeszcze Mickiewiczowi podczas wojny krymskiej).
Mimo oporw ambasadorw pastw rozbiorczych Turcja zatrudnia zacza w tych latach Polakw, przede wszystkim w wojsku, jak na przykad generaa W. Chrzanowskiego, ktry jednak na skutek interwencji musia ustpi, aby znw si zjawi na subie angielskiej. Po upadku powstania wgierskiego w r. 1849 liczni Polacy przeszli do Turcji. Mocarstwa domagay si ich ekstradycji, Turcja miaa jednak prawo odmwi wydania tych, ktrzy przyjli wiar muzumask. W koach emigracji polskiej wywizaa si wwczas ywa dyskusja nad spraw renegactwa". Ostatecznie przyjo islam i wstpio do tureckiej suby wojskowej wielu Polakw, jak genera Jzef Bem (Murat lub Amurat Pasza), L. Bystrzo-nowski (Arslan Bey), W. Kocielski (Sefer Pasza) i inni; jednake ich nadzieje na odegranie duej roli w armii tureckiej, z czym czyli oni swe plany suenia porednio ojczynie, okazay si w znacznej mierze ponne. Inni emigranci musieli Turcj opuci.
Istotna wsppraca wyraajca si w licznym i bardziej zorganizowanym zatrudnieniu Polakw na subie nie tylko wojskowej, ale i cywilnej i ich udziale w pracy cywilizacyjnej na terenie Turcji i staraniach o realizacj reform tanzimatu datuje si jednak dopiero od okresu wojny krymskiej.
224
Tanzimat sta si wic istotnym elementem wczesnej sytuacji midzynarodowej, mia uatwia wprowadzenie Turcji do koncertu pastw europejskich, dawa rzdowi sutaskiemu zudzenie, e pastwa te traktuj Turcj na paszczynie rwnoci, zaspokaja wic ambicj sfer rzdowych tureckich w ich poczynaniach politycznych, co znalazo rycho wyraz w wojnie krymskiej.
WOJNA KRYMSKA 1853-1856
Coraz silniejsze powizanie Turcji z krajami zachodnioeuropejskimi ujawnio si ju w r. 1849, gdy przejcie na teren Turcji wielu uchodcw z rewolucji wgierskiej (w tym i Polakw) wywoao chwilowo pewne napicie. Bya to tak zwana sprawa uchodcw", powstaa wtedy, gdy Rosja i Austria zaczy si domaga wydania owych uchodcw. Turcja odpowiedziaa odmownie. Sutan na radzie Dywanu dumnie owiadczy, e ekstradycja goci jest sprzeczna z prawem muzumaskim. Ale Porta bya tak mocna dlatego, e czua za sob Francj i Angli. Kiedy flota tych krajw zademonstrowaa przed Bosforem swoje poparcie, napicie szybko mino: cz uchodcw, midzy innymi i genera Jzef Bem, przyja islam, co dao wadzy sutaskiej prawne podstawy do odrzucenia ekstradycji. Ale byy poza tym inne jeszcze paszczyzny tar, jak na przykad sprawa Ksistw Naddunajskich, gdzie w r. 1848 na skutek przewrotw rewolucyjnych doszo do przejciowej okupacji kraju przez wojska tureckie. Z Rosj te sprawy uregulowane byy chwilowo przez konwencj w Balta Limani (1849), ale w stosunkach midzy obu krajami wci istniao pewne napicie. Ekspansja rosyjska na Bakany i Bliski Wschd budzia zaniepokojenie kapitaw angielskiego i francuskiego, ktre coraz aktywniej przenikay do Turcji, budzia nieufno nawet w Austrii, niedawnej sojuszniczce Rosji z r. 1849. Pretekstw do konfliktu nie brako: takim pretekstem bya sprawa sporu o grb Chrystusa, gdzie ongi Francja opiekowaa si kocioami i kaplicami chrzecijaskimi. Od czasu rewolucji francuskiej wpyw francuski znacznie tu zmala, wzrs natomiast wpyw Rosji, ktra opiekowaa si kaplicami i klasztorami prawosawnymi. Pomidzy zakonnikami katolickimi a prawosawnymi dochodzio do gorszcych zatargw.
Sytuacja zaostrzya si w r. 1853: Rosja zmobilizowaa swe wojska na granicy i wysaa do sutana ksicia Mienszykowa z daniem urzdowego uznania praw cara do opieki nad Grobem witym i prawosawnymi. Sutan po naradzie z ambasadorami Francji i Anglii odrzuci dania rosyjskie; 21 VI 1853 r. armia rosyjska przesza Prut i w szybkim marszu zaja Ksistwa Naddunajskie; 4 X 1853 r. Turcja wypowiedziaa wojn
15  Historia Turcji
225
Rosji. Na linii Dunaju doszo do niewielkich star, w ktrych wojska tureckie pod wodz Omera Paszy osigny pewne sukcesy. Na skutek nacisku Austrii Rosja ewakuowaa jednak wkrtce Ksistwa Naddunajskie, ktre zajte zostay przez siy austriackie przy maym udziale Turkw i miejscowych policyjnych jednostek rumuskich (w czci wiczonych przez Polakw). Tym samym Bakany wyczone zostay z terenu wojny. Na morzu wiceadmira Nachimow rozgromi 30X11853 r. flot tureck w Zatoce  Synopskiej.  W wyniku sojuszu z 12 III 1854 r. wojna rozszerzya si na Angli, Francj, a nastpnie i Sardyni. Wojska sojusznicze, przeznaczone pocztkowo do walki na Bakanach, zostay we wrzeniu 1854 r. przerzucone na Krym w sile 120000 ludzi i przez okoo rok prowadziy oblenie twierdzy Sewastopol a do jej kapitulacji 9 IX 1855 r. Ani Francji, ani Anglii nie chodzio o zupene zwycienie Rosji, ani nawet o decydujce walki, lecz raczej o wywarcie presji na Mikoaja I dla uzyskania ustpstw. Siy tureckie zaangaowane byy poza tym na froncie kaukaskim, gdzie Rosjanie osignli szereg sukcesw, zajmujc midzy innymi w listopadzie 1854 r. twierdz Kars i posuwajc si w kierunku Erzurumu a do Kpriikoy. Tureckie prby wysadzenia desantu na wybrzeu kaukaskim na tyach wojsk rosyjskich, jak te i wysiki w celu podburzenia przeciw Rosji ludw kaukaskich nie miay wikszego powodzenia.
Wojna krymska obudzia nowe poruszenie wrd emigracji polskiej, yjcej od duszego czasu w nadziei na now wojn narodw" i ywicej szczeglne zudzenia co do roli Turcji. W pierwszym okresie wojny zdawao si, e nadzieje te ziszcz si, a wojna znad Prutu szybko przeniesie si na Podole, po czym speni si przepowiednia Wernyhory o Turkach pojcych konie w Wile"34. Do Turcji popieszyo wielu wojskowych, aby ofiarowa swe usugi, mylano o legionie polskim; byy agent Czarto-ryskiego  Micha Czajka (Czajkowski) zacz organizowa z osiadych w  Turcji  Kozakw,  rekrutujc  Polakw,  Bugarw,   Serbw,  ydw, Kucowoochw, jednostk wojskow, tak zwany puk kozakw suta-skich (Kazak alayi). Skrajnie prawicowe koa emigracji pod wodz generaa Zamoyskiego zaczy organizowa na odzie angielskim drug jednostk (dragonw), ktra w razie wkroczenia do Polski mogaby tam odegra  ewentualnie  rol  andarmerii,  aby  utrzyma  porzdek,  gdy gono byo  o ruchach chopskich na Ukrainie.  Koa demokratyczne emigracji ustosunkoway si do tych projektw nieufnie, a spory w onie
34 J. Reychman, Dziaalno Mickiewicza w czasie wojny krymskiej, Studia i materiay do historii wojskowoci, t. IV, Warszawa 1958.
226
Polonii stambulskiej skoniy Adama Mickiewicza do przybycia do Stambuu. Nie zdziaa on tam wiele, rozczarowa si do wielu spraw, ktre ogldane z bliska, inaczej mu si przedstawiy, cho mia due sympatie dla Czajkowskiego. Rozgoryczony i zniechcony pozosta ju do koca, zmar 26X11855 r. przypuszczalnie na panujc wwczas w Stambule choler35.
Odsunicie   wojny  z terenu  naddunajskiego  w zasadzie  pogrzebao nadzieje Polakw; w drugim okresie wojny jednostki polskie nie odegray
Adam   Mickiewicz w towarzystwie   Sadyka   Paszy    (M.  Czajkowskiego)   w Turcji
w r. 1855. Rycina
ju wikszej roli, cho wielu jeszcze Polakw wojskowych walczyo na Krymie czy Kaukazie.
Dalszy przebieg wojny ujawni coraz wiksze sprzecznoci midzy aliantami: w zasadzie gwny cel wojny, to jest zdemaskowanie saboci Rosji, zosta osignity, co do dalszych celw istniaa rnica zda i Francja bynajmniej nie patrzya przychylnym okiem na umacnianie si pozycji angielskich w Turcji i wcale nie pragna przeniesienia dalszych dziaa wojennych na Kaukaz, jak to planowaa Anglia. Rol porednika podja Austria przedstawiajc Rosji do umiarkowane warunki propo-
35 Tame.
227
nowane przez Francj i Angli. 25 II1856 r. zebraa si w Paryu konferencja pokojowa, ktra doprowadzia do zawarcia 30 marca tego roku traktatu pokojowego. Na jego podstawie imperium osmaskie uznane zostao za mocarstwo europejskie, a cao jego terytorium zabezpieczona przez pastwa europejskie.  Morze Czarne miao pozosta zdemilitary-zowane, zamknite dla okrtw wojennych, a otwarte dla handlowych, przy czym reim i administracja Cienin utrzymane zostay w granicach umowy londyskiej z 1841 r. Dokonano tylko niewielkich korektur granicznych,  a mianowicie przyczenia do podlegajcej  formalnie Turcji Modawii poudniowej czci Besarabii, a do tureckiej Dobrudy rejonu delty  Dunaju.  Ponadto  obie  strony ewakuoway okupowane terytoria, take i Rosja zdobycze na Zakaukaziu. Modawia, Wooszczyzna i Serbia otrzymay szerok autonomi pod gwarancj mocarstw, co byo preludium do ich rychego usamodzielnienia. Ustanowiono mdzynarodow kontrol eglugi na Dunaju. Wreszcie  i to ma specjalne znaczenie  mocarstwa przyjy do wiadomoci i oficjalnie aproboway reformy majce na celu zapewnienie rwnoci i sprawiedliwoci wszystkim poddanym sutana bez wzgldu na wyznanie czy pochodzenie.
Traktat paryski mia doniose znaczenie dla dziejw Turcji. Po raz pierwszy od XVII w. zatrzymany zosta proces nieustannych cesji ziem tureckich, ba, osignito nawet pewien niewielki zysk terytorialny. Po raz pierwszy od dwch wiekw traktat nie by dyktatem zwyciskich mocarstw, ale wynikiem rokowa, w ktrych Turcja zasiadaa na rwnych innym mocarstwom europejskim prawach, uznana publicznie za jedno z tych mocarstw. Dziaacze tanzimatu z Mustaf Resjdem na czele triumfowali; mogli oni susznie uwaa ten sukces za swj, stawiajc znak rwnoci pomidzy europeizacj stosunkw i urzdze a dopuszczeniem dyplomacji tureckiej do zasiadania przy stole konferencyjnym. Uwaano, e wzmocnienie pozycji Turcji jest owocem wysiku tanzimatu i usprawiedliwia nadzieje we pokadane.
POCZTEK DRUGIEGO OKRESU WIELKICH REFORM TANZIMATU: HATT-I HUMAYUN Z 1856 ROKU I JEGO SKUTKI
czno sprawy reform wewntrznych i sytuacji midzynarodowej uwidocznia si jeszcze w toku prowadzonej wojny. Reformy realizowane w myl manifestu z Gulhane nie zapewniy jeszcze penej sprawiedliwoci i rwnoci, nie prowadziy do cakowitego zrwnania wszystkich poddanych, nie przyznay wszystkich praw ludnoci niemuzumaskiej, o co mocarstwa europejskie nieustannie zabiegay. Rwnoczenie niesprawie-
225
dliwoci te posuyy Rosji za argument do interwencji przeciw Turcji. Zmuszao to rzd sutaski do przyspieszenia realizacji dalszych reform. 7 V 18 55 r. zlikwidowano podatek  haracz, uwaany dotychczas za przejaw dyskryminacji. Zmieniony on zosta na specjalny podatek, pacony przez nie suc w wojsku ludno niemuzumask, przez co pewna nierwno zostaa utrzymana.
W styczniu 1856 r. przedstawiciele Anglii i Francji wrczyli sutanowi memorandum, w ktrym sformuowali zasadnicze postulaty odnonie do ludnoci niemuzumaskiej, mogce wytrci bro dywersji rosyjskiej. W uzupenieniu tego memorandum i na jego podstawie sutan wyda 18 II1856 r., tu przed traktatem paryskim, pismo monarsze (hatt-i htt-mayuri), ktre potwierdzao zasady ogoszone w manifecie z Gulhane, zabezpieczao absolutn rwno w prawach muzumanw i niemuzu-manw, gwarantowao wszystkim poddanym bez wzgldu na wyznanie bezpieczestwo osobiste, mienia i czci. Hatt-i humayun dopuszcza nie-muzumanw do suby pastwowej, do szk wojskowych, zapewnia rwnomierne rozoenie podatkw przy zupenej likwidacji poprzedniego, wegetujcego jeszcze systemu dzierawienia praw do pobierania podatkw. Przewidywa ustanowienie regularnego budetu i bankw, budow drg, przyznanie cudzoziemcom praw do posiadania majtku nieruchomego na terenie Turcji.
Realizacja tych reform oparta bya przede wszystkim na przewiadczeniu, e zdoaj one doprowadzi do pozyskania dla Turcji sympatii rzdw europejskich, przeama atmosfer nieufnoci, co przyczyni si do napywu kapitaw i inwestycji europejskich, a to z kolei miao by panaceum na wszystkie bolczki ekonomiczne i wewntrznopolityczne Turcji.
NOWE PRAWA AGRARNE I OSADZANIE ZAGRANICZNYCH KOLONISTW
W pierwszych latach po traktacie paryskim, za panowania Abdiil-mecida i w pierwszych latach panowania jego brata Abdiilaziza (1861   1876), a przede wszystkim za wezyratu jednego z wielkich reformatorw, Alego Paszy, dnoci reformatorskie wykazuj godny podziwu rozmach. W r. 1858 opracowano nowy kodeks karny i postpowania handlowego, w tyme roku wydano nowe prawo agrarne, kodyfikujce przepisy powstae z likwidacji poprzednich, feudalnych jeszcze stosunkw. Nowe prawo przyznawao pastwu oraz fundacjom religijnym wiksz cz ziem, ktre mona byo odda w dzieraw, ale dzierawcy nie mo-
229
gli ich sprzedawa, odstpowa czy dawa w zastaw, ich dziedziczenie byo ograniczone do pewnych kategorii. Dopiero rozporzdzenie z 1867 r. rozszerzao znacznie kategorie mogce dziedziczy te posiadoci. Cudzoziemcy mogli rwnie je nabywa.
Nowe prawa miay na celu podniesienie poziomu rolnictwa, wzrost produkcji rolnej i przycignicie osadnikw europejskich. Jeszcze za Abdiilmecida I w ramach wczesnych pierwszych ustaw agrarnych nastpi przypyw obcych kolonistw rolnych. Jak ju wspomniano, na pocztku lat czterdziestych emigranci polscy zaoyli blisko brzegu azjatyckiego Bosforu polsk koloni roln Adampol36, ktrej waciwy rozwj datuje si dopiero od wprowadzenia nowych ustaw: ustawa z r. 1856 przyznawaa nowym osadnikom wysokie korzyci, a rozporzdzenie z r. 1867 znosio wszelkie ograniczenia cudzoziemcw przy nabywaniu ziemi i osiadaniu na roli. Osiedlali si te kolonici niemieccy, ale w ssiedztwie Adampola nie wytrzymali trudnych warunkw, nie okazali takiej jak Polacy wytrwaoci i opucili osad37. Polacy zaoyli rwnie osad w Tesalii (wwczas tureckiej), ale kolonia ta nie utrzymaa si. Mimo przeprowadzonych reform cay szereg dawnych instytucji zachowa si nawet w ramach praw agrarnych z r. 1858, jak na przykad uprawnienia pastwa do wasnoci gruntw typu miriye. Ustawodawstwo tanzimatu agodzio tylko nieznacznie ograniczenia w uytkowaniu tych gruntw przez ludno i rozporzdzaniu nimi, w duej mierze zachowa si rwnie dawny system podatkowy, oparty na dzierawieniu zbioru podatkw, dziesicinie itp. Doszy tylko pewne nowe daniny.
REFORMY USTAWODAWCZE I ADMINISTRACYJNE
Szeregu wanych posuni dokonano w dziedzinie kodyfikacji prawa i jego laicyzacji, cho w wielu innych dziedzinach, jak na przykad w kodeksie rodzinnym, panoway w dalszym cigu przepisy szariatu. W r. 1858 przeprowadzono kodyfikacj prawa karnego, rozszerzajc poprzednie przepisy z r. 1840, uwzgldniajc w tym pewne wzory zachodnie. W sprawach handlowych i karnych stopniowo po r. 1840 wprowadzono sdy wieckie, w r. 1865 wprowadzono je dla wikszoci spraw cywilnych. Do sdw dopuszczono przedstawicielstwa spoeczestwa. Prawo handlowe oparto na wzorach francuskich. W r. 1860 zreorganizowano insty-
36 O Adampolu jako przykadzie kolonizacji europejskiej w ramach ustaw agrarnych tanzimatu, E. Z. Kara, Osmanh tarihi, t. VI (Islahat fermani devri 18561861),
Ankara 1954, s. 231.
37 K..KaeTser,Kleinasien,eindeutschesKolomsationsfeld,Rer\mW92, s. 73 i  nast.
250
tucj sdw handlowych odbierajc te sprawy z rk duchowiestwa. W r. 1863 obowizywa zacz nowy kodeks handlu morskiego. Dwie osobne Rady Pastwa zczono w r. 1860 w jedn, ale z kolei w r. 1868 wyodrbniono Rad Pastwa (ura-i Devlet), oraz Rad Zarzdze Sdowych (Divan-i Ahkam-i Adliye). W r. 1864 nastpi nowy, wzorowany na francuskim, ujednolicony podzia pastwa na wilajety (dawne eyalety), ktre dzieliy si na liva lub sancak z mutesarrifem na czele, te z kolei na ka, te za na nahiye (gminy, gromady).
Wydano rwnie cay szereg zarzdze majcych na celu zliberalizo-wanie reimu politycznego. W r. 1867 wydano przepisy dotyczce tworzenia rad przybocznych przy gubernatorach, do ktrych mogli wchodzi take miejscowi chrzecijanie. Rady te miay jednak do ograniczone kompetencje. W r. 1871 nastpia jeszcze jedna reorganizacja systemu administracji. W r. 1869 wprowadzono jednolity kodeks cywilny i zobowiza (Mecelle), opublikowany w latach 18691876. Ju w przededniu koca okresu reform, w latach 18751879, sdy nie wyrokujce w sprawach religijnych stopniowo zostay przejte przez powstae w tym okresie Ministerstwo Sprawiedliwoci, co byo wyrazem dalszych de laicy-zacyjnych.
STARANIA O POSTP GOSPODARCZY
W r. 1861 zniesiono reglamentacj towarw przez cechy, dajc szerokie moliwoci swobodnego rozwoju rzemiosa. Rzd sutaski stara si wszelkimi siami cign kapitay zagraniczne i zachca do inwestycji. W tym samym roku wydano regulamin koncesji grniczych, przewidujcy udzielanie ich na dziesi lat, przy czym dochd brutto ustalony zosta na 25%. W r. 1869 nowy regulamin, wzorowany na francuskim, uzalenia kad koncesj od sankcji sutana. Rzd sutaski chcia si w ten sposb broni przed spekulacyjnymi lub wrcz awanturniczymi poczynaniami rozmaitych koncesjonariuszy. Wobec niepobierania kaucji imprezy te nieraz koczyy si jednak bankructwem, a straty ponosi rzd; niemniej dokonano wielu pomylnych inwestycji.
Konkurencje pomidzy koncesjonariuszami prowadziy do rozmaitych sporw. I tak w r. 1865 Francuz des Mazures otrzyma koncesj na kopalni boracytu w grach w rejonie gminy Susurlu w sancaku Bali-kesir, ale eksploatowa j dopiero od r. 1870. W r. 1880 na terenach ssiednich otrzyma koncesj Woch Fryderyk Giove. Des Mazures domaga si u wadz stambulskich uniewanienia koncesji Giovego w myl zasady swoistego monopolu. Sprawa cigna si przez wiele lat. Warto wspom-
257
nie, e penomocnikiem Francuza i jednym z kierownikw kopalni by Polak Henryk Gropler z Krakowa, szwagier Jana Matejki. W kopalni umieci on wielu Polakw, midzy innymi Jzefa Ratyskiego i lekarza W. Jabonowskiego38. Tene Gropler poza tym zaoy kopalni marmuru w Bandirma, a wydobyte std okazy marmuru wzbudziy podziw na wystawie wiatowej w Paryu w r. 1867.
Udzielano wielu koncesji na budow linii kolejowych: poza lini na terenie Rumunii, nalecej jeszcze formalnie do Turcji (1856), w r. 1866 rozpoczto budow linii z Czernawoda do Konstancy na terenie tureckiej Dobrudy, z Izmiru do Aydinu, z Izmiru do Kasaby i z Warny do Rusz-czuku. W r. 1877 baron Hirsch rozpocz budow trasy z Belgradu do Salonik i Stambuu, majcej poczy Stambu z Europ, w r. 1873 wybu-, dowano na terenie Anatolii odcinek Haydarpasa (naprzeciw Stambuu, po stronie azjatyckiej)  Izmit. Rwnoczenie rzd turecki przeprowadzi budow szeregu szos oraz linii telegraficznych. Przy pracach tych zajci byli liczni emigranci polscy. Wielu z nich traktowao prac nad cywilizowaniem Turcji jako swojego rodzaju zadanie narodowe: w planach niepodlegociowych emigracji polskiej unowoczenienie Turcji byo wanym czynnikiem majcym zwiza Turcj z Europ, wzmocni j i uczyni z niej wroga Rosji, a polskiego sprzymierzeca.
Przy wprowadzaniu reform wspdziaali z wadz centraln co wiat-lejsi gubernatorowie. I tak Midhat Pasza, bdcy w latach 18641868 gubernatorem wilajetu dunajskiego, obejmujcego Bugari, stara si przycign do wsppracy ludno miejscow przy budowie drg publicznych, popiera handel i rzemioso, tworzy kasy rolnicze, wciga  gwnie bogatszych Bugarw  do udziau w ciaach doradczych, w ktrych jednak ustawa wyborcza zapewniaa wikszo muzumanom. Wykorzystywa przy tym istniejce na tym terenie antagonizmy, jak choby Bugarw wobec greckiej hierarchii kocielnej, ktry to antagonizm silniejszy by nieraz od antagonizmu Bugarw przeciw Turkom. Ruch narodowy bugarski odrzuca jednak reformy Midhata. Przeniesiony pniej, w r. 1869, do Iraku (Mezopotamii) na stanowisko gubernatora Bagdadu, Midhat Pasza znw z niezwyk energi wzi si do reform we wszystkich dziedzinach. Jak pisze wspczesny historyk arabski Hitti, najbardziej postpowy i liberalny m stanu Midhat Pasza, bdcy wwczas walim [Iraku] ... usiowa zwalcza bezprawie, osadza Beduinw na roli, ulepsza nawadnianie i wprowadzi w kraju system rejestracji. Tak ucz-
38 Sprawa ta przedstawiona jest w ciekawym artykule H. Mutlucag, Borasit ve Anadoluda yabanci fikarlan, Belgelerle Turk Tarih Dergisi", 1967, nr l, o Grop-lerze s. 25.
232
ciwy by ten urzdnik turecki, e  jak wie gosi  sprzeda wasny zegarek, aeby sprosta wydatkom na podre do Konstantynopola" 39. W lad za swym szefem przenis si z Bugarii do Bagdadu pracujcy u niego i cieszcy si jego duym zaufaniem polski emigrant, a rwnie i poeta, Karol Brzozowski, ktry w Bugarii budowa linie telegraficzne, a w Iraku zaoy wzorow ferm rolnicz w Feradat i zachca rodakw do osadzania si w tym yznym kraju. W licie do jednego z nich pisze, e kraj ten od dawna czeka na ywio rolniczy a poczciwy" 40. Pochlebnie ocenia on dziaalno Midhata Paszy: czowiek ten, jedyny moe w Turcji rozumiejcy, co to jest reforma, postp ... przy niezomnej woli i elaznej wytrwaoci niezawodnie podoa i Mezopotami wyrwa ze stanu opakanego, w ktrym si dzi znajduje". Niestety i w Iraku nie dane byo Midhatowi Paszy dugo peni obowizkw i realizowa dzieo reformy.
DZIAALNO POLAKW W TURCJI W DRUGIM OKRESIE TANZIMATU
Rola Karola Brzozowskiego przy boku Midhata Paszy, jak i poprzednio wspomniana dziaalno przemysowa Henryka Groplera byy wyrazem tej wszechstronnej aktywnoci Polakw w Turcji w drugim okresie tanzi-matu. Wikszo zatrudnionych wwczas w Turcji Polakw (a byo ich chyba w tym okresie par tysicy, tworzyli oni w Stambule prawdziw koloni ze swymi organizacjami, lokalami klubowymi, stowkami, sub duszpastersk itd.) pochodzia z dawnych, pozostaych tam uchodcw z powstania wgierskiego, z byych uczestnikw wojny krymskiej, do ktrych doszli rozbitkowie z powstania styczniowego, zbiegowie z Kaukazu czy inni emigranci. Jako fachowcy byli zatrudniani w najrozmaitszych dziedzinach: jako inynierowie budujcy drogi bite, linie kolejowe, telegraficzne, czasem nawet jako naczelni inynierowie okrgu, architekci, projektanci przebudowy miast, lekarze, czasem tak zwani lekarze naczelni, naczelnicy szpitali, wykadowcy gwnie przedmiotw cisych czy technicznych na nowych wyszych uczelniach, ale rwnie i profesorowie sztuk piknych, malarze, prowadzili prace melioracyjne, nawadniajce, usprawniali koryta rzek, krelili pierwsze mapy. Inni szukali zajcia w inicjatywie gospodarczej, zakadali podwaliny przemysu chemicznego czy kamieniarskiego. Jedni mieli na uwadze po prostu zarobki, moli-
39 Ph. H. Hitti, Dzieje Arabw, Warszawa 1969, s. 620.
40 Zamierza on konkretnie zaoy w r. 1869 polsk koloni roln i w licie do jednego z rodakw w kraju nadzwyczaj zachwala warunki piszc, e w Iraku grunt nadzwyczajny, yzny, czeka tylko na rce przemylne; pooenie jest takie, e wszdzie daje si z atwoci irygowa."
233
woci przeycia i zaczepienia si, inni podkadali pod t dziaalno szczer czy nieszczer tre ideow, czyli swe wysiki z dnoci do europeizacji Turcji, jej demokratyzacji i wprowadzenia do koncertu pastw europejskich, uwaali, e pracujc dla Turcji buduj przysz wolno Polski. Nie wszyscy o tym byli przekonani: wanie Karol Brzozowski, doradca Midhata Paszy, entuzjasta tylu robt cywilizacyjnych, wyzna kiedy, e nie ywi szczerej wiary w moliwoci reform w Turcji.
Wielu Polakw w dalszym cigu suyo w wojsku: Konstanty Bo-rzcki jako Mustafa Celalettin Pasza by szefem oddziau kartograficznego sztabu generalnego i zajmowa wysokie stanowiska w rozmaitych kampaniach wojennych. Jego dziea o pochodzeniu Turkw odegray  jak o tym niej jeszcze pisa bdziemy  du rol w tureckim odrodzeniu narodowym. Puk kozakw sutaskich Sadyka Paszy Czajkowskiego nie utrzyma dugo swego charakteru. Kozacy stacjonowali m.in. w Epirze, co uczestnikom formacji  m.in. poecie R. Berwiskiemu  nie bardzo odpowiadao; puk bowiem spenia rol andarmerii w stosunku do ruchw narodowych. Po porzuceniu puku przez Sadyka Pasz i jego wyjedzie do Rosji puk znalaz si w Syrii, gdzie utraci zupenie charakter narodowy. Ostatnim jego polskim dowdc by pk. L. Sas-Monasterski, pochowany w Bejrucie.
Wezyrowie z epoki tanzimatu radzili si czsto Polakw, konferowali z agentami polskimi, jak z pk. Jordanem, Mikowskim, Oksz-Orzechow-skim. Wysoko powaany by na dworze sutana Wadysaw Kocielski, potem Tadeusz Oksza-Orzechowski, ktry zaoy subsydiowan przez rzd turecki agencj prasow. Polskie porednictwo odegrao du rol przy nawizywaniu stosunkw Turcji z Watykanem. Polscy doradcy sutana wpywali na przychylny stosunek Turcji do spraw polskich.
Naprenie polityczne z powodu powstania polskiego w 1863 r. byo wydarzeniem dla Turcji pomylnym, dawao jej nieco wolnej rki. Rzd turecki przyczy si do blad not do interwencji mocarstw na rzecz Polski, ale bez nich  jak to tumaczy Fuad Pasza wysannikowi polskiemu Zygmuntowi Mikowskiemu (pseud. lit. Teodor Tomasz Je) na uroczystej audiencji  niczego bardziej stanowczego nie mg przedsiwzi. Agent rzdu narodowego, pk. Jordan, odgrywa jawnie rol agenta dyplomatycznego. Stosunek rzdu i spoeczestwa tureckiego do spraw polskich by yczliwy. Pozwalano rekrutowa ochotnikw tak na wypraw Przewockiego na Kaukaz, jak i na organizowan przez Z. Mikowskiego wypraw z nalecych jeszcze wtedy do Turcji posiadoci przy ujciu Dunaju (Tulcza), przez Besarabi i Podole na plac boju w Polsce. Uczestnicy tej formacji nosili w Polsce nazw turkosw".
234
POCZYNANIA REFORMATORSKIE W DZIEDZINIE OWIATY
Doniose byy poczynania reformatorw na polu owiaty41. W dalszym cigu poprzednio podjtych krokw rozszerzano istniejc sie szkolnictwa tak podstawowego, jak i redniego. W r. 1857 Komitet do Spraw Owiaty przeksztacono w Ministerstwo Owiaty. W r. 1859 zaoono
Mekteb-i Miilkiye, uczelni ksztacc pracownikw dla urzdw prowincjonalnych. Od r. 1858 powstaway take eskie szkoy typu rustiye. Ich liczba, jak rwnie i szk mskich, stale wzrastaa; w r. 1860 byo ju ich 52. W celach europeizacyjnych i poznania jzykw zaoono w r. 1855 w Paryu Szko Osmask (Mekteb-i Osmani), w r. 1864 w Stambule szko jzykw obcych (Lisan Mektebi). Powstaway dalsze szkoy specjalne, jak szkoa lena (Orman Mektebi) w r. 1858. W r. 1868, u progu nowej reformy szkolnictwa, otwarta zostaa w Galata Saray szkoa rednia, o europejskim programie liceum z francuskim i tureckim jzykiem nauczania, z wieloma wykadowcami zagra-
Karta tytuowa tureckiego podrcznika wojskowego z r. 1835
nicznymi. Poziom liceum rwna si prawie poziomowi szkoy wyszej; od r. 1874 prowadzono tam nawet kursy uniwersyteckie. Z liceum tego wyszo wielu wybitnych mw stanu, dziaaczy i specjalistw, take Bugarw.
W r. 1869 staraniem wyksztaconego we Francji ministra owiaty Savfeta Paszy wydana zostaa nowa ustawa regulujca zasadnicze zagadnienia owiaty i szkolnictwa. Okrelaa ona podzia szk na podstawowe, rednie i wysze, poza tym caego szkolnictwa na pastwowe i prywatne
41 O. Ergin, Turkiye tnaarif tarihi, t. I-IV, Istanbul 19391942, A. D. ehia-kow, J. A. Pietrosjan, Istoja proswieszczenija w Turcii, Moskwa 1965.
235
(korporacji, misji, fundacji itp.). Ustanowiono szkoy typu rustiye rwnie dla narodowoci nietureckich. W r. 1873 zaoono dla przeciwstawienia liceum w Galata Saray tak zwane Dariissefaka  liceum dla ubogiej modziey. Wobec braku nauczycieli stworzono w r. 1875 nowy Instytut Pedagogiczny (Mense-i Muallimin), a poprzednio jeszcze, w r. 1870, esk szko nauczycielek (Dariilmuallimat). Powstaway dalsze szkoy specjalne, jak cywilna szkoa medycyny, oddzia grniczy szkoy lenej (1872), szkoa cznoci i komunikacji (1874). Ukoronowaniem tych wysikw byo zaoenie uniwersytetu, ktry uchwalony w r. 1846, oficjalnie otwarty zosta 20II1870 r. pod nazw Dariilfunun-i Osmani.
Oywienie ogarno i ycie umysowe. W r. 1861 powstao Osmaskie Towarzystwo Naukowe, ktre zaczo wydawa pismo Mecmua-i Funun" (Czasopismo Naukowe"), w r. 1865 Osmaskie Towarzystwo Lekarskie (Cemiyet-i Tibbiye-i Osmaniye) oraz Muzumaskie Towarzystwo Owiatowe (Cemiyet-i Tedrise-i Islamiye). Opublikowano szereg cennych tekstw historycznych i literackich.
ROZWJ LITERATURY I SZTUKI
W ruchu reformatorskim wielk rol odegraa literatura. Oywczy prd ogarn pisarzy i dziaaczy na polu jzyka. Pod wpywem ruchw narodowych w Europie nastpi zwrot ku wasnej, tureckiej przeszoci, ku szukaniu wasnych rde kultury, ku odrodzeniu tureckiego jzyka, ktry dotd by w pogardzie, ustpujc miejsca arabskiemu jako oglnie kulturalnemu jzykowi islamu. W r. 1875 wyszo drugie wydanie opracowanej jeszcze w r. 1851 gramatyki tureckiej Kavaid-i Osmaniye Fuada i Cevdeta pod tytuem Kavaid-i Turkiye. Nauczanie gramatyki tureckiej wprowadzano stopniowo do wszystkich szk rnego typu. Wspomniany wyej Mustafa Celalettin Pasza (Konstanty Borzcki) w swej pracy Les Turcs anciens et modernes (1869) zwrci uwag na czno historyczn i etniczn Turkw osmaskich z Turkami Azji rodkowej, budzc ambicje narodowe. Wybitny pisarz Ibrahim Sinasi, byy uczestnik rewolucji paryskiej w 1848 r., wsppracownik Resida Paszy, rozpocz energiczn walk o oczyszczenie jzyka z naleciaoci obcych i stworzenie nowej literatury w jzyku zrozumiaym dla ogu, opartej w pewnej mierze na wzorach literatury zachodnioeuropejskiej. Dziaacze ci skupili si dokoa pisma Tarcuman-i Ahval" (Komentator Sytuacji"), zaoonego w r. 1860, a bdcego pierwsz nowoczesn gazet z artykuami, a nie, jak poprzednie, urzdwk z komunikatami z ycia dworu (np. Takvim-i Yekayi"). Pniej Sinasi zaoy now gazet Tasvir-i Efkar" (Odbicie Pogldw"). Skupio si w jej
236
redakcji grono ludzi wiatych, walczcych z obskurantyzmem i zacofaniem kulturalnym.
W zakresie sztuki okres ten nie przynis takich osigni, jak w literaturze. Szereg budowli wzniesionych w tym czasie wykazuje cechy budownictwa europejskiego z waciwym temu okresowi eklektyzmem i przeadowaniem zdobniczym, przemieszanym z elementami architektury osmaskiej czy muzumaskiej. Tworzy to specyficzny charakter architektury monumentalnej tego okresu (paac Ciragan, paac Dolmabahce, meczet Mahmudiye, wiele willi nad Bosforem). Rwnie i budownictwo zwyke wykazuje wpywy architektury europejskiej, szczeglnie w zachodniej czci Turcji, to znaczy w Stambule, Bursie, Trabzonie i Izmirze.
KRYZYS TANZIMATU I JEGO PRZYCZYNY
Reformy okresu tanzimatu w drugiej jego fazie daway pozory przeobraenia Turcji w pastwo liberalno-mieszczaskie o wielu cechach pastwa kapitalistycznego. Takie byy w zaoeniu cele, ktre sobie postawili wielcy dziaacze tego okresu. Ale w gruncie rzeczy tanzimat nadziei tych nie speni. Nie zmieni despotycznego, feudalnego ustroju Turcji, przygotowa jedynie grunt do dziaalnoci reformatorskiej. Otworzy wrota dla obcego kapitau, ale kapita ten nie wprowadzi wikszego oywienia w ycie gospodarcze, widzc w Turcji tylko atwy teren eksploatacji gospodarczej. Z tego to powodu niektrzy historycy s skonni ocenia ten okres jako przejcie Turcji do pozycji kolonii kapitau europejskiego. Wobec braku pienidzy na pokrycie rosncych wydatkw na przeprowadzenie reform rzd musia uciec si do nadzwyczajnych rodkw, wypuszczajc banknoty, ktre stale traciy sw warto, a take zacigajc poyczki za granic (w latach 18541855, 1860, 1862, 1863). Od r. 1854 do 1869 r. dug zewntrzny Turcji osign sum 2391 min frankw.
Nie speniy si nadzieje wizane z reformami na polu kulturalnym. Liczba ludzi wyksztaconych, zdatnych do zajcia nowych stanowisk w rozbudowywanym aparacie biurokratycznym, bya wci nika. Nowe szkolnictwo, mimo e zachowao w peni swj muzumaski charakter poprzez nauczanie religii, znalazo si jednak pod tak presj k religijnych, e w r. 1871 musiano nawet na pewien czas zamkn nowy uniwersytet. W dalszym cigu panowao przekupstwo, rzdzi wszechwadny bahsis, naduycia byy na porzdku dziennym. Na dworze szerzyy si korupcja i intrygi, poziom aparatu administracyjnego by niski.
237
Wprawdzie wielkie miasta zaczy przybiera wygld europejski, ale by to tylko pozr. Wszystkie zreszt reformy byy wprowadzane powierzchownie, prby reform gospodarczych nie dotykay struktury kraju, nie naruszay ani jego ustroju feudalno-absolutnego, ani nie likwidoway ndzy i obskurantyzmu. Sytuacja pogorszya si jeszcze po wstpieniu na tron Abdiilaziza, a szczeglnie po zgonie Fuada Paszy (1871). Pooenie
Bombardierzy tureccy w strojach z pocztku XIX w. Litografia
pogarszay walki narodowociowe. Nawet czoowi reformatorzy nie widzieli jasno problemu narodowociowego, uwaajc zwykle ruchy niepodlegociowe jedynie za obc intryg i sdzc  jak Midhat Pasza w Bugarii  e niezadowolenie uda si stumi za pomoc hase czysto formalnej rwnoci, zagodzenia kursu, drobnych ustpstw czy ulg ekonomicznych lub kulturalnych, jak na przykad dopuszczenie narodowoci nietureckich do pewnego, do ograniczonego udziau w administracji lokalnej. Jed-
235
nake istotnej rwnoci nie zrealizowano, cho dopuszczono chrzecijan nawet do stanowisk ministrw, nie zaniechano dyskryminacji innych wyzna czy ras, a ruchy narodowociowe znalazy sw si nie za przyczyn intryg obcych  cho niektre obce ambasady miay w tym swj udzia  ale w oddziaywaniu wielkich ruchw narodowowyzwoleczych w Europie, zjednoczenia Woch i Niemiec, powsta polskich, ruchw wyzwoleczych narodw monarchii habsburskiej.
W pierwszym okresie tanzimatu pojawiy si skonnoci do decentralizacji, gdy jednak prowadzio to tylko do osabienia wizi z wadz centraln, w drugim okresie nastpi nawrt do centralizacji, co wszake w wczesnym stadium rozwoju aspiracji narodowych prowadzio do kontrakcji, ktrych reim sutaski nie by ju w stanie opanowa.
RUCHY ODRODKOWE I NIEPOKOJE W LATACH SZEDZIESITYCH
Jednym z orodkw wzburze by Liban, gdzie okupacja egipska wpyna na rozwj kulturalny, narodowy i gospodarczy. Po wycofaniu wojsk egipskich (1840) wadze tureckie wrciy do starej zasady podsycania antagonizmw midzy libaskimi Druzami a maronitami (chrzecijanami). W r. 1858 doszo do powstania chopstwa pnocnolibaskiego, przy czym zamierzao ono rozdziela nawet majtki arystokracji libaskiej. W r. 1860 Druzowie dokonali masakry na chrzecijanach. Mocarstwa zachodnie skorzystay z okazji, aby interweniowa, przy czym nie obyo si bez rywalizacji i tar angielsko-francuskich, Francja bowiem chciaa wykorzysta swe dawne prawa do opieki nad chrzecijanami Syrii. W wyniku interwencji Liban otrzyma odrbny statut i autonomi, majc gubernatora chrzecijanina (1861). Wojska francuskie pozostay w Syrii do r. 1871. Obszar autonomicznego Libanu by wolny od stacjonujcych tu przedtem wojsk tureckich, nie paci daniny Stambuowi, a jego mieszkacy nie byli zobowizani do penienia suby wojskowej na rzecz Turcji. Stan Libanu by pniej kwitncy. Jednym z gubernatorw by Muzaffer Pasza, syn Michaa Czajkowskiego.
Niepokoje wybuchay i w innych rejonach. W r. 1862 doszo do powstania Ormian w okrgu Zeytun. Nowe orodki zapalne powstay na Bakanach. W r. 1862 do walki wystpili znw Serbowie i Czarnogrcy. Turcy bombardowali Belgrad z zajmowanej dotd cytadeli, ale po r. 1867 musieli j opuci, tak jak i inne fortece w Serbii. W latach 18601862 powstali chopi Boni i Hercegowiny. Szerzy si te ruch powstaczy w Bugarii. Modawia i Wooszczyzna poczyy si w r. 1859 pod wsplnym ksiciem jako Zjednoczone Ksistwa (od r. 1866 Rumunia). Zjedno-
239
czenie to zostao uznane przez mocarstwa, a z pewnym ociganiem take przez Turcj (1861). Na Krecie w r. 1866 wybucho powstanie Grekw. Wywoao ono due poruszenie w Europie. Powstanie zostao stumione, ale rzd turecki musia udzieli tej wyspie samorzdu.
Na wschodzie w latach siedemdziesitych prowadzona bya trudna i wycieczajca kampania o Jemen, ktry ostatecznie okupowany zosta
Szabla turecka typu kylyd. XIX w.
przez Turkw. Utrzymano czasowo rwnie w rku tureckim port Mas-saua na afrykaskim brzegu Morza Czerwonego (w r. 1885 zajli go Wosi). Kampanie jemeskie zostawiy smutn pami w tradycji tureckiej. Wydarzenia te byy dowodem, e zagadnienia narodowociowe s pit Achillesow monarchii. Prdzej czy pniej doprowadzi one musiay do nowych spi i nowych wybuchw.
RUCH MODOOSMANW
Sytuacja nie zadowalaa wic nikogo: z jednej strony reakcja atakowaa rzd za ulego wobec giaurw i wyrzeczenie si zasad religii muzumaskiej przez udzielanie prawa rwnoci niemuzumanom, z drugiej strony przeciw staremu, powoli schodzcemu ze sceny pokoleniu umiarkowanych reformatorw, ktrzy kompromisowo i ogldnie prbowali realizowa wytyczone sobie cele, zacza powstawa radykalna opozycja goszca, e przyczyn za jest wanie ograniczony charakter dotychczasowych reform, e naley walczy o reformy bardziej radykalnie. Taki by pocztek ruchu modoosmanw (Yeni Osmanhlar). Ruch ten by do opnionym
240
echem demokratycznych i liberalnych ruchw europejskich z poowy XIX w., gosi hasa liberalne i postpowe, wysuwa przede wszystkim potrzeb konstytucji. Jego czonkowie rekrutowali si z do cienkiej warstwy inteligencji, urzdnikw, oficerw. Spord organizatorw wymieni by naleao wspomnianego ju wyej pisarza Ibrahima SJnasiego, pisarza i byego dygnitarza Ziy Pasz (18251880), Namika Kemala (18491888), pomiennego poet, patriot, piewc idei wolnociowej, syna wyszego urzdnika Huseyina Avniego Pasz, byego wezyra Mustaf Fazila, brata wicekrla egipskiego, bogacza, ktry finansowa cay ruch. Pozostawali oni w cznoci z sympatyzujcymi z nimi dziaaczami nieco starszego pokolenia z merem Pasz, byym gwnodowodzcym w wojnie kry niskiej, a pniej z najmodszym z wielkich dziaaczy epoki tanzimatu Midhatem Pasz. Modoosmani tworzyli grup liczebnie bardzo ograniczon; liczba czonkw tajnej ich organizacji wynosia zaledwie 245 osb. Nie majc adnej szerszej bazy spoecznej ani kontaktu z masami, nie mieli rwnoczenie jasnej koncepcji co do realizacji swoich zamierze: jedni liczyli na pomoc zagraniczn, inni widzieli w puczu paacowym jedyn drog do ustanowienia reimu konstytucyjnego i liberalnego. Prbowali oddziaywa poprzez wydawane przez Alego Suaviego, a wspredagowane przez Ziy Pasz czasopismo Muhbir" (Informator"). Reprezentowali pogldy liberalne, demokratyczne, egalitarne i konstytucyjne, w zasadzie wic postpowe. Nie potrafili jednak czasem wyrzec si pewnych przejaww ciasnego nacjonalizmu w sprawach narodowociowych, nie rozumieli cakowicie potrzeb nietureckich narodowoci, nie zerwali te zupenie z religijnym nastawieniem, swoje postulaty uzasadniali zwykle cytatami z Koranu.
W r. 1867 po wykryciu spisku na sutana wikszo dziaaczy modo-osmaskich zbiega za granic, gdzie Ziya Pasza wydawa w dalszym cigu Muhbira" w Londynie, potem Hurriyet" (Wolno") w Genewie. Na emigracji modoosmani weszli w kontakt z przedstawicielami rozmaitych demokratycznych i wolnociowych ruchw, midzy innymi z pewnymi koami emigracji polskiej, ktre uatwiay im prace organizacyjne. Na emigracji w Paryu sformuowano zasady ruchu i akt organizacyjny (Chancellerie de la Jeune Turuie", 30 VIII 1867 r.). Stopniowo jednak emigranci wykruszali si i po r. 1870 wracali do kraju; duej na emigracji pozosta tylko Ziya Pasza. W kraju Namik Kemal w r. 1872 rozpocz wydawanie nowego pisma Ibret" (Przykad"), ktre zyskao du popularno za ostre artykuy przeciw rzdowi. Rzd zastosowa represje: Namika Kemala aresztowano, a pismo zawieszono. Niemniej dziaalno modoosmanw rozwijaa si w dalszym cigu; w tym okresie
16  Historia Turcji
241
zbliy si do nich Midhat Pasza, zwolennik przeobraenia Turcji w
narchi konstytucyjn.
Interesujc jest rzecz, jak ruch modoosmaski na emigracji nawiza cise stosunki z emigracj polsk. Wspomniany wyej akt organizacyjny z 30 VIII 1867 r. podpisany by przez Turkw Mustaf Fazila Pasz jako przewodniczcego Stowarzyszenia Modoosmanw (Gen? Osmanlilar Cemi-yeti), Namika Kemala jako czonka zarzdu oraz Polaka Wadysawa Platera jako wiceprzewodniczcego. Koszty biura w wysokoci 300000 frankw szwajcarskich miay by pokryte przez Fazila Pasz42. Sprawy propagandy miay pozosta w rku Platera, ktry by dobrze widziany w gabinetach europejskich i zna si na pracy prasowo-propagandowej, oraz w rku austriackiego socjalisty Simona Deutscha, ktry mia poredniczy przy kontaktach z austriackim premierem Beustem. Celem biura miaa by akcja dca do realizacji reform liberalnych w Turcji, do zastpienia rzdw autokratycznych przez rzdy demokratyczne i konstytucyjne, do walki przeciw wpywom Rosji na Wschodzie oraz do odzyskania niepodlegoci przez Polsk. Idee te szerzone byy poprzez wydawane przez komitet broszury, jak na przykad List otwarty Mustafy Fazila Paszy do sutana z sierpnia 1867 r., Memoria o sytuacji w imperium osmaskim z 22X11867 r. Ziyi Paszy, oraz na aniach pism, jak Muhbir" Alego Suaviego, Hurriyet" wydawany w Londynie, a potem w Genewie przez Is Beya i Namika Kemala oraz radykalniejszy Inkilab" (Rewo^ ucja") wydawany w Genewie przez Hiiseyina Yasfiego Pasz i Mehmeda Beya. KONSTYTUCJA MIDHATOWSKA Z 1876 ROKU
Korzystajc z kryzysu, w jaki pogryy Turcj wydarzenia na Bakanach, modoosmani zorganizowali 22 VI876 r. potn demonstracj ludnoci Stambuu; przestraszony Abdulaziz udzieli dymisji gabinetowi i utworzy nowy, do ktrego wszed i Midhat Pasza. Gdy jednak okazao si, e sutan czyni potajemne przygotowania do przywrcenia poprzedniego stanu rzeczy, 30 V 1876 r. zosta za zgod wielkiego muftiego zoony z tronu, a sutanem obwoano jego bratanka Murada V, syna Ab-dulmecida. Kilka dni pniej Abdulaziz zosta zamordowany. Murad V ju jako nastpca tronu wykazywa objawy choroby umysowej, ktre niestety spotgoway si po objciu przez niego wadzy. 31 VIII 1876 r. zosta zoony z tronu, na ktry powoano jego modszego brata Abdiil-
42 Zob. J. Reychman, Wsppraca emigracji postpowej tureckiej i polskiej emigracji w latach szedziesitych XIX wieku, [w:] Akta VII Kongresu Historykw Tureckich w Ankarze 2529 wrzenia 1970 (po turecku), Ankara 1972.
242
hamida II (18761909). Z osob tego wadcy modoosmani wizali due nadzieje, gosi si bowiem czowiekiem postpowym i obiecywa natychmiast wprowadzi konstytucj. Rzeczywicie wyznaczy na wielkiego wezyra Midhata Pasz i ju w ogniu nastpujcych szybko wydarze, pragnc przede wszystkim uprzedzi ewentualn interwencj mocarstw i wydrze im powd do ingerencji, 23 XII 1876 r. przy huku radosnych 101 salw
Sutan Abdulaziz. Obraz Stanisawa Chlebowskiego
armatnich ogoszono konstytucj (Teskilat-i Esasiye Kanunu), opracowan gwnie staraniem Midhata Paszy i zwan te odtd konstytucj midhatowsk".
Konstytucja ta przewidywaa zwoanie parlamentu skadajcego si z izby deputowanych i senatu. Zakres ich dziaania mia by jednak do ograniczony; zasady ordynacji wyborczej nie odpowiaday w peni prawdziwym postulatom demokratycznym. Sutan zachowa do szerokie uprawnienia; midzy innymi daway mu one mono rozprawiania si z ewentualn opozycj. Prawa narodowoci zostay niemal zupenie pominite. Konstytucja ta bya dzieem kompromisu modoosmanw z koami nacjonalistycznymi, std jej ograniczony charakter. Niemniej odegraaby i tak sw rol, gdyby w rzeczywistoci nie pozostaa tylko na papierze.
19 III 1877 r. wobec zaostrzajcej si sytuacji midzynarodowej zebra
243
si pierwszy turecki parlament. Deputowani nie pochodzili jednak z wyboru, ale byli wyznaczeni przez ciaa doradcze przy gubernatorach bd z kooptacji. Spord 115 deputowanych byo 69 muzumanw, a 46 nie-muzumanw. Gosy krytyki pod adresem rzdu byy umiarkowane, ale wystarczyy, aby wzbudzi niech Abdulhamida II do tej instytucji. Wbrew oczekiwaniom i nadziejom nowy sutan w gruncie rzeczy by despot, czowiekiem chytrym, podejrzliwym, bojaliwym, a przy tym pragncym wtrca si do kadej sprawy. Parlament zosta 28 VI1877 r. rozwizany. W parlamencie nowej kadencji, zwoanym 13 XII 1877 r., ju w obliczu klsk tureckich na polu politycznym i militarnym, tony krytyczne w stosunku do rzdu przybray na sile. Korzystajc z krytycznej sytuacji pastwa, Abdulhamid II rozwiza parlament, nie zwoujc go przez 30 lat. Wyzyskujc  113  artyku konstytucji udzieli dymisji  Midhatowi,  ktrego wysano jako podejrzanego o udzia w zabjstwie Abdiilaziza na faktyczne zesanie do Hidazu, gdzie pniej w okrutny sposb zosta zamordowany. Konstytucj w praktyce zawieszono. Tym sposobem krtkotrway okres konstytucyjny zosta przerwany, era tanzimatu w zasadzie zakoczona. Krtka wiosna wolnoci mina, a nad Turcj miaa na 30 lat zapanowa ciemna noc dyktatury i despotyzmu Abdulhamida II.
Krtki ywot konstytucji midhatowskiej wykaza jeszcze raz cis czno zagadnie wewntrznych i zewntrznych, czno zagadnienia reform z zagadnieniem ingerencji obcej i jej rde. Raz jeszcze  tak jak za Selima III, gdy jego reformy natkny si na sytuacj wynik skutkiem wojny rosyjsko-tureckiej, jak za Mahmuda II, gdy jego reformy trafiy na opr w komplikacjach wynikych z powstania greckiego, wojny z Rosj i wielkiego kryzysu sprawy wschodniej", z jednym tylko wyjtkiem w drugim okresie tanzimatu, gdy wydarzenia zewntrzne nie kolidoway z reformami, ale wanie z nimi harmonizoway  okazao si, e nie tylko sabo zwolennikw reform, ale i sabo ich programu czy  si z brakiem koncepcji rozwizania szeregu problemw, majcych bezporedni zwizek z polityk zagraniczn. Temu przypisywa naleao kryzys lat 18751878, najciszy z dotychczasowych, ktry wstrzsn podstawami caego imperium osmaskiego.
NOWE POWSTANIA NA BAKANACH I WOJNA ROSYJSKO-TURECKA 1877-1878
W latach siedemdziesitych nad Turcj zbiera si zaczy grone chmury. Car Aleksander II jasno wyrazi wobec Fuada Paszy w Liwadii na Krymie w r. 1870 postulaty Rosji: swoboda dla Sowian bakaskich,
244
Kreta ma by przyczona do Grecji, wy^imiiip^anie_w^ywwjnocarstw zachodicE ze stosunkw rosyjsko-tureckich. Gdy wkrtce po wojnie francusko-pruskiej (1871) pozycja Francji ulega osabieniu, Rosja zawiadomia oklnikiem mocarstwa, e nie czuje si dalej zwizana postanowieniami traktatu paryskiego ograniczajcymi jej prawa suwerenne na Morzu Czarnym. 13 III 1871 r. podpisano now konwencj znoszc te ograniczenia, ale utrzymujc dotychczasowy statut Cienin. W maju 1875 r. wybuchj^w_ Hercegowinie JJJojinjjjow.slajiie, ktre ogarno due poaci kraju. Byo to powstanie przede wszystkim chopskie, skierowane zarwno przeciw miejscowym wielkim posiadaczom ziemskim, jak i przeciw stojcej za nimi wadzy tureckiej. Rwnoczenie wybucho powstanie w Bugarii. Rosja podja inicjatyw interwencji midzynarodowej. Mocarstwa zachodnie oraz Austro-Wgry, nie chcc pozostawi Rosji wycznych korzyci z interwencji, przyczyy si do niej, domagajc si reform administracyjnych w Boni i Hercegowinie. W maju 1876 r. nowe powstanie ojgarno Bugari. Turcja rzucia na ten teren duelsiy wojska i zdoaa stumi powstanie, ale stosowane przez ni represje po stumieniu rozruchw wywoay liczne protesty na caym wiecie i fale nastrojw anty-tureckich. Odbyta w tej sprawie pierwsza konferencja w Berlinie nie przyniosa jednak spodziewanych wynikw. Bugarski ruch narodowy na emigracji nie zadowoli si proponowanymi umiarkowanymi postulatami reform. Z pomoc powstacom Boni i Hercegowiny popieszyy Serbia i CzarnograT~Fpoyiiajc ^30 VI1876 r. wojn z JTurcja^. Po dwch miesicach walki wojska serbskie postay pobite. Gdy Serbowie zwrcili si o pomoc do mocarstw Europy, Rosja pragnc wykorzysta dla siebie sytuacj przedstawia Porcie ultimatum dajc zawieszenia broni, do ktrego rzeczywicie doszo w listopadzie 1876 r.
Zwoana w Stambule konferencja z udziaem Rosji, Austro-Wgier, Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii i Woch miaa zastanowi si nad sposobami polepszenia sytuacji ludnoci chrzecijaskiej w posiadociach tureckich na Bakanach. W dzie otwarcia konferencji, 23 XII 1876 r., turecki minister spraw zagranicznych Savfet Pasza zakomunikowa zgromadzonym delegatom o ogoszonej w tym samym dniu konstytucji tureckiej. Rzd turecki pragn tym krokiem ukaza bezcelowo konferencji, postulaty bowiem przez ni wysunite zostay zabezpieczone w uchwalonej konstytucji. Konferencja stambulska przyjwszy to owiadczenie do wiadomoci kontynuowaa jednak swe obrady. Zadaa ona midzy innymi ewakuacji zajtych terenw Serbii oraz autonomii dla Bugarii, Boni i Hercegowiny. Rzd turecki nie przyj tych postulatw, liczc na brak jednomylnoci wrd mocarstw i ewentualne poparcie Anglii. Rosja
245
natomiast pragna doprowadzi do decydujcych krokw dla wasnych korzyci; w styczniu 1877 r. zapewnia sobie za cen obietnicy oddania pod okupacj Boni i Hercegowiny neutralno Austro-Wgier w przyszym konflikcie i wzia jeszcze udzia w konferencji londyskiej (marzec 1877 r.), na ktrej Anglia znw prbowaa doprowadzi do porozumienia wytrcajcego Rosji pretekst do podjcia interwencji. Podpisany tam protok przewidywa, e jeli Turcja nie podejmie krokw zmierzajcych do polepszenia sytuacji chrzecijan na swych terytoriach, to mocarstwa przejm inicjatyw w swoje rce. Turcja nie uznaa uchwa konferencji. 12 (24) IV 1877 r. Rosja wypowiedziaa Turcji wojn, ktra cieszya si duym poparciem szerokich k spoeczestwa rosyjskiego: od kapitalistw, liczcych na nowe rynki zbytu na Wschodzie, do demokratw i sowianofilw, uwaajcych, e zaangaowanie w sprawy wolnociowe narodw bakaskich wpynie oywczo na atmosfer w samej Rosji i zmusi rzd do liberalizacji stosunkw; wszyscy uznali t wojn za suszn i sprawiedliw. Wydarzenia z lat 18751876 odebray Turcji sympatie nawet najbardziej jej przychylnych k w Europie. Sytuacja bya zupenie inna ni w r. 1854, nawet rzd angielski, ktry sprzyja Turcji i usiowa poredniczy, nie czu si zbyt pewny na tym gruncie, a wspczucie dla Sowian bakaskich byo teraz w szerokich krgach spoeczestw zachodnioeuropejskich znacznie silniejsze ni obawa przed ekspansj Rosji.
Rosja pozyskaa take udzia po  swojej  stronie nominalnie dotd podporzdkowanej Stambuowi Rumunii, ktrej wojska osigny w kocowej fazie wojny kilka sukcesw. Rwnoczenie ponownie rozgorzay walki partyzanckie w Boni i Hercegowinie.  Armia rosyjska przesza Dunaj, ale pod Plewn.natrafia na silny opr wojsk tureckich pod dowdztwem Osmana Paszy, ktry powstrzymywa j przez kilka miesicy. Po przeamaniu tego oporu, kiedy to Osman Pasza podczas prby przebicia si z oblenia ranny dosta si do niewoli, i po cikich walkach na przeczy  Szypka Rosjanie nie napotkali ju wikszych przeszkd.  Serbia ponownie wczya si do wojny i zaatakowaa Turcj. Rosjanie w styczniu 1878 r. doszli do Adrianopola, a nastpnie w pobliu San Stefano osignli wybrzee morza Marmara. Rwnolegle toczyy si walki na Zakaukaziu i we wschodniej Anatolii, Rosjanie zajli Kars, ale przed Erzurumem pod Aziziye Tabyasi trafili na opr i zostali przez duszy czas powstrzymani. R.9zeJHU-.w. Adrianopplu Jjl _11878 r. by wstpem do ukadu w San ,Stefano 19 II (3 III) 1878 r., ktrego gwnym pbstanqwieniem_byjo_^two-. renie samodzielnej Wielkiej Bugarii, obejmujcej due obszary Macedo-nii,TracJ! z dostpem do Morza EgejskiegoTa nawet skrawek wschodniej Albanii. Ta Wielka Bugaria miaa formalnie podlege zwierzchnictwu
246
Porty, ale w rzeczywistoci pozosta w sferze wpyww Rosji. Serbia, Rumunia i Czarnogra miay uzyska zupen niezaleno i powikszenie terytorium, Bonia i Hercegowina szerok autonomi, Tesalii i Epirowi obiecano samorzd. Na terenie zakaukaskim i wschodnioanatolijskim obszary Kars, Batumi i wschodni rejon Bayezit miay by przyczone do Rosji, ktra otrzyma te miaa od Turcji 30 min funtw odszkodowania wojennego. KONGRES BERLISKI (1878), JEGO POSTANOWIENIA I SKUTKI '
ykadjw_Sarj_jtefano, niemal likwidujcy posiadoci tureckie na Ba-kanachj^uwaany za pocztek zupenego rozbioru Turcji, wywoa poru-""senie w Europie. Nie tylko ju^AlfgliaTale 7 TnhfTlcraje, jak na przykad Austria, poprzednio zneutralizowana obietnic otrzymania Boni i Hercegowiny, byy wyranie zaniepokojone. Najsilniej zareagowaa Anglia. 4 yrjjtTRjyjgrwara 7 Tnrj traktat rbjvrmv w zamian za co uzyskaa prawo do okupacji Cypru^Flota angielska pojawia_gie_jy Rnsfrirra Widmo wojny powszechnej zawiso nad Europ. W takiej sytuacji zrcznym arbitrem okaza si Bismarck, kanclerz nowej Rzeszy Niemieckiej, ktrej z kolei nie w smak byo ewentualne silniejsze usadowienie si Anglii na Bliskim Wschodzie.
Na kongresie w Berlinie z udziaem Rosji, Anglii, Niemiec, Austro-
^	"
-Wgier._Fra.ncji ozegra
^     13VI do oj role. 13 lipca podpisany trqktgt
Bismarck
niczy Bugari do terytoriw na pnoc od Gr Bakaskich; cz_poud-'niowa z Powdiwem miaa jako Rumelia Wschodni z gubernatorgrn chrzecijaninem mianowanym przez sutana^na 5 lat), ale w porozumieniu z mocarstwami, uzyska szeroki samorzd. _ Austria otrzymaa prawo do okupacji Boni i Hercegowiny, kadc tym zapor ewentualnej ekspansji wielkoserbsltiej" lub panslawistycznej" i rozbudowujc swj wasny kierunek ekspansji na Bakany. Grecji obiecano pewne nabytki terytorialne. Serbia, nieco powikszona na poudniu, uzyskiwaa cakowit suwerenno, jak rwnie i maa Czarnogra, take nieco powikszona. Podobnie i Rumunia, uznana za niepodleg, rozszerzya swe granice o cz Dobrudy z dostpem do morza w Konstancy. Rosja uzyskiwaa z powrotem odebran jej w r. 1856 poudniow Besarabi, ale bez delty Dunaju, oraz na wschodzie rejon Batumi, Karsu i Ardahanu, posuna si wic na wschodnioanatolijskie, poudniowe przedpole Kaukazu. Turcja utrzymaa swe pozycje w Macedonii, Tracji i Albanii, zachowujc pas ldu a^po" Adriatyk, musiaa jednak obieca samorzd" dla swych prowIffjTliuro"-pejskichTurzdowe prawo czynnikw zewntrznych do opieki nad chrzeci-
247
Janami Turcji. Poza tym zobowizywaa si do przeprowadzeriiajgfbrm na obszarach zamieszkaych przez Ormian oraz do_wypacenia_R.osj^ kontrybucji wojennej w wysokoci 60 min funtw.
Kryzys wschodni w latach 18771878 jeszcze raz  po raz ostatni!  ujawni prb poruszenia na tle sprawy wschodniej" take sprawy pol-
Tekfur Sarayi, dawny palc cesarzy bizantyjskich w Stambule
skiej. Pewne czynniki w kraju i na emigracji uformoway Konfederacj Narodu Polskiego", a potem tajny Rzd Narodowy, ktry powoujc si na tradycje wojny krymskiej pragn doprowadzi do powstania w kraju, liczc na pomoc Turcji, gdzie zamierzano rozwin dziaalno wojskow, przygotowa legion polski, dokona dywersji na tyach armii rosyjskiej. Rwnoczenie zamierzano przy pomocy Turcji zorganizowa akcj na terenie midzynarodowym, midzy innymi przez memoria do kongresu berliskiego. Wcignito do tej akcji wielu dziaaczy polskich na terenie Turcji, midzy innymi Karola Brzozowskiego, przez ktrego wprowadzony by i Midhat Pasza. Warunki i ukad stosunkw midzynarodowych byy jednak  przede wszystkim przez fakt powstania zjednoczonych Niemiec bismarkowskich i rol przez nie odgrywan  zupenie odm enne
248
l
i
ni przed dwudziestu paru laty. W zakulisowych robotach maczay w tym palce rozmaite osoby, jak lord Buttler Johnston, reprezentujcy nie ujawnione czynniki angielskie, poza tym ludzie wystpujcy w imieniu rnych k konserwatywnych, austriackich, watykaskich itd. Oficjalnie nikt jednak  nawet i Turcja!  akcji tej nie popar, nosia wic ona cechy politycznej prowokacji, tym bardziej e i na miejscu, w Turcji, k> ztali si ludzie o podejrzanej reputacji. Spoeczestwo polskie w kraju, zmczone represjami, nie udzielio poparcia tej akcji, a may legion polski" pod sztandarem Ora Biaego i Pksiyca  ostatnia formacja polska idca do walki pod polskim sztandarem a do Legionw Polskich w pierwszej wojnie wiatowej  zdziesitkowany w walkach na Bakanach, zosta jesieni 1877 r. rozformowany, jego za dowdca pk Jagmin zmar z odniesionych ran. Inny oddzia, utworzony na froncie kaukaskim, zoy bro w pobliu Kizil Tpe. By to ostatni przejaw polsko-tureckiego braterstwa broni, a zarazem koniec okresu polskich nadziei na poruszenie sprawy polskiej w cznoci ze spraw Turcji. Now sytuacj mia odtd ksztatowa zupenie inny ukad stosunkw midzynarodowych i nowy charakter sprawy wschodniej".
Zamiast ustalenia jednostronnej hegemonii rosyjskiej na Bakanach mocarstwa podzieliy si wpywami i korzyciami. Nikt wic nie wyszed bez zysku, nawet Niemcy, ktre bezporednio terytorialnie nic co prawda nie osigny, ale mogy triumfowa, e uratoway Turcj, odsuny Angli, zmniejszyy apetyty Rosji, zadowoliy Austri oraz zdobyy sobie pozycj arbitra i podstaw do pniejszego dyskontowania na rzecz polityki Rzeszy Niemieckiej zdobytych w Turcji sympatii. Tak czy inaczej, Turcja w Europie ograniczona zostaa do poowy dotychczasowego terytorium. Traktat berliski oznacza wic szczyt obcych ingerencji wewntrz imperium osmaskiego, ktrego polityka, zarwno zagraniczna, jak i wewntrzna, poddana zostaa kontroli tak zwanych gwnych mocarstw.
W dziedzinie polityki midzynarodowej traktat berliski doranie rozwizujc sporne zagadnienia i odsuwajc grob bezporedniej wojny, w rzeczywistoci  choby przez dopuszczenie Austrii do udziau w spadku po Turcji  stwarza wanie podstawy pod nowe konflikty. Zapocztkowa te okres rywalizacji mocarstw na Bakanach w okresie imperializmu, co  jak wiemy  byo jedn z przyczyn wybuchu pierwszej wojny wiatowej.
W dziedzinie spraw wewntrznych niepowodzenia Turcji przyczyniy si do depresji i bankructwa liberalnych koncepcji modoosmanw, co uatwio Abdulhamidowi II rozpraw ze wszystkimi reformami konstytucyjnymi i ujcie ycia politycznego w twarde ramy nowego absolutyzmu.
249
X. OKRES ABSOLUTYZMU ABDULHAMIDA II (1878-1909)
R
SYTUACJA ZEWNTRZNA
PO KONGRESIE BERLISKIM         m
o TRAKTACIE berliskim rozpoczyna
si okres jednego z najwikszych kryzysw pastwa osmaskiego, zaamania gospodarczego i upadku prestiu zewntrznego. Przetrzymanie tego okresu ma Turcja do zawdziczenia nie sile wewntrznej, ktra pod tyrani Abdulhamida II bya  wbrew policyjnym pozorom  znikoma, ale okolicznociom zewntrznym, temu, e wanie na tym terenie przede wszystkim krzyoway si sprzeczne i rywalizujce ze sob interesy mocarstw.
W porwnaniu do okresu poprzedniego denia wielkich mocarstw przybray charakter bardziej zaborczy, wyraajc si nie tylko w deniach ekspansjonistycznych i aneksyjnych, ale przede wszystkim w tendencjach do zupenego uzalenienia gospodarczego, ekspansji kapitaw, podporzdkowania sobie rynkw zbytu. O wpywy na imperium osmaskie rywalizuj Anglia, Francja, Rosja, Austro-Wgry i nowe cesarstwo niemieckie, ktre szybko odgrywa zaczo na tym terenie znaczn rol.
Ingerencji mocarstw w sprawy wewntrzne Turcji sprzyjaa jej sabo ekonomiczna. Gdy rzd sutaski nie by w stanie spaci poyczek zagranicznych i ogosi niewypacalno, ustanowiono dekretem z 20 XII 1881 r. Zarzd Dugu Publicznego (albo Osmaskiego, Duyunu Umumiye Idaresi), zoony z przedstawicieli pastw wierzycielskich. Zarzd ten mia za zadanie uregulowanie dugw z wierzycielami, a na spacenie ich otrzyma prawo pobierania dochodw z tytoniu, opat stemplowych, napojw, soli, jedwabiu, ryb i opat owieckich, ponadto przej te pobieranie podatku (dziesicin). Wikszo poyczek dokonywana bya przez Bank Ottomaski, ktry dziaa w cisym kontakcie / Zarzdem Dugu Publicznego. Tym sposobem powstao jakby pastwo w pastwie, a finanse Turcji dostay si pod kontrol obcych.
250
Poza Zarzdem Dugu Publicznego i bankami rodkiem do finansowego uzalenienia Turcji stay si koncesje na budow kolei elaznych. W r. 1872 kapitalici angielscy otrzymali koncesj na budow kolei elaznych na terenie Turcji, w r. 1888 za niemieccy kapitalici rozpoczli pierwszy odcinek gigantycznego planu linii kolejowej, majcej poczy Hay-darpasa (stacj kolejow po azjatyckiej stronie Bosforu naprzeciw Stambuu) przez Bagdad z Zatok Persk. Pierwszy odcinek poczy mia Izmit i Ankar. W r. 1903 otrzymali oni koncesj na budow caej linii. Koleje te suyy przede wszystkim interesom obcego kapitau, to jest eksportowi pewnych surowcw. Kapita ten dyktowa ceny za surowce rolne. I tak pozostajca w rku francuskim Regie des Tabacs de 1'Empire Ottoman, majca monopol na skup i przerbk tytoniu, regulowaa cao cen na wyroby tytoniowe cignc z nich obfite dochody.
Charakter kapitau obcego dziaajcego na terenie Turcji by, szczeglnie w pierwszym okresie, wybitnie pasoytniczy. Wykorzystywa on bogactwo kraju, rujnujc jego gospodark. Monopole obce niszczyy miejscowy przemys: i tak Regie doprowadzia do upadku szereg tureckich fabryk tytoniu. Nowe przedsibiorstwa naleay do obcych kapitalistw i dochody z nich wyciekay za granic. Miejscowa buruazja korzyci z tego wielkich nie miaa. Skarb pastwa by wci pusty, urzdnicy nie byli regularnie opacani. Jednake towarw na rynku byo pod dostatkiem; przyjezdny mia wraenie ich obfitoci i tanioci, co jednak nie byo wynikiem skutecznej dziaalnoci gospodarczej rzdu, ale zupenej liberalizacji ekonomicznej, otwarcia rynku dla przepywu wszelkich towarw.
Poza kolejami elaznymi obcy kapita mia w swym rku budowy drg publicznych i mostw, tramwaje, elektryczno, wodocigi i gaz. Dziaalno obcego kapitau znacznie bya uatwiona dziki przywilejom kapitulacyjnym z dawnych czasw, obecnie rozszerzonym na dalsze kraje (Wochy, Stany Zjednoczone). Dziaay tu agencje pocztowe pastw obcych (Levant"), wypuszczajce znane szeroko filatelistom specjalne znaczki pocztowe.
DALSZE STRATY TERYTORIALNE TURCJI
Przeksztacenie Turcji w faktyczn pkoloni obcego kapitau nie znaczyo bynajmniej, e rywalizujce mocarstwa miayby rezygnowa z zamierze aneksji terytorialnych, porednio czy bezporednio rozcigajc swj wpyw na poszczeglne obszary. Wci byy rozwaane projekty zupenego rozbioru: ongi wychodziy one z kancelarii Bismarcka, pniej ich autorem by lord Salisbury. Anglicy po okupacji CypriU-Cl&2SX,
251
usadowili siL_w_JEgipcie-.X1882), Francuzi zaanektowali Tunezj (1881), ktra ju_od lat siedemdziesitych bya przedmiotem rywalizacji fran-cusko-woskiej. bdulhamid II ograniczy si w tym wypadku do czczych protestw, Tesali przyczono na mocy postanowie konferencji berliskiej w r. 1881 do Grecji. Rumelia Wschodnia, ktra stanowi miaa odrbn prowincj autonomiczn (formalnie do 1909 r.), cilej ni ssiednia Bugaria podporzdkowan Turcji, zostaa w rzeczywistoci w r. 1885 z Bugari poczona. Turcja dugo nie chciaa si z tym pogodzi, ale stan faktyczny i tak przez mocarstwa by uznany.
W r. 1896 wybucho nowe powstanie na Krecie, przy czym pomoc udzielona powstaniu przez Grecj doprowadzia do wybuchu krtkotrwaej wojny turecko-greckiej (1897), w ktrej wojska greckie pobite zostay przez Turkw pod dowdztwem Edhema Paszy pod Domokos. Droga do Aten staa otworem; raz jeszcze mocarstwa narzuciy swoje porednictwo. Poza drobnymi korekturami granicznymi (na rzecz Turcji) Grecja miaa zapaci Turcji 4 min funtw kontrybucji. Kreta formalnie pozosta miaa pod zwierzchnictwem tureckim, otrzyma jednak miaa autonomi i gubernatora z greckiej rodziny krlewskiej, przy pewnej kontroli midzynarodowej, bya wic w rzeczywistoci dla Turcji ostatecznie stracona.
NOWE PRDY W ORIENTACH ZEWNTRZNEJ TURCJI I IDEOLOGII ABSOLUTYZMU: GERMANOFILIZM I PANISLAMIZM
Na zewntrzn orientacj Turcji abdulhamidowskiej w coraz wikszej mierze oddziayway przemiany zarysowujce si w polityce midzynarodowej. W obliczu nowego uksztatowania tej sytuacji, gdy Anglia i Francja w obawie przed imperializmem niemieckim zaczy stopniowo zblia si do Rosji i zarysowywa si ju zaczynao trjporozumienie, ich wsplnota celw z Turcj stopniowo saba, mala rwnie ich wpyw na Turcj. Z tego samego wzgldu, z orientacji antyrosyjskiej, wyniko zblienie turecko-niemieckie i rosncy wpyw Niemiec kajzerowskich. Nie skompromitowane w oczach Turkw udziaem w poprzednich grabieach, projektach czy planach agresywnych, dyskontujce star yczliwo dla Turkw  od misji Regina za Fryderyka II a po obron Turcji przed zalewem sowiaskim" na kongresie berliskim  nawet prbujce wystpowa w roli obrocy islamu (podr Wilhelma II na Bliski Wschd), Niemcy przenikay swym modym, prnym kapitaem, stajc si gwnym udziaowcem tureckich bankw i instytucji koncesyjnych. Niemcy kajze-rowskie miay tu swe dalekie plany: kolonizacja Anatolii, kolej berlisko-
252
-bagdadzka, ktr zaczli budowa, droga do Zatoki Perskiej, przecicie angielskich pocze do Indii*3.
Obskurantyzm kulturalny, fanatyzm i despotyzm polityczny rzdw krwawego sutana", gdy tak tradycja ochrzcia Abdulhamida II, zgodne byy z nowym germaskim przyjacielem w potrzebie wykorzystania religii muzumaskiej do mobilizacji mas Bliskiego Wschodu przeciw wrogom obu grawitujcych ku sobie pastw. Tak jak Wilhelm II w podry do
Midhat Pasza. Portret
Jerozolimy wystpi w roli obrocy islamu, tak i  moe nawet za namow niemieckich przyjaci  sutan Abdiilhamid II postanowi zdyskontowa swoj pozycj namiestnika Proroka, nada nowego blasku godnoci kalifa, wystpi w roli ksicia wiernych", raz jeszcze rozwin zielon chorgiew, za ktr muzumanie w minionych wiekach przelali tyle krwi. Miao to podwjne oblicze: wewntrz miao zmobilizowa masy muzu-
F. H. Bod, Der Kampf urn die Bagdadbahn. Wrocaw 1941; J. ukaszewski, Imperializm niemiecki a Turcja, Przegld Zachodni", 1954.
253
maskie, nie tylko tuieckiej, ale i innej muzumaskiej ludnoci imperium (Arabw, Kurdw, Albaczykw), i dostarczy im podstawy ideologii, ktra trzymaaby je przy tronie, zahamowaaby separatystyczne apetyty nacjonalistycznych ugrupowa, mobilizowaa ich fanatyzm skierowany przeciw innoplemiecom i innowiernym wsppoddanym. Na zewntrz koncepcja ta miaa suy zaborczo-dywersyjnym celom: oddziaywa na muzumanw ssiednich krajw, przyciga ich ku Turcji, w interesie Niemiec podkopywa tym pozycj Anglii, Francji czy Rosji.
Mimo ciemnoty i fanatyzmu mas, mimo pewnych drobnych sukcesw, ktrych wyrazem byo podjudzanie tych mas do rzezi innowiercw, koncepcja ta, ochrzczona potem nazw panislamjzmu, nie moga zakorzeni si gbiej wrd spoeczestwa tureckiego. Nie mona si te byo spodziewa szerszego przyjcia jej w onie muzumaskich, nietureckich ugrupowa. Bya anachroniczna i spniona. Musiaa zbankrutowa, zanim moga trwaej zapuci swe korzenie.
RZDY WEWNTRZNEJ TYRANII: TERROR POLITYCZNY
Okres rzdw Abdulhamida II by jedn z najsmutniejszych, najbardziej ponurych kart w dziejach wewntrznych Turcji. Szybko porachowawszy si z liberalnymi marzycielami spod znaku modoosmanw, sutan po rozpdzeniu parlamentu rzdzi absolutnie ustanawiajc tyrani. Bya to tyrania, przy ktrej bledn wspomnienia poprzednich okresw despotycznych. Ponury, znany ze zych skonnoci wadca zamkn si w swym paacu Yildiz Kosk, std wydawa dyspozycje nie tylko krpujce cae ycie w kraju, ale pocigajce za sob wiele okrutnych represji. Padli ich ofiar ludzie najbardziej zasueni, usiujcy w pierwszych latach ratowa resztki dziea reform, jak Midhat Pasza, skazany na zesanie do Taifu, pniej w okrutny sposb uduszony (1883), jak Namik Kemal, ktry zmar na zesaniu na Mitylenie (1888). W kraju panowaa systemem intryg i przekupstwa wszechwadna klika dworska. Ludzi inaczej mylcych przeladowano, wiziono, wikszo ich zmuszona bya emigrowa z kraju, wielu znajdowao schronienie w liberalniejszym Egipcie, wielu gino w morderczych wyprawach na Jemen. Wewntrznie rzdy despotyczne charakteryzuje reim policyjny i terror, szczeglnie wobec opozycji politycznej i mniejszoci narodowych. Nad pras i publikacjami rozcignito wyjtkowo ostr cenzur; poza informacjami urzdowymi i wiadomociami z ycia dworu nic innego nie wolno byo drukowa. Stworzono szeroko rozgaziony system szpiegostwa wewntrznego, a odpowiedni agenci donosili szczegowo o osobach podejrzanych w formie specjalnych ra-
254
portw. Szczeglnie cika staa si w tym okresie sytuacja nietureckich narodowoci. System policyjny tyranii podburza jedne przeciw drugim, rozbudzajc fanatyzm kierujcy si przeciw narodowociom, ktre w tym czasie postpiy znacznie naprzd w zakresie swej wiadomoci narodowej i poziomu kulturalnego.
W latach 18941896 doszo w caej Turcji do pogromw Ormian. Miao ich wtedy zgin okoo 300000. Pogromy te, sprzeczne z dawn tolerancyjn polityk sutanw, wykazay, jak nisko stoczy si reim sutaski w okresie absolutyzmu, i wywoay oburzenie i protesty na caym wiecie.
Na przeomie wieku doszo do nowych zaj w Macedonii, gdzie interwencja Rosji i Austro-Wgier doprowadzia do ustanowienia midzynarodowej kontroli (ukad w Murzsteg, 1903) i wprowadzenia obcej komendy nad andarmeri, zoonej z europejskich oficerw pastw mniejszych.
Ucisk Grekw na Krecie spowodowa interwencj Grecji i wspomnian wyej wojn turecko-greck (1897). Wstrzsy narodowe nie ominy nawet arabskich czci imperium, gdzie wiatlejsza cz inteligencji domaga si zacza praw narodowych. I tutaj despotyzm Abdulhamida II pocz wywoywa reakcj w postaci de odrodkowych.
O ile nisze warstwy nietureckich narodowoci paday ofiar przeladowa, o tyle ich wysze warstwy dla wasnego bezpieczestwa coraz bardziej wizay si z obcym kapitaem i jego agenturami. Doprowadzao to do nowych konfliktw i dawao klice Abdulhamida II pretekst do szczucia przeciw nim Turkw czy Kurdw. Konflikty te uwidoczniay, jak reakcja polityczna i obskurantyzm kulturalny szy w parze z wydaniem kraju w rce monopoli, rozsadzajc tym spoisto pastwa.
Wszystkie te konflikty i sprzecznoci ujawniay rozpaczliwy stan pastwa, groziy wybuchem, prowadziy do dalszego upadku kraju i zaamania jego prestiu. Ale rwnoczenie wrd tych sprzecznoci i konfliktw, terroru i bankructwa finansowego, obskurantyzmu i reakcji kulturalnej dojrzeway ju w onie narodu tureckiego pewne elementy, ktre miay sta si zalkiem nowej Turcji i wyprowadzi j z impasu.
PRZESANKI PRZEMIAN SPOECZNYCH NA PRZEOMIE WIEKU:
ROZWJ PEWNYCH GAZI PRZEMYSU
I POWSTANIE TURECKIEJ KLASY ROBOTNICZEJ
Mimo e polityka okresu absolutyzmu prowadzia do coraz wikszego uzalenienia Turcji od krajw zachodnioeuropejskich, co nie tylko hamowao dalszy rozwj Turcji w dziedzinie gospodarczej, ale powodowao upadek
255
poszczeglnych gazi przemysu miejscowego, w niektrych dziedzinach ycia gospodarczego zaznacza si pewien postp. Pamita trzeba, e cho w yciu politycznym, w deniach wolnociowych, liberalizujcych, nastpio od wstpienia na tron Abdulhamida II zahamowanie, przeksztacajce si stopniowo w okrutny reim absolutyzmu, to w dziedzinie gospodarczej i w deniach innowacyjnych, cywilizacyjnych, europeizacyjnych trwa jeszcze w pierwszych latach impet nadany przez tanzimat. Byo paradoksem, e zahamowaniu de wolnociowych w dziedzinie politycznej odpowiada zupeny liberalizm w dziedzinie gospodarczej, spowodowany zarwno przekonaniem, e potrafi on przycign kapita zagraniczny do nowych inwestycji, jak i brakiem rodkw do poskramiania przerostu tego liberalizmu, dezorganizacj i demoralizacj caego pastwowego aparatu kontrolnego.  Cho wic dysproporcje midzy rozwojem gospodarczym krajw zaawansowanych a rozwojem Turcji nie zmniejszyy si, to jednak niektre dziedziny wykazyway pewne tendencje rozwojowe. Upaday co prawda gazie tradycyjnego rzemiosa, ale inwestycje zagraniczne, cho prowadzone w celach eksploatacyjnych, powodoway oywienie na innych polach, przyczyniay si do aktywizacji martwych dotd odcinkw gospodarki, do uruchomienia drobnych przemysw usugowych czy pomocniczych. I tak tendencje krajw zachodnich do przeksztacenia Turcji w rezerw surowcw rolnych przyczyniy si mimo woli do rozwoju wydajnoci pewnych gazi gospodarki rolnej. Na przykad zbir baweny od 1896 do 1908 r. zwikszy si 3,2 razy, a obszar pod upraw tytoniu od 1884 do 1903 r. 3,3 razy.
Do oywienia ycia gospodarczego przyczynio si budowanie przez kapita obcy wielu linii kolejowych, jak na przykad z Mudanyi do Bursy (18701875), przeduenie kolei anatolijskiej do Eskisehir (1892), do Konyi (1896), do Eregli (1904, dalszy odcinek do Kara Panar ukoczono dopiero w r. 1912), budowa linii AdanaMersin (1888), z Izmiru do Afyonka-rahisaru, Bandirmy i Egridiru, z Eskisehiru do Ankary. Budowa tych linii, planowana wycznie pod ktem widzenia ich uytku dla eksportu surowcw tureckich, prowadzia do wzmocnienia na terenach pooonych w ssiedztwie kolei gospodarki towarowo-rolnej. Do obsugi kolei powstay fabryki wagonw i parowozw, liczne warsztaty naprawcze. W zwizku z potrzebami kolei elaznych wzrosa ilo wydobywanego w zagbiu Zonguldaku wgla (z 80000 ton w r. 1880 do 660000 w r. 1908). W rejonie Izmiru powstaway nowe kopalnie miedzi. Rwnolegle rozwijay si na te same potrzeby porty, stocznie, warsztaty naprawcze. Rozbudowywano linie telegraficzne i szosy, w Stambule trakcj tramwajow, sie gazow, wodocigow i elektryczn, na potrzeby wojska rozwijay si pewne gazie
256
produkcji. Powstaway nowe przemysy przetwrcze. Wszystko to powodowao wzrost zrnicowania pracy, a nastpnie powstanie zalkw proletariatu miejskiego, fabrycznego (na pocztku XX w. byo ich okoo 100 000) i miejscowej buruazji handlowej i przemysowej. Warunki pracy robotnikw byy jednak niezmiernie trudne (pracowali 1214 godzin dziennie), co spowodowao powstawanie ruchw organizacyjnych i wzrost tendencji solidarnociowych.
PIERWSZE RUCHY I ORGANIZACJE ROBOTNICZE
Cika sytuacja proletariatu wpyna na powstanie pierwszych reakcji. Ju w latach siedemdziesitych wybuchy w Turcji strajki. Miay one cele wycznie dorane, socjalne, popraw warunkw pracy i pacy. W r. 1871 powstaa pierwsza robotnicza organizacja Stowarzyszenie Obrony Robotnikw (Amele-i Mudafaa Cemiyeti), rycho rozwizana przez policj. Dziaacze tureckiego ruchu robotniczego wczenie weszli w kontakt z koami rewolucyjnymi Zachodniej Europy i z tureckimi dziaaczami demokratycznymi na emigracji. Nie brako Turkw wrd obrocw Komuny na barykadach Parya w r. 1871. W r. 1876 robotnicy stam-bulscy wspomagali wielk manifestacj za ogoszeniem konstytucji.
Mimo represji reimu sutaskiego okresu absolutyzmu dziaacze modego tureckiego ruchu robotniczego nie dali za wygran. W r. 1895 stworzyli tajn organizacj Stowarzyszenie Robotnikw Osmaskich (Osmanh Aniele Cemiyeti) o klasowym ju zabarwieniu. Nawizao ono kontakt z postpowymi tureckimi dziaaczami przebywajcymi na emigracji, szerzyo nielegaln literatur nawietlajc pooenie i cele klasy robotniczej. W rok po zaoeniu agenci policji abdulhamidowskiej rozbili organizacj. Na pocztku XX w., gwnie na terenach Anatolii wschodniej, dziaao Stowarzyszenie Osmaskich Rewolucjonistw, ktre obejmowao przypuszczalnie rwnie i robotnikw, stawiajc sobie midzy innymi za cel wywalczenie praw i polepszenie ich doli. Byo ono ju organizacj wybitnie polityczn, domagajc si przywrcenia konstytucji z 1876 r. i szeregu swobd buruazyjno-demokratycznych. Podobne organizacje o charakterze rewolucyjnym powstay i w innych rodowiskach robotniczych, na przykad na Bakanach, gwnie w Macedonii i w Salonikach (1894). Rewolucjonici macedoscy przeprowadzili w latach 19061908 wiele strajkw. Dowodzi to wzrostu wiadomoci klasowej i rewolucyjnej proletariatu. Ale zarazem, mimo e los robotnika tureckiego i nieturec-kiego by rwny, rnice narodowociowe istniay nadal. Obok organizacji wsplnych, internacjonalistycznych, tworzono te odrbne organizacje
17  Historia Turcji
257
wedug narodowoci, nie brak byo tar wewntrz organizacji midzy robotnikami tureckimi a ormiaskimi, greckimi, bugarskimi itd.
Antagonizmy narodowociowe istniay rwnie wrd rozwijajcych si warstw nowej buruazji. Obok dotychczasowej buruazji, zwizanej cile z rynkiem zewntrznym i powizanej z zagranicznym kapitaem, tak  zwanej  buruazji  kompradorskiej,  zoonej  przewanie  z  krgw nietureckich,  Grekw,  Ormian, ydw, rozwina si grupa buruazji przemysowej, w ktrej obok narodowoci nietureckich znaleli si przedstawiciele modej buruazji tureckiej. Interesy tej buruazji staway stopniowo w sprzecznoci z interesami kapitau zagranicznego, std warstwa ta chonna by moga na hasa narodowe, antyimperialistyczne, kseno-fobijne. Ale zrnicowanie narodowociowe przeszkadzao jednolitej  postawie i skierowywao, zgodnie z taktyk stosowan przez rzdy absolutne, jej animozj przeciw buruazji nietureckiej, wrd ktrej rwnie wzrastao  uwiadomienie  narodowe.  Wszystko  to  byo  podoem  nowych scysji i tar. Ale rozwj wiadomoci narodowej tak w krgach tureckich, jak i nietureckich, dokonujcy si na bazie przemian spoeczno-gospodar-czych, spotgowany by rwnoczenie przez prdy przenikajce z zaawansowanych, politycznie rozwinitych krajw Europy.
PODOE PRZEMIAN KULTURALNYCH
Jak na polu gospodarczym, tak i owiatowym oraz cywilizacyjnym okres Abdulhamida II nie stanowi zahamowania poprzednich de. W pierwszych latach dziaa jeszcze, podobnie jak w gospodarce, impet reform tanzimatu, ba, nawet pocztkowo realizowano pewne przedsiwzicia europeizacyjne czy innowacyjne. Jedynie w reimie politycznym nastpi odwrt od osignitych zdobyczy. W innych dziedzinach, jak to wyej wspomnielimy, w pierwszych latach absolutyzmu dokonano jeszcze drobnych posuni, co jednemu z historykw anglosaskich o tendencji do przeceniania zewntrznych objaww, a niedoceniania przemian organicznych dao asumpt do bdnego twierdzenia, e waciwie proces reform nigdy nie zazna istotnej przerwy, zahamowania czy odwrotu. Pniej zaczo nastpowa stopniowe zaostrzanie stosunkw, ale rzdom absolutnym potrzebne byy pewne kadry wyksztacone. Pamita te naley, e oglna korupcja i demoralizacja dziaay na niekorzy reimu, pozwalay na pewien niekontrolowany przypyw nowinek ideologicznych, pism niecenzurowanych, wiadomoci z politycznie zaawansowanych krajw. Mimo wic e reim Abdulhamida wprowadzi ostr cenzur, kaza ograniczy nauczanie szeregu przedmiotw oglnoksztaccych, dy do
255
uczynienia ze szk przede wszystkim orodkw nauczania bd teologii i moralnoci muzumaskiej, bd przedmiotw technicznych, to jednak liczba szk stale, acz powoli rosa. O ile w r. 1876 byo w imperium osmaskim 18940 szk podstawowych pierwszego stopnia, to w r. 1898, na zmniejszonym terytorium, byo ich 28615 muzumaskich i 5982 nie-muzumaskie. Rozwijay si rednie szkoy wieckie (idadiye), w ktrych zwikszano ilo godzin jzyka tureckiego, prowadzono rwnie w ograniczonym wymiarze nauk historii osmaskiej.  Rozwiny si oglnoksztacce cakowite szkoy rednie typu liceum Galata Saray, z sekcj tureck. Z tego liceum wyszo wielu wybitnych pisarzy i dziaaczy: Tev-flk Fikret,   Ahmed Hikmet, Riisen Esref Unaydin, Necmettin Sadak, Ahmed Hasrm i inni. Powstay nowe szkoy specjalne, jak szkoa oglnoksztacca z przedmiotami lekarsko-farmaceutycznymi (Mekteb-i Hamidi, 1882), szkoa budownictwa i architektury (Fenni Mimari Mekteb, 1894). Rozpoczto   wydawanie   pisma   pedagogicznego   Niimune-i   Terakki" (Wzr Postpu"). Opracowano nowe, przystosowane do potrzeb tureckich podrczniki, wszczto dyskusje o roli jzyka tureckiego w nauczaniu. Wielu wychowankw tych szk, mimo inwigilacji policyjnej, kontynuowao nastpnie studia na wyszych uczelniach Europy Zachodniej. Obawiajc si, by t drog nie stykali si oni z ideami liberalnymi, Abdul-hamid zgodzi si na ponowne uruchomienie uniwersytetu, ktry otwarto w r. 1900 pod nazw Cesarski Uniwersytet (Darulfiinunu Sahane), z wydziaem teologii, literatury i techniki. Ale uczelni o najwyszym poziomie i najwikszej aktywnoci studentw bya szkoa medycyny wojskowej, gdzie powsta w r. 1889 zalek organizacji Jedno i Postp" (Ittihad ve Terakki Cemiyeti). Poza tym powstay nowe uczelnie, jak szkoa prawa (Hukuk Mektebi, 1880), szkoa handlowa (Ticaret Mektebi, 1882) w Stambule szkoa inynierw cywilnych (Hendese-i Mtilkiye Mektebi,  1884), wznowiono dziaalno szkoy rolniczej i weterynaryjnej (Ziraat ve Baytar Mektebi, 1889) w Yesilkoy, w r. 1895 powstaa specjalna szkoa weterynaryjna (Mulkiye Baytar Mektebi) w Stambule, rozwijaa si szkoa ksztacenia urzdnikw (Mulkiye Mektebi). We wszystkich szkoach wprowadzano stopniowo nauk jzyka i literatury tureckiej. Mimo uprzywilejowania przedmiotw religijnych nauka szeregu przedmiotw cisych i oglnoksztaccych   rozszerzaa   horyzonty   mylowe,   wpywaa  na  rozwj wolnej i krytycznej myli. Wszystko to przyczynio si do przeobrae w onie do cienkiej zreszt warstwy tureckiej inteligencji. Powikszya si liczba lekarzy, prawnikw, technikw, funkcjonariuszy poszczeglnych kompanii przemysowych, handlowych czy finansowych, dziennikarzy, pisarzy, wyksztaconych urzdnikw, oficerw.
259
POCZTKI TURECKICH DE NARODOWYCH
W nowej inteligencji tureckiej znajdoway oparcie idee buntu,  walki z dotychczasowym stanem rzeczy, idee patriotyzmu, uczucie dumy i ambicji narodowej. Wywodziy si one w duej mierze z przenikajcych do Turcji prdw zachodnioeuropejskich (ruchy narodowociowe, romantyzm,  ludowo,  prdy  demokratyczne),  wpyny  na  nie  wydarzenia z poowy  XIX w.  (zjednoczenie Woch, Niemiec, walki Wgrw i Polakw o wolno). Krystalizoway si one jako reakcja przeciw habie, klskom, upokorzeniu i rozkadowi potnego ongi mocarstwa. W XIX w. sdzono, e wystarczy przej pewne zdobycze techniczne i materialne pastw europejskich, aby przywrci Turcji dawn potg. Zasug tego prdu byo to, e przyczyni si on przynajmniej do przenikania do Turcji przodujcej myli europejskiej, by wic podoem dalszego rozprzestrzeniania si idei demokratycznych, laickich, racjonalistycznych. Czynniki gbiej pojmujce procesy wspczesne ju rozumiay, e odrodzenie Turcji nie jest moliwe bez gruntownych przeobrae demokratycznych. To byli modoosmani. Ale ich denia odrodzecze nie byy jeszcze wsparte na / elementach etnicznych, czy ich patriotyzm nie narodowy, lecz osmaski", pastwowy. W ideologii wczesnej, muzumaskiej, nie byo i nie mogo by adnego rozrnienia etnicznego, bya jedynie dyferencjacja religijna  z jednej strony muzumanie jako wikszo narodowa, z drugiej niemuzumanie, co konstytucja midhatowska staraa si agodzi.
Jak wiemy, kultura osmaskiej Turcji pozostawaa w duej mierze pod wpywami arabsko-perskimi, co znajdowao swj najwyszy wyraz w jzyku urzdowym i literackim, gdzie ilo zapoycze leksykalnych i wstawek frazeologicznych arabsko-perskich wyciskaa wyjtkowo silne pitno i czynia z niego jzyk makaroniczny, pompatyczny, mao dla szerszych mas zrozumiay. To samo dziao si w dziedzinie sztuki, architektury. Istniao pojcie pastwa osmaskiego, kultury osmaskiej, ktre nie pokrywao si w caoci z etnicznym pojciem tureckoci".
NAWRT DO TURECKOCI
W drugiej poowie XIX w. stopniowo, pod wpywem wzrostu pierwiastkw narodowych w kulturach europejskich i z inspiracji nowych docieka naukowych take i w Turcji, wpierw tylko w koach intelektualnych, literackich, zacz pewn rol odgrywa element etniczny, narodowy, czysto turecki. Na terenie Europy Wschodniej, Azji czy Zakaukazia yo przecie wiele ludw tureckich pokrewnych Turkom, ludw, ktre z wolna budziy si do swego ycia narodowego i przyciga zaczy zaintereso-
260
LES
TURCS
ANfilgNS 1T MODERNES
wania turkologw. Pojawiy si historie tych ludw, zbiory bani ludowych, sowniki. Na czno Turkw z tymi ludami jako jeden z pierwszych zwrci uwag Turkw nie kto inny, jak wspomniany ju polski uchodca, na wojskowej subie tureckiej pozostajcy Konstanty Borzcki, przodek poety tureckiego Nazima Hikmeta. Do wzbudzenia poczucia jednoci etnicznej tureckiej przyczyniay si rwnie dziea wgierskiego orientalisty A. Yamberyego, jak Reise in Mit-
telasien (1873) i Das Turkenvolk /	; (1883). Wybitny pisarz, a zarazem i dziaacz polityczny Ahmed Yefik Pasza (1832-1891) wyda w Stambule w r. 1864 dzieo o genealogii plemion tureckich Kitab-i Secere-i Turk (Ksiga genealogii Turkw), pochodzce z XVII w. z Azji rodkowej i zawierajce mity o wywodzeniu si Turkw z Azji Wschodniej, a inny pisarz, Suleyman Pasza, sign do XVIII-wiecznego dziea Francuza Deguignesa, wicego dzieje Turkw z dziejami mongolskimi.
Pod wpywem tych publikacji i odkry zamiast dotychczasowego do lunego poczucia wsplnoty z innymi krajami muzumaskimi tworzy si zaczo poczucie soli-. darnoci etnicznej, podobnej do tej,	WWB m cotmatK yowttt | ktra czy chciaa na przykad 1S6JP | rozmaite narody sowiaskie. Ale * " tworzenie si tureckiej wiadomoci Karta tytuowa dziea Mustafy Celalettina narodowej, opartej na bazie etni- (Konstantego Borzeckiego) czno-jzykowej, szo opornie. Gdy
badacz jzyka i folkloru Turkw rodkowoazjatyckich, wgierski orien-talista, wspomniany ju Yambery, w drugiej poowie XIX w. zapyta o stosunek do tego zagadnienia w Stambule ktrego z dziaaczy tureckich, napotka odruch niechci. Turek, Turcy  pojcia te byy obce Osmanom". Wyraz Turk" (Turek) by  jak wiemy  synonimem czowieka z ludu, pojciem raczej pejoratywnym. Mg on odnosi si tylko do Turkw rodkowoazjatyckich czy syberyjskich, ale tych wy-
267
ksztaceni Osmanowie" dugo uwaali za nieokrzesanych koczownikw, z ktrymi oni, cywilizowani, nie chcieli mie nic wsplnego. Zreszt za absolutyzmu i panislamizmu Abdiilhamida II wszelka turecko bya tpiona z ca zacitoci na rwni z prdami rewolucyjnymi. Istotn wizi miaa by religia, a nie etnikum czy jzyk.
Ju w XIX w., mimo oporw, przeladowa i trudnoci, powstawa zacza narodowa literatura turecka. Jej wybitny przedstawiciel, Ibrahim Sinasi, ladem romantykw europejskich siga do folkloru tureckiego jako do rda inspiracji. Leksykolodzy, jak znany nam Ahmed Vefik Pasza i Semseddin Sami Bey (Albaczyk Frasheri, 18501904, brat wybitnego narodowego dziaacza albaskiego, te przykad wczesnych paradoksw), zaczli interesowa si pogardzanym dotychczas jzykiem tureckim; sownik Sami Beya nosi nazw Kamus-i Ttirki (Sownik turecki). Dziaacze tego pokolenia w demokratyzacji jzyka, jego uproszczeniu, zblieniu do jzyka potocznego, ludowego, w oczyszczeniu z obcych wtrtw widzieli jedn z drg do demokratyzacji ycia i przeobraenia
stosunkw.
Wok czasopisma Servet-i Fiinun" (Skarbnica Wiedzy"), zaoonego w r. 1890, a zamknitego z rozkazu Abdulhamida w r. 1901, skupio si grono pisarzy, jak Tevfik Fikret (18671915) czy Halit Ziya Usakli-gil  (18651945),  walczcych  z  obskurantyzmem,  niesprawiedliwoci, skrpowaniem umysowym. Pisarze ci pozostawali pod silnym wpywem literatury francuskiej. W tym okresie tumaczono wiele utworw europejskich, tak z epoki romantyzmu, jak i naturalizmu. Przyczyniay si one do przeamania kanonw klasycyzmu i tchnicia w literatur nowego ducha. Wszake tej literaturze bd bohaterskiej, historycznej, bd kosmopoli-tyczno-mieszczaskiej przeciwstawiaa si literatura sigajca do tematyki zaczerpnitej z ycia prostego ludu  te wychodzc z pniejszego nieco prdu, bo z realizmu europejskiego  ktrej przedstawicielem by Hu-seyin Rahmi Giirpmar (18641944).
W literaturze coraz czciej brzmiay prawdziwe nuty patriotyczne, jak na przykad w utworach Namika Kemala. Mwiono jeszcze o Osma-nach, bo musiano tak mwi, ale mylano o Turkach. Wkrtce jednak zaczto mwi jawnie o Turkach. Pod wpywem nowych publikacji, midzy innymi napisanej przez francuskiego historyka Leona Cahuna ksiki Introduction d 1'histoire de l'Asie (1896), turecki poeta Mehmed Emin (18691944), napisa szereg utworw, w ktrych wyraa jawnie sw dum plemienn. W jednym z wierszy zamieci zdanie, ktre stao si symbolem nowej epoki: Ben Turkum, cinsim, dinim uludur" (Jam Turek, wielka jest i wiara, i rd mj"). Utwory te nie mogy by publi-
262
kowane w Turcji abdulhamidowskiej, kryy w rcznych odpisach lub ogaszano je na emigracji.
Pozornie pomidzy dawnym prdem europeizacyjnym, a wjc kosmopolitycznym,   laickim,   racjonalistycznym,   a   prdem   furcyzacyjnym" -a wic pozornie antyzachodnim, o cechach ksenofobii, w duej mierze ' tradycjonalizujcym, zachowawczym, nacjonalistycznym, mogy zachodzi pewne sprzecznoci, tak samo jak i pomidzy deniami  turcyzacyi-.
l
Widok Stambuu z cmentarza w dzielnicy Eyiip. Przez w r
'o miejsce
1453 sutan Mehmed II przeprowadzi swe wojska j okry Stambu od strony Zotego Rogu
nymi" a kosmopolitycznym islamem. Sprzecznoci te istnia}y  ale w wa runkach tureckich nie odegray wikszej roli, wszystkie te prady gotoway si w jednym tyglu. Tendencje narodowe nie musiay kolidowa z islamem wszak olbrzymia wikszo plemion pokrewnych Turkom w Azii rd' kowej wyznawaa rwnie islam, przez co symbioza reljgijno-etniczna moga si utrzyma. Ale prdy turcyzacyjne" mogy rwnie zazbia si z europeizacj czy modernizmem, mogy nawet nosi zarodki raso wych czy antyreligijnych momentw, ktre pniej znajd wyraz w na-
263
wizywaniu do tradycji najstarszych przedmuzumaskich, szamasko--pogaskich ludw tureckich i ich kultur. Nawet prdy islamizujce nie musiay by w kadym calu reakcyjne i kosmopolityczne. ywe wwczas byy w islamie tureckim echa prdw dcych do zdemokratyzowania, zmodernizowania religii muzumaskiej, rozwijay si denia do reformy i pogodzenia islamu z nowymi ideami narodowymi, co znalazo wyraz midzy innymi w ideach Damal ad-Dina al-Afganiego.
Jak wic widzimy, wszystkie te prdy: europeizacyjny, modernizacyjny, osmanizujcy, neoislamistyczny, turcyzujcy, demokratyczno-ludowy, bd si ze sob wizay, bd byy wzajemnie sprzeczne. One same wewntrz zawieray wiele pierwiastkw diametralnie rnych. Nie miao to zreszt wikszego znaczenia, bo i tak prdy te ogarniay tylko nieliczn wwczas inteligencj.
POCZTKI OPOZYCJI POLITYCZNEJ. PIERWSZE KӣKA SPISKOWE. RUCH MODOTURECKI
Nie inaczej byo z wyrosym na tych ideach ruchem politycznym. Jego wsk baz staa si warstwa ludzi wyksztaconych, intelektualistw, urzdnikw, oficerw. W r. 1889 wrd studentw szkoy medycyny wojskowej w Stambule zaoono tajne kko, zwane Jedno Osmaska", celem obalenia tyranii i przywrcenia konstytucji. Nawizao ono rycho stosunki ze znanym postpowym dziaaczem Ahmedem Riz Beyem, ktry w Paryu wydawa pismo Mes.veret" (Rozwaanie"). Kko stambulskie przyjo pniej nazw Jedno i Postp". Wiele tajnych kek powstao w krgach inteligenckich w kraju i na emigracji. Nawizyway one do modoosmanw, cho organicznie z nich si nie wywodziy, zwano ich modoturkami (Genc Tiirkler lub z francuskiego Jon Tur kler). Z tych k powstay pierwsze od lat siedemdziesitych polityczne organizacje spiskowe, ju nie intelektualne ugrupowania dla tych czy innych rozwaa teoretycznych, ale organizacje dce do konkretnych celw politycznych: obalenia tyranii, ujcia wadzy, przeprowadzenia reform. Komitet Jedno i Postp" mia kontakt z tajnymi organizacjami w kraju, tworzy jawne koa za granic. Kolportowa odezwy, organizowa manifestacje, pokrywa kraj sieci kek spiskowych. Nie bya to jeszcze organizacja masowa ani partia w rozumieniu nowoczesnym, ale bya to jednak wzrastajca w si organizacja polityczna, skupiajca najlepsze siy narodu. Trzeba oczywicie zaznaczy, e ideologia modoturkw bya pena sprzecznoci i niejasnych sformuowa. Poza programem negatywnym i zaoeniami ustroju konstytucyjno-demokratycznego, ktry zamierzano wpro-
264
wadzi, inne zagadnienia byy ujte bardzo oglnie. Mieszay si tu koncepcje nacjonahstyczno-tureckie, pastwowo-osmaskie, neoislamistyczne,-laickie i demokratyczne. Pewn rol w ruchu odgrywali czonkowie mniejszoci narodowych, na przykad niektrzy Ormianie. Wpyw w ruchu modotureckim osignli te potomkowie zislamizowanych ydw tureckich (ddnme), reprezentujcy koa do bogatej buruazji z Salonik (jak na przykad Cavid Bey, pniejszy modoturecki minister finansw). Nie brak byo, jak si zdaje, silnych powiza modoturkw z niedawno zaoonymi w Turcji loami wolnomularskimi, zalenymi od l niemieckich.
Z ruchem modoturkw sympatyzowali niektrzy spiskowcy z prowincji arabskich, stojcy na gruncie federalizmu, to jest przebudowy imperium w federacj autonomicznych prowincji, gdzie Arabowie sami by si rzdzili w zamieszkaych przez nich prowincjach. Modoturcy cieszyli si sympati take i wrd innych narodowoci.
W r. 1902 w Paryu odby si pierwszy zjazd modoturkw, ale niedugo potem nastpi wrd nich rozam. Jednake wkrtce wydarzenia miay zmusi ich do wzmoenia aktywnoci.
WZROST AKTYWNOCI RUCHU MODOTURECKIEGO PO ROKU 1905
Ruchowi rewolucyjnemu w Turcji nowych si doday wydarzenia w Rosji w latach 19041905. Fakt, e odruch ludu rosyjskiego potrafi wstrzsn tak zdawaoby si niewzruszonym samodzierawiem caratu, zmusi go do przejciowego nadania konstytucji i zapewnienia pewnych swobd demokratyczno-liberalnych, nie mg pozosta bez wpywu na ostatni na skrawku Europy oaz absolutyzmu i tyranii samowadnej. Ale wypadki rosyjskie jeszcze w innym sensie podziaay wanie w krajach Wschodu. Po raz pierwszy od wielu lat kraj orientalny, Japonia, zwyciy kraj europejski: mocarstwo imperialistyczne, kolonialne, zmuszone byo prosi o pokj pastwo wschodnie, niedawno jeszcze wystawione na kolonialistyczne apetyty Europy. Od tej chwili proces obudzenia si" Wschodu dozna nowego impulsu. Podziaao to i na Turcj, yjc pod dyktandem mocarstw, w serwilizmie wobec Europy, w niewoli obcego kapitau, pod obuchem koncesji, kapitulacji, kontroli Dugu Publicznego, wszechwadzy zagranicznego kapitau bankowego, obcego trybunatu konsularnego, cudzoziemskich kantorw pocztowych, w obcym rku pozostajcej kolei i caej tej sieci opltujcych ycie tureckie agentur.
Pod wpywem ruchu rewolucyjnego w Rosji w wielu miastach Turcji doszo do burzliwych manifestacji. Dziaay w Anatolii organizacje masowe: Federacja Muzumaska i Can Yerir (Powicajcy si).
r 265    \
n^
ji, jgdae_ie3rolucj zmusia szacha_dq nada-
ruchu modotureckiego. W r. 19Qfi_ j (Erkan-i Harbiye), mody oficerMustafa
z gronem bliskich mu kolegw w wojsku zaoy w Damaszku wrd_ wojskowych tureckich tajn organizacj Ojczyzna i Wolno" (Yatan ve Hiirriyet). Po przeniesieniu do Salonik zaoy tam w rodowisku tureckim. Jiosffi .kko tej organizacji. Wkrtce doszo do zjednoczenia obu
Meczet w Eyiip. Przeom XVIII i XIX w.
Jfidnoj_Postsr)". W r. 1907 odby _si zjazd poczeniowy w Paryu^ Centrum ruchu przeniesiono z Parya do Salonik. Zjazd paryski opracowa program walki z tyrani drog zbrojnego powstania, przy wcigniciu do walki wszystkich si opozycyjnych, w tym i nietureckich narodowoci. Trzeba jednak powiedzie, e w obliczu bardzo zaognionych przez intrygi reimu abdiil-hamidowskiego stosunkw narodowociowych i rosncego poczucia narodowego nietureckich narodowoci spisek modoturecki nie zawsze po-
266
trafi znale z nimi wsplny jzyk. Nie byo te cisej wizi midzy spiskiem ^a~ruhami i organizacjami robotniczymi. Ruch modoturecki mia wic baz socjaln do wsk. Ale w obliczu narastajcych sprzecznoci midzy buruazj krajow a kompradorami i obcymi kapitalistami, midzy robotnikami a kapitalistami, biedot wiejsk a bogaczami wiejskimi, midzy uciskanymi narodowociami a tyrani kacykw, w obliczu narastajcego oporu przeciw zaprzedaniu kraju obcym, przeciw tyranii i ciemnocie, przeytkom feudalizmu i mackom imperializmu  ruch modoturecki, acz saby, sta si jedyn si zdoln do podniesienia sztandarujotwartego powstania.
XI. REWOLUCJA MODOTURECKA I PIERWSZA WOJNA WIATOWA 1908-1920
PRZESANKI
I WYBUCH REWOLUCJI	_ _
YBUCH rewolucji modotureckiej przypieszony zosta przez oddziaywanie wydarze midzynarodowych. Coraz bardziej wzmagajcy si ruch partyzantw macedoskich (komi-tady) wywoa zaniepokojenie wrd mocarstw. Na spotkaniu cara Mikoaja II z Edwardem VII, krlem Wielkiej Brytanii, w Rewlu (dzi Tal-linn w Estonii) w czerwcu 1908 r. ustalono wspln kontrol nad Macedoni wraz z ewentualnym wprowadzeniem wasnych kontyngentw wojsk. Miao to zapobiec przenikaniu tu wpyww Austro-Wgier. Kroki te wywoay zaniepokojenie modotureckich k spiskowych, ktre wyranie widziay, e przegniy reim sutaski nie jest zdolny do podjcia adnych krokw, ktre pomogyby do rozwizania zaognionych problemw narodowociowych i uratowania resztek suwerennoci narodowej. Modoturcy zdecydowali si wic przej do krokw decydujcych: mody oficer Ahmed Niyazi Bey uszed 3 VII 1908 r. ze swym oddziaem w gry Macedonii, goszc walk przeciw reimowi o przywrcenie konstytucji, rwno i braterstwo wszystkich mieszkacw imperium. W lady jego poszed major Enver Bey, pniejszy Enver Pasza. Ich oddziay rosy, przyczali si coraz to nowi ochotnicy. Sytuacja staa si napita: Komitet Jedno i Postp" wystosowa do sutana memoria domagajcy si przywrcenia konstytucji. Abdulhamid II odrzuci te dania. 23 VII 1908 r. na wiecu w Monastyrze (dzi Bitolj w Macedonii Jugos.) Centralny Komitet Jednoci i Postpu" ogosi przywrcenie konstytucji i skierowa do sutana ostre ultimatum groc marszem 100-tysiecznej armii na Stambu. Abdulhamid zmuszony zosta do przywrcenia konstytucji z 1876 r. (midhatow-skiej) i zoenia obietnicy przeprowadzenia wyborw powszechnych do parlamentu. Kraj znalaz si w euforii pierwszych dni wolnoci. Przez wszystkie jego czci przesza fala entuzjazmu, powszechnej radoci i zbratania, masowych zebra i manifestacji. Zdawao si, e zaczyna si naprawd nowa era, e ponure czasy tyranii s ju tylko wspomnieniem.
268
Europa^ liberalna i postpowa z sympati powitaa rewolucj, przywrcenie konstytucji i przejawy powszechnego zbratania.
Spord wielu manifestacji szczeglnie jedna mia bya dla Polakw: ot Komitet Jednoci i Postpu" postanowi uczci pami Mickiewicza i zorganizowa manifestacj przed domem stojcym na miejscu tego, w ktrym zmar wieszcz polski. Przy udziale postpowych organizacji tureckich z Komitetem Jednoci i Postpu" na czele, organizacji ormia-
Artyleria turecka w Sanaa, stolicy Jemenu, pocztek XX w.
skich, a nawet komitetw iraskich wmurowano wwczas now tablic pamitkow. Jednym z inicjatorw uroczystoci by zwizany z koami modotureckimi Tadeusz Gasztowtt (Seyfeddin), ktry pniej jako ochotnik bra udzia w obronie Libii przeciw Wochom (1911). Tureccy demokraci czcili gboko pami Mickiewicza44. Ceni go wysoko wybitny bojownik przeciw tyranii Abdulhamida II Abdullah Cevdet (18681932), ktry na emigracji redagowa postpowe pismo ltihat" (Pogld") i wyda tam pod tytuem Istibdad (Despotyzm) przekad rozprawy o tyranii (Delia tirannide) Alfieriego. Da on cytat z Mickiewicza do francuskiego przekadu swych wierszy i zaleca przeoenie na turecki utworw
44 O tej uroczystoci M. Hartma nn, Der islamische Orient, t. III, Leipzig 1910 s. 77 i 242, notatka w Revue du Monde Musulman", t. IX, 1909, s. 170.
269
naszego wieszcza na rwni z Schillerem, Goethem, Hugo, Byronem, Dan-tem, Puszkinem, Calderonem i Longfellowem 4S.
Rzeczywisto porewolucyjna okazaa si jednak bardziej powszednia. Abdulhamidjtl usunanajbardzie^znienawidzonych ministrw, lecz wa-w rce JKomifetu Jednoci i Postpu" nie odda; przedstawiciele
Komitetukontrrwa~ tylko" mieli posunicia rzlpoweT" Wojsko stao jajniodolurkami. Komitet szerseg~pafcia w basach ludowych jednak nie mia i nawet nie chcia nuecrbojc^si^ruchw ludowych I nie rozwijajc bardziej okrelonego programu socjalnego. Ze swej strony ittihadyci i ich rzecznicy w rzdzie popierali w zasadzie program narodowej buru-azji, zniechcajc tym zarwno masy ludowe, jak i nietureckie narodowoci.
Programem nowego reimu by przede wszystkim osmanizm, majcy w swej koncepcji Jgdnoczy wszystkie luoly^a^ie^szkujce_pastwo osmaskie^ przy rwnych prawach i rwnych obowizkach, ale w rzeczywistoci mogcy by pokrywk do wynaradawiania nietureckich narodowoci.- -Przeciw ruchom ludowym rzd powstay z rewolucji okaza rk~rwTe tward, jak rzdy poprzednie.
2^Q 1908 r. zebra si parlament, w ktrym modoturcy mieli 150 mandatw na 230. adne istotne reformy nie zostay jednak przeprowadzone, nikt nie by wic w peni zadowolony. Uatwio to sytuacj opozycji: koa kompradorskie w cznoci z agenturami pastw imperiali-stycznych (gwnie Anglii, obawiajcej si konkurencji tureckiej buru-azji) zaoyy Jiiby liberaln parti Ahrar- z ksiciem Sabaheddinem na czele; koa zachowawcze, stojce blisko sutana, zaoyy rwnoczenie stronnictwo Zjednoczenie Muzumanw, wykorzystujce fanatyzm religijny mas do mobilizowania ich przeciw rzekomo depczcym wite prawa islamu czonkom organizacji Jedno i Postp". Tej opozycji sprzyja oczywicie sutan.	~  ~
KONTRREWOLUCJA I UJCIE PRZEZ MODOTURKW PENI WADZY
.13 IY 1909 r. nastpi, puc._opozycji popartej przez cz otumanionych przez reakcyjne koa religijne onierzy. Wielu postpowych deputowanych i dziennikarzy zamordowano. Nowy rzd zoony by z ludzi starego reimu. Nie trwa jednak dugo. Po dwch tygodniach zbiegli. dq__ Macedonii przywdcy Komitetu Jedno i Postp", zmobilizowali tamtejsze garnizony, tworzc tak zwan Armi Ruchom (Hareket Ordusu).
*5 O czci Cevdeta dla Mickiewicza zob. O. Hachtmann, Europaische Kulturein-flusse in der Tiirkei, Berlin 1918, s. 29.
270
Jej dowdc by Mahmud Sevket Pasza, a szefem sztabu wczesny kapitan Mustafa Kemal (pniejszy Atatiirk). Pod ich dowdztwem Armia Ruchoma ruszya na stolic i 24IV 1909 r. wkroczya do Stambuu. Nastpnego dnia obie izby ogosiy detronizacj Abdiilhamida II. Sutanem zosta jego niedony brat_M^hmedJV_Resad (19091918). Komitet Jedno i Postp" uj, teraz peni wadzy^w .swe rce. Wysza jednak wwczas na jaw caa bezprogramowo modoturkw. Sdzili oni, e w tyglu hase wolnociowych zatr si wszystkie rnice, zaspokojone zostan wszystkie pragnienia. W rzeczywistoci jednak osmanizm by programem wycznie tureckim. Narodowoci nietureckie dyy bd do zupenej, prawem zabezpieczonej rwnoci, bd do oddzielenia si. W wczesnym stopniu uwiadomienia i rozprzestrzeniania si hase narodowych koncepcja utrzymania niejednolitego narodowo pastwa pod hasem osmanizmu okazaa si mrzonk nie do zrealizowania. Nadzieje na pozyskanie narodowoci byy ponne. Wypyny rycho wzajemne ale, zaostrzone stopniem rozjtrzenia wczesnych walk politycznych. W prowincjach arabskich imperium koncepcja osmanizmu te nie napotkaa przychylnego przyjcia. Nawet ci dziaacze narodowi arabscy, ktrzy nie dyli do oderwania arabskich posiadoci i uznawali autorytet sutana choby jako kalifa, uwaali dotychczasowy stan z uprzewilejo-waniem Turkw, ktrymi gardzili, za nie do utrzymania, dc do zastpienia go federacj narodowo odrbnych czci na zasadzie absolutnej rwnoci.
Modoturcy zawiedzeni byli stanowiskiem narodowoci, brakiem u nich patriotyzmu osmaskiego", ich maym zaufaniem do nowego reimu. Mur dzielcy nard panujcy i mniejszoci zamiast si wykrusza zacz si wznosi. Poza tym program socjalny organizacji Jedno i Postp" zawa jej baz, masy ludowe nie widziay zaspokojenia swych de. Po drugim zamachu stanu, gdy modoturcy objli teki ministerialne, nie nastpia na tym polu adna poprawa: zapowiedziane w pierwotnym programie reformy socjalne, reorganizacja systemu cigania podatkw i ulgi dla chopstwa zostay odsunite na plan dalszy. Zmieniono tylkp_ pewne artykuy konstytucjj, ^ograniczajc wadz sutana i jpizyznajac-"wiksze prawa parlamentowi..
ROZWJ RUCHU ROBOTNICZEGO ZA RZDW MODOTURKW
Rewolucja modoturecka spowodowaa znaczne oywienie ruchu robotniczego. Doszo do szeregu strajkw w Stambule, Izmirze i Salonikach, domagajcych si poprawy pac i warunkw pracy. Stworzono
277
zwizki zawodowe rnych specjalnoci. W r. 1908 powstao Osmaske Stowarzyszenie Postpu Przemysowego (Osmanh Terakki Sanayi Cemiyeti) jako pierwsza robotnicza organizacja w tym zakresie.
CRz*! modoturecki wystpi jednak przeciw ruchowi robotniczemuA wyda  zakaz" strajkw   w  przedsibiorstwach 'uytecznoci   publicznej, prawo o stowarzyszeniach, oddajc rzdowi decyzje w sprawie zezwole na zakadanie stowarzysze, oraz ustanowi cenzur  na_gras robotnicz. Zamknito kilka redakcji pism.
Ruch socjalistyczny pierwotnie rozwija si przede wszystkim w Macedonii pod wpywem bugarskich socjalistw, tak zwanych tesniakw, z D. Bagojewem. Zaoona z ich udziaem w Salonikach Robotnicza Socjalistyczna Federacja obejmowaa robotnikw wszystkich narodowoci: Bugarw, Grekw, Turkw, Ormian, ydw i innych, ale pewne tarcia narodowociowe istniay wewntrz organizacji; niektre narodowoci tworzyy wasne organizacje polityczne czy te osobne zwizki zawodowe. W r. 1910 w Stambule stworzono z udziaem Hiiseyina Hilmiego Osmask Parti Socjalistyczn (Osmanh Sosyalist Firkasi) z pismami Ici" (Robotnik") w Izmirze, Insaniyet" (Ludzko") i Istirak" (Wsppraca") w Stambule. Jej program by do umiarkowany, nie wychodzi poza pewne mgliste przesanki i postulaty socjalne, nie obejmujc podstawowych zagadnie agrarnych, narodowociowych, problemu zdobycia wadzy itd.
Partia przeprowadzia szereg akcji strajkowych i politycznych, domagajc si pewnych swobd i praw buruazyjnych, jak rozszerzenie praw wyborczych, wolno prasy itd. Mimo umiarkowania tych postulatw rzd modoturkw zastosowa w stosunku do ruchu socjalistycznego represje: Hiiseyin Hilmi znalaz si na wygnaniu w gbi Anatolii, inny wybitny dziaacz, Mustafa Subhi, zosta wysiedlony do Synopy, skd zbieg do Rosji.
Mimo osabienia represjami ruch socjalistyczny rozwija si w dalszym cigu. W parlamencie zabierali gos deputowani socjalistyczni Ormianie i Macedoczycy, krytykujc posunicia rzdu i domagajc si uchwalenia prawa pracy. W miejsce zakazanych zaczto wydawa nowe gazety. W wyborach 1911 r. socjalici dali wprowadzenia powszechnego, rwnego, tajnego i bezporedniego gosowania dla wszystkich mieszkacw od 20 roku ycia, bez wzgldu na narodowo, religi i pochodzenie spoeczne. dali rwnie wprowadzenia wolnoci prasy, ustawodawstwa spoecznego. IV 1911 proletariat Stambuu, Salonik i kilku innych wikszych miast demonstrowa z okazji midzynarodowego wita robotniczego. W tym samym roku wybuchy nowe strajki, a w Macedonii odbyy si pierwsze kongresy robotnikw przemysu tytoniowego Turcji europej-
272
skiej, na ktrych domagano si poprawy sytuacji ekonomicznej pracownikw tych gazi przemysu. Zaoono te w Stambule nowe zwizki zawodowe.
EUROPA A REWOLUCJA MODOTURECKA. WOJNA WOSKO-TURECKA NOWY PRZEWRT REAKCYJNY W STAMBULE
C Rzd modoturecki jiie_rozwia^aL-win ani kwestii narodowociowej. ani sprawy robotniczej czy j;hJQpskiej i jyjych koach_ nie mg liczy na_ cakowite poparcie. W swych staraniach liberalnych rzd modoturkw nie napotka zreszt poparcia rzdw_ Europy, co mu jeszcze utrudnio sytuacj. Co^jpFawda^opniia postpowa Europy przychylnie ocenia rewolucj modotureck, ale jzdy krajw europejskich,_nhawi
Szereg krajw wykorzystao konflikty wewntrzne w Turcji wanie do wzmocnienia swej pozycji na Bakanach. W padzierniku_1908 r. Austro--Wgry ogosiy aneksj Boni i Hercegowiny, dotd pozostajcych formalnie tylko pod ;iclT^cfan3acj^~p^d~nominaln~siJiw^nnQci. Porty. Byo to uderzenie zarwno w wielkoserbskie aspiracje, jak i w stojce za nimi denia Rosji. Rwnoczenie (jcsi Bugarii, pozostajc w tym czasie w orbicie wpyww niemieckich, Ogosisj^ niezawisym krlem, : zrzucajc .rwnie nominalne dotd zwierzchnictwo Turcji. Turcja w pierwszej chwili opara si temu, dajc podtrzymania suzerennych praw sutana w stosunku do Bugarii, a suwerennych w stosunku do Rumelii Wschodniej, nastpnie za wysokiej daniny i rektyfikacji granic za uznanie niepodlegoci. Ostatecznie za wstawieniem Rosjijturcja . jaznaa now sytuacj polityczn Bugarii" w zamian z
bucji, ktre Turcja bya Tl"ojEana jeszcze j^ozlicze _go__l 878 r. Na Krecie ogoszono przyczenie wyspy do Grecji.
Wydarzenia T;e "wy wolay silny kryzys midzynarodowy, widmo wojny europejskiej stano nad Europ. Konflikt ten zaegnano, ale Bakany uwaane byy w dalszym cigu za beczk prochu. 24 IXJ911 r. Wochy, pragnc powikszy skpe swe posiadoci zamorskie, zaday od Turcji ultymatywnie przekazania" TrypolTfanii i nast.pjiego_djuL_niespodziewa-niejzaatakoway Turcj wysadzajc swe wojska w trypoh'sie. ^jajiyjwosjde^ miay za sob ciche poparcie Francji i Anglii. Opanowanie wybrzea poszo do gadko, ale wewntrz~~kraju"Wosi natrafili ria"3ugT opr" fanatycznych plemion i resztek wojsk tureckich. Woska flota ostrzeliwaa ponadto Gelibolu i Bejrut. W r. 1912 Wosi wyldowali na Dode-kanezie.
18
Historia Turcji
273
terytoria utracone w latach 1878-1881
terytoria utracone na pocztku XX w.
^
"<*
&
*
L
granice Turcji na pocztku XIX w.
granice Turcji przed l wojn bakask w 1912 r.
straty terytorialne Turcji do r. 1878
terytorium przy ujciu Dunaju utracone w r. 1829, odzyskane w r. 1856. znw utracone w .r. 1878
granice obszarw autonomicznych okupowanych przez obcych, nad ktrymi suwerenno Turcji byta formalna
Niepowodzenia wojenne wzmocniy wewntrzn opozycj Turcji: sympatyzujce z Angli ugrupowanie Wolno i Zgoda" (Hurriyet ve Itilaf) doko_naojLjipcu_1912_ri przewrotu i przejo rzdy w swe rce. Losw wojny nie mogo to ju zmieni, tym bardziej e^nadjurcj zawisa nowa" groba ze strony koalicji bakaskiej. ^aktatjw"Oudiy^l 8 X 1912 r. przy-j^a^J^locho^Jrjpolitanis_z .Cvrenafta.ja1r zwan_rjotem_Libie. Wosi zobowizali si opuci Dodekanez po wycofaniu wojsk tureckich z Try-politanii, w praktyce jednak pozostali tam a do r. 1943.
WOJNY BAKASKIE I TRZECI POWRT MODOTURKW DO WADZY
Klska Turcji w wojnie z Wochami wnet odbia si na akcji podjtej przez innych ssiadw Turcji. Kraje bakaskie skorzystay z osabienia Turcji, aby zrealizowa swe aspiracje w stosunku do czci jej terytorium, zamieszkaych w duej mierze przez nietureck ludno. ,SojttS_Sfirhii JJsygariirozszerzonjLZosta nastpnie na Grecje i Czarnogr. Patronowaa tej koalicji Rosja, a niechtne wobec tej koalicji stanowisko zajy i Austro-Wgry. 8 X 1912 r. rozpocza walk Czarnogra. 18^X
wypowiedziay Turcji
poranek, midzy innymi od Serbw pod Kumanowem. Serbowie wkroczyli ,do^nocnej_Macedonii, Grecy do poudniowej z Salonikami, Bugarzy" po zwycistwie^oTKTflalise (Kirklareli) i Luleburgas podeszli pod Catalc, ps^ajnia^h;nie__obrQritia_4)rzd^ Stambuem.  Grecy wyldowali na wielu wyspach Morza Egejskiego.^Ibania ogosia riepodJggo^dWaTTsi.*, e wybija ostatnia godzina dla imperium osmaskiego. Na Bakanach broniy si jeszcze tylko twierdze Szkodra, Janina i Edirne. Krownik" Hamidiye" mnie stawia czoo nieprzyjacielowi na Morzu Egejskim, ostrzeliwujc szereg wysp bdcych w rku Grekw.
Takim biegiem wypadkw, niezupenie po jej myli, zaniepokojona bya Anglia. Za jej porednictwem doszo do zawieszenia broni 3 XTl9l2"r. i zwoania w Londynie konferencji pokojowej. Turcja nie zgodzaTiie^nj" oddanie caej Macedonii | Tracji z Adrianopolem i konferencja zostaa" 16 grudnia zerwana, a "dziaania"wojenne wznowione.
Z niepowodze rzdu Hurriyet ve Ititf skorzystali z kolei modo-turcy i 23 11913 r. ^gy^^sz^przeprowad^iz-udziaem grona wsrjl-pracownikwsm^^gu^^doturcy powrcili do wadzy,\aie losw wojny przesdzi ju nie zdoartfmce si dotdTwle^Ee Janina, Edirne i Szkodra pady. Doszo do zawieszenia broni 16 IV 1913 r. i wzno-
zawarto~tanTtraRtot. nal:torego
275
100        200km
mocy Turcja zostaa w Euro^jg__o^r^njcjojia_da,|krawka Tracji po lini MTdye  Enos lEe _^ Stambuem~ Wrd sojusznikw nie byo~je3nak~zgodjT w sprawie podziau zdobyczy, co stao si przyczyn drugiej wojny bakaskiej, zacztej 30 VI 1913 j^_w_ ktrej Turcja_iiiezalenie odJSerbii r\ Grecji wzia udzia przeciw Bugarii (do walk wieo si wczya te Jlumunia) r3yskala~22 VIIT913rr7~E3Irne z okolic, ktofYju"TtrzymaJa'. _a mocy traktatw w Stambule Turcji z Bugari i w Atenach Turcji z Grecj Turcja stracia prawie wszystkleT posiadoci euTopejsHe7~pf3T "czym zachodnia (po Maric) Tracja z dostpem do Morza Egejskiego" dostaa si Bugarii, ale bez poprzednio zajtych przez Bugari rejonw" Edirne, Kirklareli i Dimotiki, Macedonia zostaa podzielona: Grecji przypada cz najwiksza, nieco mniejsza z miastem Skopje przypada Serbii, a may skrawek pozosta przy Bugarii. Grecja otrzymaa take Epir z Janin, wybrzee z Salonikami, wyspy na Morzu Egejskim i Kret, a tylko Tenedos T Imbros okupowane w "czasie wojny przez Grekw zwrcono
TurcJiT
Wrd Turkw zapanowao rozgoryczenie ; nie takich spodziewali si wynikw rewolucji. Niemniej pokj otwiera moliwoci pewnych posuni w dziedzinie polityki wewntrznej.
RZDY WEWNTRZNE TRIUMWIRATU MODOTURECKIEGO
Rzd modoturecki od pocztku_mi r, pr/emieniLsig^W-dyklatug
triumwiratu, zoonego z ministra wojn
vera Paszy, ministra sjrawjwewrigtrznych i przewodniczcego Komitetu_ Jedno i Postp" Tala^t_^ajz^_j_ininisitrj._maouiarJd-Cem^a -Paszy, Rzd tffumwiratu przeprowadzi kilka ustaw: o popieraniu rodzimego, przemysu i o wczeniu dbr pastwowych i fundacji religijnych do ogl- ~ nego obrotu towarowego^ "Innych rodkw do likwidacji przeytkw feudalizmu czy te kolonialnej zalenoci od pastw europejskich nie przedsiwzi. Zaleno ta nawet jeszcze si spotgowaa. Za sze lat rzdw modoturkw suma^dugw zagranicznych dosza prawie do_50 min funtw. Zaleno ta prze^iiiwS[^^j_jia^o^^^_nJLTrrieckjego kapitau, ktry zdobywaTobie razmocniejsz pozycj. Rzd modoturecki nie zaprzesta te represji wobe^Luch^u_Lo^otniczego. <^W dziedzinie owiaty rzd modoturecki_jniaJL.s.zreg osigni^._23 IX
<J^W_ azieozinie oswiaiy it.\* iuww*^~^ _^., ,_._^	_ 1913^j:. uchwalono nowa^ ustaw o szkolnictwie, wprowadzajc szko podstawow jako obowizkow i bezpatn^Zreformowano szkoy red^. nie niepene (idadiye), stworzono-no we ,sz.k_pj^,ir^niJ_JJniwersyJet roz-_ szerzono  wydziay__lekrskij_prawny, powstae z wcielenia osobnych
276
poprzednio szk, wzrosa wydatnie liczba studentw. Zorganizowano rwnie liczne szkoy specjalne^W caym szkolnictwie wzrosoznaczenia, nauk humanistycznych, wprowadzono nawet specjaln nauk o cywilizacji". Mniejszociom miano zabezpieczy wasne szkoy, z nauk jzyka tureckiego, na mocy podziau nauczania" (1913), ale wszystko miao by objte jednolitym programem szkoy osmaskiej, co dawao pole do szerzenia tendencji wynaradawiajcych, asymilatorskich, czemu mniejszoci ywo si opieray.
<lQywip_ji_ycie kulturalne; i naukowe; dawni dziaacze zgrupowani wok czasopisma Servet-i Funun" zaoyli towarzystwo wit Przyszoci (Fecr-i Ati); powstao Osmaskie Towarzystwo Owiaty (Sirket-i Tedrisiye-i Osmaniye), Osmaskie Towarzystwo Historyczne (Tarih-i Osmani Enciimeni) i szereg innych, pedagogicznych, naukowych i kulturalnych. Rozpoczto porzdkowanie bogatych archiwaliw, oywiono prace nad oczyszczeniem jzyka.
PRZEOBRAENIA IDEOLOGICZNE. KRYZYS OSMANIZMU, POCZTKI PANTURKIZMU
Wzrost wpyww niemieckich, dokonujcy si kosztem angielskich i francuskich, oraz pewne objawy czy przemiany w oywionym ruchu kulturalnym charakterystyczne byy dla drugiego okresu rzdw modo-tureckich i stanowiy podstaw nowych przeobrae w ideologii i polityce modoturkw a do schyku pierwszej wojny wiatowej. 4, <Cfcie.pQWQdzenia _i upQkQrzenja_w__BQlityce zewntrznej^zniechgcenig J^^lliIJ^--^JSi6c^r^i^2^chfid;m'cn> ktre nie potrafiy broni Turcji, tak jak w 1854 czy 1878 r.?riz^pJiczejy^_w_stojunku_dQ.jyasnycli mniej.--, szoci^ktre nie okazay si skonne do przyjcia hase osmanizmu  wszak nawet rozsiani po kraju Ormianie czy zamieszkujcy "posiadoci syryjskie Arabowie podnieli gow nie akceptujc wcale hase osmaskiego patriotyzmu, lecz wysuwajc wasne, do radykalne polityczne i terytorialne dania  wszystko to wpyno na irewizie ideologii _ruchu rnjndoturec-r kiego, na szukanie nowych koncepcji, nowych terenw dziaania. To z kolei prowadzio do rewizji podstawowych zaoe politycznych, dawania posuchu nowym hasom obiecujcym przynie zadouczynienie za doznane krzywdy ./Gdy pryjy marzenia o osmanjzmje. o patriotyzmie majcym czy w jednym pastwie bdcych Turkw i Ormian, Grekw i Kurdw, Arabw i ydw, jednoczy chrzecijan i muzumanw, ismailitw i jezy-dw wok nowego, liberalnym blaskiem janiejcego tronu, gdy wzroso rozgoryczenie w stosunku do ssiadw, do mniejszoci, nastpi wzrost
277

nacjonalizmu rdzennie tureckiego i w lad za nim w wczesnych nastrojach zarysowaa si  obok pewnego nawrotu do idei panislamizmu  nowa ideologia, tak zwany panturkizm.
Jak wyej wspominalimy, ju we wczesnym stadium odrodzeniowego tureckiego ruchu narodowego tkwiy w nim lub rozwijay si rwnolegle pewne prdy turcyzacyjne", dce do przeniknicia kultury elementami narodowymi czysto tureckimi, do odrodzenia jzyka i tradycji prawdziwie tureckiej, do przeniknicia tureckim charakterem owiaty ludowej. Od tego krok ju by tylko do goszenia wsplnoty kulturalnej z pokrewnymi Turkom plemionami w caej Azji, do zainteresowa ich jzykiem, folklorem, dziejami, do hase jednoci kulturalnej. By to jednak pierwotnie, w okresie poprzednim, kierunek jedynie literacki, kulturalny. FdT wpywem przeobrae spoeczno-politycznych program ten stopniowo, ju w epoce modotureckiej, zacz si przeksztaca w program polityczny. Du rol w sformuowaniu idei panturkistycznych jako programu politycznego odegrali wychodcy pochodzcy z plemion tureckich w Rosji, przesiedleni do Turcji. Za ojca panturkizmu bywa uwaany Tatar kazaski Yusuf Ak9ura, ktry na emigracji w Kairze ju w r. 1904 na amach pisma Tiirk" sformuowa w rozprawie Uf Tarz-i Siyaset (Trzy drogi polityki) podstawowe jego zaoenia.
Po rewolucji modotureckiej idee te zaczynay zyskiwa coraz to wicej zwolennikw. Mimo panujcego osmanizmu (panosmanizmu) i wci jeszcze silnych wizi panislamistycznych, wzajemnie si zreszt bynajmniej nie wykluczajcych, tideologia panturkistyczna zdawaa ji_by  panaceum.! Pod narodowo-tureckimi hasami stworzone zostay w 1911 r. z udziaem Yusufa Akcury, Mehmeda Emina i poety Ziyi Gokalpa tak zwane Ogniska Tureckie (Tiirk Ocaklan), ktre w r. 1912 wydawa zaczy pismo Tiirk Yurdu" (Turecka Ojczyzna"), goszce hasa tureckiej dumy narodowej^ sturczenia" ycia kulturalnego, wcignicia szerokich rzesz ludowych w jego orbit, signicia do ludowych elementw tureckich dla wzbogacenia kultury. Idee te nie byy obce i modym grupom literackim, jak na przykad grupie skupionej wok czasopisma Gen? Kelemler" (Mode Pira"). Tam publikowa swe utwory gwny krzewiciel panturkizmu w literaturze Ziya Gokalp (18761924). Utwory jego, jak Turem46, Kizil Elma (Czerwone jabko), Altm Destan (Zloty epos), przenika duma w imieniu 100 milionw Turkw, ktrych nie powinna dzieli adna granica. Przebija z nich przewiadczenie, e ani Turcja, ani Turkiestan nie s nasz ojczyzn, nasz ojczyzn jest wielki i wieczny kraj : Turan". Pojcie Turanu" wy-
46 Nazwa zwizana z pocztkami Turkw w Azji pnocno-wschodniej.
275
8. Straty terytorialne Turcji osmaskiej w XIX w.   na terenach wschodnich
raao ju dalsze stadium panturkizmu, goszce miast zjednoczenia tylko etnicznie bliskich sobie plemion tureckich, odtworzenie mitycznej ^niejasno okrelonej potnej krainy, obejmujcej rodek Azji. W dramacie ~Jfuhierem T("a7ir^HotirWy~~WfdffaJ,~ wystawionym IV 1914 r., Aka Gunduz dawa ju jasno wyraz koncepcji zjednoczenia wszystkich plemion tureckich i im pokrewnych.
Dziaacze reformyjezykowei. skupieni w grupie Gen? Kalemler, opublikowali, programowy artyku pt. Yeni Lisan (Nowy jzyk). Du rol odegra tu skaniajcy si do panturkizmu poeta Mehmed Emin. Modzi dziaacze^dyli do uproszczenia i stworzenia wsplnego jzyka literackiego dla wszystkich plemion tureckich^
/W nastrojach Turcji po jdskach wewntrznych i_zewntrznych lat 19111913 jjantiiriizm_stawa_si stopniowo programem pph'tycznym,_ programem nacjonalizmu. tureckiego^ dcego__do zjednoczenia pokrew-nych_Turkom plemionjia_caym wiecie. Wizja praojczyzny od Anatolii do Ataju", marzenia o zrekonstruowaniu fantastycznego Turanu" miay stanowi zadouczynienie za upokorzenia i poniesione na frontach wojennych poraki, miay rozadowa kompleks niszoci ogarniajcy Turkw, od kiedy odwrcio si od nich w XVII w. szczcie wojenne. Denia odwetowe, skierowane dotychczas na odzyskanie utraconych przez pastwo osmaskie posiadoci na Bakanach, Morzu Egejskim, na Kaukazie czy na wybrzeu Morza Czarnego, po bankructwie tych marze otrzymay teraz now poywk. Zbliony do modoturkw Alp Tegin (rzeczywiste nazwisko Moiise Cohen) wyda w r. 1914 broszur Turan, formuujc postulaty polityczne panturkizmu.
PRZEOBRAENIA W POLITYCE ZAGRANICZNEJ: ZBLIENIE DO NIEMIEC
{Przesuwanie si reimu modotureckiego na paszczyzn panturkizmu nie pozostawao bez zwizku z now, coraz wyraniej w tych decydujcych w przeddzie pierwszej wojny wiatowej latach zarysowujc si, orientacj zewntrzn modoturkw\Przewaajca wikszo tych narodw, ktre panturkici zaliczy chcieli do oderwanych od macierzy czonw wielkiej rodziny tureckiej, od Tatar^w^krymskjcjLi-Azerbejdan, poprzez Turkmenw, Kazachw i
wic wspln platforma^Turcji i Njejmecjdla^ rozbicia^ Rosji, umocnienia wasnych pozycji w Azji i podkopania tam pozycji angielskich. Grawitacja modoturkw ku Niemcom zarysowaa si w tych latach zupenie wyranie.	aOMjt/rW<\& -i (k^iQA^> "'
Do wytworzenia si nowej, germanofilskiej polityki dziaaczy organizacji Jedno i Postp" przyczynio si wiele czynnikw.Kapita niemiecki
rosyjskiego. Panturkizm nabiera wic charakteru akcji politycznej przeciw Rosji, idcej w parze z przygotowywan i inspirowan robot gwnego przeciwnika Rosji w zarysowujcym si konflikcie  Niemiec kajzerowskich. Panturkizm stawa si
odgrywa coraz wiksz rol i patronowa tej walczcej z angielsko-fran-cusk kuratel buruazji stambulskiej, ktra bya przecie gwn baz Jednoci i Postpu". Poza bankowo-finansowymi pewn rol odegray tu, by moe^powiazania^masoskie^iodoturkw z loa pruska. Niema rol odegray momenty kulturalne: coraz to wicej ^Turkw ksztacio si w Niemczech^ i zachowywao zwizek z nauk niemieck. Niemcy do~-starczay wykadowcw do reorganizujcego si uniwersytetu stambul-skiego oraz licznych specjalistw dla przemysu i techniki. Wreszcie elementem wicym by sam panturkizm: tak jak z jednej strony by on wyrazem antyrosyjskich, ku Niemcom grawitujcych skonnoci modotureckiego triumwiratu, tak z drugiej on sam dziaa w kierunku cementowania wsplnego frontu z kajzerowsk Rzesz przeciw staremu wrogowi, ciemizcy pnocnych braci. W koniunkturze Trjporozumienia (Ententy), gdy Francja i Anglia nie mogy ju jawnie broni Turcji przeciw aspiracjom rosyjskim i musiay milczco, acz bez entuzjazmu, godzi si na realizacj tych de  co ju porednio ujawnio si w czasie wojen bakaskich  Niemcy mojy_wy_stLijLjakQLjaowy sojusznik, nie obciony grzechami dawnych,_ skjojm2romitowanych ju opiekunw, ciyskontujcy niepopular-bscAnglii i Francji, bankructwo dawnych zaoe polityki zagranicznej Imperium. Grawitacja rzdw tureckich ku Niemcom znalaza swj wyraz w zblieniu wojskowym: generalnym instruktorem armii tureckiej zosta niemiecki genera Ljniajgi^orrSader7 ktry^ doprowadzi do grunEowej _reformy armii tureckiej. Rzd turecki rozpocz pod niemieckim patronatem seroKcT zakrojon akcj propagandow wrd muzumanw Rosji, szermujc hasami panturkizmu, nie wyrzekajc si bynajmniej idcych w parze starych hase panislamizmu. Pod tym hasem umacniaa Turcja swoj pozycj i w innych rejonach Azji, co wyrazio si w zaborczych krokach podjtych w stosunku do Persji, kiedy to wojska tureckie kontynuujc dzieo Abdulhamida II okupoway przejciowo w latach 19051912 rejony Urmii i Sawdbuak. Idee odwetowe i wojenne przybieray na sile. Szereg ugrupowa gosio hasa pomszczenia klsk. Z inicjatywy Envera Paszy stworzono paramilitarne orodki uprawiajce propagand odwetu. W takim nastroju wkraczaa Turcja w okres wybuchu i pocztkw pierwszej wojny wiatowej.
280
281
TURCJA W POCZTKACH PIERWSZEJ WOJNY WIATOWEJ
Na pocztku pierwszej wojny wiatowej Turcja staa z dala od dziaa wojennych, ale byo spraw jasn, e sytuacja jest przesdzona i nie bdzie mona utrzyma neutralnoci. Zarwno powizania z Niemcami, jak i panturkistyczne cigoty okrelay wyranie jej wczesn sytuacj. Jednak niepewno co do wynikw wojny i pewne nie rozerwane bynajmniej jeszcze powizania z Angli i Francj powodoway, e w tureckich koach
Manifestacja w Stambule przeciw interwentom w r. 1920
rzdowych wielu byo przeciwnikw bezporedniego zbrojnego zaangaowania si w wojnie. Byli politycy marzcy o wystpieniu przeciw Rosji przy nieangaowaniu si w stosunku do Anglii i Francji. Sam sutan lka si natomiast wystpienia przeciw Rosji. Aczkolwiek iu_2 VIII 1914 r. zawarta zostaa^tajna wojenna umowazNiemcami^ przewidujca wystpienie zbrojne po stronie Niemiec, oficjalnie Turcja w pierwszej chwili ogosia neutralno, prowadzia nawet pozorowane rozmowy z Francj i Angli. udzia si nawet, e z pomoc Rosji uda si jej odzyska niektre wyspy na Morzu Egejskim. Ale byy to tylko pozory, wszake w tym samym czasie powoaa ju 650000 rezerwistw pod bro. Rwnoczenie ogoszono zniesienie kapitulacji (9 IX 1914 r.). Nacisk niemiecki musia jednak przeway; rzd angielski jeszcze 28 VII 1914 r. z inicjatywy Wins-tona Churchilla skonfiskowa zamwione przez Turcj w stoczniach an-
282
gielskich pancerniki Sutan Osman" i Resadiye", a Turga wpucia w sierpniu dwajcrowniki niemieckie Gben" i Breslau" na morze" Marmara, co byo jawnym naruszeniem neutralnoci i wywoaa protest" koalicji. Aby zachowa pozory, krowniki oficjalnie sprzedane_zostay Turcji, ktra nazwaa je Yavuz" i Midilli", ale zaoga niemiecka ruTlh pozostaa. Oba krowniki wpyny na Morze Czarne 29 X1914 r. i ostrzelay za wiedz rzdu tureckiego szereg portw rosyjskich, co stanowio rozpoczcie krokw wojennych. W odpowiedzi na to Rosja wystosowaa ultimatum, a po jego odrzuceniu przez Turcj uznaa si za pozostajc z ni w stanie wojny (2 listopada). Uczyniy to rwnie Anglia i Francja. 5 listopada Anglia ogosia aneksj Cypru. Tym sposobem Turcja zna-laza si w obozie pastw_centrlpych, dzielc odtd ich losy. """Wwojnie tej po raz ostatni sutan uy swychuprawnigfl_kalifa, z lamusa wyj zielony sztandar Proroka i ogosi__wieja_jypjn" przeciw niewiernym. Atoli ta spniona fetwa nie "wywara w XX w. takiego wraenia, jak na przykad w XVI czy XVII w. Wzywani do witej wojny" wierni nie mogli w gruncie rzeczy zrozumie, dlaczego car rosyjski czy krl angielski miaby by giaurem, a kajzer niemiecki czy cesarz austriacki przyjacielem wiernych, dua za cz Arabw ulega obietnicom pu-kownika Lawrence'a i ruszya do walki przeciw znieriawidzonci wadzy tureckiej.
DZIAANIA WOJENNE W DARDANELACH, NA FRONCIE SUESKIM I MEZOPOTAMSKIM
Wojna nie przyniosa Turcji sukcesw, a dziaaczom modotureckim spenienia ich ambitnych planw. Wojska tureckie walczyy na jroncie sueskim, mgzorjatarnskirn,-zakaukaskim, bakaskim, a nawet w Galicji, dokd wysana zostaa symboliczna jednostka dla zadokumentowania braterstwa broni z mocarstwami centralnymi, co Polakom dao asumpt do twierdzenia, e speniaj si dawne przepowiednie o Turku, co napoi konia w Wile (poili je Turcy zreszt tylko w Dniestrze, dalej nie doszli). Niemcy i Austro-Wgry udzielay poza tym Turcji duej pomocy technicznej. Dla uzyskania kontaktu z Rosj, flota angielska i francuska usioway 18 III 1915 r. sforsowa Cienin Dardanelsk, a po niepowodzeniu tej prby wysadziy w dniach 2527IV 1915 r. desant na poudniowym cyplu pwyspu Gelibolu koo Ariburnu, skd Anglicy usiowali posun si na Anafartalar. Francuzi ldowali rwnoczenie po stronie azjatyckiej w pobliu Kumkale i po stronie europejskiej pod Seddulbahir. Siy tureckie, pozostajce na tym odcinku pod dowdztwem podpukownika (od
283
l VI1915 r. pukownika) Mustafy Kemala, odrzuciy w ostrych walkach atak angielski. Wojna przeksztacia si tu w dugotrwaje_walki pozycyjne, a od 19 XII 1915 r. Anglicy ewakuowali Gelibolu. Podjta przez Anglikw wyprawa z Basry w gr Iraku kapituo waa pod Kut al-Amara w 1916 r. Byy to jednak jedyne na tym terenie sukcesy ora tureckiego. Wielkimi siami podjta i wspomagana przez niemiecki korpus ekspedycyjny i niemieckich instruktorw wyprawa, majca na celu opanowanie Suezu i odcicie Anglikom drogi do Indii, zaamaa si przynoszc wielkie straty w 1915 r.
Druga poowa wojny przyniosa Turcji na tych odcinkach dalsze ju tylko poraki. Anglicy, nie zraeni niepowodzeniem pod Kut al-Amara, przerzucili w ten rejon nowe siy i wjnarcu 1917 r. zajli Bagdad,j)odjta za znad Kanaju^ueskiego ofensyw Br^.ajmjiajL^BrjrurL.w^_aoTa we^reiu 1918 r. do_SyrjLAnglicy.potrafili wjkcjzystaLj^_aruitureckie_ nastroje wrd ArabwJjzyskaJadelu da walkLpJzecigLTurkom (akcja pukownika Lawrence'_). Tylko na samym poudniu w Jemenie utrzyma si do koca wojny may garnizon turecki.
FRONT KAUKASKI I NADZIEJE PANTURKISTYCZNE
Szczeglne nadzieje przywizywali leaderzy modotureccy do frontu kaukaskiego./Od poczatku_j^ojny
_	____
turkistyczna, szerzca hasa odwetowe, zawarte te w powstaych wwczas utworach literackich, jak Bekleyen Gu (Oczekiwany dzie) Huseyina Cahita Yalcma, Kizil Destan (Czerwony epos), Ziyi Gokalpa, Turo Alpa Tegina, Yannki Turan Devleti (Przysze pastwo Turanu) Omera Seyfettina. Wszczto agitacj wrd tureckiej i nawet nietureckiej muzumaskiej ludnoci Kaukazu, Persji, Azji rodkowej, wzywajc j do witej wojny przeciw odwiecznemu wrogowi, to jest Rosji.
Rwnolegle opracowane zostay szerokie plany strategiczne, majce na celu marsz poprzez Kaukaz do Morza Kaspijskiego i dalej do Azji rodkowej za pomoc rozlegej sieci dywersji i powsta lokalnych. Ju 6 XII 1914 r. uda si Enver Pasza na front kaukaski, aby zdoby Kars i przebi si tamtdy do Afganistanu. Z pocztkiem 1915 r. wojska tureckie zajy cz Azerbejdanu perskiego z Tebryzem, a w Adarii doszo do manifestacji solidarnociowej z Turkami. Atoli wszystkie te zamierzenia, odcigajce siy tureckie z innych frontw walki dla realizacji planw panturkistycznych, rycho si zaamay, wojska tureckie zostay przez Rosjan rozgromione pod Sankamisem w styczniu 1915 r., a podjta w maju
284
o
o o.
o o
X
H- 1
X -o
T3
O
.5 o
285
tego roku ofensywa rosyjska przeamaa linie tureckie i wdara si do wschodniej Anatolii zajmujc Erzurum, Trabzon, Van, Bitlis i Maras.
Sytuacja zmienia si, gdy po wybuchu rewolucji w Rosji rzd turecki pragn wyzyska nowe pooenie dla powetowania sobie klsk poniesionych na wszystkich innych polach. Znw do gosu doszy pewne koncepcje panturkistyczne.
W grudniu 1917 r. Turcy rozpoczli natarcie na froncie zakaukaskim, gdzie korzystajc z dezorganizacji wojska rosyjskiego w marcu_"i9i^_"r|_ Doszli do granicy z 1914 r. Na mocy traktatu brzeskiego z 3 IH 1918" r. Rosja miaa nie tylko ewakuowa tereny zajte po r. 1914, ale odstpi uzyskane w 1878 r. okrgi Ardahanu, Karsu i Batumi, ktrych dalszy los mia by ustalony w porozumieniu z krajami ssiednimi, a specjalnie z Turcj. TjTncz^semjia Zakaukaziu rosyjskim po wstaa .22 IV 1918r, Federacja Zakaukaska, ktra obja szereg krajw dcych do samodzielnego bytu narodowego i zainteresowanych w utrzymaniu granicy sprzed 1914 r. Turcja nawizaa z rzdami tych krajw stosunki, dya jednak  do  osabienia  Federacji  i  wygrywania poszczeglnych  krajw przeciw sobie. Rwnoczenie realizowaa konsekwentnie denie do przywrcenia granicy sprzed 1914 r.: Batumi zaja mimo obrony Gruzinw l IV 1918 r., Ardahan^ imo oporu Ormian  15 kwietnia, Aleksandro-pol  (obecne GumruJTs maja,  Gende 21 maja, a Karakilis 29 maja. Rokowania z krajami kaukaskimi nie day konkretnego wynikuJFederacja _Zakaukaska wkrtce si rozpada i powstay odrbne republiki: Gruzji. Armenii i Azerbejdanu. 4 VII 1918 r. w Batumi Turcja zawara z Gruzj traktat. Przesuwa on granice Turcji jeszcze bardziej na wschod,"obejnTujc" nie tylko  terytoria utracone przez ni w 1878 r., ale i cz terenw odstpionych Rosji w 1829 r. (cz okrgw Achacych, Achakalaki i Borczau, a nawet rejony pozyskane przez Rosj od Persji w 1828 r.). Traktat przycza do Turcji zachodni cz okrgw Aleksandropol i Eczmiadzyn, poudniowe czci okrgw Erewan, Szarur, wiksz cz okrgu   Nachiczewa   wraz  z  lini   kolejow  AleksandropolDulfa, a wic i czci obszarw nalecych przed 1805 r. do Gruzji. Okrgi Kars, Ardahan i Batumi zostay urzdowo wcielone z powrotem do Turcji jako trzy sandaki (15 VIII 1918 r.). Poza tym wojska tureckie posuny si daleko ku pomocnemu wschodowi w kierunku Azerbejdanu, z ktrym, jak i z republik pnocnego Kaukazu", zawarto rwnoczenie traktaty o pomocy, okrelajce sfery wpyww na muzumaskich terenach Kaukazu.
C Kierunki zainteresowa tureckich na tym terenie zupenie wyranie :azyway wic na ich panturkistyczne inspiracje, na denia do otwar-
286
cia pocze ze wiatem muzumaskim nad Morzem Czarnym, w Rosji poudniowej i Azji rodkowej. Nie mogo to by zupsnie po myli polityki niemieckiej tak ze wzgldu na niemieckie zatriary zwizane z tym terenem, jak i ze wzgldu na ciganie przez Turkw na teren zakaukaski wojsk, tak potrzebnych jeszcze raczej na innych, ogooconych z wojsk i zaamujcych si frontach. Std__cige z Niemcami konflikty, ktre usiowano zaagodzi traktatem berliskim, stanowicym uzupenienie do
Ismet Pasza Innii podczas kampanii w r. 1922 w Akjehirze
traktatu brzeskiego (27 VIII 1918 r.). Traktat ten ustanawia lini naokoo Baku, ktrej Turcy nie mieli prawa przekroczy. Jednak mrzonki pantur-kistyczne przewaay u dziaaczy modotureckich nad rozsdkiem, ktry nakazywaby rzucenie wszystkich si na utrzymanie frontu w Iraku czy Palestynie.
Gdy w lecie 1918 r. Anglicy zajli na krtko Baku, wyparszy stamtd wadz radzieck, Turcy, ktrzy uprzednio ju usiowali przerwa linie
257
angielskie w Persji (Tebriz zosta ponownie przez nich zajty 14 VI1918 r.), uznali, e przysza chwila realizacji ich panturkistycznych zamiarw w odniesieniu do Kaukazu. Pod wodz Nuriego Paszy, brata Envera, utworzono Armi Islamu (Islam Ordusu). Armia ta wsplnie z IX korpusem tureckim 15 IX 1918 r. wkroczya do Baku, wypierajc stamtd rewolucyjne jednostki, ktre opanoway miasto po krtkiej wadzy angielskiej. Do Baku przenis si z Gendc powizany z Turkami rzd azerbejdaski musawatystw, to jest prawicowych socjalistw. Inne oddziay tureckie zajy dwukrotnie, 27 VI i 27 VIII 1918 r., Suchumi na wybrzeu Morza Czarnego, a jeszcze inne ju pn jesieni  Machacz Kale (Pitrowsk) w Dagestanie. Byy to wszake ostatnie ju sukcesy, gdy na mocy rozejmu w Mud-ros Turcy musieli znw opuci zajte tereny po granice z 1914 r., poza ktrymi tereny te objte zostay przez republiki zakaukaskie, a Batumi i Baku zajli Anglicy. Rosja Radziecka jeszcze 20 IX 1918 r. ogosia, e postanowienia traktatu brzeskiego odnoszce si do granicy na Zakauka-ziu uwaa za niebye.
v   SPRAWY WEWNTRZNE W OKRESIE PIERWSZEJ WOJNY WIATOWEJ
Okres pierwszej wojny wiatowej unaoczni korupcj aparatu administracji tureckiej, zupen niezdolno reimu modotureckiego do opanowania sytuacji. Gospodarka kraju ulega cakowitej dezorganizacji, sojusznik niemiecki traktowa kraj jako koloni i rezerw surowcow. Turcja musiaa zacign nowe cikie poyczki zagraniczne. Tylko nieliczna buruazja, wzbogacona na dostawach i spekulacjach, utrzymaa, a nawet wzmocnia swe pozycje. Na wsi tworzyy si czety, zbrojne oddziay -^chopskie, stawiajce opr poborcom podatkowym, atakujce Niemcw. <y Nastpio spicie nie tylko sprzecznoci klasowych, ale i narodowych. \T^udnogrgLrabsk_ptwarcie si buntowaa_J wspomagaa Anglikw.
Wielk szkod imieniu tureckiemu przynioso .przeladowanie ludnoci ormiaskiej. Od pierwszej chwili wojny Ormianie oskareni byli o sympatyzowanie z wrogami Turcji. Realizujc rzekonio militarne cele zwizane z oczyszczaniem zaplecza wojennego z niepewnych elementw, czynniki wojskowe tureckie zarzdziy ewakuacj" i przesiedlenie Ormian. W wyniku rozpalenia fanatyzmu muzumaskiego okoo 1,5 min Ormian utracio ycie,  kilkaset tysicy przesiedlono do Syrii i Iraku. Ta polityka eksterminacji rzucia cie na ostatnie lata rzdw sutaskich. Wielu prostych ludzi tureckich pomagao jednak Ormianom, ukrywao ich i umoliwiao przetrwanie.
Przeladowania dotkny rwnie na terenie wschodniej Anatolii i Iraku
288
tak zwan ludno nestoriask, zwan te chaldejsk, to jest chrzecijask grup wywodzc si z dawnej aramejskiej ludnoci tego rejonu. Wszystkie te przeladowania i rzezie stanowiy czarn kart w dziejach Turcji. Rzd triumwiratu modotureckiego powrci do zych praktyk z okresu sutaskiego, do wygrywania jednych przeciw drugim, do rzdw terroru policyjnego, cenzury i prowokacji. Rwnoczenie w kraju panowa gd, a wojsko nie byo naleycie zaopatrywane. Panowao powszechne zniechcenie i rozgoryczenie.
KLSKA TURCJI I PLANY JEJ ROZBIORU PRZEZ MOCARSTWA; ROZEJM W MUDROS I TRAKTAT W SEYRES
Zblia si koniec wojny, ktra przyniosa Turcji cay szereg klsk i niepowodze. Po kapitulacji Bugarii przegrana mocarstw centralnych staa  si  oczywista.   Skompromitowani  leaderzy  modotureccy  zbiegu', utworzy si nowy gabinet o orientacji anglofilskiei i30X1918r. w maym porcie Mudros (na greckiej wyspie Lemnos) na pjDkjadzie_j.ngielskiego_ okrtu  wojennego   Agamemnon"   zawarte  zostao  zawieszenie   broni z aliantami. Przewidywao ono otwarcie Cienin  dla jjkrgtow Jcpaljcjj^ natychmiastowa demobilizacj armii turecjdei i wydanie aliantom okrtw wojennych, oddanie tuneli w Taurusie oraz szeregu innych punktw stra-v
przez alianTow^erenow
^
pjrzezOrmian, wycofanie wojsk z terenw arabskich oraz z Kaukazu (na granic z 1914 r.). Wojna bya przegrana. Turcja pacia teraz gorzki rachunek za germanofilsk polityk triumwiratu. 13 XI^1918 r. wojska sojusznicze wkroczyy__do_jtarabuu. Cieniny znalazy si pod kontrol aliantw. Stambu mia sta si baz planw interwencyjnych skiero-^ wanychjjrzeciw Rosji Radzieckiej.
_Rpzejm w Mudros stanowi realizacj aneksyjnych i ekspansywnych planw od dawna ywionych w stosunku do Turcji przez koa alianckie. Jeszcze w_czasi__.trjffiania wojny mocarsjtwa alianckie porozumiay sig_ t,ajme_\y_spra-Vn'e powojennych planw odnonie do Turcji^ projektujc jej podzia midzy gwne mocarstwa, do ktrych,
czono gotem i Wochy. ^Carska Rosja zgosia swj stary projekt zaboru Stambuu i Cienin, na ktry, bez entuzjazmu, po raz pierwszy_musiat^ si zgodzi Anglia. Upadek reimu carskiego i chwilowe wyczenie Rosji, a nastpnie klska Turcji spowodoway raptowny wzrost apetytw zaborczych. Kapita niemieckijzosta wyparty przez angielski.
Ukad zawarty w Mudros z delegacj tureck, liczc na wspaniaomylno aliantw i dotrzymanie sowa Wilsona, ktry obieca, e tereny
19  Historia Turcji
289
zamieszkae przez ludno tureck zachowaj .swoj, .suwereanoi, nie zosta jednak dotrzymany, gdy zaraz po jego zawarciu zacza si dalsza grabie terytorium tureckiego i okupacja przez wojska angielskie, francuskie, woskie i greckie.
Mocarstwa nie byy bynajmniej zgodne w sprawie postpowania wobec Turcji.  Rywalizacja ich poszczeglnych interesw ujawniaa si coraz
Atatiirk z on Latife Hamm w r. 1923
wyraniej. Tak jak poprzednio Francja miaa szereg zastrzee w sprawie ewentualnego oddania Dardaneli Rosji, tak teraz nie entuzjazmowaa si panowaniem Anglikw nad Cieninami.  Anglia postpowaa z__Tursy<l._ coraz mielej, miaa nawet jakoby zawrze z ni w r. 1919 tajny traktat, ktry oddawa faktycznie ten kraj na pastw Wielkiej BrytaniL Zreszt
290
buruazja stambulska patrzya do przychylnie na zalew kraju przez kapita obcy, cho wielu jej przedstawicieli wolaoby zamiast angielskiego kapita amerykaski, ktry ju wtedy (1919) rwnie sondowa rynek turecki. Co wicej, wielujreakcyjnych politykwjtureckjchjgotowych byo_ odda Turcj Stanom Zjednoczonym^ w charakterze mandatu, ale miaro-
..-x..	V   Erzurum^     AW^N
.'S	Ayntap          .. ,                  .<
.         .        O	O Urfa                    SS
f    RDZIEMNE^
10. Projekty rozbioru Turcji w latach 19181920
J  obszar okupacji greckiej,   2  obszar Cienin przeznaczony do neutralizacji, 3   obszary zajte
przez republiki zakaukaskie, 4  strefa wioska, 5  strefa francuska, 6  strefa angielska, 7  granice
projektowanego przez Wilsona pastwa ormiaskiego.
dajne sfery polityczne USA wwczas jeszcze bay si wchodzi na teren wpyww Anglii.
Poza gwnymi mocarstwami i inne pastwa kieroway swoje apetyty na ziemie nalece dotychczas do Turcji: 15 VI91L r. Grecy wyldowali w Izmirze, Wosi zajli poudniow cz Anatolii.
Po duszych targach i pertraktacjach alianci jprzedstawili wreszcie rzdowi_sutaskiemu warunki pokoju. Przewidywa on zupeEy^rozBior Turcji, ktrej nie zostawiono nawet stolicy, czynic z niej miasto "prawie midzynarodowe (cho pozosta miao rezydencj sutana), siedzib komisji do spraw Cienin, otwartych teraz dla statkw wszelkich narodw. Umoliwiaoby to pomoc dla wojsk interwencyjnych walczcych na poudniu przeciw Rosji Radzieckiej. Klauzule terytorialne projektowanego traktatu przewidyway oddanie jako posiadoci bd mandatujwschod-Liej Tracji i Izmiru z okolic oraz wysp Imroz (Imbros) i Tenedos GfecjI7 Wochom caej poudniowo-zachodniej Anatolii od Antalyi do Konyi, Francuzom poudniowo-wschodniej z Adan, Maranem, Ayntapem, Urf
291
i Mardinem. Projektowanej przez_Wilsona Wielkiej Armenii oraz niepodlegemu Kurdystanowi mia by oddany szereg obszarwwschodnich. TYaktat~zawieraTpza tym rezygnacjJTurcji z~lraku,~Paiestyny, Syri^ krajw arabskichj_co do ktrych losu alianci nie byli jeszcze cakowicie zgodni. Wewntrzna Anatolia i cz wybrzea czarnomorskiego pozostaway bezporednio przy Turcji. Wojska tureckie miay zosta zdemobilizowane i ich liczba ograniczona do 50000 onierzy. Pastwa koalicyjne
Ewakuacja wojsk alianckich ze Stambuu jesieni 1923 r.
odzyskiway przywileje kapitulacyjne,  zniesione przez rzd turecki na pocztku wojny.
Zarwno sutan, ktrym od r. 1918 by stary i zniedoniay Meh-med VI Yahideddin, brat trzech poprzednich sutanw, jak i jego rzd ulegli zupenie Anglikom i nie umiejc si zdoby na nic innego, jak na dopraszanie si aski aliantw, Drzyjli pokornie te warunki. Jraktat zosta formalnie podpisany Wj<^>evreKpod Paryem 10 VIII 1920_r. Ale w chwili podpisywania traktauPjegl* sygnatariuszeTiie mieli w rzeczywistoci ju mandatu do reprezentowania narodu tureckiego: opr narodu tureckiego przeciw dyktatowi obcych przybra form gron. Okazao si te, e s siy, ktre temu oporowi udziel swego poparcia.
292
XII. WOJNA WYZWOLECZA. REWOLUCJA KEMALISTOWSKA I JEJ REFORMY
W
PRZESANKI
TURECKIEGO OPORU
vr r
CHWILI gdy po rozejmie w Mud-ros mocarstwa zachodnie przystpiy do realizacji swego zamiaru dokonania rozbioru Turcji i przeksztacenia jej szcztkw w podporzdkowan sobie koloni, nie spodzieway si napotka wikszego oporu. Nie orientoway si, e era kolonializmu ju si przesila i narastaj nowe siy, ktre z broni w rku sprzeciwi si narzucanej im woli.
Przeomowym dla Wschodu faktem bya Rewolucja Padziernikowa w Rosji, ktra wykazaa, e lud potrafi sprawowa wadz i broni jej przed interwentami, a tymi byy wanie te same mocarstwa, wrogie Turcji. Rewolucja obudzia do ycia narody Wschodu goszc haso ich prawa do wolnoci. Rzd radziecki wystpi przeciw wszelkim przywilejom im-perialistycznym i zrzek si wszystkich pretensji do praw z tytuu dawnych przywilejw kapitulacyjnych, w tym i w Turcji, stojc na stanowisku absolutnej rwnoci narodw.
za porednicz,
twem powracicYch^^igwolLJgPgw^ poprzez marynarzy oraz^ wieci zawarte wjgrasie. Oddziaywa on silnie na nastroje mas ludowych nie tylko w kierunku wytworzenia oporu przeciw okupantom, ale i do walki z tymi siami, ktre wyday Turcj na up obcych. Bez likwidacji gwnej podpory dotychczasowego systemu feudalnego, to jest reimu suta-skiego, bez przeprowadzenia likwidacji przeytkw tego systemu w yciu gospodarczym i socjalnym walka o niepodlego nie byaby moliwa. Wojna o niepodlego musiaa sprzgn si z rewolucj buruazyjno--demokratyczn.
Zaledwie wojska alianckie wkroczyy, aby zaj rozmaite punkty terytorium tureckiego, ju zaczy powstawa w grudniu_1918 i styczniu 1919j. do walki z obc okupacj^ c^ziajyjp^rtyzarickie, najpierw lune, potem czce si w wiksze jednostki. Sprawiay one wiele kopotu midzy innymi francuskim i angielskim wojskom w rejonie Ayntapu, Adany, Diyar-
293
bakiru. Skad tych oddziaw by rozmaity: wchodzili do nich chopi, dezerterzy z wojska, lewicujcy robotnicy i inteligenci. Wkrtce ogarny swym zasigiem due obszary wschodniej Anatolii. Opr przeciw obcej okupacji i projektom rozczonkowania Turcji obj i szersze krgi. Koniunktura wojenna umocnia pozycje anatolijskiej buruazji, ktra moga w warunkach blokady ekonomicznej wzbogaci si na wewntrznym handlu. W_jprzeciwiestwie do ulegej imperialistom^j>rzgwanifi kompradorskiej ^buruazii stambulskiei anatolijska nie miaa takich powiza z zagranicznym kapitaem_l bya_bardziej zainteresowana w zachowaniu caoci i suwerennocLIurcji.
Wkrtce po usadowieniu si obcych wojsk na rozmaitych obszarach zaczy powstawa miejscowe komitety, tak zwane Komitety Obrony Jitaw (Miidafaa-i Hukuk Cemiyetleri). Takimi byy: Komitet Obrony Praw Rumelii (Rumeli Miidafaa-i Hukuk Cemiyeti), Komitet Obrony Praw Wilajetw Wschodnich (Sark Yilayetleri Mudafaa-i Hukuk Cemiyeti) i podobne zorganizowane w Trabzonie, Izmirze itd. W ich skad wchodzia zarwno inteligencja, urzdnicy czy oficerowie, kupcy, rzemielnicy, chopi, jak i duchowni lub wodzowie plemion koczowniczych. W miastach w ruchu brali udzia robotnicy. Std ideologia tych komitetw bya pena sprzecznoci; najsilniejszy wpyw miaa inteligencja, reprezentujca interesy buruazji. Ruch ten zacz ogarnia coraz szersze krgi, komitety poczy si jednoczy. Ale charakter ruchu oglnonarodowggo__pjzy_bra on dopiero wtedy, gdy na jego czele stan znany nam ju^MustafaKeniap (urodzony w Salonikach w r. 1881, syn urzdnika, pniej kupca drewna), zdolny oficer, wychowanek Akademii Wojskowej, ongi bliski modo-turkom jako wsporganizator Komitetu Ojczyzna i Wolno" w 1906 r., potem do nich zraony, majcy doskona reputacj z wojny trypolita-skiej i z walk na pwyspie Gelibolu. Pod pozorem nominacji na inspektora III Armii 16 V 1919 r., dzie po wyldowaniu Grekw w Izmirze, Kemal opuci Stambu i 19 maja wyldowa w porcie Samsun. Data ta uwaana jest za otwierajc walk wyzwolecz Turkw  rewolucj tureck" lub wojn narodow".
Przybycie Kemala do Samsunu zapocztkowao nowy, zorganizowany etap walki przeciw interwencji. 22VH919 r. z Amasyi wyda Kemal odezw, w ktrej wskazuje na niebezpieczestwo zagraajce integralnoci i niepodlegoci pastwa, na niezdolno rzdu sutaskiego do sprawowania wadzy i organizowania obrony.	/
3 VII 1919 r. Kemal przyby do Erzurumu. Wadze ^utaskie w Stambule, zaniepokojone jego akcj, wezway go do stolicy, atoli Kemal, powiadomiony przez przyjaci o krokach, ktre mog by podjte przeciw
294
niemu, odmwi przyjazdu i wypowiedzia  w nocy z 8 na 9 '. ^uszestwo sutanowi. .Rwnoczenie Komitet Obrony Praw Wschodniej Anatolii powierzy mu organizacj kongresu tego komitetu wlirzunimle7 ktry zebra si tam 23Tipca tego roku i obradowa do 6 sierpnie, ^aagres. wyJ^g^jTg_j^3f3vodnieccego K?"iala. j iirbwa1'* nienaruszalno granic kraju w jego narodowych granicach" i ich obron oraz odrzuci wszelk koncepcj mandatu czy protektoratu obcego. 4IX 1919 r. zebrany w Sivas oglny Kongres Narodowy potwierdzi uchway kongresu erzurumskiego odnoszce si do odrzucenia wszelkiej koncepcji mandatu_fnp.  USA) nad Turcj czy protektoratu i mwice o potrzebie, zespolenia wszystkich
ci ojczyzny^ Pod ojczyzn kemalici rozumielT
Lurcj~~w~aadzie wgranicach rozejmu w Mudros, gdzie" yj bracia Tnuzulmanie' ',ale bez krajw arabskich i bez pretensji do terytoriw lecych^agranicami Turcji (jeli nie liczy pewnych aspiracji w kie-TuTaTKaukazu). By tcTwic program narodowy nie Turcji osmaskiej" ani pantureckiej", ale realistyczny prpgra^rn^,Turcji^tureckig''. Na kongresie zjednoczono dotychczasowe odrbne Komitety Obrony Praw Anatolii i Rumelii (czyliTracji; Anadolu ve Rumeli Mudafaa-i Hukuk Cemiyeti) z Kemalem na czele. Kongres obradowa do 11 wrzenia. 27X111919 r. siedzib Komitetu przeniesiono do Ankary. Tym sposobem nastpio zjednoczenie poprzednich komitetw w jeden ruch, scementowanie tego ruchu, co byo celem Kemala i stojcych przy nim dziaaczy w okresie od wyldowania w Samsunie do kongresu w Erzurumie. Ich nastpnym celem musiao by zorganizowanie walki przeciw obcej interwencji i okupacji.
PROBLEM WADZY
Zanim Kemal i stojcy przy nim ludzie mogli rozpocz skuteczn obron kraju, musieli rozwiza szereg problemw wadzy i wyjani stosunek do rzdu sutaskiego w Stambule. Kemalici bowiem organizujc opr w Anatolii nie przesdzali pocztkowo zagadnienia wadzy najwyszej w kraju. W Stambule nominalnie funkcjonowa jeszcze z ramienia niedonego Mehmeda VI Vahideddina gabinet Damada Ferida, lawirujcy midzy Angli i Francj, ulegy obcym wpywom, niezdolny do adnej decyzji. Kongresy w Erzurumie i Sivasie uznaway jeszcze autorytet sutana i kalifa, zastanawiajc si tylko nad potrzeb stworzenia jakiego rzdu tymczasowego, uniezalenionego od okupantw. Gabinet Damada Ferida podj jednak kroki celem uznania Kemala za buntownika, ujcia go i rozbicia kongresu w Sivasie. Z t misj wysa Alego Galiba do Harputu (dzi
295
n '/
Elazig). Ali Galib zebra stronnikw rzdu stambulskiego w Malatyi i zamierza uderzy na Sivas, jednak Kemal szybkim wystpieniem rozbi przeciwnikw, ktrzy zbiegli do Aleppo. Natychmiast potem Kemal wyda gubernatorom i dowdcom wojskowym zakaz utrzymywania dalszych stosunkw ze Stambuem i polecenie odnoszenia si we wszystkich sprawach tylko do Komitetu Wykonawczego, co spowodowao 2 padziernika dymisj gabinetu Damada Ferida Paszy. Nowy gabinet Alego Rizy prbowa poprzez wysanego do Amasyi ministra marynarki Saliha Pasz znw porozumie si z Komitetem Wykonawczym w Sivasie. Jednym z krokw przedsiwzitych w tym celu byo zwoanie Zgromadzenia Deputowanych. Kemal by jednak przeciwny zwoaniu Zgromadzenia do Stambuu nie wierzc w moliwo swobodnych obrad pod obc okupacj. Mimo to r/d stambulski zwoa Zgromadzenie do Stambuu na 121 1920 r. Przeciwnikw Kemala spotka tu jednak zawd : dzeniu
osignli zdecydowan przewag. Zredagowana 28 stycznia przez ich grup parlamentarn Deklaracja paktu narodowego (Misaki Milli) daa plebiscytu dla terytoriw zamieszkaych przez Arabw, dla zachodniej Traeji i dla spornych terenw na Wschodzie (Kars, Ardahan i Batumi), postulowaa integralno i nienaruszalno ziem bdcych pod obc okupacj, przywrcenie suwerennoci tureckiej nad Stambuem i morzem Marmara, uregulowania kwestii eglugi przez Cieniny na zasadzie porozumienia z aliantami oraz zniesienia kapitulacji i innych przeszkd na drodze do rozwoju ekonomicznego Turcji.
ROZPDZENIE PRZEZ ANGLIKW PARLAMENTU W STAMBULE I POCZTEK ZORGANIZOWANEJ WALKI ZBROJNEJ
Deklaracja paktu  narodowego  bya jawnym  wyzwaniem  rzuconym w twarz interwentw i tak te oni j potraktowali.
16 III 1920 r. dalsze oddziay angielskie przy wspdziaaniu maych kontyngentw innych aliantw wyldoway w Stambule i natrafiajc jedynie na may opr obsadziy Ministerstwo Wojny i_Marynarki, dyrekcje policjMjoczt^ jx>zpgdziy Zgrom_dj?e_nie__m.. ostatnie ^OsniaskieT Zgromadzenie Deputowanych  aresztujc wielu deputowanych kema-listw.. Zostali oni wywiezieni na Malt. Ci, ktrym udao si unikn aresztowania, zbiegli ze Stambuu kierujc si w stron Anatolu.
Z t chwil koci zostay rzucone. Kemal Pasza wyda swymjwojskora rozkaz  powstrzymywanja^ marszu Grekw w kierunku  Afyonkarahisaru i^Eskisehiru, przystpi do organizowania nowej~armii, a~25 IV ly^CTrT zwoa do_n.Qffiej-siedziby w_AnEarze Wielkie Zgromadzenie Naroclowe'
(Biiyiik Millet Meclisi), zoone z 86 dgputowanych dawnego _Zgroma-dzenia zbiegych ze Stambuu i 264 wybranych w Anatolii, na terenach ^dleg^hjwTadzy ^Kem^a7 ^Zgromadzenie ogosio si wyrazicielem woli
'narodu i nosicielem wadzy ustawodawczej i wykonawczej w Turcji. Zgromadzenie postanowio wybra rzd, nazwany rzdem^ tureckiego Zgromadzenia Narodowego", ktrego przewodniczcy mia by rwnoczenie przewodniczcym Zgromadzenia. Na stanowisko to wybrany zosta jednogonie Kemal. Spraw stanowiska sutana i kalifa miano rozstrzygn po oswobodzeniu kraju.
,Rzd_sutaski odpowiedzia na to deklaracj. uznajca.Kejnala i jego wsppracownikw za buntownikw, i skaza ich zaocznie za zdrad pastwa. Wielki mufti stambulski wyda fetw przeklinajc kemalistw"za bunt przeciw monarsze. Fetw t angielskie samoloty zrzucay w formie ulotek na terenach Anatolii. Poza wyrokiem sdowym i kltw wielkiego muftiego rzd sutaski usiowa zmobilizowa przeciw kemalistom specjal-
. nie stworzone oddziay tak zwanej armii kalifatu (Halife Ordusu), ktr angielskie okrty przewiozy na wybrzea Anatolii. Odezwy wielkiego muftiego zdoay jednake poruszy tylko nik cz spoeczestwa, t nie najlepsz, do powstania przeciw wadzom kemalistowskim, a armia' kalifatu nie osigna adnych sukcesw, jej onierze bowiem nie chcieli walczy przeciw swym braciom.
SYTUACJA ZEWNTRZNA REWOLUCJI TURECKIEJ; POMOC ZE STRONY ROSJI RADZIECKIEJ
Rewolucja narodowowyzwolecza Turcji znajdowaa si w pierwszym okresie w sytuacji bardzo trudnej i skomplikowanej. Pierwszym kra-Jem, ktry uzna nowy rzd, bya Rosja Radziecka. Dania 26 IV 1920 r. rzd kemalistowski wysa do Lenina list, w ktrym proponowa nawizanie dyplomatycznych stosunkw. Rzd radziecki otrzymaj ten list l czerwca._a_2 _czgrwca_wysa odpowied zawieraiac^-uznajiiL..rzadu na^ jodowego Turcji_J__zap_owied nawizania_stosii"kw- Wkrtce zostaa wysana pierwsza misja dyplomatyczna, a 24 sierpnia tego roku nawizane stosunki dyplomatyczne i przygotowane podstawy traktatu o jjrzyjani. Izolacja walczcej o wolno Turcji zostaa wic przerwana; rzdy koalicji bowiem i pastw neutralnych uznaway jeszcze fikcyjny rzd sutana w Stambule. Platform, ktra czya walczc Turcj z Rosj Radzieck, bya ich wsplna walka przeciw imperialistom. Jak pisze wybitny historyk turecki, znawca dziejw rewolucji kemalistowskiej, profesor Enver Ziya Kara, dawni sprzymierzecy Rosji pod pozorem zwalczania rzdw
296
297
t
bolszewickich rozpoczli przeciw niej polityk agresywn. Te same pastwa tak sam polityk stosoway i w stosunku do Turcji. Tym sposobem, bdc ssiadami, rzd turecki Wielkiego Zgromadzenia Narodowego i rzd radziecki miay tych samych wrogw. Podstaw polityki zagranicznej obu pastw by wrogi stosunek do imperializmu, dlatego te porozumienie byo moliwe" 47.
Porozumienie to nie opierao si na podstawach ideologicznych, rewolucja turecka bowiem bya tylko rewolucj buruazyjn. Turecka partia komunistyczna, zaoona we wrzeniu 1920 r., przez krtki tylko czas bya legalnie uznawana, pniej jej dziaacze podlegli represjom, a jej przywdca Mustafa Subhi zgin tragicznie w Trabzonie w r. 1921. Ludowe odamy ruchu kemalistowskiego, choby tak zwana zielona armia (Yesil Ordu) Lerkesa Ethema, ktre odegray bardzo dwuznaczn rol, zostay rozbite. Gwn si w ruchu wyzwoleczym staa si buruazja anatolij-ska, ale w danej sytuacji jej walka o zrzucenie opieki imperialistycznej i przeksztacenie Turcji w pastwo buruazyjne nosia w peni postpowy charakter i zbliaa pozycje Turcji do pozycji Rosji Radzieckiej. Atoli stosunki turecko-radzieckie wystawione by miay na jeszcze jedn prb.
/
SPRAWY GRANIC PӣNOCNO-WSCHODNICH W POLITYCE KEMALISTW
Po traktacie w Sevres mocarstwa zapragny przyspieszy realizacj podjtych tam postanowie rozbioru Turcji, a rwnoczenie snuy plany o zadaniu rewolucji kemalistowskiej nowego ciosu, i to ze wschodu. Pq_ rozejmie w Mudros i ewakuacji wojsk tureckich z Zakaukazia powstae tam i cieszce si opiek mocarstw zachodnich (nawet czciowo przez nie militarnie okupowane) republiki Gruzja i Armenia uzyskay z powro-_ tem granic z Turcj sprzed 1914 r. Jednake mocarstwa, z USA na czele, obiecay jeszcze Armenii due obszary wschodniej Anatolii, nalecej_ ongi do historycznej Armenii, z Trabzonem, Erzurumem, Erzincanem, Yanem i Bitlisem. Traktat w Sevres oddawa spraw granicy pod arbitra prezydenta Stanw Zjednoczonych. Pomidzy rzdzon przez nacjonali-^ stycznych dasznakw Armeni a Turcj doszo jednak do konfliktu i we wrzeniu 1920 r. ruszyo ze strony tureckiej natarcie pod wodz generaa Kazima Karabekira, ktre doprowadzio do zajcia__30 padziernika Karsu, a 7 listopada Gumru (Aleksandropola). 2Xni92fry. zawarto ktatarmesko-turecki w Gumru, na ktrego mocy okrg Kars z San-kamisem oraz rejon Surmalu (z okrgu Igrir, a wic terytorium, ktre
47 E. Z. Kara, Tiirkiye Cumhuriyeti tarihi (19181944), Istanbul 1945, s. 78.
298
dostao si ongi,_przea^jtu laty, R_QSJLp_4 Persji) przeszy do Turcji. Przez zajgcie rejonu Karsu Turcja staa si ssiadem_Gruzji. Wyonia si sporna kwestia Ardahanu, Artvinu i Batumi, poprzednio nalecych do Turcji. Anglicy ewakuowali w tym czasie okupowane przez nich Batumi, ktre zaja Gruzja. W okresie konfliktu mienszewickiego rzdu Gruzji z Rosj Radzieck z pocztkiem 1921 r. wojska tureckie wkroczyy 11 III 1921 r. do Batumi. Ujawniy si tu wtedy pewne panturkistyczne tendencje, nieobce nawet niektrym koom wrd kemalistw. Przewijay si te one w dalszym cigu w planach powiza z Azerbejdanem.
Tymczasem sytuacja na Zakaukaziu zmienia si, w republikach za-kaukaskich powstay rzdy rad. Pastwa zachodnie miay nadziej, e wszystko to doprowadzi na przeomie 19201921 r. do kryzysu w stosunkach turecko-radzieckich. Rzd radziecki, nie pretendujc do ziem tureckich niesusznie zagrabionych przez carat, nie zamierza bynajmniej przesdza sprawy terenw zamieszkaych przez inne narodowoci, tworzcych radzieckie republiki, wobec czego nie uzna klauzul terytorialnych traktatuw_Gjimru. Przyja radziecko-turecka wytrzymaa jednak prb ycia. (16J[in 921}. zawarty_zosta traktat przyjani w Moskwie, uoony jeszcze w momencie nawizania stosunkw 24 VIII 1920 r., na ktrego mocy rzd turecki uznawa rzd radziecki, anulowane zostay krzywdzce Turcj traktaty zawarte z rzdem Rosji carskiej (m.in. dotyczce spaty odszkodowa jeszcze z tytuu traktatu z 1878 r.), skasowane prawa kapi-tulacyjne.
W nastpstwie moskiewskiego traktatu przyjani za porednictwem Rosji Radzieckiej zawarty zosta w Karae~13 X 1921^. traktat pomidzy Turcj a radzieckimi republikami zakaukaskimi, w myl ktrego okrgi Kars, Ardahan i Artvin oraz rejon Surmalu pozostay przy Turcji, Batumi z Adari przy Gruzji, Gumru przy Armenii, rejon Nachiczewania jako autonomiczny rejon przy Azerbejdanie.TRsMjnT^polityczny/ zwyciy u Turkw. Ze strony k panturkistycznych nie brako pniej goryczy z powodu wyrzeczenia si Batumi i zrezygnowania z powiza z Azerbejdanem. Zawarcie umw w Moskwie i Karsie byo jednak nie tylko zwycistwem realizmu politycznego, ale rwnoczenie przekreleniem modo-tureckiej przeszoci, odciciem si od panturkistycznych mrzonek, urzeczywistnieniem realnych de,	ca dMi T. py>,&t'<,' t &>;//>?
Przyja z Rosj nie tylko wj^iajnLa_JIurcj-_kemalistowsk_z_jei_ Jzolagi^me^lyiko przyniosa jnoralne wzmocnienie obozu_ walgzcsgo o niepodlego Turcji, ale rwnie i konkretn pomoc. Rosja Radziecka pierwsza udzielia nowej Turcji materialnej pomocy w broni oraz w kredytach wysokoci okoo 10 min rubli, a przez swoje stanowisko umoli-
wia odsunicie jednostek z frontu jgkaukaskiego i przerzucenie ich na fronT wojny z Tnterwentami greckimi, co walnie przyczynitosie do sukce-sw tureckiej walki o niepodlego.
"Stosunki radziecko-tureckie uksztatoway si pomylnie (wizyta M. Frunzego w Turcji w latach 1921  1922) mimo pewnych oporw w prawicowych koach tureckich podsycanych wci przez orodki pastw zachodnich.
OBCA INTERWENCJA ZBROJNA
W dniu poprzedzajcym wyjazd Kemala ze Stambuu, aby podnie w Anatolii sztandar rewolucji tureckiej", 15 V 1919 r., wojskagreckie
zajmowanie czci "zacEodmerAnato-
jii-jmajcej wej w skad wynionej przez greckich nacjonalistw Wiel-
11. Turcja od traktatu w Sevres do traktatu w Lozannie
l  granica wykrelona w Sevres (1920),   2    granica ustalona w traktacie w Lozannie (1923).
kiej Grecjr-Francuzi rozszerzali sw okupacj w rejonie Adany, Anglicy jposuwali si 7 Mara sn w kierunku Mosuhy Wosi zmierzali z Anatolii w kierunku Konyi. jj[aL_wschpdzie wyaniaa si_j.ie^c^djeja__Arrnenia i organizowa skcony z ni samodzielny Kurdystan. Pod opiek patriarchy greckiego w Stambule powsta Komitet Grecko-Pontyjski (Mawri Mira), dcy do utworzenia dawnego pastwa grecko-pontyjskiego w Anatolii z orodkami w Samsunie i Trabzonie.
Wiosn. _K>20j\_ po konferencji w San R_emo znane ju si stay plany rozbioru q[1irrji-..gfr'1'rnilr'wa"f' p"** w
imperialistyczne za narzdzie do wymuszenia tych_warunkow na Turcji wybray Grecj, ktra wysuwaa aspiracje, gwnie historycznej natury,
300
w stosunku do duych obszarw Anatolii. Uzbrojone przez Anglikw, zaagitowane hasami nacjonalistycznymi o Wielkiej Grecji, wojska greckie zaczy posuwa si z Izmiru i Bursy w gb Anatolii, a rwnoczenie inne oddziay obsadzay wschodni Tracj z Edirne.
Rzd Zgromadzenial^arodowego powierzy dowdztwo frontu zachodniego Ismet Beyowi (pniejszy Inonii), ktry zreorganizowa podporzdkowane sobie jednostki, tworzc z niezdyscyplinowanych oddziaw partyzanckich jednolit armi. Ale reorganizacja ta doprowadzia do wyamania si grupy Lerkesa Ethema, ktra nie potrafia podporzdkowa si dyscyplinie.
20 VI 1920 r. doszo do pierwszego starcia z Grekami. Z t chwil rozpocza si walka o niepodlego. W pierwszych dziaaniach Grekom udao si odrzuci sabe jeszcze siy tureckie, po czym (sierpie 1920) zajli oni zachodni poa Anatolii. Wojska tureckie zaopatrywane byy w najciszych warunkach. Bro przenosiy potajemnie
gry z terenw pnocnych, dokd docieraa pomoc radziecka. Przekrada si musiay przez terytoria w duej mierze kontrolowane przez interwen-tw. Naleyte prowadzenie walki narodowowyzwoleczej stao si moliwe dopiero po uregulowaniu spraw frontu wschodniego i stosunkw z Rosj Radzieck oraz radzieckimi republikami na Zakaukaziu. W styczniu 1921 r. uzbrojone przez Anglikw wojska greckie ruszyy znw do natarcia w kierunku Eskisehiru i Dumlupinaru i napotkay mocny opr Turkw, ktrzy odnieli wwczas pod dowdztwem Ismet Beya pierwsze wiksze zwycistwo pod Inonii (10 1 1921 r.). Ofensywa grecka zostaa zatrzymana. Turcy zdoali te zatrzyma Francuzw~na froncie~pTudiowym, a wobec swych sukcesw i na terenie wschodnim pozycja rzdu kemalistowskiego wzmocnia si.
Nowy rzd Tevfika Paszy w Stambule znw chcia nawiza stosunki z rzdem ankarskim i wysa do Ankary marszaka Izzeta Pasz. Ze swej strony mocarstwa staray si doprowadzi do jakiego porozumienia na konferencji londyskiej (21 II 12 III 1921 r.), na ktr zostali zaproszeni zarwno delegaci rzdu sutaskiego, jak i  po raz pierwszy  delegat rzdu ankarskiego. By nim minister spraw zagranicznych Bekir Sami. Delegat rzdu sutaskiego, wielki wezyr Tevfik Pasza, zastrzeg si, e gos w imieniu narodu tureckiego pozostawia delegatowi rzdu ankarskiego. Ale mocarstwa obstaway przy przyjciu warunkw traktatu w Sevres i konferencja londyska nie przyniosa adnych wynikw.
Znw Grecy chcieli doprowadzi do rozstrzygnicia zbrojnego i 23 III 1921 r. rozpoczli nowe natarcie w kierunku Eskisehiru; w dniach 30 marca l kwietnia Turcy pod dowdztwem Ismeta, teraz paszy, rozbili
307
ofensyw greck (druga bitwa pod Inonii). W lecie 1921 r. Grecy przystpili do najwikszej w dziejach tej wojny ofensywy; z ogromnym nakadem rodkw przedsiwzite pod dowdztwem krla Konstantyna natarcie doprowadzio do znacznych postpw: Grecy zajli Afyonkara-hisar, Kiitahy i Eskisehir. Wojska tureckie wycofay si za rzek Sakary, Ankara znalaza si w odlegoci 75 km od frontu i przygotowana bya do ewakuacji. Zdawao si, e Grecy zadadz kemalistom cios ostateczny.
Kutahya
II Korpus
GRECY
130000 piechoty l 300 kawalerii 348 dzia
TURCY
98670 piechoty
5286 kawalerii
323 dziaa
 linie kolejowe 25	50 km
12. Szkic pozycji greckich i tureckich w przededniu decydujcego rozstrzygnicia (1922)
Ale stao si inaczej. 5 VIII 1921 r. Kemal Pasza zosta naczelnym wodzem armii z nadzwyczajnymi penomocnictwami. 23 sierpnia rzuci on wojska tureckie do nowej bitwy, ktra trwaa do 13 wrzenia. W wyniku morderczej 22-dniowej walki nad Sakary ofensywa grecka zostaa przeamana; wojska greckie rozpoczy odwrt. Wielkie Zgromadzenie Narodowe nadao wwczas Kemalowi zaszczytny tytu Gazi" (Zwycizca). Rwnolegle toczyy si drobne walki i na skrawkach Tracji.
Plany mocarstw zostay wic pokrzyowane; Francja wkrtce wyco-
302
Jaa^si z udziau w interwencji^ w wyniku zawartej przez Franklin-Bouil-lona w~Ankarze~ umowy z 20 X 1921 r. ewakuowaa poudniowe wilajety tureckie (rejony Maras, Adana, Urfa, Ayntap), sporny tylko pozosta obszar Iskenderun (Aleksandretta). Wosi jeszcze w lipcu wycofali si z rejonu Antalyj. Anglia sama nie chciaa si silniej angaowa w walce, ktr dotd prowadzia cudzymi bagnetami. Mocarstwa znw podjy na pocztku 1922 r. prby mediacji. Opieray si one na wysunitych przez aliantw nastpujcych warunkach podstawowych podczas kon-_ferencji w Paryu j(22 III 19_22 rjj_	""""""
1. Edirne, Kirklareli i Babaeski pozostaj przy Grecji, tylko Izmir i skrawek Tjracji z Rodosto (dzi Tekirdag) powracaj do Turcji;
2. centrum narodowe  foyer"  ormiaskie ma by utrzymane na Wschodzie;
3. stan wojska tureckiego nie ma przekracza liczby 85000 bez obowizkowej suby wojskowej;
4. utrzymane bd niektre ograniczenia i przywileje mocarstw odnoszce si do spraw gospodarczych.
Warunkw tych Turcja nie moga przyj. Wydawao si, e znw decydowa bd armaty. Grecy, podtrzymywani przez Anglikw, przygotowali plan nowej ofensywy w kierunku rzeki Menderes. Aby ich uprzedzi, 26 VIII 1922 r. Kemal przystpi do decydujcego ataku, a 30^sierpnia bitwa pod_Dumlupmar przesdzia o wyniku kampanii. Wojska greckie cofay si na caej linii. 9 wrzenia Turcy wkroczyli do Izmiru, a 18 tego miesica nie byo ju na terenie Anatolii ani jednego onierza greckiego. W rejonie Cienin stacjonoway wojska angielskie, ale z rejonu Izmitu Turcy szybkim marszem zbliyli si do Canakkale i Bosforu. Francja, ktra ju uprzednio wycofaa si z interwencji, ode, graa teraz rol poredniczki; w maej anatolijskiej miecinie Mudanyi podpisano 11 X 1922 r. zawieszenie broni. Grecy mieli przystpi do ewakuacji wschodniej Jracji w cigu 15 dni od podpisania rozejmu, a w cigu miesica Turcy mieli tam wprowadzi swoje organa wadzy i administracji. Przejciowo Tracjajniaa by okupowana przez wojska alianckie. Stambu i administracja Cienin przechodziy rwnie w rce Turkw, ale dopiero po zawarciu pokoju; tymczasem administracj t mieli sprawowa alianci.
KONFERENCJA I TRAKTAT W LOZANNIE
Otwarta 21 XI 1922 r. w szwajcarskiej Lozannie konferencia nieprdko doprovvadzliT^""^w3^ikurTrtre~lprzeciwiestwa ujawniy si zwaszcza w sprawie~spfacan1a dawnych dugw cesarstwa osmaskiego, kapitulacji,
503
ewakuacji Stambuu i przynalenoci rejonu Mosulu. Przejciowo musiano nawet przerwa jej obrady 4II1923 r. Wznowiono je 24 kwietnia tego roku. Doprowadziy one w kocu 24 VII 1923 r. do zawarcia traktatu pokojowego. Co do granic z Grecj, to pozostay one w takim ukadzie, w jakim ustalono je w Mudanyi, przy czym dworzec w Edirne oraz wyspy Imbros i Tenedos (Imroz i Bozcaada) powrciy do Turcji, inne za wyspy ssiadujce zostay przy Grecji, ale w stanie zdemilitaryzowanym. Ludno grecka z Anatolii i turecka z Grecji (poza Grekami ze Stambuu i Turkami z zachodniej .Tracii) miaa by wymieniona. W oglnych postanowieniach przywrcono suwerenno Turcji nad Stambuem i Cieninami, ustano^, wiono nowy statut Stambuu i Cienin, ktre miay by zdemilitaryzo^ wane na obszarze 15 km z obu stron i otwarte w okresie pokoju pod kort, trol komisji midzynarodowej. Granica z Syri pozostaa tak, jak to byo okrelone w umowie zawartej przez Franklin-Bouillona w 1921 r.: Fran^ cja miaa nada samorzd sancakowi Iskenderunu (Hatay). Nie zostaa zdecydowana przynaleno Mosulu. Kapitulacje zostay zlikwidowane, jak te i wszelkie inne formy zagranicznej kontroli i ingerencji.
Dwuletnia walka zakoczona zostaa zwycistwem: 2X 1923 r. ostatnie wojska okupacyjne opuciy Stambu, a 6 padziernika wkroczyy tam wojska tureckie.
Nie tylko wojna z obc interwencj zakoczya si sukcesem kema-listw. Podjli oni rwnie mia prb przeobraenia kraju z pfeudal-nego w pastwo nowoczesne.
PRZEOBRAENIE TURCJI W PASTWO NOWOCZESNE
Dziaacze nowej Turcji z Kemalem na czele przez realizacj postanowie traktatu lozaskiego osignli cz swych postulatw: niepodlego dla kraju ograniczajcego si do terytorium zamieszkaego przez Turkw  Anatolii i wschodniej Tracji. Kemalici w ten sposb odcili si zarwno od marze o przywrceniu dawnego wielkiego pastwa osmaskiego, jak i od mrzonek panturkistycznych.^ICeniaJLzerwa z panislamiz-mem i panturkizmem, goszc zamiast tegojj^tuj^cizjn/^rwrfcpM/wA:) ograniczajcy realistycznie tureckie aspiracje narodowe do terenu Anatolii i wschodniej Tracji.
Na zamieszkaych przez Turkw obszarach48 Kemal i jego wsp-
48 Terytorium Turcji w nowych granicach byo zamieszkae przewanie przez Turkw, poza drobnymL grupami pozostaych Ormian czy^ Grekw_w Stambule, na wschodzieJcrajuJslniaJy jednak due zgrupowania iraskich_Kurdw, jjrzewarue.Jco_-czownikw. Ich liczba trudna jest przy tym do okrelenia, gdy urzdowo zaliczani s do Turkw, tak jak i azowie na pograniczu Gruzji.
304
pracownicy pragnli stworzy nowe pastwo, odbiegajce od poprzedniego, pfeudalnego systemu,^pastwo o typie burjj:azyjn^:derrinkra-^ J2Lznym, P^^obnfc^c^przgjujcj^i-pastw^Eur^^y.. Turcja nie przesza jeszcze przez etap przemian buruazyjnych. Tanzimat przynis wprawdzie reformy, ale tylko bardzo powierzchowne, odgrne, rewolucja modo-turecka zapragna je pogbi, wprowadzi dalsze swobody demokra-
Kemal Pasza Ataturk i Ismet Pasza Innu podczas obrad Wielkiego Zgromadzenia Narodowego w Ankarze w r. 1922
tyczne, ale i jej reformy ograniczyy si do cienkiej powoki, nie sigajc gbiej w struktur pfeudalnego spoeczestwa.
Kemalici, reprezentujcy w duej mierze interesy buruazji anatolij-skiej, pragnli i dalej, przeobrazi Turcj w nowoczesne pastwo europejskie, buruazyjne, ale rwnie bez ^febsgyeh-aBian^w systemig^gospo-darczym, nie sigajc do zasadniczych postulatw rewolucji agrarnej
20  Historia Turcji
305
^
i demokratycznej. Niejednolito ideologiczna wrd poszczeglnych czonkw stanowicych trzon ruchu zorganizowanego w r.^493T>v formie / Partii Ludowp-Republikaskiej, bya przyczyn tego, e nieraz przy realizacji reform day si zauway sprzecznoci, elementy chwiejnoci czy ugodowoci. W zasadzie jednak lini tych reform da si okreli jako umiarkowane reformy buruazyjne, z ostrzem skierowanym przeciw pewnym praktykom feudalizmu, z pewnymi okrelonymi nawrotami w kierunku etatyzmu i gospodarki planowej, bez naruszenia podstawowej struktury agrarnej kraju.
Jeszcze w trakcie wojny, 2011921_r.J Wielkie Zgromadzenie Narodowe uchwalio tymczasow ustawe^konstytucyjn, w myl ktrej wadza zwierzchnia nalee odtd miaa wycznie do narodu, ktrego.,,jejiynyjjLprzed-stawicielem byo Wielkie Zgromadzenie Narodowe. Ustawa likwidowaa senat, wprowadzony konstytucj z 1876 r. Rzd mia by wybierany przez Zgromadzenie i przed nim odpowiedzialny. Rola sutana-kalifa pominita bya-w nowej ustawie milczeniem, gdy sutan znajdowa si jeszcze~w~oTai-powanym Stambule i zagadnienie to miao by rozwizane po jego uwolnieniu, niemniej ustawa wprowadzaa w zasadzie system republikaski. Poza tym ustalaa nowy podzia administracyjny, znoszc porednTsTopIen pomidzy wilajetami (o nowych granicach) z walim na czele a ka z kay-makamem na czele, w postaci poprzednio istniejcych okrgw (liva lub sancak)49. Bya to konstytucja prowizoryczna, utrzymujca szereg postanowie dawnej konstytucji midhatowskiej, zmienionej w 1909 r., a usuwajca te, ktre nie odpowiaday ju potrzebom chwili. Przede wszystkim wic znosia inicjatyw sutana w tworzeniu rzdu. Mimo to i tak ten projekt wywoa opozycj k reakcyjnych i duchowiestwa, ktre utrzyma chciay pozycj sutana. Aby skutecznie zrealizowa swe denia, Kemal z towarzyszami stworzy w onie Zgromadzenia Narodowego sekcj Stowarzyszenia Obrony Praw Anatolii i Rumelii. Opozycja wywieraa rwnie wpyw na ustpstwa czynione wobec krajw zachodnioeuropejskich.
PODSTAWOWE REFORMY USTROJU POLITYCZNO-PASTWOWEGO. OGOSZENIE REPUBLIKI
Dalsze reformy byy kontynuowane, jak tylko znika groza obcej inwazji. $XI192TL. uchwa Wielkiego Zgromadzenia Narodowego zniesiona
49 Wilajety byy odtd mniejsze od poprzednich, ale wiksze od sancakw, Poniej ka (okrgw, powiatw) istniay jeszcze nahiye (gminy, gromady), na ktrych czele sta mudur, a jeszcze niej byy kdy (wsi), z muhtarem na czele.
505
zostaa godnosultas^^tra nstataki.l^ia j"j tylko,fikcj, aj3am_s_u-J:an marionetk w rku okupantw. Ostatni sutan, trwoliwy Mehmed VI Vahideddin, opuci 17 listopada na angielskim okrcie wojennym Stambu udajc si na Malt. Ale sutan obalony zosta tylko jako wadza wiecka; szanujc uczucia religijne Turkw utrzymano kaifatjako godno cile duchowny. Nie okrelono rwnie wyranie formy ustroju pastwowego. Kalifem zosta 18 XI1922 r. Abdiilmecid, syn sutana Abdulaziza. 13X1923 r. .Ankar urzdowo uznano stolic pastwa.	'J
W lecie 1923 r. rozpisano wybory do nowego Zgromadzenia wego, w ktrym stronnicy Kemaja. uzyskali 265 mandatw, na
29 padziernika tego roku Zgromadzenie ogosio definityw- j nie Republik Tureck-; Kemal zosta wybrany prezydentem, Ismet Pasza^ zwycizca spod,Inami, premierem. Zachowany przejciowo kalifat nie utrzyma si jednak dugo, sta si bowiem orodkiem dziaania elementw reakcyjnych i antyrepublikaskich, dcych do przywrcenia godnoci sutaskiej; 3 III 1924 r. kalifat zosta zniesiony. 20 kwietnia tego roku Zgromadzenie uchwalio ostateczn wersj nowej konstytucji, wzorowanej^ \ na liberalnych konstytucjach europejskich i oddajcej ca wadz w rce parlamentu, ktry wybiera prezydenta i rzd. W rzeczywistoci na wielu odcinkach byy to tylko pozory liberalno-demokratycznych urzdze. I tak istniaa waciwie jedna tylko wszechwadna partia rzdowa, zaoona w sierpniu 1923 r., Partia Republikasko-Ludowa (skrt turecki CHF  Cumhuriyet Haik Firkasi). Istnienie innych partii byo krtkotrwae. W r. 1924 ugrupowania zachowawcze pod wodz generaa Kazima Karabekira stworzyy tak zwan parti postpowo-republikask, ale rzd rycho parti t rozgromi. W lecie 1926 r. pewna grupa dawnych czonkw Jednoci i Postpu" podja prb spisku na Kemala, ale spisek wykryto, a jego uczestnicy zostali skazani, niektrzy na kar mierci. Rzdy monopartii byy wic twarde, ale umoliwiy realizacj szeregu postulatw buruazyjno-demokratycznych.
OFENSYWA LAICYZMU
Po zasadniczych reformach ustroju pastwowego przysza kolej na likwidacj przeytkw Jnstytucji religijnych. Jeszcze wiosn 1924 r. jm-K?jgf" ,^lr)BrTf;]i'giiju& (medrese) i zawieszono sdy szariatu. Zniesiona zostaa funkcja seyh iil-islama, ale zachowano jeszcze przez pewien czas organizacj wakufw i inne instytucje religijne, podporzdkowane wpierw Ministerstwu Szariatu i Wakufw, a potem Kierownictwu do Spraw
307
Religii (Diyanet Isleri Reisligi). Dla ksztacenia duchownych zaoonojfy-dzia teologicznyjjrzy uniwersvtecJe__w Stambule50.
"21X1923 r. rozwizano_wszelkie_religijne bractwa, zlikwidowano klasztory (tekke, zaviye) i mauzedeaJ^turbe). W uzupenieniu tego przeprowadzono wiele reform wicych si z dotychczasow teokratyczn struktur pastwa: 21X1925 r. uchwalono ustaw o stroju cywilnym, a 25 listopada tego roku ustaw znoszc zwizany rwnie z religijnymi przepisami zwyczaj noszenia fezw (obowizujcy od pocztku XIX w., w miejsce dawnych turbanw), wprowadzajc europejskie nakrycie gowy. Rwnoczenie zniesiono obowizek noszenia zason na twarzy przez kobiety, ale jeszcze bezjzakaziuaoszenia tych zason.. Wreszcie 9 IV 1928 r. zniesiono przysig religijn na Boga", zastpujc j formu wspln na mj honor". Pniej jeszcze zakazano funkcjonariuszom religijnym noszenia, szat duchctwnydbi-poza miejscami kultu. Wprowadzono jiie-dziel^ jako_dzjej^jyyjio^zyjikjijamjasl.jitkiJii Byo to wic w rzeczywistoci oddzielenie spraw religii od pastwa. Ale przy tym wszystkim w konstytucji z 1924 r. islam uznano jeszcze zj^ religi panujc, a cho postanowienie to byo w 1928 r. usunite, a w r. 1937 ogoszono oficjalnie laicko" pastwa, to jednak pastwo^opacao.nadal funkcjonariuszy suby religijnej. Charakter muzumaski Turcji nie uleg wic na zewntrz zmianie. Religia zostaa ograniczona w swej dziaalnoci do meczetw, ktrych cz zamieniono zreszt na muzea. Nakazano rwnie wprowadzenie jzyka tureckiego do sub religijnych oraz przeoono Korcrn^ na jzyk, turecki.
Ofensywie  laicyzmu,  kierowanej  przeciw przeytkom wszechwadzy . pierwiastka   religijnego,   odpowiadao   ustanowienie   nowych  instytucji, co przesdzao w istocie o rozdziale kocioa od pastwa. W r. 1925 wprowadzono luby cywilne, w latach 19251926 nowe kodeksy: wzorowany na szwajcarskim cywilny (l 7 II1926 r.), karny (wzorowany na woskim) i handlowy. Ustawodawstwo to wprowadzao_zupen^rwno_Qbywateli_ bez wzgldu na wyznanie czy pochodzenie^,
PRZEMIANY KULTURALNE
Takie same tendencje do laicyzowania ycia publicznego wizay si z posuniciami w dziedzinie kultury. 26X111925 r. wprowadzono kalendarz europejski,  a 24 VI928 r.  uywanie cyfr europejskich, zwanych^ w Europie arabskimi", l XI1928 r. wprowadzony zosta zamiast arab-
50 Od 1923 r. Instytut Islamistyczny (Islam Enstitusu).
308
skiego alfabet aciski, co stanowio cios dla pozycji hodw (tur. hoca), monopolizujcych dotychczas, szczeglnie na dalekiej prowincji, znajomo pisma i cigncych z tego niemae korzyci moralne i materialne. 21 VI1934 r. osobna ustawa ^wprowadzia tureckie nazwiska zamiast ^dotychczasowych arabskich jmion^rprzy3omK6W uywanycrTW
jcej czci przez Turkw. Sam Kemal otrzyma 26 XI 1934 r. nazwisko Ataturk (Ojciec Turkw), a Ismet Pasza nazwisko Inoni. Zakazane zo-stao rwnoczenie uywanie tytuw religijnego pochodzenia, jak haci, molla, hoca, stanowicych czsto przydomkiTwlym samym roku kobiety otrzymay prawo wyborcze i wprowadzono zaiaz_nos^ma przez mFzasToii i twarzy..	~
Doniosej reformy dokonano w jzyku tureckim, ktry zosta oczy-szczony z naleciaoci arabsko-perskich, zastpionych wyrazami zaczerpnitymi z jzyka ludowego, ze starych tekstw pochodzcych z jzykw rodkowoazjatyckich lub uformowanymi sztucznie na wzr innych, podobnych form tureckich. Tendencja ta przybraa najskrajniejsze formy w dziesicioleciu 1937-1947, gdy jzyk ten, rzekomo unarodowiony, oczyszczony i uproszczony, w rzeczywistoci sta si z kolei niezrozumiay i wymaga znw osobnych sownikw osmasko-tureckich. Tendencja ta pniej osaba, ale zamiast wyrazw arabsko-perskich wprowadzono wiele terminw francuskich, np. fuar  targ (midzynar.) zamiast perskiego pazar, parti  stronnictwo zamiast arabskiego firka, lokal  siedziba zamiast arabskiego makam.
Reforma jzykowa spowodowaa due zainteresowanie jzykoznawcze, dajce pole do miaych nieraz teorii, na przykad teorii o jzyku sonecznym (gunef diii), wedug ktrej jzyk turecki, z ktrym wizano jzyki staroytnych Sumerw czy Hetytw, mia by rdem innych jzykw ludzkoci. W teorii tej wida wpywy koncepcji jzykoznawczych radzieckiego uczonego Marra, dotyczcych tak zwanego stadializmu w jzykoznawstwie, obalonej w ZSRR w r. 1950. Due znaczenie miay kongresy jzykoznawcze, w ktrych bra udzia i sam Kemal, oraz Tureckie Towarzystwo Jzykoznawcze (Tiirk Dii Kurumu). Rwnie i w dziedzinie historiografii ujawnio si szereg skrajnych koncepcji o odcieniu nacjonalistycznym.
Rzdy Kemala osigny wiele w zwalczaniu analfabetyzmu, w szerzeniu owiaty powszechnej, w rozwoju szkolnictwa wyszego. Kobiety byy przyjmowane na wysze uczelnie i stanowiy nawet wysoki odsetek liczby studentw. W latach 1927-1933 dokonano zasadniczej reformy uniwersytetu stambulskiego, przeksztacajc stary Darulfiinun na nowoczesny Istanbul t)niversitesi.	-
309
SOCJALNE I GOSPODARCZE POSUNICIA REPUBLIKI TURECKIEJ
Do powane osignicia mia rzd Kemala w dziedziniejjjieki SP" jecznei. higieny, zdrowia pnhlic/nagn, szpitalnictwa O ile jednak na polu kultury czy w zakresie ycia publicznego uczyniony zosta wielki krok w kierunku europeizacji czy laicyzacji, wycignicia szerokich mas z ciemnoty i obskurantyzmu, o tyle na drodze do usunicia przeytkw feudalizmu
Fabryka miedzi w Anatolii
w gospodarce przeszkody byy znacznie wiksze. Tutaj okcydentalizacja nie daaby si odgrnie zadekretowa, ndza i zacofanie stosunkw spo-eczno-gospodarczych nie mogy zosta zlikwidowane bez gruntownych przemian strukturalnych.
Kemalizm wyrs z oporu przeciw podporzdkowaniu Turcji obcej wadzy i  obcemu  kapitaowi, jednake turecki  kapita,  mimo  ustawy
310
o opiece nad rodzimym przemysem, z r^ 1927, by za saby, by szerzej rozwin stosunki- kapitalistyczne, w kraju. Std rzdy kemalistowskie nie wyrzekay si pomocy obcej, udzielay ulg zagranicznym firmom pragncym inwestowa w kraju, wprowadzayprotekcyjne taryfy celne. A przy tym nie rezygnoway z drogi do stworzenia rodzimego przemysu: gdy rozwj wasnego kapitau szed opornie, rzdy uyway rodkw inter-wencionizniupastwowego lutf eta^zmu)(tfev/efp///A:), bdcego form kapi-^ Jalizrnii pastwowego.J?olitvka ta osigna pewne wyniki w zakresie rozwinicia lekkiego przemysu. Liczba przedsibiorstw przemysowych korzystajcych z pomocy pastwa wzrosa w r. 1929 do 1604. Wybudowano rwnie kilka wikszych zakadw przemysu wkienniczego, cukrowniczego, rozbudowano kopalnie wgla. W latach 19241929 powstao 1283 km nowych linii kolei elaznej, wiele szos, zmodernizowano kilka portw. Rozwin si i handel zagraniczny, i egluga, korzystajc z tak zwanego prawa kabotau (kabotaj hakki).
Wszystkie te rodki nie wystarczay jednak do przetworzenia Turcji w pastwo nowoczesne, uprzemysowione, nie potrafiy zapewni ani rozwoju nowych gazi gospodarki, ani rzeczywistego uniezalenienia si od zagranicy. Masoni pracujcym ludu tureckiego nie day te one wymarzonego dobrobytu.	._.
 POOENIE WARSTWY CHOPSKIEJ I ROBOTNICZEJ, POWSTANIA KURDW
Pooenie warstwy chopskiej, stanowicej okoo 78% ludnoci, byo w dalszym cigu cikie. Na chopach ciy przede wszystkim obowizek pacenia podatku (a?ar), ktry .z 1/10 dochodw chopskichjwzrsstop-niowo do 1/8 i by cigany przez poborcw, ktrzy pobieranie podatku brali w pacht. Prowadzio to do licznych naduy i bezprawia. Na chopach ciyy rwnie liczne obowizki paszczynianewstosunku dowaci-cieli ziemskich^ (agw) i~stanowlce j)fezytgk_leudalizmu. Zjidueme chopsBza_prowadzio z kolei do zalenoci od lichwiarzy. Nie zaspokojone przez rewolucj kemalistowsk aspiracje chopstwa znalazy wyraz w szeregu buntw_chQpskich, ktre doprowadziy w wielu miejscowociach do rozgromienia siedzib agw i oporu wobec andarmw. Pod ich wpywem Zgromadzenie przyjo 1711^925 r. ustaw o zniesieniu podatku ogarj^wprowadzeniu podatkw gruntowego i_od produktw na sprzeda, ale chopi obcieni zostali obowizkiem szarwarku przy budowie drg bitych. Du ulg dla chopw byo zniesienie w lutym 1925 r. monopolu tytoniowego Regie, pozostajcego w rku kapitalistw francuskich. Rzd
377
dokona poza tym szeregu posuni dla niesienia pomocy rolnikom, przeprowadzono liczne inwestycje, na przykad osuszanie moczarw, jak w pobliu Konyi, podjto prb osiedlenia na stae koczownikw. Rzd przeprowadzi osadzenie rolnikw na gruntach rozparcelowanych ziem pastwowych czy zakupionych, zaoy gospodarstwa wzorcowe, stacje zasieww, instytut meteorologiczny z sieci punktw sucych rolnictwu. Rozszerzya si dziaalno Banku Rolnego z licznymi filiami, powstay spdzielnie Kredytu Rolnego (Ziraat Kredi Kooperatifleri), co miao zlikwidowa zaleno chopw od prywatnych lichwiarzy. W Ankarze powsta Instytut Agronomiczny (Ziraat Enstitiisu), w kraju liczne zawodowe i wysze szkoy rolnicze. Produkcja rolna zniszczona przez pierwsz wojn wiatow ponownie wzrosa, ale tylko do poziomu 80% produkcji sprzed 1914 r.
Do gruntownej reformy jednak nie doszo. Podjte rodki pomogy gwnie warstwie bogaczy wiejskich, poza tym na wsi, szczeglnie we wschodnich wiljetach, ndza i ciemnota, zacofanie pod wzgldem kulturalnym prawie si nie zmniejszyy, co po drugiej wojnie wiatowej znalazo swj opis we wstrzsajcej ksice nauczyciela wiejskiego Mahmuta Ma-kala Bizim Koy (Nasza wie) 51. Wie uywaa prymitywnych narzdzi, gwnie drewnianej sochy (kara sapa), mechanizacja rolnictwa bya minimalna.
Masy chopskie nurtowao w dalszym cigu niezadowolenie z istniejcych stosunkw, podsycane przez agitacj czci duchowiestwa, wiejskiej reakcji i kierowane nie przeciw obszarnikom, lecz cywilizacyjnym deniom rzdu. Wyrazem tego niezadowolenia byy cige bunty ghop-stwa w rozmaitych rejonach kraju. Pozostaway one czasem w zwizku z polityk narodowociow rzdu.
, staja^gig
J 97.6 193?,
y/f i *
pnwstania   Kurdw,  Do  Zaj
charakter; jezyEiureckL by jeykiem ^pastwowym. j^zykijiniejszocT niemiay, ~poza Stambuem, adnych prawT^osoby~Tiie~ znajce tureckiego nielnogy korzysta z praw wyborczych. Jednake na wschodzie kraju pozostawaa dua liczba, przypuszczalnie okoo 2 min, Kurdw, podsycanych w opozycji do reimu tureckiego przez pewne czynniki zagraniczne. Jeszcze przed uchwaleniem ustaw o zniesieniu podatku asar wy- bucho w poudniowo-wschodnich rejonach w lutym 1925 r. powstanie. szejcha Saida, ktre ogarno wikszo terenw o duym odsetku ludnoci kurdyjskiej. Zostao ono stumione dopiero po wielu_miesicach oporu, zwalczanego cignitymi tam silnymi kontyngentami wojska. W latach
51 Wydana po polsku pt. Nasza wie, Warszawa 1951.    '
372
religijnym doszo rwnie w grudniu 1930 r. w Menemen w pobliu Izmiru, gdzie chopi licznie wsparli ludjiojjniejska stawia|ac__op_r andarmom. Opr chopstwa by wci wyzyskiwany przez ciemnych muw dla wzniecenia fanatyzmu religijnego pod hasem powrotu do czystych zasad islamu.
Inna, ale rwnie cika, bya sytuacja proletariatu miejskiego. Wedug statystyki z 1927 r. liczba robotnikw przemysowych wynosia 177000 osb. W r. 1923 rzd zwoa do Izmiru konferencj ekonomiczn, na ktrej przedstawiciele wiata pracy domagali si ustanowienia 8-go-dzinnego dnia pracy, zabezpieczenia minimum pacy, urlopw, zakazania pracy maoletnich, wprowadzenia ubezpiecze socjalnych. Realizacja tych postulatw sza jednak opornie. Robotnicy przeprowadzili szereg strajkw, jak w Stambule, w Izmirze, w zagbiu wglowym Zonguldak, na liniach kolejowych nalecych do kapitau zagranicznego. Wadze odpowiedziay licznymi represjami: w r. 1924 zostaa zakazana Robot-niczo-Chopska Partia Socjalistyczna, zawieszono czasopisma robotnicze. W r. 1925 zostaa formalnie zakazana Komunistyczna Partia Turcji, ktra waciwie ju od r. 1923 dziaaa w podziemiu.
Mimo represji widoczne s w ruchu robotniczym tendencje do zjednoczenia; w r. 1923 zaoono central zwizkow Birlik (Jedno), do ktrej naleay 32 zwizki zawodowe i okoo 35000 czonkw. W r. 1924 Birlik jednak rozwizano; w jego miejsce powsta Zwizek Podniesienia Robotnikw Tureckich, obejmujcy 20 organizacji zawodowych, ale w r. 1927 wadze zakazay mu dziaalnoci na terenie caej Turcji, ograniczajc j do Stambuu, a w r. 1929 zawiesiy nawet i t ograniczon jego dziaalno.
TURCJA W OKRESIE WIATOWEGO KRYZYSU GOSPODARCZEGO 1929-1933 I W LATACH POKRYZYSOWYCH
- wiatowy kryzys ekonomiczny w latach 19291933 dotkn gboko cao gospodarki tureckiej: spowodowa pauperyzacj ludnoci rolnej, kurczenie si handlu zagranicznego, spadek wartoci funta tureckiego, obnienie produkcji przemysowej, gwnie nastawionej na eksport. W obliczu kryzysu w sferach rzdowych tureckich wzrosy ponownie tendencje etatyzacyjne, ju ujawniajce si na pocztku rewolucji kemalistowskiej. Do realizacji tej polityki w latach 19341935 stworzono dwa wielkie banki Sumerbank i Etibank do finansowania inwestycji przemysowych. Sanayi Bankasi (Bank Przemysowy) przeznaczony by do pomocy rzemiosu. Gwn instytucj finansow sta si Bank Centralny (Merkez
313
Bankasi) jako sukcesor dawnego Banku Osmaskiego (1931). Przy pomocy technicznej Zwizku Radzieckiego wybudowano w r. 1934 dwa wielkie kombinaty wkiennicze w Kayseri i Nazilli. Poza tym zbudowano papierni i wytwrni celulozy w Izmirze i Stambule. Rwnoczenie szeregiem przepisw protekcyjnych (nowa taryfa celna z jesieni 1929) starano si o przeciwdziaanie skutkw kryzysu na tureck gospodark. Zaleno od obcego kapitau jednak nie zanika, zmieniy si tylko formy, a na wiksz skal Turcja nie moga rozbudowa wielkiego przemyski.
Rozwj przemysowy zaostrzy walk klasow i wzmocni pozycj proletariatu ciko dotknitego w okresie kryzysu. W latach trzydziestych liczba robotnikw zatrudnionych w fabrykach, w transporcie kolejowym i morskim wynosia ju 300000, a oglna liczba robotnikw najemnych dochodzia do miliona, w wikszoci byli to jednak pracownicy maych przedsibiorstw.
W latach pokryzysowych proletariat wzmocniwszy sw sytuacj domaga si zacz praw. Przez dzielnice przemysowe miast tureckich przesza fala strajkw i manifestacji. Partia rzdowa nie pozostawaa bierna, musiaa poczyni ustpstwa, aby zachowa pozory pokoju klasowego.
8 VI1936 r. Zgromadzenie uchwalio wreszcie od dawna przygotowane prawo pracy przewidujce 48-godzinny tydzie pracy, jeden dzie w tygodniu wolny od pracy, uregulowanie spraw pracy kobiet i maoletnich, patne urlopy, wprowadzenie zasad bezpieczestwa i higieny pracy, pewne elementy ubezpiecze itd. Prawo to nie ustalao jednak minimum pacy, obejmowao tylko pewne kategorie pracy, a wic tylko pracujcych w zakadach zatrudniajcych powyej 10 osb, nie dotyczyo kolejarzy, pracownikw rolnych i transportu wodnego, a co najwaniejsze  zakazywao surowo strajkw. Wprowadzenie nowego prawa w ycie i tak przecigno si w czasie a do wybuchu drugiej wojny wiatowej.
Kryzys dotkn silnie take wie tureck; nawet po r. 1935 ceny na produkty rolne nie osigny nigdy wysokoci poprzedniej. Mechanizacja rolnictwa postpowaa wolno. W r. 1934 obszar gruntw uprawnych na wsi tureckiej wynosi zaledwie okoo 14% caoci ziemi nadajcej si pod upraw. W r. 1935 rzd przeprowadzi w parlamencie ustaw, na ktrej mocy chopi otrzymywali prawo do nabywania skrawkw ziemi, ktre dzierawili, ale warunki spaty byy trudne. Ustawa ta, majca realizowa dodatkowe punkty do konstytucji, mwice o potrzebie obdzielenia ziemi chopw bezrolnych i maorolnych, w gruncie rzeczy niewiele wic zmienia. Wszystko to miao si dokona bez uszczerbku dla wielkiej wasnoci. Nowe dekrety miay uatwia sprzeda ziemi, ale i to nie odnioso wikszego skutku, a chopi dostali si tylko w niewol lichwiarzy wiejskich, skwapliwie wy-
314
korzystajcych ich cik sytuacj. W r. 1937 za pomoc nowych ustaw usiowano uatwi chopom system spat i poskromi lichw. I to wikszego skutku nie odnioso.JWjatach 19371_938 dos2Jg_nawgt_dp nowych powsta Kurdw.	"
Lata kryzysu ekonomicznego i nastpnie pokryzysowych tendencji etatyzacyjnych nie pozostay bez wpywu na ycie polityczne i spoeczne. Obostrzyy si sprzecznoci i wzrosa opozycja w stosunku do etatyzacyjnych tendencji rzdu. Niezadowolenie ujto w form legaln: w r. 1930 byy pose w Paryu i Londynie Ali Fethi Bey (pniej Okyar) stworzy przy cakowitej zgodzie, a nawet za namow Kemala, opozycyjn parti, tak zwan, Niezalen Parti Republikask. Staa ona na stanowisku cilejszego zblienia do kapitalistycznych k na Zachodzie, od ktrych oczekiwano ratunku przed kryzysem, a nie od rodkw etatyzacyjnych czy pomocy ZSRR. Ale dziaalno nowej partii osigna szerszy zasig, niby si tego rzd spodziewa. Na wiecach tej partii tumy atwo chwytay hasa krytykujce poczynania rzdowe. Dochodzio nawet do zaj, w zwizku z czym jesieni tego samego roku polecono Alemu Fethiemu rozwizanie partii.
Koa rzdowe nadal jednak dyy do dalszych reform i przeobrae. W r. 1930 kobjety otrzymay czynne prawo wyborcze do rad miejskich,
a w r. 1934_i_do_ZgrQma5zenjk jNarogowego, ale cenzus wiekupoTrnie-siony zosta z 18 do 22 lat.
Reim kemalistowski realizowa swe denia do stworzenia pastwa buruazyjnego. Podstawowy program ideologiczny kemalizmu znalaz swj wyraz w sformuowanych na III Kongresie w 1931 r. szeciu filarach (usymbolizowanych jako sze strza w emblemacie partii) rzdzcej Partii Ludowo-Republikaskiej, a wic: republikanizm, nacjonalizm, ludowo, etatyzm, laicyzm, rewolucjonizm.
W latach poprzedzajcych drug wojn wiatow celem zabezpieczenia pokoju wewntrznego dokonano szeregu dalszych posuni ograniczajcych swobody obywateli. W r. 1938 uchwalono nowe ustawy o zgromadzeniach i prasie, ktTe znacznie zmniejszyy wolno dziaania stowarzysze i wprowadzay do ostr cenzur. Dao to si pozna ju w czasie drugiej wojny wiatowej.
/''--,,      <L" AJ    
POLITYKA^ZAGRANICZNA TURCJI KEMALISTOWSKIEJ      \f
W polityce zagranicznej dziaacze Turcji kemalistowskiej trzymali si pokojowej i nie dranicej nikogo linii postpowania. Wyrzekajc si aspiracji panturkistycznych, panislamistycznych czy panosmaskich, nowa
Turcja nie miaa adnych aspiracji zaborczych i hasem jej polityki bya pokojowo: nie braa ma udziau w adnych planach agresywnych. Sporna kwestia Mosulu rozwizana zostaa w r. 1926 na zasadzie umowy z Angli, w myl ktrej to umowy wikszo tego obszaru przyznana zostaa Irakowi.
Niekorzystnie wypady rokowania w sprawie dugw dawnego imperium osmaskiego, ktre Turcja chciaa czciowo przerzuca na kraje wchodzce w jej skad przed 1913 r. i spaca je w papierach. Wierzyciele stali twardo na stanowisku spaty w zocie. Ukad z 13 VI1928 r. zobowi-.zywa Turcj do spaty 86 min funtw w zocie.
2811929 r. Turcja przystpia do paktu BriandaKellogga, a od r. 1932 bya czonkiem Ligi Narodw. Mimo rozmaitych waha przyja ze Zwizkiem Radzieckim bya podstawowym zaoeniem polityki zagranicznej Turcji. 17 XII 1925 r. zawarty zosta midzy tymi pastwami ukad o przyjani i neutralnoci, przeduany w latach 1929, 1931 i 1935. 15 III 1931 r. zawarto traktat o egludze, regulujcy spraw si morskich na Morzu Czarnym. Rzd turecki ograniczy w tych latach na terenie Turcji dziaalno rozmaitych panturkizujcych ziomkostw, skupiajcych emigrantw z Krymu, Azerbejdanu, Kazania itd. Nie zawsze jednak stosunki z ZSRR byy pozbawione tar i zadranie. W 1930 r. zarysowao si zblienie z Grecj na podstawie wsplnej decyzji Kemala i Veni-zelosa.
Po traktacie lozaskim nastpuje stopniowe zblienie Turcji doJFrancji_ i Anglii, Woch i Niemiec.
TURCJA W LATACH ZAGROENIA POKOJU I W POCZTKACH DRUGIEJ WOJNY WIATOWEJ
W latach faszyzmu, tworzenia si w Europie dwch wielkich obozw i przygotowa faszystowskich do nowej wojny i agresji, stanowisko Turcji byo w dalszym cigu pokojowe, sprzyjajce bezpieczestwu zbiorowemu. W lutym 1934 r. wesza z Grecj, Rumuni i Jugosawi do paktu Ententy bakaskiej (oficjalnie: Pakt Porozumienia Bakaskiego), 8 VII 1937 r. z Iranem, Irakiem i Afganistanem podpisaa tak zwany pakt aatabadzkn Oba zwizane byy w system bezpieczestwa mocarstw zachodnich i miay chroni przed agresj. Przezjkoiriwj;ncje,AY-Mcruxeux 20 VII 1936 ]/. TJJJCJJI odzyskaa przy poparciu dyplomacji radzieckiej kontrol~nad Cieninami, ^3ie^likwidowana zostaa komisja midzynarodowa, a Turcja wprowadzia swoje wojska i zacza umacnia brzegi. Odtd Cieniny miay by wolne i otwarte dla wszystkich okrtw handlowych, a w czasie pokoju
316
i dla wojennych okrtw krajw przylegajcych do Morza Czarnego. Dla krajw nie przylegajcych do tego morza tona przeprowadzanych okrtw by ograniczony, okrelono te kategorie dopuszczanych na te wody jednostek morskich. W razie wojny, w ktrej Turcja byaby neutralna, Cieniny miay by zamknite dla okrtw stron wojujcych; gdyby sama
Oddzia wojska tureckiego podczas wicze
Turcja prowadzia wojn albo czua si zagroona, miaa prawo sama decydowa o monoci przepywania przez Cieniny nietureckich okrtw wojennych.
W systemie bezpieczestw/Turcja zbliaa si w tyc_hjatach_do^ Anglii, z ktr solidaryzowaa si ju od~wojny abiyskiej. Wwczas to, pomna wojny z Wochami w r. 1911, zaja stanowisko antywoskie. W r.Jj)3JLAngliaiid7:ie1ibLT'iKJJ poyczki_,w:wjs_ok^JcjJ5jir^ j^ujitw szter-
317
lingw na budow kombinatu metalurgicznego w Karabiiku52. W r. 1938 Turcja otrzymaa od Anglii now poyczk w wysokoci 16 min funtw szterlingw na zakup sprztu wojennego.
Przy zdecydowanie negatywnym w tym okresie stosunku do Woch faszystowskich bardziej chwiejny by stosunek do drugiego partnera osi, do Niemiec, z ktrymi Turcj czyy rozmaite dawne wizy. Niemcy bardzo starali si zjedna sobie Turcj; handel niemiecko-turecki rozwija si korzystnie, Niemcy obiecay Turcji kredyty w wysokoci 130 min
marek.
Niezdecydowany by stosunek Turcji do wojny domowej w Hiszpanii. Dua cz spoeczestwa, robotnicy, szerokie koa inteligencji, szczerze sympatyzowaa  z   obron  republikaskiej   Hiszpanii  przeciw   puczowi Franco. Organizowano zbirki dla ofiar wojny, dla sierot i wdw po onierzach armii republikaskiej. Ukazao si szereg artykuw w czasopismach i broszur sympatyzujcych ze spraw zagroonej republiki. Ale rzd_jue jjozwpli na rekrutacj ochotnikw do armii republikaskiej; ^oficjalnie uznawajednak republik hiszpask do koca, tolerujc rwnoczenie dziaalno agentw Franco.
Jeszcze przed wybuchem drugiej wojny wiatowej zmar 10 XI1938 r. Kemal Atatiirk. W tej trudnej dla Turcji chwili rzdy obj Ismet Inonu. Mocarstwa zachodnie montoway na Bliskim Wschodzie blok przeciw agresji, Turcja wysuna wwczas spraw Iskenderunu (Aleksandretty). Po dugich rokowaniach z Francj 23 VI1939 r. doszo do porozumienia i okrg ten pod nazw Hatay wcielony zosta do Turcji. Pakt pomocy wzajemnej z Angli z 12 V 1939 r. rozcignity zosta na trjstronny pakT~ obejmujcy i Franj7~awarty ju w okresie burzy woIeririLi.l9X 1939 r. Bo^ yhiirhli   ^"gtej   wj"y   wiat^w^j   Tlir?ja   "S*Qgi*g   neutralno. ale w TTfTTywfotrnjrjEafnnn riyn rn pntnnrjalna sojuszniczk mocarstw _________	. jednak czciow mobilizacj i stanowisko jej byo
wystawione na niejedn prb.
Jeszcze w okresie kampanii polskiej minister spraw zagranicznych Turcji Saracoglu uda si do Moskwy, gdzie przystpiono do rozmw w sprawie zawarcia paktu radziecko-tureckiego, majcego przeciwdziaa planom ewentualnej agresji na Bakanach czy w Cieninach. wczesna polityka ZSRR, dca do unikania konfliktu z Rzesz hitlerowsk, nie chciaa, aby projektowany traktat mg by le widziany w Berlinie. Turcja godzia si na wstawienie punktu zwalniajcego j od wypeniania obowizkw wynikajcych z projektowanego paktu, gdyby miao j to wtrci 52 W kombinacie tym znalazo zatrudnienie wielu polskich inynierw hutnikw w okresie drugiej wojny wiatowej.
318
w konflikt z Rzesz hitlerowsk. Ale ze strony radzieckiej obawiano si rwnie ewentualnego wystpienia Turcji wynikajcego z jej zobowiza w stosunku do mocarstw zachodnich. Turcja nie godzia si na rezygnacj z tych zobowiza. W tych warunkach ZSRR nie by zainteresowany w zawarciu paktu, ktry by nie odrywa Turcji od jej sojusznikw. Rokowania nie day adnych pozytywnych wynikw, a Turcja  jak wspomnielimy  19 X 1939 r. podpisaa definitywnie pakt obronny z Angli i Francj. Ze strony mocarstw zachodnich w okresie wojny fisko-radzieckiej (na przeomie 1939 i 1940 r.) nie brako prb wykorzystania Turcji do pewnych wojenno-politycznych kombinacji na Wschodzie, midzy innymi interwencji na Kaukazie.
W czerwcu 1940 r. wojna zbliaa si do granic Turcji: 10 czerwca Wochy wyday wojn Anglii i Francji. Pakt z 19 X 1939 r. pomylany by raczej w wypadku agresji na Turcj czy jej sojusznikw we wschodnich czciach Morza rdziemnego", dawa wic podstaw do rozmaitych niejasnych spekulacji. Wkrtce pada Francja, niemiecko-woskie komisje zawieszenia broni zjawiy si w Syrii przy granicy Turcji. Znw liczba tureckich onierzy zmobilizowanych zwikszya si, Turcja ogosia jednak, e pozostaje wierna sojuszowi z Angli, mimo e nie braa w wojnie bezporedniego udziau. Sytuacja jej staa si wyjtkowo trudna.
W padzierniku 1940 r. nastpia nowa prba: atak Woch faszystowskich na Grecj. Pakt bakaski w zasadzie przewidywa natychmiastow pomoc militarn tylko w razie agresji jednego pastwa bakaskiego na inne pastwo bakaskie (mylano wtedy o Bugarii). Oczywicie Wochy uderzajce z Albanii mona byo pod pewnym wzgldem uwaa za pastwo bakaskie, ale nie w wczesnej sytuacji, gdy Rumunia bya sojusznikiem Niemiec, Jugosawia za kokietowaa niedwuznacznie pastwa Osi". Pakt bakaski w rzeczywistoci ju nie funkcjonowa, a Turcja zachowaa neutralno.
W marcu 1941 r. sytuacja na Bakanach znw si zaostrzya. Po wprowadzeniu jeszcze jesieni 1940 r. garnizonw niemieckich do Rumunii Bugaria porzucia neutralno, przystpia do Osi" i wpucia wojska niemieckie. Znw wic groza wojny zbliya si do Turcji. Ale poprzednio, jeszcze 11II1941 r., Turcja i Bugaria ogosiy wsplnie deklaracj o nieagresji. Zarwno mocarstwo zachodnie, jak i pastwa Osi" uwaay, e taka deklaracja jest dla nich korzystna, cho zewntrznie wyraay swe niezadowolenie. 25 III 1941 r. rzdy turecki i radziecki opublikoway wspln deklaracj o neutralnoci na wypadek, gdyby jedna ze stron zostaa napadnita.
A wojna wci toczya si w pobliu granic Turcji. 4IV 1941 r., wy-
"   -   -       319
buch wspomagany przez pastwa Osi" bunt Raszida Alego Gajlaniego w Iraku; od bdcej pod kontrol Osi" Syrii mg teraz powsta acuch ekspozytur Osi", obejmujcy Turcj od caego poudnia. W cigu maja Anglicy opanowali jednak sytuacj w Bagdadzie i groza z tej strony zmalaa. Ju wszake wojna zbliaa si i od innej strony: 6IV 1941 r. Niemcy napady na Jugosawi i Grecj. Bomby paday ju u granicy tureckiej, rzd turecki powoa pod bro nowe roczniki. Wkrtce Bugaria przyja od Niemiec i okupowaa cz terytoriw jugosowiaskich i greckich; w rzeczywistoci wic znalaza si w obozie wojennym po stronie Niemiec. Trudno byo jeszcze teraz tumaczy, e nie jest to wypadek agresji jednego pastwa bakaskiego przeciw drugiemu, bdcemu czonkiem Ententy bakaskiej. Ale z drugiej strony obowizywaa Turcj deklaracja o nieagresji z 17 II1941 r., nie byo w niej jednak sprecyzowane, czy posiadaa ona moc w wypadku, gdyby Bugaria miaa podj kroki agresywne, a tych krokw w zasadzie nie podja.
Wojska niemieckie opanoway Jugosawi i Grecj, doszy do jej granicy na Maricy, zajy wyspy greckie u samych wybrzey Turcji. Wszystko wskazywao na to, e nowy atak niemiecki moe skierowa si na Turcj. Piercie dookoa Turcji zacz si zaciska. 8 VI1941 r. wojska angielskie, wspomagane przez mae kontyngenty Wolnych Francuzw" de Gaulle'a, uderzyy na Syri, ktra pod wadz rzdu Vichy staa si orodkiem przygotowa militarnych osi. Po kilku tygodniach Syria dostaa si pod cakowit kontrol aliantw. Z tej strony Turcji niebezpieczestwo ju nie zagraao. Tym niepewniejsza staa si sytuacja na Bakanach. Nie byo wtpliwoci, e prdzej czy pniej i tu musi doj do krokw ostatecznych.
18 VI1941 r. wiat zosta zaskoczony wiadomoci o podpisaniu nowej umowy midzy Turcj a Niemcami o przyjani i nieagresji. Ta umowa, wedug owiadcze tureckich, nie miaa kolidowa z sojuszem angielsko--tureckim, jednak trudniejsza bya do pogodzenia z radziecko-tureckim traktatem o przyjani i neutralnoci z 1925 r. i protokoem z 1929 r. Dla wszystkich byo jasne, e s to tylko przygotowania do wikszych posuni, ktrych Turcja oczekiwaa ze wzmoon obaw. Rzeczywicie, pakt niemiecko-turecki wyprzedza tylko o cztery dni wydarzenia, ktre wstrzsn miay ca polityk Turcji.
SPRAWY WEWNTRZNE W TURCJI W OKRESIE DRUGIEJ WOJNY WIATOWEJ
Druga wojna wiatowa od pocztku ciya nad caym yciem wewntrznym, politycznym i spoecznym Turcji. Jeszcze 2411940 r. uchwalona
320
zostaa nadzwyczajna ustawa  O obronie kraju,  przewidujca szerokie penomocnictwa  dla rzdu  w zakresie  militaryzacji  wszystkich  gazi gospodarki i administracji, obowizek pracy w okrelonych sektorach majcych znaczenie dla  obronnoci,  obowizkowe  dostawy rolne itd. Od listopada 1940 r. w Stambule^Jbmirzgj^jzachodnich wilajetach ogo-"szliy^ztaT stan wyjtkowy, ktry przetrwa tam ado .r^jjSZ-W^dafc szym cigu okfestrwojermego przyjto cay szereg nowych ustaw i zarzdze, obpstrzajcych reim w kraju_i_ ograniczajcych swobody osobiste. Jednym z nich byo szerokie penomocnictwo udzielone gubernatorom prowincji i subie policyjnej. Wedug tych ustaw gubernatorzy otrzymali _wadz deportowania ze swego wilajetu ludzi okrelanych jako politycznie niepewni, oddawania ich pod nadz'r policjiT intefnowaia itd. "Prawo"" o subie policyjnej dawao z kolei policji due moliwoci przetrzymywania aresztowanych obywateli poza okrelony ustawami limit czasu. W_po-cztku 1941 r. Zgromadzenie_Narodowe uchwaliojprawo, na mocy kt-rego organa wojskowe~otaymay uprawnienia do przeprowadzania bez wiedzy sdu aresztowa i ledztwa w stosunku do osb podejrzanych o zdrad narodu, co~fnogo~T>y rozumiane bardzo szeroko. Te wszystkie przepisy umoliwiy zastosowanie wielu drakoskich rodkw w stosunku do osb podejrzewanych o wrog czy opozycyjn dziaalno, wysiedlanie ze Stambuu, wcielanie do przymusowych batalionw pracy o ostrym reimie itp. Kroki te ciko dotkny midzy innymi obywateli mniejszoci niemuzumaskich, przede wszystkim Grekw, Ormian i ydw, nieraz i obywateli innych mniejszoci muzumaskich, na przykad Kurdw, Arabw, azw itd.^ a ponadto szermierzy opozycji i prdw postpowych. Ostro egzekwowano uchwalon przed wojn ustaw o stowarzyszeniach i o cenzurze prasy, stosujc represje wobec robotniczych zwizkw zawodowych.
Militaryzacja gospodarki, zaostrzenie reimu wpyway obok oglnych skutkw gospodarczych toczcej si w ssiedztwie wojny na pogarszanie si sytuacji ekonomicznej kraju. Gospodarka rolna cofaa si, area ziemi ornej ulega wci zmniejszeniu, ubywao byda. W r. 1942 wprowadzono kartki na chleb. Ograniczenia te dotykay gwnie chopstwa i pracujcej ludnoci miasta.
TURCJA W DALSZYM OKRESIE DRUGIEJ WOJNY WIATOWEJ
22 VI1941 r. Hitler ruszy na Zwizek Radziecki. Turcja deklaracj z 25 VI1941 r. ogosia neutralno w tej wojnie. Atak niemiecki na ZSRR odsirwa chwilowo od granic Turcji groz bezporedniej napaci, wywoa
21  Historia Turcji
wic wraenie pewnej ulgi. Sytuacja pozostawaa jednak cika, koszty mobilizowanych rocznikw i zbroje ciyy na budecie, ceny szy w gr.
Od chwili gdy w lecie 1941 r. wojska radzieckie i angielskie wkroczyy do Iranu, Turcja graniczya wycznie z krajami bd biorcymi udzia w wojnie, bd te okupowanymi. Sama stanowia baz pokoju". Stambu by orodkiem nie tylko rozmaitych ekspozytur wywiadowczych, ale i akcji charytatywnych, jak na przykad akcji ratowania ydw z Europy Wschodniej, pomocy dla uchodcw polskich na Bakanach czy zbiegw z Grecji, ale sytuacja ekonomiczna bya trudna, a atmosfera niepewnoci ogarniaa wszystkie dziedziny ycia.
W tym czasie znalaza w Turcji zatrudnienie pewna liczba uchodcw polskich, midzy innymi kilku inynierw hutniczych w kombinacie w Karabiiku, o czym wyej wspominalimy. Warto te zaznaczy, e przez cay okres Turcja honorowaa eksterytorialno i prawa polskich placwek dyplomatycznych czy konsularnych, ambasador polski by nawet przez pewien czas dziekanem korpusu dyplomatycznego, a na wito narodowe Turcji na konsulacie polskim wisiaa flaga polska. Poniewa konsulat ten mieci si wwczas naprzeciw konsulatu generalnego Rzeszy hitlerowskiej, dawao to powd organom prasy hitlerowskiej, jak na przykad Yolkischer Beobachter", do ostrych atakw na rzd turecki. Niemniej Turcja pozostaa wierna zasadzie nieuznawania faktw bdcych wynikiem agresji i nie usankcjonowanych aktami prawnymi, co ju raz wykazaa w XVIII w. nie uznajc rozbiorw Polski.
Sukcesy hitlerowskie w pierwszym okresie wojny wzmocniy pozycj Niemiec w Turcji. Handel turecko-niemiecki osign wysok sum obrotw. Turcja dostarczaa Niemcom chromu, ktry by niezbdny do produkcji pewnych gatunkw broni. Presja niemiecka realizowana przez ambasadora von Papena bya silna. Turcja nie zawsze cile stosowaa postanowienia konwencji w Montreux w stosunku do wojennej floty niemieckiej i nieraz przepuszczaa okrty wojenne pastw Osi". Oddziaywaa rwnie silnie propaganda hitlerowska. W pewnych koach Turcji oywiy si nastroje antyradzieckie. Podniosy gow rozmaite ziomkostwa" emigrantw, obudziy si orodki panturkistyczne i rasistowskie, ktre wydaway czasopisma Bozkurt", (Szary Wilk"), Gkbrii" (Szary Wilk"), Cmaralti" (Pod Platanem") i inne.
Marsz Niemcw w kierunku Kaukazu, grocy okreniem Turcji od pnocy, zaniepokoi Turkw. Tylko w najbardziej reakcyjnych koach obudzi ukryte nadzieje na realizacj niespenionych snw panturkistycz-nych z 1918 r. Na granicy kaukaskiej Turcja zgromadzia due siy. Rwnolegle z tym podjty atak pastw osi na Aleksandri i Jappczykw na
322
Birm i Indie grozi rozbiciem caego systemu obronnego, do ktrego naleaa i Turcja. Bitwa pod Stalingradem, zwycistwa anglo-amery-kaskie w Afryce Pnocnej grob t oddaliy. Jeszcze przez chwil w r. 1943 nie byo wiadomo, czy powstrzymani nad Wog i w Afryce Pnocnej Niemcy nie bd wanie chcieli przeama zwierajcej si od poudniowego wschodu obrczy wanie w jej najsabszym miejscu. Znw Turcja musiaa podj najniezbdniejsze rodki obronne. Ale dalsze sukcesy antyfaszystowskiej koalicji i t grob uchyliy, a wkrtce sytuacja ulega gruntownej zmianie. Stosunki z Angli zaczy si zacienia i w styczniu 1943 r. Winston Churchill odby w Adanie dusz konferencj z prezydentem Inonii, w marcu 1943 r. przybya do Ankary angielska misja wojskowa z gwnodowodzcym siami lotniczymi Anglii na Bliskim Wschodzie marszakiem Douglasem, w kwietniu tego roku dusze rozmowy odbyy si w Ankarze z gwnodowodzcym wszystkimi angielskimi siami zbrojnymi na Bliskim Wschodzie gen. Wilsonem, w czerwcu przyby z kolei do stolicy Turcji gwnodowodzcy angielskimi siami zbrojnymi we wschodniej czci Morza rdziemnego admira Cunningham. Turcja ju przecie niewiele by ryzykowaa, gdyby porzucia sw neutralno. Po kapitulacji Woch (wrzesie 1943 r.) wynik wojny zdawa si by jasny, udzia Turcji mgby odegra pewn rol na wschodnich obszarach Morza rdziemnego i na Bakanach, gdzie teraz odbywaa si rozgrywka o spadek po woskich okupantach. Ale Turcja obecnie liczya si z kolei ze swym potnym pnocnym ssiadem, a polityka Zwizku Radzieckiego nie bya zainteresowana w udziale Turcji w wojnie; mogoby to pokrzyowa radzieckie plany w zakresie realizacji koncepcji bezpieczestwa w Europie Poudniowo-Wschodniej.
W grudniu 1943 r. Inonii wzi udzia w konferencji w Kairze z Chur-chillem i Rooseveltem. Pewne rnice zda doprowadziy nawet w marcu 1944 r. do wstrzymania przejciowo angielskich dostaw broni dla Turcji. Ale najdusze pozostawanie Turcji poza obrbem wojny miao i dla polityki angielskiej swj ukryty sens: Turcja wesp z maymi krajami osi", od kapitulacji Woch szukajcymi drogi do wyjcia z wojny (Wgry, Rumunia), miaaby tworzy trzeci blok", ktry byby gwarantem porzdku w tej czci Europy i tworzyby niechybnie podstaw do umocnienia tam angielskiej strefy wpyww.
Jak wiemy, do realizacji planw inwazji angielskiej na kontynent poprzez Bakany nie doszo, a wzmocnienie pozycji ZSRR w Wielkiej Trjce przyczynio si do zaniechania koncepcji o ukrytym ostrzu antyradzieckim. Konferencja teheraska definitywnie przesdzia o przeniesieniu punktu cikoci na inne tereny i o niemoliwoci zrealizowania pla-
323
noWanych przez Turcj poczyna. W kocu lata 1944 r. zawali si niemiecki system obrony na Bakanach. Wzmg si tam ruch partyzancki. Pewne koa anglosaskie pragny zabezpieczy dla Turcji misj spenienia czynnoci porzdkowych" na tym terenie53. Rzd turecki nie chcia ju jednak podejmowa krokw skierowanych porednio przeciw polityce radzieckiej. Wojska radzieckie zajy we wrzeniu Bugari. Anglicy w padzierniku obsadzili Grecj; rola Turcji, przesdzona w Teheranie, bya ju zbdna.
Oczywicie Turcja musiaa szybko przystosowa si do nowych warunkw: 21IV 1944 r. przerwaa dostawy chromu dla Niemiec, a 2 sierpnia tego roku zerwaa stosunki dyplomatyczne z Niemcami. 3 11945 r. uczynia to samo w stosunku do Japonii. Wreszcie 23 lutego tego roku wypowiedziaa formalnie Niemcom wojn. Nie miao to ju adnego realnego znaczenia, ale umoliwio Turcji uczestnictwo w konferencji w San Francisco i wejcie automatycznie do ONZ. Pewne gesty poczynione zostay rwnie w stosunku do Zwizku Radzieckiego: w marcu 1945 r. sd skaza 23 dziaaczy panturkistycznych na wizienie za antypastwow dziaalno".
Po raz pierwszy Turcja nie braa udziau w konflikcie wojennym w Europie, cho poar wojny nie oszczdzi adnego kraju przylegajcego do jej granic; co wicej, braa udzia w konferencji zaoycielskiej ONZ jako pastwo zwyciskie.
Jak to ju wyej wspomnielimy, Turcja wykazaa w tym okresie due zrozumienie dla sprawy polskiej. Jeszcze w okresie kampanii wrzeniowej prezydent Innii w rozmowie z ambasadorem Francji ywo si interesowa losem wojska polskiego. Stosunek prasy tureckiej i opinii nublicz-nej by przyjazny. Niemniej  jak to ambasador rzdu londyskiego M. Sokolnicki stwierdza w swoim pamitniku  pewne koa tureckie, np. byy minister spraw zagranicznych Rustu Aras, miay za ze polityce Polski przedwrzeniowej lekcewaenie dynamiki faszyzmu hitlerowskiego i nie porozumiewanie si z pastwami zachodnimi czy Zwizkiem Radzieckim. Antyradziecka polityka emigracyjnego rzdu londyskiego po r. 1943 doprowadzia do odsuwania si k tureckich od ambasadora Sokolnic-kiego, co on okreli jako izolacj".
53 Zudzeniom co do realnoci tej koncepcji ulega mao w tajnikach dyplomacji zorientowany wczesny ambasador polskiego rzdu emigracyjnego w Turcji M. Sokolnicki, czemu da wyraz w nie pozbawionym naiwnoci pamitniku Dziennik ankarski 19391943, zob. J. Reychman, Mentalno sanacyjnego dyplomaty, Kwartalnik Historyczny", R. LXXVI, 1969, nr 2.
324
OKRES PEWNYCH SWOBD I REFORM (1945-1950) I ZAOSTRZENIA WALKI POLITYCZNEJ
Klska faszyzmu, zwycistwo ideaw demokratycznych oddziaao na wewntrzn sytuacj w Turcji; przyczynio si do osabienia reimu wprowadzonego w warunkach wojennych. Masy ludowe, idc ladem mas caego wiata, domagay si wycignicia z upadku idei faszystowskich wszelkich konsekwencji. W pierwszym rzdzie w r. 1945 Zgromadzenie uchwalio reform roln, ktra cho nie zadowalaa we wszystkim chopw i stwarzaa przywileje dla gospodarujcych systemem kapitalistycznym obszarnikw, uderzaa w wielkich wacicieli ziemskich, w system dzierawy i otwieraa drog do kapitalistycznego rozwoju rolnictwa tureckiego.
W r. 1946 zmieniono ustaw o stowarzyszeniach z r. 1938, zezwalajc na zakadanie stowarzysze dcych do poprawy losu robotnikw. Dopuszczono do gosu pewn ilo gazet postpowych, jak Tan" (wit"), Gu" (Dzie"), Yeni Diinya" (Nowy wiat"), Gorusler" (Pogldy") i satyryczny tygodnik Marko Pasa", ktrego redaktorem by pisarz Sabahattin Ali (19071948), a po jego zamordowaniu wiosn 1948 r. poeta Rifat Ilgaz.
Doszo te do rozbicia dotychczasowego monopartyjnego systemu: we wrzeniu 1945 r. cz deputowanych wystpia z rzdowej, jedynej dotd Partii Ludowo-Republikaskiej i w r. 1946 zaoya Parti Demokratyczn (Demokrat Partisi) z Celalem Bayarem, Fuadem Kprulu, Adnanem Menderesem i Refikiem Koraltayem na czele. Nowe stronnictwo, za ktrym stay koa reakcji, wielkiego kapitau kompradorw i obszarnikw niezadowolonych z reformy rolnej 1945 r., pozornie niewiele si rnio od Partii Ludowo-Republikaskiej; przyjmowano w peni tradycj kemalistowsk i sze zasad", z tym e z hasa etatyzmu nie wycigano konsekwencji etatystycznych, goszono czysty liberalizm ekonomiczny; wkrtce okazao si, e i w zagadnieniach religii i laicyzmu pozostaje ono od Partii Ludowo-Republikaskiej nieco na prawo.
Powstay te pewne drobne partie zarwno prawicowe, jak i lewicowe, a wrd tych ostatnich kilka socjalistycznych. Najbardziej klasowy charakter nosia Socjalistyczna Partia Robotnikw i Chopw Turcji (SPRChT) z gazetami Soz" (Sowo"), Ses" (Gos") i innymi. Wybory do Zgromadzenia w lipcu 1946 r. day Partii Ludowo-Republikaskiej 391 miejsc, Partii Demokratycznej 62, innym 12 miejsc. Prezydentem zosta ponownie Ismet Inonu. Walka polityczna zaostrzaa si: nowy rzd Recepa Pekera zapowiada walk z ekstremistami tak z prawicy, jak i z lewicy"; poprzednio ju dziaajce z poduszczenia reakcji bojwki rozgromiy lokale re-
325
dakcji pism postpowych w Stambule. Wkrtce zakazano dziaalnoci SPRChT i zawieszono pisma Soz", Ses" i inne. Ustawa z lutego 1947 r. o zwizkach zawodowych w rzeczywistoci ustanawiaa kontrol pastwa nad nimi. Dziaalno t kontynuoway rzdy Hasana Sakiego (sierpie 1947) i Semsettina Giinaltaya (19491950). Co prawda stan oblenia trwajcy od 1940 r. zosta zniesiony, ale rzd rozwiza Demokra-
Wspczesna parada orkiestry janczarskiej
tyczne Zrzeszenie Studentw Turcji, ktre wydawao pismo Hur Gen-lik" (Wolna Modzie"). Wzroso znaczenie elementw klerykalnych, ktre utworzyo niezalen Parti Narodow (lato 1948) z Hikmetem Bayurem i marszakiem Fevzim Cakmakiem. Rzd poszed na ustpstwa wobec da reakcji, wprowadzajc nauczanie religii w szkoach jako przed-
326
miotu nadobowizkowego. Wzmocnieniu popularnoci partii miay suy tak zwane Domy Ludowe (Haik Evleri) i Ogniska Ludowe (Haik OcaRlan(.
w JTurcji day_sig_zauway
_
^agranicznej. Wycigajc konsekwencje z chwiejnej polityki Turcji w okresie wojny~T zagroenia wynikajcego z dotychczasowego statusu Cienin dla krajw lecych nad Morzeni Czarnym, rzd radziecki wystpi w r. 1945 z propozycjami zbadania moliwoci zmian w tym statusie. Rwnoczenie zaproponowa przekonsultowanie sprawy przeprowadzenia pewnych zmian w przebiegu granicy na terenie wschodniej Anatolii. i Dla Turcji propozycje te stay si okazj do ogoszenia zagroenia, dla USA f za okazj do zaoferowania Turcji swej pomocy i opieki.||W pierwszych atach Turcja pozostawaa jeszcze w orbicie wpyww angielskich, dla brytyjskiej polityki prbowaa bezskutecznie montowa blok muzumaski" wraz z Irakiem i Transjordani. Pd .1947x^coraz bardziej wchodzi do amerykaskiego systemu obronnego" i otrzymuje pomoc' wojskow i finansow w ramach doktryny Trumana.
"Niemniej sytuacja wewntrzna bya w dalszym cigu grona. W r. 1950 rewelacj staa si ksika Nasza wie wiejskiego nauczyciela Mahmuta Makala, w ktrej demaskowa on ndz, ciemnot i zacofanie wsi wydanej na up obskuranckich muw i wielkich wacicieli ziemskich. W tym czasie coraz powszechniej rozlega si protest przeciw trzymaniu w wizieniu od 1938 r. wielkiego poety Nazima Hikmeta (19021963).
W r. 1950 wadze zezwoliy na wydawanie pisma Baris" (Wolno"), organu ruchu obrocw pokoju.
TURCJA POD RZDAMI PARTII DEMOKRATYCZNEJ 1950-1960
Wiosn 1950 r. nowe wybory przyniosy Partii Demokratycznej bezwzgldny sukces: 408 mandatw w Zgromadzeniu wobec 69 dla Partii Ludowo-Republikaskiej. Czyby rzd nie zdawa sobie sprawy, e uchwalona poprzednio ordynacja wyborcza, majca uprzywilejowa ugrupowanie uzyskujce niewielk wikszo, dziaa bdzie przeciw niemu? Partia Demokratyczna bowiem miaa tylko 53,6% gosw oddanych. Klska ta bya w kadym razie zagadkowa.
W wyojiku wyborw prp7yHprntPrn zosta .jCelal Bayar, nrgmiefeHi Adnan J^Ienaere. JnonuNzosta z kolei p_rzyw6dcLnj}n^^K Nowy rzd gosi hasaHib^ralizrrm^kononiicznego, ograniczenia etatyzmu, swobody inicjatywy prywatnej, a szczeglnie kapitau zagranicznego. Zbliay si lata zimnej wojny :,rzd Menderesa .zwiza fo-fj cile i. Vi1n1ncm
_tyckim, odda kontyngent wojska na wojn w Korei, udostpni bazy
327
lotnictwu amerykaskiemu. W r. 1952 Turcja wesza w skad NATO. W r. 1955 przystpia do montowanego przez USA tak zwanego Paktu Bagdadzkiego.
Mimo szumnych zapowiedzi rzd Menderesa nie przynis adnej ulgi, ale jeszcze ostrzejszy system policyjny; przeladowano dziaaczy lewicowych i postpowych. Baris" zosta zawieszony. Wprowadzono ostr cenzur.
CReirn_r^arlii Demokratycznej czyni__w^kmi W dotychczasowym fctfr*
cyzmie. W czerwcu  1950r7 Zgromadzenie uchwalio czytanie Koranu
,-w-jezyfcu arabskim. Nauczanie religii w rednich szkoach stao si obo-
wizkiem,   otwarto  wydzia  teologiczny  na  Uniwersytecie  Ankarskim.
Podsycano elementy skrajnie narj^naUgtyrTnp; wa wrzeniu 1955jr. doszo
dojpogromu Grekw. ydw i Ormian w Stambule.,
Dziki pomocy amerykaskiej zbudowano pewn ilo kilometrw drg bitych przeznaczonych do celw strategicznych, dokonano szeregu inwestycji, ale wiksza cz sum pyncych z nich dostawaa si w rce bogatej buruazji, kompradorw i feudaw. Rozwj ekonomiczny kraju by nierwnomierny, w zasadzie wikszo pracujcych nie odczuwaa adnej poprawy, mnoyy si wic strajki i ruchy chopskie. Przekupstwo i demoralizacja dosigy szczytu. W kraju zaczy powstawa coraz gbsze ruchy opozycyjne, rzd Menderesa tumi je jednak elazn rk. Wybory z r. 1957 przyniosy mu jeszcze wikszo, ale te i utrat duej liczby gosw. Opozycyjna Partia Ludowo-Republikaska wzmagaa krytyk poczyna rzdowych. Rzd tumi bezwzgldnie opozycj, ale wybuchaa ona z coraz to wiksz si. Z ona Partii Demokratycznej cz dziaaczy utworzya w r. 1952 Chopsk Parti Turcji (Tiirkiye Koyluler Partisi, E. Menemencioglu), a w r. 1955 rwnie z byych czonkw Partii Demokratycznej stworzono Parti Wolnoci (F. Karaosma-noglu, E. H. Ustiindag). W Zgromadzeniu z 1957 r. cz stronnikw Partii Demokratycznej stworzya opozycyjn frakcj tak zwanych Yaylacilar (yayla = pooniny, grskie pastwiska). Wielu deputowanych przeszo do Partii Ludowo-Republikaskiej. Walka dosza do szczytu.
ZAMACH STANU Z 27 V 1960 ROKU I JEGO KONSEKWENCJE
Ostre rodki podjte przez rzd Menderesa przeciw Partii Ludowo--Republikaskiej i jego przywdcy Ismetowi Inonu, byemu najbliszemu wsppracownikowi Kemala, nie mogy ju wywrze skutku w r. 1960. Zimna wojna" si zakoczya, panowaa atmosfera Camp David", sam Menderes zapowiada popraw stosunkw z ZSRR. Pakt Bagdadzki
328
rozpad si w r. 1958, gdy Irak wystpi z krgu pastw imperialistycznych. Nowa atmosfera panowaa na caym wiecie, jej tchnienie docierao i do Turcji. Gdy rzd zastosowa ostre represje, zawiesi pisma opozycyjne, a 27 kwietnia wprowadzi stan wyjtkowy, studenci Uniwersytetu w Stambule wyszli na ulice. Policja otworzya ogie. Demonstracje powtrzyy
Wspczesna Ankara
si i rozcigny na Ankar. Krew ofiar staa si bodcem do dalszych manifestacji. 2 maja na ulice wyszli uczniowie szkoy wojskowej w Ankarze. 27 maja 1960 r. grupa wojskowych obalia rzd Menderesa i stworzya nowy rzd pod przewodnictwem generaa Gursela. Menderes i Bayar oddani zostali pod sd.
Wadza bya formalnie w rku tak zwanego Komitetu Jednoci Narodowej, reprezentujcego koa wojskowe. Tymczasowy v^^> generaa ^Gursela) zapowiedzia powrt do legalizmu, demokracji i czystego kema-Hzmu , przywrcenie swobd obywatelskich, ukaranie winnych naduy i korupcji, uzdrowienie moralne, popraw stosunkw ekonomicznych. Ale istotnej zmiany rzd ten, zoony z oficerw i fachowcw wojskowych, nie mg przynie. Poza tak zwan grup generalsk", ograniczajc
329
\
swoje postulaty do uzdrowienia stosunkw, grupa modych oficerw, w miar nacjonalistycznych, w miar radykalnych, z pukownikiem Alpar-slanem Turkesem na czele, gosia potrzeb bardziej gruntownych reform. Modszy korpus oficerski skada si w Turcji w zasadzie w swej wikszoci z synw chopskich. wiadomi oni byli krzywd, nierwnoci i niesprawiedliwoci znoszonych przez t warstw, paali niechci do bogaczy, agw, kapitalistw, do obcego kapitau i zagranicznych doradcw i pomocnikw. Wiele byo w tych hasach uproszcze, nie brak byo i elementw faszyzujcych, ale zarazem i wielu pierwiastkw antyimperialistycznych. Zwano ich naserystami lub peronistami. Jesieni r. 1960 Gursel odci si od tej grupy, zwanej grup czternastu". Do rzdu weszli i cywile, politycy z Partii Ludowo-Republikaskiej i Robotniczo-Chopskiej Partii Ludowej powstaej z poprzednio wspomnianych secesyjnych grup Partii Demokratycznej. W r. 1961 powstaa Partia Sprawiedliwoci (Adalet Partisi) na czele z R. Gumuspal, Partia Nowej Turcji (Yeni Tiirkiye Partisi) i Partia Robotnicza Turcji (Tiirkiye Icjleri Partisi) z Mehmetem Alim Aybarem.
W lipcu 1961 r. nowe Zgromadzenie Narodowe uchwalio now konstytucj wzmacniajc nieco wadz wykonawcz, wprowadzajc sd konstytucyjny i senat. Istotnych jednak zmian konstytucja ta nie zapewniaa. Nadzieje wikszoci ludnoci na popraw losu, szczeglnie szerokich mas spoeczestwa, pozostay niespenione. Satysfakcj byy tylko wyroki na uczestnikw wadzy sprzed 1960 r. winnych naduy i korupcji: Menderes skazany zosta na kar mierci i stracony (wrzesie 1961 r.), Celal Bayar, ciko chory, chwilowo uzyska tylko wyrok wizienia.
W padzierniku 1961 r. odbyy si wybory wedug nowej konstytucji. Partia Ludowo-Republikaska uzyskaa w izbie niszej 173 mandaty, Partia Sprawiedliwoci 158, inne partie miay po kilkudziesiciu deputowanych. Komitet Jednoci Narodowej rozwiza si, genera Gursel zosta prezydentem Republiki. Wobec braku wikszoci parlamentarnej musiao doj do rzdu koalicji parlamentarnej dwch najwikszych stronnictw, to jest Partii Ludowo-Republikaskiej i Partii Sprawiedliwoci; premierem zosta I. Inonu. Zdawao si, e reim wyoniony po zamachu stanu 1960 r. ma si ku kocowi i wszystko wraca do normy.
NOWE ZAOSTRZENIE WALKI POLITYCZNEJ
I NAWRT WPYWW BYEJ PARTII DEMOKRATYCZNEJ
Po pewnym czasie okazao si jednak, e mimo entuzjazmu, z jakim cz spoeczestwa przyja zamach stanu z r. 1960, zwolennicy byego
330
rzdu wcale nie s tak niepopularni ani ich przeciwnicy tak nad nimi nie gruj. Zamach 1960 r. poparty by przez cz inteligencji, modziey i wojska. Szerokie masy spoeczestwa byy obojtne, a wrd chopstwa panoway rozmaite odchylenia. Byli czonkowie Partii Demokratycznej, ujawniajcy si w onie Partii Sprawiedliwoci, domaga si zaczli amnestii dla wizionych jeszcze czonkw rzdu Menderesa.
22II1962 r. uczniowie szkoy wojennej w Ankarze prbowali pod wodz pukownika Talata Aydemira dokona zamachu stanu dla urzeczywistnienia nie wykonanych celw przewrotu z 27 V 1960 r. Szerokiego programu zamach ten nie podejmowa, jego zwolennicy nie pragnli zmiany polityki zagranicznej. Zamach zosta stumiony, Zgromadzenie przyjo now ustaw o ochronie porzdku publicznego, ale zaostrzenie walki politycznej doprowadzio do upadku koalicji i dymisji rzdu Inonii (31 V 1962 r.). Pod naciskiem armii Inonii sformowa nowy rzd z Partii Ludowo-Republikaskiej, Partii Nowej Turcji i Robotniczo-Chopskiej Partii Ludowej, a 15X1962 r. uchwalono ustaw o czciowej amnestii dla dziaaczy reimu Menderesa.
20 V 1963 r. pukownik Aydemir prbowa dokona nowego zamachu stanu; po jego stumieniu wadze aresztoway wielu przywdcw opozycji z pukownikiem Turkesem. Zosta on wkrtce zwolniony, ale w stosunku do uczestnikw zamachu wyroki byy ostre. W wyborach gminnych i do senatu w r. 19631964 Partia Sprawiedliwoci osigna due sukcesy; w wyniku tego rzd Inonii poda si 13 II1965 r. do dymisji, a bye stronnictwa opozycji stworzyy nowy rzd pod przywdztwem Suata Hayriego Urguplii. Partia Ludowo-Republikaska odchodzia wic do opozycji, a w r. 1965 nowe wybory day Partii Demokratycznej 240 miejsc w Zgromadzeniu, Partii Ludowo-Republikaskiej 134, Partii Narodowej (secesja z Robotniczo-Chopskiej) 31, Partii Nowej Turcji 19, Robotniczo--Chopskiej Partii Ludowej 11. Robotnicza Partia Turcji otrzymaa 15 mandatw. Tym sposobem dawni stronnicy Menderesa wracali w peni chway do wadzy. Ale nikt jawnie nie odcina si od hase z 27 V 1960 r., nikt ich nie potpia, wszyscy uwaali si za ich kontynuatorw. Partia Sprawiedliwoci sformowaa nowy rzd z Slileymanem Demirelem, a po chorobie i nastpnie zgonie generaa Giirsela prezydentem zosta Cevdet Sunay. Zwolennicy rzdu wszczli energiczn akcj dla realizacji amnestii. Ze swej strony Partia Ludowo-Republikaska przyja polityk na lewo od centrum", co spowodowao secesj bardziej prawicowych jej czonkw, ktrzy wiosn 1967 r. wystpili z partii i utworzyli Parti Zaufania (Itimat Partisi).
Cika sytuacja ekonomiczna kraju, w ktrym mimo kredytw amery-
331
kaskich ycie szerokich mas wcale si nie polepszyo, powodowaa oglne niezadowolenie znajdujce ujcie w walce wewntrzpolitycznej. Zarwno w rzdowym Stronnictwie Sprawiedliwoci, jak i w opozycyjnej Partii Ludowo-Republikaskiej wci si kbio, wci trway wewntrzne rozgrywki, dokonyway si rozamy, secesje, walka midzy lewic a prawic zaostrzaa si. Nieobce byy te zjawiska i mniejszym partiom. Trwa nacisk k klerykalnych. W Ankarze rozrzucano ulotki tajnej reakcyjnej organizacji klerykalnej Partii Wyzwolenia (Hizb ut-Tahrir), ktra nawoywaa do wprowadzenia w Turcji reimu teokratycznego jak za czasw sutanw. Ulotki Partii Wyzwolenia rozrzucono w stolicy tureckiej tu po aresztowaniu przywdcw tego stronnictwa. Przeciw gwnemu ich prowodyrowi Orkanowi toczyo si ledztwo. Orkan owiadczy: Naszym celem jest stworzenie pastwa opierajcego si na tych samych zasadach islamu, ktre stanowiy fundament imperium osmaskiego. Od tego celu nie odstpimy" 54.
Nowe wybory z 12 X 1969 r. day Partii Sprawiedliwoci 256 mandatw, Ludowo-Republikaskiej 143, reszt (40) podzieliy midzy siebie mniejsze stronnictwa. Nowy rzd Suleymana Demirela rycho przeprowadzi pn jesieni zupen amnesti odpowiedzialnych za naduycia czonkw rzdu Menderesa.
Mimo kredytw amerykaskich i pewnego std oywienia gospodarczego liczba bezrobotnych w Turcji sigaa w okresie martwego sezonu okoo 4 min, a okoo 300000 robotnikw tureckich szukao pracy na Zachodzie, gwnie w NRF. Obudzio to gosy niezadowolenia, e ta cz ludnoci Turcji, ktra jest w wieku penej zdolnoci do pracy, traci swe siy za granic, gdy w innych warunkach ludzie ci mogliby wiele zrobi dla rozwoju wasnego kraju.
Sytuacj ekonomiczn Turcji okreli premier Suleyman Demirel w przemwieniu w miasteczku Fethiye 25 VIII 1967 r. mwic, e poowa spord 65000 wsi tureckich nie ma rde wody pitnej, 90% wsi odcitych jest od drg, w 30% za nie ma szk. Pastwowa Organizacja Planowania Turcji poinformowaa w sierpniu 1967 r., e 98% wsi tureckich nie ma elektrycznoci. redni dochd roczny jednej pitej chopw, nalecej do najzamoniejszej warstwy ludnoci wiejskiej, wynosi 2660 funtw tureckich 55. A roczny dochd drobnych rolnikw, stanowicych rwnie jedn pit cz mieszkacw wsi, wynosi przecitnie 416 funtw tureckich. Te oficjalne dane statystyczne tumacz ucieczk chopw do miast.
54 I. Andronow, Nierozwizane problemy (korespondencja z Ankary), Nowe Czasy", nr 43, 23 X 1967.
55 Dzi okoo 15 funtw tur. = l dolar USA.
332
W miastach zaostrzya si walka klasowa, a pod wodz tureckiej konfederacji pracy (Zrzeszenia Zwizkw Zawodowych) przeprowadzono szereg manifestacji i strajkw. Rzd stosowa represje nie tylko wobec przywdcw, ale i wobec sympatyzujcych z lewic pisarzy, jak Yasar Kemal, Mehmet Fuad Kopriilii i inni. Od 1968 r. trway rwnie ostre zajcia wrd modziey uniwersyteckiej, reprezentujcej radykalizm pogldw.
Niemniej pod naciskiem opinii publicznej stopniowo dawaa si zauway pewna liberalizacja na odcinku kulturalnym. Skupieni wok pisma Yon" (Kierunek") dziaacze otwarcie gosili potrzeb wejcia Turcji na drog socjalizmu. Szereg deputowanych i senatorw stworzyo nawet Towarzystwo Kultury Socjalistycznej dla naukowego badania moliwoci przejcia do ustroju wykluczajcego wyzysk pracy ludzkiej. Liberalizacji ulega te polityka cenzury: dopuszczono dziea ongi zakazane i tpione Nazmia Hikmeta (po jego zgonie na emigracji w Moskwie w 1963 r.), a zarazem pewne wydawnictwa marksistowskie, przekady z Marksa i Lenina, a nawet pisarzy z krajw demokracji ludowej, jak Adam Schaff czy Oskar Lange. Obok tego wydawa zaczto i Mao-Ce--Tunga, Trockiego, Kostlera, Sartre'a.
Liberalizacja w sprawach kultury bya wynikiem przeobrae w polityce zagranicznej Turcji.
PRZEMIANY W POLITYCE ZAGRANICZNEJ TURCJI PO ROKU 1960
Jak ju wspomnielimy, u schyku okresu zimnej wojny" rzd Menderesa prbowa wydosta si z wycznej zalenoci od polityki amerykaskiej. Po zamachu w r. 1960 polityka zagraniczna Turcji pozostaa w zasadzie bez zniianyTalFgelnieFa Gursel.akcen^waj jn^ocjio_jfl.trzejbe__gowrotu do penej suwercnnocfTufjf. l tak zakwestionowa on istnienie w Turcji "amerykaskiego uniwersytetu!" ktrego egzystencja bya sprzeczna z ustawami tureckimi. Zakwestionowano te istnienie na terenie Turcji amerykaskich klubw oficerskich, do ktrych zakazany by wstp oficerom tureckim. Genera Gursel zapowiedzia rwnie utrzymanie dobrossiedzkich stosunkw ze Zwizkiem Radzieckim.
Sytuacja polityczna na obszarze ssiadujcym z Turcj nie moga pozosta bez wpywu na dalszy kierunek polityki zagranicznej Turcji. Z jednej strony zaostrzaa si walka narodw przeciw naciskowi imperializmu, z drugiej za oddziaywa zacz i problem Cypru, ktry po uzyskaniu niepodlegoci (1964) sta si aren gry o wpywy. Koa NATO pragny utrzyma tam sw baz. Ludno Cypru, turecka i grecka, sprze-
333     '
ciwiaa si temu. Grecja natomiast pragna wcieli Cypr do Grecji (idea enosis"), Turcy opierali si temu bronic interesw ludnoci tureckiej i wysuwajc postulat dwutorowej administracji, tzn. odrbnej dla Turkw i odrbnej dla Grekw (Grecy stanowi ok. 4/5, Turcy 1/5 ludnoci). Ze strony Turcji kilkakrotnie podejmowano wojskowe przygotowania celem przesdzenia problemu Cypru.
Polityka amerykaska budzia w Turcji coraz wiksze rozgoryczenie; Turcja odczuwaa izolacj swego pooenia. Kryzys w onie NATO, a przede wszystkim niezalena polityka generaa de Gaulle'a pogbiay w Turcji tendencj do wikszej niezalenoci kraju, do nowego uregulowania sprawy \ baz amerykaskich na jej terenie. ^"~ Po raz pierwszy od wielu lat bawia od maja do czerwca 1963 r. turecka delegacja parlamentarna w ZSRR, a od 30 X do 6 XI1964 r. przebywa w ZSRR turecki minister spraw zagranicznych Feridun Cemal Eryin. Podkrelano potrzeb dalszych kontaktw nawizujcych do tradycji z czasw Kemala Ataturka i Lenina, a take korzyci ze wzmoenia obrotw handlowych. Z kolei na pocztku r. 1965 radziecka delegacja parlamentarna rewizytowaa Turcj, a w maju tego roku minister Andrzej Gromyko zoy wizyt w Ankarze. 9 VIII 1965 r. premier Turcji Suat Hayri Urguplii przyby do Moskwy, a w grudniu 1966 r. przewodniczcy Rady Ministrw ZSRR Aleksy Kosygin bawi w Ankarze, na co we wrzeniu 1967 r. nowy premier Turcji Suleyman Demirel odpowiedzia wizyt w Moskwie. Zwizek Radziecki udzieli Turcji kredytw i podj si budowy szeregu nowych obiektw przemysowych. W kwietniu 1972 przebywa w Ankarze z oficjaln wizyt przewodniczcy Rady Najwyszej ZSRR Nikoaj Podgrny.
Zacienia te Turcja stosunki z krajami obozu socjalistycznego, mi-dzy innymTzTPolsk. Minister Kapaki zoy wizyt w Ankarze w maju 1967 r., a minister spraw zagranicznych Turcji Caglayangil w Polsce w kwietniu 1970 r. Powikszya si suma obrotw handlowych, rwnie i Polska podja si budowy szeregu obiektw przemysowych, dostarczya Turcji rozmaitych urzdze przemysowych, okrtw itd. Wzmogy si stosunki kulturalne i naukowe.
Niezaleno polityki tureckiej ujawnia si i na terenie Bakanw,
gdzie Turcja nawizaa nowe kontakty poza dotychczasowym zwizkiem
z Grecj (w ramach NATO), rozlunionym przez spraw Cypru. Njist-
jjiozblienie do krajw arabskich, znajdujcych si w opozycji do imperia-
-Jjzmu. Aczkolwiek polityka zagraniczna Turcji nie wyrzeka si sojuszu
atlantyckiego   jako   sojuszu   militarno-obronnego,   to   jednak   pragna
wprowadzi cay szereg zmian, ograniczy dziaalno amerykaskich baz
334
i uniezaleni cao swojej polityki od dyktatu USA. Std w obliczu agresji imperializmu Turcja zaja stanowisko odmienne od polityki Biaego Domu tak w sprawie Wietnamu, jak i wobec sytuacji na Bliskim Wschodzie. Mimo e nie solidaryzowaa si w peni z krajami arabskimi, to jednak mocno stana przy zasadzie potrzeby wprowadzania w czyn rezolucji Rady Bezpieczestwa z listopada 1967 r. Jesieni 1969 r. wzia udzia w konferencji krajw muzumaskich w Rabacie. Nie popara wprawdzie rezolucji w sprawie zerwania stosunkw dyplomatycznych z pastwem Izrael, sama utrzymaa te stosunki, ale nie wahaa si potpi agresji i wyrazi swej solidarnoci z walk narodw arabskich przeciw imperializmowi.
Turcja nie moe dzi wyczy si z walki narodw Azji i Afryki przeciw imperializmowi, sama bowiem t walk ongi przeya i prowadzia, i mimo powiza z rejonem rdziemnomorskim, z Bakanami, od Azji nie moe si odci; tym bardziej  mimo caej laickoci  nie moe oderwa si od ludw muzumaskich, z ktrymi tyle w przeszoci nard turecki czyo. I zwizek ten nie moe polega na zudnych planach, aby w interesie imperializmu montowa jaki blok z reakcyjnymi dynastiami haszymickimi56, jak to prbowano po r. 1945 w orbicie polityki angielskiej, ale tylko na solidarnoci z postpowymi, walczcymi przeciw imperializmowi narodami tej czci wiata. I wiata cz politykw tureckich, coraz wiksza cz patriotycznie nastrojonej opinii zdaje sobie spraw, e innej drogi dla polityki tureckiej nie ma i by nie moe.
POOENIE WEWNTRZNE W TURCJI NA POCZTKU LAT SIEDEMDZIESITYCH
Pogorszenie si sytuacji gospodarczej, stay wzrost cen i bezrobocia, objawy korupcji  wszystko to doprowadzio w kocu r. 1970 do wewntrznego wrzenia, ktrego objawami byy z jednej strony wystpienia szeregu grup ekstremistycznych, maoistycznych, lewackich, rekrutujcych si gwnie spord studentw, ale majcych poparcie i robotnikw, i inteligencji, z drugiej za wzmoenie dziaalnoci ugrupowa fanatyczno--religijnych. Dokonywano aktw terrorystycznych. 24 XI1970 r. szef lotnictwa genera Batur skierowa do prezydenta Republiki list domagajcy si ustpienia premiera Demirela i powoania konstytuanty, ktra by si zaja obron dziedzictwa Ataturka". Rok 1971 przynis jednak
56 Po pierwszej wojnie wiatowej Anglia opara si na potomkach rodu Haszymi-tw, tworzc podporzdkowane sobie pastewka; pozostaa z nich tylko Jordania.
335
dalsze wzmoenie aktw terrorystycznych (cznie z porwaniem 4 lotnikw amerykaskich). Na danie dowdcw wojskowych, aby rzd stawi czoo objawom anarchii", premier Demirel poda si 12 III 1971 r. do dymisji. 26 marca Nihat Erim utworzy nowy rzd zoony z fachowcw, poparty przez koalicj Partii Sprawiedliwoci, Partii Zaufania i Partii Ludowo-Republikaskiej przy opozycji Partii Demokratycznej (prawicowej secesji z Partii Sprawiedliwoci) i drobnych grup prawicowych. Nowy rzd ogosi 26 kwietnia stan wyjtkowy w 11 wilajetach i zapowiedzia szereg poprawek do konstytucji, znacznie ograniczajcych swobody obywatelskie. Kroki te trafiy na opory spoeczestwa. Po porwaniu i zamordowaniu konsula Izraela w Stambule dokonano w kocu maja licznych aresztowa w koach lewicowych i intelektualnych. Stan wyjtkowy utrzymuje si w Turcji do chwili obecnej. W kwietniu 1972 r. premier Nihat Erim poda si do dymisji. Kryzysy gabinetowe powtarzay si odtd regularnie, a gruntowny kryzys pastwa ujawni si wczesn wiosn 1973 r., gdy upyna kadencja prezydenta Siinaya. Mimo wielokrotnych wyborw aden z kandydatw w cigu 15 dni nie uzyska kwalifikowanej wikszoci, zanim wybrany zosta 6 kwietnia admira Fahri Koruturk. W takim stanie strukturalnego, permanentnego kryzysu politycznego wkroczya Republika Turecka w jubileusz 50-lecia swego istnienia, obchodzonego w r. 1973.
WSKAZWKI BIBLIOGRAFICZNE
D,
LA CZYTELNKW, ktrzy chcieliby poszerzy swoje wiadomoci o pastwie tureckim, podajemy nieco informacji bibliograficznych.
Z prac starszych obejmujcych cao historii Turcji wymieni naley: J. Hammer-Purgstall, Geschichte des Osmanischen Reiches, t. IX, Buda-pest 18271836; N. lorga, Geschichte des Osmanischen Reiches, t. IV, Gotha 1908-1913.
Najnowszym i najlepszym tureckim opracowaniem caoci dziejw Turcji jest: I. H. Uzuncars,ih, Osmanh tarihi, 1.1 (do r. 1453), Ankara 1947, t. II (1453-1566), Ankara 1949, t. III (do koca XVIII w.), Ankara 1951, t. IV, Ankara 1956. Kontynuowana przez: E. Ziya Karaa, Osmanll tarihi, t. V (do r. 1856), Ankara 1947, t. VI (okres reform), Ankara 1954, t. VII (okres reform), Ankara 1956.
Krtkim podrcznikiem, nieco przestarzaym, jest L. Lamouche, Histoire de la Turuie, Paris 1934. Nowsze dziea obejmujce cao to: R. Mantran, Histoire de la Turuie, Paris 1952; A. D. Nowiczew, Turcija, kratkaja istorija, Moskwa 1965; A. M. Szamsutdinow (redaktor), No-wiejszaja istorija Turcii, Moskwa 1968; A. D. Nowiczew, Istorija Tur cii, t. III, Leningrad 1968; P. L. Price, A. History ofTurkey. From Empire to Republic, London 1961.
Bardzo poytecznym oglnym przegldem dziejw Turcji jest A. Bom-baciego, Imperium osmaskie, t. III, Przegld Orientalistyczny", 1966, nr 3 i 4.	._.-
Bibliograficzne wprowadzenie do dziejw Turcji daje podrcznik: A. Zajczkowski i J. Reychman, Zarys dyplomatyki osmasko-tureckiej, Warszawa 1955, rozszerzone wydanie angielskie: Handbook of Ottoman--Turkish Diplomatics, The Hague 1968. Najstarsze dzieje ludw tureckich ujte s w opracowaniu W. Bartholda, Histoire des Turcs de l'Asie Centrale, Paris 1945; L. Gumiow, Dzieje dawnych Turkw (tum. z ro.), Warszawa 1972.
22  Historia Turcji
337
Jednym z najlepszych rde do pocztkw panowania Seldukw jest Tah-i Masudi Abu'1-Fazl Bahakiego; przekady obszernych wycigw z tego dziea da polski orientalista A. (Wojciech) Biberstein-Kazi-mirski, Menoutchehri, poet person du IIe siecle, Paris 1886, s. 18142. Monograficzne opracowanie okresu selduckiego da W. Gordlewski, Izbrannyje Soczinienija, t. I, Moskwa 1960. Czasy Mehmeda II wyczerpujco traktuje F. Babinger, Mehmed der Eroberer, Miinchen 1959, wyd. II.
Okres pierwszych reform XVIII i XIX w. opracowali: I. Soysal, Fransiz Ihtilah ve Turk-Fransiz diplomasi munasebetleri 17891802, Ankara 1962; B. Lewis, The Impact of the French Revolution on Turkey, Cahiers d'his-toire mondiale", t. I, 1953, nr l; E. Z. Kara, Selim III ve Nizam-i Cedid, Ankara 1946; U. Heyd, The Ottoman Ulema and Westernization in the Time of Selim III and Mahmud II, [w:] Studies in Islamie History and Civili-zation, Jerusalem 1961; I. H. Uzun9arsih, Me$hur ayanlanndan Tirsinikli Ismail, Yilikoglu, Suleyman Agalar ve Alemdar Mustafa pa?a, Istanbul 1942; A. Miller, Mustafa Pasza Bajraktar, Moskwa 1947; S. Stranford Shaw, Between Old and New, The Ottoman Empire under Sultan Selim III 1789-1807, Cambridge (Mass.) 1971.
Do okresu reform w XIX w. pomocne by mog nastpujce dziea: R. H. Davison, Reform in the Ottoman Empire 18561876, Princeton, New Jersey 1953; F. Szabanow, Gosudarstwiennyj strj i prawowaja sistiema Turcii w pieriod Tanzimata, Baku 1967; R. Devereux, The First Ottoman Constitutional Period, A Study of the Midhat Constitution and Parliament, Baltimore 1963; B. Lewis, TheEmergence of Modern Turkey, London 1966; tum. poi. pt. Narodziny nowoczesnej Turcji, z przedmow J. Reychmana i komentarzem naukowym T. Majdy, Warszawa 1972. Z tureckich publikacji wymieni naley prac podjt w stulecie reform: Tanzimat. Yuzuncii yil donumu mttnasebetiyle, Istanbul 1940, oraz specjalny numer Belleten" powicony 125-leciu manifestu z Giilhane z artykuami midzy innymi E. Z. Karaa o wpywach zachodnich na koncepcje reform wyraone w manifecie i H. Inalcika o spoecznych oddwikach tanzimatu.
Dzieje tak zwanej sprawy wschodniej" najlepiej ramowo s przedstawione u J. Ancela, Manuel historiue de la Question d'Orient 17921930, Paris 1930. Dyplomatyczny aspekt tej sprawy z uwzgldnieniem kwestii polskiej zosta obszernie opracowany przez M. Handelsmana, przede wszystkim w pracy Czartoryski, Nicolas I et la Ojuestion d'Orient, Paris 1934; zob. te F. E. Bailey, British Policy and the Turkish Reform Move-ment, Cambridge (Mass.) 1942.
Okres modoturecki opracowany jest w takich monografiach jak: Serif Mardin, The Genesis of Young Ottoman Thought. A Study of the
338
Modernization of Turkish Politic Ideas, Princeton, New Jersey 1962; A. B. Kuran, Inkildp tarihimiz ve Ittihat ve Terraki, Istanbul 1948; U. Heyd, Foundations of Turkish Nationalism, London 1950; J. A. Pietrosjan, Mlado-tureckoje dwienije, Moskwa 1971.
Pierwsza wojna wiatowa i rewolucja kemalistowska znalazy obszerne omwienie w nastpujcych pracach: H. Bayur, Turk inkilabi tarihi, t. I, cz. 1-2 (1878-1911), Ankara 1963-1965; T. Gkbilgin, Milh mucadele baslarken  Mondros mutarekesinden Sivas kongresine, Ankara 1959; t. D. Smith, Origins of Kemalist Movement and the Government of the Grand Kemalist yl.ssemW>>pWashington 1959; A. B. Kuran, Osmanh Im-paratorlugunda Inkildp hareketleri ve Milh mucadele, Istanbul 1956.
O walkach w Tracji pisa Tevfik Biyikhoglu, Trakyada milli mucadele, t. I-II, Ankara 1955-1956.
Okresowi republiki powicili studia: E. Z. Kara, Turkiye Cumhuriyeti tarihi, Istanbul 1945; A. Miller, Oczerki nowiejszej istorii Turcii, Moskwa 1948.
Dyplomatyczna sytuacja Turcji w okresie drugiej wojny wiatowej odzwierciedlona jest w kilku pamitnikach dyplomatw mocarstw zachodnich przebywajcych wwczas w tym kraju (von Papen, R. Mas-sigli, H. Knatchbull Huggessen) oraz w pamitniku tureckiego dyplomaty Yakupa Kadriego Karaosmanoglu Zoraki Diplomat (Istanbul 1955). Natomiast ksika byego ministra spraw zagranicznych Tevfika Riistu Arasa (do r. 1938) Gdriiflerim jest wyborem jego artykuw z okresu drugiej wojny wiatowej (zob. J. Reychman, Dyplomacja na Wschodzie i dyplomacja wschodnia, Przegld Orientalistyczny", 1968, nr 2, oraz P. Romeril, War Diplomacy and the Turkish Republic 19391945, Le Hague 1964).
Dzieje tureckiej owiaty zawarte s w kompendiach: O. Ergin, Turkiye maarif tarihi, t. III, Istanbul 1939-1942; A. D. eltiakow, J. A. Pietrosjan, Istorija proswieszczenija w Turcii, Moskwa 1965.
Ekonomiczne problemy opracowaa Affet Inan, Apercu general sur l'histoire economiue de l'empire turc-ottoman, Istanbul 1941.
O dziejach spoeczno-gospodarczych pisa Mustafa Akdag, Turki-yenin iktisadi ve ictimai tarihi, Ankara 1959.
Zagadnienie struktury agrarnej byo przedmiotem szeregu opracowa tak uczonych tureckich, jak europejskich i innych; ich wyniki omwione s w artykule J. Reychmana, Stan bada nad struktur panowania tureckiego w rodkowej i poludniowo-wschodniej Europie (XVXX w.\ Kwartalnik Historyczny", t. LXVIII, 1960, z. 2. Inne prace dotyczce tego zagadnienia, pniej opublikowane, to: J. Kabrda, L'etude du feoda-lisme turc-ottoman dans Vhistoriographie bulgare, Sbornik prace filo-
339
soficke fakulty Brnenske University", t. X, 1962; B. Cwetkowa, Turskijat feodalen red i bdlgarskijat nard, Sofia 1962; W. P. Mutafczijewa, Agrarnite otnoszenia w osmanskata imperije pr XVXVI w., Sofia 1962; B. Cwetkowa, Sources et travaux de l'orientalisme bulgare, Annales", 1963, nr 6; W. P. Mutafczijewa, S. Dimitrow, Sur Yetat du systeme des timars des XVII*-XVIII* s., Sofia 1968.
Problem poddastwa chopw nawietlony jest w pracach: O. L. Bar-kan, Turkiyede servaj" var mi idi? Belleten", t. XX, 1956, nr 78; H. Inal-cik, Osmanhlarda raiyyet rusumu, tame, t. XXIII, 1959; zob. te J. Reych-man, Z nowszych bada nad dziejami stosunkw agrarnych na Bliskim Wschodzie, Rocznik Orientalistyczny", t. XIX, 1954.
Bunty chopskie w epoce feudalnej opracowane s w szkicu J. Reych-mana, O pewnych zagadnieniach dziejw powsta antyfeudalnych w Turcji w XV-XVIII w., Przegld Orientalistyczny", t. IV, 1953.
Problemy ksig skarbowych i ich znaczenie dla historii spoeczno-
-gospodarczej omawiaj: O. L. Barkan, Turkiyede Imparatorluk devir-lerinin buyuk nufus ve arazi tahrirleri ve Hakana mahsus istatistik defterier i, Istanbul Universitesi Iktisat Fakultesi Mecmuasi", t. II (1940-1941); H. Inalcik, Ottoman Methods of Conuest, Studia Islamica", t. II, 1954; I. Meszaros, Torteneti Statisztikai forrasok a torok hodoltsdg kordbol, Statisztikai Szemle", 1960, nr 5 i 9; Kaldy-Nagy, A dzsizije defterek es a tahrir defterek nepesseg sztatisztikai forraserteke, Torteneti Statisztikai Kozlony", t. III, 1959, nr 12; J. Kabrda, Turecke prameny k bulharskym dejindm ajejich spracowani v Bulharsku, asopis Archivni koly", t. XV
XVI, 1939; Les codes (kanunname) ottomans et leur importace pour rhistoire economique et sociale de la Bulgarie, [w:] Sbornik w czest na akad. N. W. Michow, Sofia 1959; B. Djurdjev, Die Kanunnames der Osmanen und ihre Bedeutung fur die Wirtschaftsgeschichte der Balkanldnder, Godis-njak Istoriskog Drutva Bosne i Hercegovine", t. VII, 1955. Warto przypomnie, e pierwszym, ktry poj to znaczenie, by orientalista polski J. Grzegorzewski, wydajc pioniersk publikacj szeregu dokumentw tureckich, odnoszcych si do historii spoeczno-gospodarczej Bugarii, Z sidyllatw rumelijskich epoki wyprawy wiedeskiej, Lww 1912. Dawne budety i bilanse handlowe osmaskie omawia O. L. Barkan, Osmanh Imparatorlugu butcelerine ait notlar, Istanbul Universitesi Iktisat Fakultesi Mecmuasi", t. XV, 1953-1954, t. XVIII, 1955-1956, t. XIX, 1957-1958.
Dla poznania ustroju pastwowo-administracyjnego Turcji due znaczenie mog mie starsze prace M. d'Ohssona, Tableau general de VEmpire Othoman, Paris 1788, oraz cytowana wyej praca J. Hammera; nowsze
340
to: M. A. R. Gibb i H. Bowen, Islamie Society and the West, London 1950, oraz I. H. Uzunarsih, Osmanh devletinin merkez ve bahriye teskildti, Ankara 1948.
O ustroju, kancelarii i dokumencie informuje wyej cytowany podrcznik A. Zajczkowskiego i J. Reychmana.
Omwienie nowszych prac tureckiej historiografii znajdzie czytelnik w artykule J. Reychmana, Z nowszych prac historykw tureckich, Kwartalnik Historyczny", t. LXXIV, 1967, z. 1.
Brak w dotychczasowej historiografii opracowania obejmujcego cao stosunkw polsko-tureckich. A. Zajczkowskiego Turcja, w dziele Polacy i Polska w cywilizacjach wiata, t. I, Warszawa 1939, jest szkicem dotyczcym stosunkw kulturalnych. Doczekay si opracowania dwa okresy: W. Konopczyski, Polska a Turcja 16831792, Warszawa 1936, i A. Lewak, Dzieje emigracji polskiej w Turcji (18311878), Warszawa 1935. Wojenne stosunki omawia J. Pajewski, Buczuk i koncerz, Warszawa 1963. Okres wyprawy cecorskiej obejmuje praca R. Majewskiego, Cecora, rok 1620, Warszawa 1970.
Do stosunkw polsko-tureckich w XVIII w. odnosi si kilka monografii tureckich, jak I. H. Uzunarsih, Yedi sene muharebeleri esnasinda Polonyanm vaziyetine dair bir kac vesika, Tarih Seminer Dergisi", t. I, 1948; S. Tansel, Osmanh-leh munasebetleri, Ankara t)niversitesi Dii Tarih-Cografya Fakultesi Dergisi", 1945/46. O stosunkach polsko-tureckich (rwnie i handlowych) w XVIII w. zob. J. Reychman, ycie polskie w Stambule w XVIII w., Warszawa 1959.
Bardzo przestarzae, ale poyteczne jest opracowanie J. Bartoszewicza, Pogld na stosunki Polski z Turcj i Tatarami, Warszawa 1860. Okres Sejmu Czteroletniego w stosunkach polsko-tureckich omawia praca J. Dutkiewicza, Polska a Turcja w okresie Sejmu Czteroletniego, Warszawa 1934, a okres powstania Kociuszki artyku J. Reychmana, Pomidzy Warszaw a Stambuem, Warszawa 1966, odbitka z Kwartalnika Historycznego".
Wiele danych do bibliografii stosunkw polsko-tureckich dostarcza wyej wymieniony podrcznik dyplomatyki A. Zajczkowskiego i J. Reychmana.
GENEALOGIA SUTANW OSMASKICH
Osman I 1299(1300)-1326
l Orhan 1326-1360
l
Stileyman
Murad I 1360-1389
l Bayezid I Yildmm 1389-1402
Sflleyman Celebi 1402-1410   Musa Celebi 1410-1411   Mehmed I Celebi 1413-1421
l
Murad II 1421-1451 .-:...	l
Mehmed II Fatih 1451-1481 ______	l
Isa Celebi       Mustafa Celebi
Mustafa	Bayezid II Veli 1481-1512
l Selim I Yavuz 1512-1520
l Suleyman I Kanuni 1520-1566
Cem pretendent zm. 1495
i	l                              l                                         l                                        l                          | Bayezid             Abdullah Murad            Mehmed              Selim II San 1566-1574      Mahmud Cihangir      Mustafa
l Murad III 1574-1595
Mehmed III 1595-1603
l
Ahmed I 1603-1617
,.   r	i                            i
Osman II Gen? 1618-1622	Murad IV 1623-1640          Ibrahim Dli 1640-1648
Mustafa I Dli 1617-1618, 1622-1623
Mehmed IV Avci 1645-1687
Suleyman II 1687-1691
Ahmed II 1691-1695
Mustafa II 1695-1703
2    Ahmed III 1703-1730 l
Mahmud I 1730-1754    Osman III 1754-1757         Mustafa III 1757-1774      Abdulhamid I 1774-1789
-     -
l
Selim III 1789-1807    Mustafa IV 1807-1808     Mahmud II 1808-1839
Abdiilmecid 1839-1861
"S-^ Abdulaziz 1861-1876
Murad V 1876   Abdulhamid II 1876-1909    Mehmed V Resad 1909-1918     Mehmed VI Vahideddin 1918-1922    Abdulmecid tylko
kalif 1922-1924
Uwaga: daty przy imionach oznaczaj lata panowania.
LISTA SUTANW TURECKICH
(wedug lat panowania)
Osman I 1299(1300)-1326
Orhan 1326-1360
Murad I 1360-1389
Bayezid I Yildmm 1389-1402
Mehmed I gelebi 1413-1421 (Suleyman
gelebi 1402-1410, Musa Celeb 1410-
1411) wesp z brami, sam od r. 1413 Murad II1421-1451 (od 1444-1446 ab-
dykowa na rzecz Mehmeda II) Mehmed II Fatih 1451-1481 Bayezid II Veli 1481-1512 Selim I Yavuz 1512-1520 Suleyman I Kanuni 1520-1566 Selim H 1566-1574 Murad III 1574-1595 Mehmed III 1595-1603 Ahmed I 1603-1617 Mustafa I Dli 16171618, po raz drugi
1622-1623 Osman n Gen? 16181622
Murad IV 1623-1640 Ibrahim I Dli 1640-1648 Mehmed IV Avci 1648-1687 Suleyman II 1687-1691 Ahmed II 1691-1695 Mustafa II 1695-1703 Ahmed III 1703-1730 Mahmud I 1730-1754 Osman ni 1754-1757 Mustafa III 1757-1774 Abdulhamid I 1774-1789 Selim III 1789-1807 Mustafa IV 1807-1808 Mahmud II 1808-1839 Abdulmecid 1839-1861 Abdulaziz 1861-1876 Murad V 1876 Abdulhamid II 1876-1909 Mehmed V Resad 1909-1918 Mehmed VI Vahideddin 1918-1922
Kemal Pasa  (Mustafa)
Ataturk 1923-1938 Ismet Inonu 1938-1950 Celal Bayar 1950-1960
LISTA PREZYDENTW REPUBLIKI TURECKIEJ
od 1934 Kemal     Komitet  pod  przewodnictwem  generaa
Cemala Gursela od 27 V 1960 Cemal Giirsel prezydent 1961-1966 Cevdet Sunay 1966-1973 ., Fahri Korutiirk od 1973   '"
344
SOWNICZEK TERMINW TURECKICH
acemioglan  czonek korpusu przygotowawczego do janczarw, rekrutujcego si z chopcw pochodzcych z branki (devfirme), szkolonych w specjalnych szkoach
aga, pisownia tur. aga  tytu urzdnikw i dowdcw wojskowych, np. aga janczarw, pniej waciciel ziemski, bogacz
ahdname  akt przymierny
ahi  czonek organizacji cechw o charakterze religijno-wojskowym
ajan, pisownia tur. ayan  waciciel ziemski penicy okrelone obowizki administracyjne, notabl
ak  biay
akfe  moneta srebrna, 1/20 kuna, w Europie zwana asper
akin  zagon, napad
akmci  czonek ochotniczej formacji wojskowej dokonywajcej podjazdw i aktw dywersyjnych na tyach wroga
alevt  ugrupowanie szyickie, zwolennicy kalifa Alego, od ktrego pochodzi nazwa ugrupowania
altm (para)  zoto, zota moneta
arz-i miriye, arz-i memleket  ziemie skarbowe, pastwowe	;
afar  dziesicina, rodzaj podatku, zob. te fiir	V
a$ik  aszyk, wdrowny poeta ludowy
atabek, atabeg  wielkorzdca selducki, dowdca wojska najemnego
Avrupala$mak  europeizacja
ayan zob. ajan
baba  ojciec, przeoony, szejch w bractwach derwiszw
bag  sad
bah$i  podarek, apwka
balyk  miasto, w jz. starotureckim
ba$mak  buty z cholewami (staropolskie 'baczmagi')
ba; muhasebeci  gwny kontroler skarbu
batfarde  rodzaj galery
baf kapudana  statek flagowy
beylerbeyilik zob. pafalik
ba^ vekil (obecnie ba$ bakari)  premier
berat  dokument okrelajcy nadanie wasnoci
befli  lekka kawaleria, dosownie 'pitak', onierz otrzymywa 5 akfe dziennie
beylerbeyi  bejlerbej, gubernator, namiestnik prowincji, eyaletu, dosownie 'bej nad
bejami' beylik  stanowisko beja oraz terytorium jemu podlege
345
beylik kalemi  kancelaria reis ul-kuttaba
bostanci  'ogrodnik', czonek pomocniczej gwardii uywanej do rnych (zwykle do
cikich) prac w seraju, na statkach, w porcie boluk  puk janczarw
braslevi  rodzaj tkaniny wyrabianej we Wrocawiu budun  lud (prosty), poddani, nard biirumcuk  cienka tkanina jedwabna, gaza
caba  biaa tkanina weniana
cami  meczet tzw. pitkowy (damijd), w ktrym odprawiano modlitwy pitkowe, mniejsze meczety nosz nazw mescid
cebeli  pancerny, czonek formacji konnej utrzymywanej przez sipahiw
celali  nazwa uczestnika powsta ludowych w Anatolii, nazwa pochodzi przypuszczalnie od imienia przywdcy powsta Celala
chakan zob. kagan
cizye  danina, pogwne, podatek cigany od poddanych niemuzumanw
ciitus baki$i  podarki skadane z okazji wstpienia sutana na tron
(avuf  czawusz, czausz, posaniec, pose na subie Porty lub paszy
fektiri  rodzaj galery
fe?me  studnia obudowana, fontanna
(ift  para wow, para (2 sztuki)
fiftlik  due gospodarstwo rolne, folwark
finicilik  wyrb porcelany, fajansw (fini  porcelana)
fizme  buty z niskimi cholewkami i mikk podeszw
yuha, fuka  gruba tkanina weniana
dag  gra
damad  tytu zicia sutana
defter  ksiga rachunkowa, rejestr podatkw, dochodw itp.
defterdar  prowadzcy rejestry, ksigi skarbowe, podskarbi, minister finansw
defterhane  urzd sporzdzania rejestrw, rachunkw
defter-i mukataa  ksiga, rejestry podatkw prowincji, eyaletu
dehkan  kategoria chopw
dli  szalony, sowo przerobione z delii  'przewodnik', jazda posuwajca si zwykle na czele wojska, kawaleria utrzymywana przez paszw na obszarach przygranicznych
deliba$  'szalona gowa', wczga, zodziej
derbentfi  stranik przej grskich
derebey, derebeyi  'pan doliny', derebej, wielki waciciel ziemski, od XVIII w. dere-bejowie tworzyli w Anatolii autonomiczne ksistwa
devletfilik  etatyzm, polityka gospodarcza za rzdw Atatiirka
de\$irme  branka, przymusowy pobr chopcw chrzecijaskich (sowiaskich, greckich, ormiaskich) przeznaczonych do korpusu janczarw i paziw
Divan  Dywan, kancelaria Porty, Rada Sutaska
doganci  sokolnik
dnme  grupa zislamizowanych ydw tureckich
dulbend, tullbent   cienka tkanina baweniana uywana na zawoje i turbany
efendi  'pan', tytu wysokich urzdnikw cywilnych
el  zwizek plemienny, plemi, lud, nard, kraj
346
elteber  dawny tytu wodza wojska u Turkw
emir  ksi, wdz, emir
emirat  ksistwo, terytorium podlege emirowi
enderun  suba wewntrzna seraju
esbab  ubrania, szaty
eyalet  jednostka administracyjna, prowincja, zob. te vilayet
eyalet askeri  wojsko wystawione przez lennikw prowincjonalnych
ferman  rozkaz, rozporzdzenie
fetva  orzeczenie, pismo do wiernych wydane przez muftiego, fetwa
firari  uchodca, uciekinier, dezerter
fikara, fukara  biedny, biedota wiejska, biedni chopi
futuwwa, forma tur. fiituwet  'cnota', organizacja religijno-wojskowa ahich
gazi  'biorcy udzia w witej wojnie', rycerz, czonek organizacji wojskowej w okresie selduckim, przydomek sutanw tureckich oraz prezydenta Mustafy Kemala
giine$ diii  'jzyk soneczny', teoria o jzyku sonecznym, wedug ktrej od jzyka tureckiego pochodziy inne jzyki ludzkoci
gniillu  'ochotnik', czonek nieregularnej jednostki kawalerii
gumriik  co, opaty celne
haci, haci (hacci)  pielgrzym, tytu osb, ktre odbyy pielgrzymk do Mekki, hady
hadis  tradycja w islamie, powoywanie si na wypowiedzi Mahometa w sprawach dotyczcych religii i ycia spoecznego
hane  dom
haraf  haracz, danina, trybut
haracz zob. haraf
horami  rozbjnik, zbjnik, bandyta grasujcy na drogach
hass, has  'przysugujcy danej osobie, prywatny'  ziemie skarbowe bdce w dyspozycji rodziny panujcej, przydzielane take za zasugi wysokim urzdnikom i wojskowym
hassa ordusu  wojsko sutaskie, utrzymywane przez skarb pastwowy
hatt-i humayun  'pismo (pisanie) monarsze', zarzdzenie, reskrypt, manifest sutaski, zob. te hatt-i ferif
hatt-i ferif  'szlachetne pismo (pisanie)', to samo znaczenie co hatt-i humayun
haydud, haydut  rozbjnik, zodziej, hajduk
hidra, forma tur. hicre  wyjcie Mahometa z Mekki do Medyny (wczesnego Jatrib) w r. 622, pocztek ery muzumaskiej
hisar  twierdza, zamek
hoca  hoda, nauczyciel, profesor, tytu grzecznociowy
humbaraa, kumbaraci  bombardier, kanonier, onierz obsugujcy modzierze, miotacze
hutba  chutba, modlitwa za panujcego odmawiana w meczecie w kady pitek po obowizujcych uroczystych modach
ifoglan  pa, suba sutana
idadiye  szkoy rednie drugiego stopnia
347
(li
ihtisab  opaty sdowe, kary itp.
ikta  'nadanie', prawo do pobierania daniny z wyznaczonego obszaru, rodzaj lenna
iltizam  dzierawa posiadoci ziemskiej przynoszcej dochd
imam  'przywdca', tytu osoby kierujcej zbiorow modlitw, osoba duchowna, przywdca jednego z 4 kierunkw prawno-teologicznych w islamie
imaret  budowle przeznaczone na cele publiczne, dobroczynne, jak jadodajnie, przytuki
jabgu  dawny tytu najwyszego wadcy Turkw zachodnich
kaba  dugi paszcz
kadi, kadi  sdzia muzumaski, kadi
kadirga  galera
kafes  'klatka', specjalne pomieszczenia dla synw sutaskich, miejsce odosobnienia
kagan, chakan  dawny tytu wadcw plemion tureckich, terytorium podlege kaga-nowi zwane jest kaganat
kahya  intendent, zastpca, marszaek dworu, naczelnik policji Stambuu
kahya bey, forma literacka kethiida bey  marszaek, minister spraw wewntrznych
kalite  rodzaj galery
kalyon  galeon
kapikdhyasi  przedstawiciel ksistw hodowniczych przy Porcie
kapi kethudasi zob. kapi kdhyasi
kapi kulu (askeri)  'sudzy dworu', nazwa wojsk pieszych i kawalerii pozostajcych w subie sutana
kapi kulu piyadeleri  piechota wojsk sutaskich
kapi kulu suvarileri  konnica wojsk sutaskich
kapan  kapitan
kaptan-i derya zob. kapudan pa$a
kaptan pa$a zob. kapudan pa$a
kapudan pas.a, kaptan pa$a, kaptan-i derya  admira, dowdca naczelny floty i portw
kara  czarny
kara haik  'czarny lud', podwadni
kara kurus  moneta turecka
kara sapa  rodzaj sochy
kaymakam  zastpca wielkiego wezyra, kajmakam, pniej take naczelnik okrgu, kazy, podpukownik
ka  jednostka administracyjna
kaziasker, kazasker, kadiasker, kadi el-asker  sdzia wojskowy, tytu dwch najwyszych sdziw, czci azjatyckiej i europejskiej
kese  kiesa, woreczek, jednostka obrachunkowa rwnowartoci 500 kurusw (pia-strw)
kifla  lea zimowe, koszary
kizil  czerwony
kizlar agasi  przeoony czarnych eunuchw, naczelnik haremu sutaskiego
kordovan  kurdyban
k$k  pawilon, paacyk
ky  wie, jednostka administracyjna	:                                 >;
kumbaraci zob. humbaraci	"''.,:                           "              
348
lagimci  saper	A
levend   marynarz-kanonier; czonek nieregularnej formacji wojskowej utworzonej
z wczgw liva  jednostka administracyjna, rwna sandakowi
mahdi  prorok
mai defterdan  poborca opat podatkowych
malikane  dzierawa doywotnia, jedna z form dzieraw podatkowych
menzil  stacja wojskowa, postj
millet  spoeczno narodowa lub religijna (obecnie 'nard')
mirt, miriye  'ksicy', dobra fiskalne, skarbowe oddane tytuem apanay rodzinie
sutana lub wysokim urzdnikom miriye zob. mirt
mirmiran, mirimiran  inaczej beylerbeyi, namiestnik, gubernator eyaletu mirliva  inaczej sancakbeyi, naczelnik, dowdca okrgu zwanego liva molla  motta, uczony, wyszy sdzia, pniej take czowiek pimienny mufti  waciwie wielki mufti Stambuu, nosi tytu eyh ul-islam (szejchulislam), 'szej-
cha islamu', zwierzchnik duchowiestwa muzumaskiego Turcji muhayyer  tkanina z weny koziej muhtar  sotys
muhtesib  urzdnik cigajcy opaty podatkowe, kary mukataa  dzierawa posiadoci przynoszcej dochd, zob. te iltizam muderris  profesor, wykadowca w medresie mudur  wjt (obecnie 'dyrektor') miilk  ziemie stanowice wasno prywatn murid  ucze mistrza, szejcha w bractwach derwiszw mutesarrif  zwierzchnik sandaku, liva
nahiye  jednostka administracyjna, gmina, gromada
namaz  modlitwa, jedna z 5 odmawianych w cigu dnia przez muzumanina
name  ksiga, pismo, akt
nisan  znak, piecz
ni$anci  naczelnik urzdu pieczci
nizam-i cedid (askeri)  'nowy porzdek', nazwa reform przeprowadzonych w XVIII w.,
szczeglnie w dziedzinie wojskowoci, zreorganizowana armia zwana jest nizam-i
cedid, 'nowego porzdku, nowego typu' norinbergi  rodzaj tkaniny wyrabianej w Norymberdze
ocak  'ognisko', odak, oczag, korpus janczarw
ogul, w zoeniu oglu  syn; ogullan  dynastia
orta  oddzia janczarw
otag ~ namiot, obz wojskowy
oturak  weteran, onierz otrzymujcy rent
orf  prawo zwyczajowe
fOr  dziesicina, rodzaj podatku, zob. te a$ar
papuf  mikkie obuwie (w jz. polskim 'papucie')
pa$a  w Polsce tytu znany w formie basza, rzdca prowincji zw. pa^alik, tytu najwyszych dostojnikw w administracji i wojsku, pasza
349
pasahk  zwany te beylerbeylik, terytorium zarzdzane  przez  bejlerbeja,  paszayk pekmez  napj z soku winogronowego
pencik  prawo, wedug ktrego sutanowi przypada co pity jeniec wzity na wojnie przez janczarw
raya zob. reaya
resullah  wysannik boy
reaya, raya  dosownie znaczy 'trzoda', chopi, poddani w dobrach feudalnych, od XVII w. okrelenie uywane gwnie dla poddanych chrzecijaskich
reis  naczelnik, przeoony, dowdca statku
reis efendi zob. reis iil-kuttab
reis iil-kuttab lub reis efendi  naczelnik pisarzy, kanclerz, minister spraw zagranicznych
rencber  rzemielnik, robotnik
riistiye, rufdiye (mektebi)  szkoa rednia
sadrazam, sadr-i azam  najwyszy zwierzchnik, tytu wielkiego wezyra, zob. te vezir-i
azam sag ulufeciler lub lufeciyan-i yemin  prawoskrzydowi sipahiowie (ulufeci, 'patni'),
zajmowali pozycj po prawej stronie sutana sag garibler lub gureba-i yemin  prawoskrzydowi sipahiowie, garibler, gureba znaczy
'obcy', poniewa rekrutowali si z muzumanw spoza imperium osmaskiego sahtiyan  safian
saka, sakka  nosiwoda, woziwoda sancak  chorgiew, jednostka wojskowo-administracyjna zarzdzana przez sandak-
beja w randze paszy, sandak, stanowi cz eyaletu sancakbeyi  sandakbej, dowdca wojskowy i administracyjny sandaku saz  instrument, rodzaj gitary z dugim gryfem segban  w formie potocznej segmen (sejmen), pierwotnie 'dozorca psiarni sutaskiej',
czonek jednej z formacji janczarw
segban basi  dowdca korpusu segbanw	""' serasker, ser-i asker  dowdca wojska, zob. te serdar serdar  dowdca wojska
serhat kulu suvariler lub serhadd kullan  jazda utrzymywana w garnizonach granicznych, ktrej zadaniem byo dokonywanie wypadw na terytorium wroga sipahi  kawalerzysta, onierz konnicy wystawianej przrz panw lennych zaimw
i wacicieli ziametw; w Europie uywana jest forma spahi, a nawet bdnie spahis
z francusk kocwk liczby mnogiej
sibyan mektebi  szkoa podstawowa (dla chopcw  sibyan) sihhdar, silahdar  'miecznik', nazwa czci sipahiw najemnych siyakat  rodzaj pisma arabskiego uywanego przy zapisach w ksigach rachunkowych softa  ucze medresy, niszy ulema soi garibler lub gureba-i yesar  lewoskrzydowi  sipahiowie,  cz  wojsk  konnych,
sipahiw, ktrzy w czasie bitwy zajmowali pozycj po lewej stronie (soi, yesar) sutana soi ulufeciler lub lufeciyan-i yesar  lewoskrzydowi sipahiowie subasi  dowdca sipahiw jednej kazy, zarzdca jednostki administracyjnej, penicy
take obowizki dowdcy policji sufizm  mistycyzm
350
siinnet  uroczysto obrzezania u muzumanw
surgiin  przesiedlanie ludnoci
szariat, forma tur. feriat  system religijno-prawny, muzumaskie prawo kanoniczne zawarte w Koranie
sehid  bohater polegy za wiar
sehir  miasto
serbet  sorbet, napj mroony cytrynowy, rodzynkowy itd.
seyh iil-islam  przeoony (szejch) islamu lub wielki mufti, tytu najwyszego dostojnika muzumanw w Turcji, szejchulislam
takrir-i mufassal  ksiga podatkowa kadej prowincji
talimli asker  armia wyszkolona (nowoczenie)
talimli segban lub segban-i cedid  wyszkolony onierz formacji segbanw, korpusu powstaego na pocztku XIX w.
tanzimat   'uporzdkowanie', reformy, okres reform przeprowadzanych w Turcji w XIX w., zwane te tanzimat-i hayriye  'dobroczynne reformy'
tapu  dokument wadania ziemi
tarhan, tarkan  dawny tytu wadcy u Turkw
tekke  klasztor derwiszw
tenri, tann  niebo, bstwo, bg, pan
tersane  stocznia
tes.rifatihk  urzd ceremoniau dworskiego
tezkere  zawiadczenie, rodzaj dokumentu
timar  mniejsza posiado ziemska, lenno oddawane sipahiom, w Europie lennicy timarw zwani s timarioci
timar defterdan  konskryptor timaru
timarli sipahi  dzierawca timaru, sipahi
timar sahibi  waciciel timaru
top arabact  onierze przewocy armaty
topfu  kanonier, bombardier
tugra  tugra, emblemat na pismach, rozporzdzeniach (fermanach) sutanw, stanowi artystycznie wykonany ukad imienia (imion), tytuw i odpowiednich formu
turnaci basi  dowdca korpusu turnacich, czyli opiekujcy si urawiami do polowania, formacja janczarw
tulbent zob. dulbend
tiirbe  mauzoleum, grobowiec
Turkfuluk  turkizm
ulema (waciwie l.mn.)  teolog muzumaski, uczony, znawca szariatu, tradycji i Koranu, ulemowie tworz duchowiestwo" muzumaskie
ulufe, lufe - od
ulus  u Mongow i Turkw dua jednostka plemion, potem take jednostka administracyjna (obecnie w j?z. tureckim 'nard')
vali  gubernator prowincji, wilajetu, eyaletu valide, valide sultan  sutanka matka
vilayet  wilajet, jednostka administracyjna, due wojewdztwo, zarzdzana przez walego, zob. te eyalet
351
vezir-i azam  wielki wezyr, zob. te sadrazam
wakufy, tur. vakif, w l.mn. vakiflar, evkaf  fundacje religijne w islamie o rnym przeznaczeniu, gwnie na cele dobroczynne wilajet zob. vilayet
yayla  pastwisko, letnie lea
yaylaalar  frakcja Partii Demokratycznej powstaa w 1957 r., 'ludzie z gr (grskich
pastwisk)'
yeniferi  'nowe wojsko', janczarzy yoklama  kontrola, rekrutacja
zaim  lennik ziametu, feuda, sipahi
zaviye  cela derwiszw, may klasztor derwiszw
ziamet  wielka posiado ziemska nadawana na prawach lenna sipahiom, zwizana
szeregiem obowizkw (suba w konnicy) zimma, forma tur. zimmet  waciwie ehl-i zimmet, poddani niemuzumanie pastwa
tureckiego zimmi  poddany niemuzumanin pastwa tureckiego
Tadeusz Majda
INDEKS NAZWISK Sporzdzia Danuta Reychmanowa
W indeksie zastosowano nastpujce skrty: ameryk.  amerykaski, ang.  angielski, arab.  arabski, austr.  austriacki, azjat.  azjatycki, bizant.  bizantyjski, bryt.  brytyjski, bug.  bugarski, ces.  cesarski, chop.  chopski, dow.  dowdca, dyn.  dynastia, egip.  egipski, flam.  flamandzki, franc.  francuski, gen.  genera, gr.  grecki, gub.  gubernator, hiszp.  hiszpaski, hol.  holenderski, izr.  izraelski, jugos.  jugosowiaski, ks.  ksi, marsz.  marszaek, min.  minister, mod.  modawski, mong.  mongolski, mosk.  moskiewski, muzum.  muzumaski, niem.  niemiecki, ok.  okoo, pers.  perski, pocz.  pocztek, poi.  polski, p.  poowa, powst.  powstanie, przyw.  przywdca, pk.  pukownik, rb.  robotniczy, ro.  rosyjski, rum.  rumuski, seld.  selducki, serb.  serbski, siedmiogr.  siedmiogrodzki, stamb.  stambulski, rd.  rodkowy, tur.  turecki, ur.  urodzony, wen.  wenecki, wg.  wgierski, w.  woski, wspcz.  wspczesny, zm.  zmar. Daty w nawiasach oznaczaj okres ycia, daty bez nawiasw czas sprawowania funkcji lub wadzy.
Abaza Hasan Pasza, gub. Aleppo 102 Abaza    Mehmed   Pasza,    gub.    Silistrii
i Erzurumu 100, 142 Abbas I Wielki, szach Persji 1587-1629,
z dyn. Safawidw 96, 99 Abbasydzi, dyn. kalifw arab. panujca
w Bagdadzie 750-1258 67 Abdulaziz,  sutan  tur.   1861-1876 229,
238, 242, 243, 307 Abdiilhak,   naczelny   lekarz   dworu   tur.
w XIX w. 215 Abdulhamid   I,   sutan   tur.   1774-1789
160, 173, 174, 183 Abdulhamid  II,   sutan  tur.   1876-1909
242-244,   249-251,   253-256,   258,
259, 262, 268-271, 281 Abdulmecid   I,   sutan   tur.   1839-1861
217-220, 229, 230, 242 Abdulmecid, syn sutana Abdulaziza, kalif
1922-1923 307
23  Historia Turcji
Abdiilnebi (Giircii), uczestnik powst. Ka-
tircioglu ok.  1648 141, 142, 145 Abulgazi   Bahadur   Chan,   tur.   wadca
rodk.-azjat. w XVII w. 23 Abu   Lajla   Sulajman,    pasza   Bagdadu
w XVIII w. 180 Abu Marwan Abd al-Malik, sutan Fezu
w XVI w. 91 al-Afgani   Damal   ad-Din,   reformator
islamu w XIX w. 264 Acemoglu Ahmed, tur. buntownik-sepa-
ratysta w XVIII w. 180, 197 Aflet-Inan, wspcz. historyczka tur. 339 Ahmed I, sutan tur. 1603-1617 95, 96,
112, 113, 121 Ahmed II, sutan tur. 1691-1695 110,123,
131, 137 Ahmed III, sutan tur. 1703-1730 151-
153, 156 158, 159, 162, 164 Ahmed   Hikmet,   pisarz   tur.   z   koca
XIX w. 259
Ahmed   Pasza,   serasker   w   Erewaniu
w XVIII w. 180
Ajjubidzi, dyn. muzum. pochodzenia kurdyjskiego w Egipcie i Syrii 1171 1250 35 Akbar, wadca z dyn. Wielkich Mogolw
w XVII w. w Indiach 23 Akcura Yusuf (zm. 1942), dziaacz pan-
turkistyczny 138, 140, 278 Akdag Mustafa, wspcz. historyk tur. 339 Aksak,   przedstawiciel   Polski   w   Turcji
w XVIII w. 198
Aleksander I, car ro. 1801-1825 206, 212 Aleksander II, car ro. 1855-1881 244 Aleksander III Wielki, krl macedoski
336-323 p.n.e. 29
Alfleri Vittorio (1749-1803), pisarz w. 269 Ali, zastpca wezyra w XVIII w. 164 Ali Bey, pasza Egiptu w XVIII w. 179 Ali Pasza, wielki wezyr w XVIII w. 154,
155 Ali Pasza (18151871), tur. m stanu 279,
229
Ali Pasza z Tepedelenu (tur. Tebelenu), pasza Janiny w Epirze w XVIII w. 790, 196, 197, 199, 200
Alp Arslan, wadca seld. w XI w. 2628 Amcazade Hiiseyin Pasza, wezyr 1697
1702 148
Ancel J., wspcz. historyk franc. 338 Andronow I., wspcz. historyk rad. 332 Aras   Rttstii,   wspcz.   tur.   m   stanu
324, 339
Armagan Sah, atabeg w XIII w. 39 Arslan Chan, wadca Karachanidw w X w.
18
Artukidzi,   dyn.   muzum.   w   Amid  35 Askenazy Szymon (18661935), historyk,
dyplomata poi. 81 Attyla, wdz Hunw 444-453 13 August II Fryderyk zw. Mocnym, krl poi. 1697-1706, 1709-1733 154, 155, 166 August III Fryderyk, krl poi. 1733-1763
772
Aurang-Zeb,   wadca   z   dyn.   Wielkich Mogow w Indiach w XVIII w. 23 Avni   Hiiseyin   Pasza,   dziaacz   rnodo-osmaski w XIX w. 241
Aybar Mehmet Ali, przyw. Partii Robotniczej w Turcji w 1961 330
Aydemir Talat, wspcz. oficer tur. 331
Azm, rd syryjski 780
al-Azm Ismail, gub. Damaszku w p. XVIII w. 180
Asik mer, poeta ludowy w XVII w. 137
Asik  Pasazade Haci Bektas, kronikarz tur. z XIII w. 39
Baba Ilyas Horasani, szejch z XIII w. 39 Baba   Ishak,   przyw.   powst.   ludowego
z XIII w. 39 Babinger    Franz,    wspcz.    orientalista
niem. 338 Babur, wadca z dyn. Wielkich Mogow
w Indiach w XVI w. 23 Bailey F. E., wspcz. historyk ameryk. 338 Bajezid I Byskawica (tur. Bayezid Yildi-nm), sutan tur. 1389-140247, 49-57 Bajezid II Veli, sutan tur. 1481-1512 58,
64-67, 87, 115
Bajhaki, kronikarz epoki Seldukw 338 Bajkara Husajn, wadca Heratu z dyn. Ti-
murydw z XV w. 23 Baki (15771600), liryk tur. epoki klasycznej,   nadworny   poeta   Sulejmana Wspaniaego 86, 160 al-Bakri, arab. geograf z XI w. 20 Barcsay   Akos   (16191661),   ks.   sied-
miogr. 1659-1660 704 Barkan O. L., wspcz. historyk tur. 340 Bartold W., wspcz. turkolog rad. 337 Bartoszewicz Joachim (18671938), historyk poi. 347
Batur, wspcz. gen. tur. 335 Bayraktar Mustafa (Alemdar), ajan z Rusz-czuku (tur. Ruscuk), potem wielki wezyr z pocz. XIX w. 202-205, 207, 208 Bayur Hikmet, zaoyciel tur. Partii Narodowej w 1948 326, 339 Bedrettin, przyw. buntu chop, w XV w. 56 Begzade, przyw. sipahiw w XVII w. 747 Behram    Cavus,    pose    tur. w Budzie
w XVI w. 68 Bekir Sami, tur. m stanu po pierwszej
wojnie wiatowej 307 Bellini Gentile (14291507), malarz w. 62
354	:.-.'/  -'-
Bem Jzef (Murat Pasza, 1794-1850), gen.
wojsk poi., wg. i tur. 224, 225 Bersengi Arab, zbjnik tur. w XVII w. 746 Bertoldo di Ferrara, w. artysta rnedalier
w XV w. 54 Berwiski  Ryszard  (1819-1879), poeta
poi.,   emigrant,    dziaacz    polityczny
w Turcji 234 von Beust Friedrich (1809-1886), austr.
m stanu 242 Bilge Chan, wadca starotur. 716-734 73,
76 Bismarck   Otto   (1815-1898),   kanclerz
Niemiec 247, 257 Biyikhoglu Tevfik, wspcz. historyk tur.
339 Bagojew  Dymitr   (1856-1924), twrca
bug. socjaldemokracji 272 Bobowski Wojciech vel Ali Bey, dragoman
Porty w XVII w. 776, 777 Bocskay  Stefan  (1557-1606),  ks.  sied-
miogr. 1605-1606 95 Bod F. H., wspcz. historyk niem. 253 Bombaci Alessio, wspcz. turkolog w.
54, 55, 62, 63, 82-85, 112, 1)8, 759,
777, 337
Bona Sforza (1494-1557), krlowa poi. 87 Bonneva Claude (Ahmed Pasza, 1675
1747), gen. franc. na subie tur. 770 Borzcki Konstanty (Mustafa Celalettin
Pasza), emigrant poi., wojskowy kartograf tur. w XIX w. 234, 236, 261 Briand   Aristide   (1862-1932),   polityk
franc. 376
Bowen H., wspcz. orientalista ang. 340 Brzozowski  Karol  (1821-1904),  poeta,
emigrant poi. w Turcji, dziaacz niepodlegociowy 233, 234, 248 Bugra Chan, wadca Karachanidff w X w.
18
Bumyn, wadca starotur. 552 75 de Busbecq Angerus Ghiselin, a
austr. w Turcji w XVI w. 81 Busch, rytownik w XVI w. 69 Byron Jerzy (1788-1824), poeta ang. 272,
270 Bystrzonowski L. (Arslan Bey), emigrant,
oficer poi. na subie tur. w XIX w. 224
Cahun  Leon,  historyk  franc.   z  koca
XIX w. 262 Calderon Pedro (1600-1681), poeta hiszp.
270 Canbulat, buntownik tur. z pocz. XVII w.
742 Cavid Bey, dziaacz modotur. z koca XIX
i pocz. XX w. 265 Celal Bayar, prezydent Turcji 1950-1960
325, 327, 329, 330 Celaleddin Rumi Mevlana (1207-1273),
poeta seld. 37, 47
Cem, syn sutana tur.  Mehmeda II 64 Cemal Pasza, dziaacz modotur. 276 Cerulariusz Micha (zm. ok. 1059), patriarcha Konstantynopola 1043-1058 53 Cevdet,   autor   gramatyki   tur.   wydanej
w p. XIX w. 236 Cevdet Abdullah (1868-1932), dziaacz
modotur. 269, 270 Cezzar Ahmed, pasza Sydonu w XVII w.
779, 180, 196
Chlebowski Stanisaw (1835-1884), malarz nadworny sutana Abdiilaziza 243 Chodko Aleksander (1804-1891), poeta,
orientalista poi. 746
Chodko Leonard (1800-1871), emigracyjny historyk i publicysta poi. 5 Choiseul-Gouffier,      ambasador     franc.
w Turcji w XVIII w. 777 Chritobulos, biograf gr. 56, 57 Chrzanowski Kajetan (zm.  1792), agent
poi. w Turcji 777 Chrzanowski Wojciech (1793-1861), gen.
poi., topograf wojskowy na subie tur.
277, 224 Churchill   Winston   (1874-1965),   bryt.
m stanu 282, 323 Cihangir,   syn   Sulejmana   Wspaniaego
(XVI w.) 87 Cluverius Ph., geograf niem. z XVI w.
737 Contarini,    Wenecjanin,    wysannik   do
Turcji w XV w. 57 Costanzo di Ferrara, w. artysta rnedalier
z XV w. 54 Crutta  Antoni   (1727-1813),   dragoman
Stanisawa Augusta 759
355
Crutta   Piotr (1747-1797), wysannik insurekcji kociuszkowskiej do Turcji 191, 198
Cunnigham, admira bryt. w drugiej wojnie wiatowej 323
Cwetkowa   Bistra, wspcz. historyczka bug. 339, 340
Cyrus II (zm. 529 p.n.e.), krl pers. od 550 32
Czachrowski z Czachrowa Adam, poeta staropol. 92
Czagataj, wadca mong. w XIII w. 22
Czagry Beg, wdz seld. w XI w. 26
Czajkowski Micha (Sadyk Pasza, 1804 1886), agent A. Czartoryskiego w Turcji 224, 226, 227, 234, 239
Czartoryski Adam (17701861), poi. m stanu 169, 200, 223, 224
Czichaczew, ro. geograf w XIX w. 770
Czyngis chan (11551227), twrca imperium mong. 18, 22, 24, 49, 50
Caglayangil, wspcz. tur. m stanu 334
Cakmak   Fevzi, marsz, tur., zaoyciel tur. Partii Narodowej 326
Candarh Kara Halil, wielki wezyr w XV w. 82
Capanoglu, dyn. monowadcw tur. od
XVIII w. 180, 193 Celebi Efendi,  dygnitarz Porty z pocz.
XIX w. 202 Celebi Evliya (1611-1682), tur. podrnik
i autor opisu podry 106, 137 Cerkes Ethem, przyw. ludowcw tur. 298,
301
Daltaban. Mustafa Pasza (zm. 1703), wezyr
148
Dante Alighieri (12651321), poeta w. 270 Dariusz I, krl Persji 521485 p.n.e. 32 Davison R. H., wspcz. historyk ang. 338 Davud, architekt stamb. w XVII w. 137 Davud, chan Szyrwanu w pierwszej p.
XVIII w. 160 Davud Pasza,  dow. zbuntowanych jan-
czarw w pierwszej p. XVII w. 98 Deguignes, historyk franc. z XVIII w. 261 Dli Omer Pasza, tur. dow. wojsk w Ka-
rasu  w pierwszej  p.  XVIII  w.  181
Dersca-Alexandrescu Bulgaru M., wspcz. historyczka rum. 169
Dervi? Hasan, artysta dekorator z pierwszej p. XVIII w. 759
Descorches, pose franc. w Turcji w kocu XVIII w. 797
Deutsch Simon, socjalista austr. w XIX w. 242
Devereux R., wspcz. historyk ameryk. 338
Dimitrow S., wspcz. historyk bug. 340
Djurdjey B., wspcz. historyk jugos. 340
Dugosz Jan (14151480), historyk poi. 57
Don Juan, austr. admira floty chrzecijaskiej w XVI w. 90
Doria Andrea (14661560), doa wen., admira floty papieskiej 73
Doroszenko Piotr (1627-1698), hetman kozacki 707
Douglas, marsz, bryt., uczestnik drugiej wojny wiatowej 323
Dutkiewicz Jzef, wspcz. historyk poi. 341
Dymitr Doski (1350-1389), ks. mosk. 24
Dzieduszycki Walerian, organizator handlu z Polski do Turcji w XVIII w. 168
Edhem Pasza, dow. wojsk tur. pod Domo-
kos w 1897 252 Edward    VII   (1841-1910),   krl   ang.
1901-1910 268 Edygej  Chan, wysannik Tamerlana  do
Zotej Ordy w XIV w. 24 Elbieta (1709-1762), cesarzowa ro. od
1741 767 Emin   Mehmed  Yurdakul  (1869-1944),
poeta tur., zwolennik panturkizmu 262,
278, 280
Enver Bey (Enver Pasza, zm. 1922), dziaacz modotur. 268, 275, 276, 281, 284 Ergin O., wspcz. historyk tur. 255, 339 Erim Feridun Cemal, wspcz. tur.   m
stanu 334
Erim Nihat, wspcz. tur. m stanu 336 Ertogrul    (Ertugrul),    legendarny    wdz
Osmanw 42 Esad Molla Mehmed, zwolennik reform,
redaktor z pocz. XIX w. 275
356
Eugeniusz IV (13831447), papie od 1431 57
Eugeniusz Sabaudzki (16631756), dow. austr.-ces. wojsk 755
Ezop Frygijczyk (VI w. p.n.e.), gr. bajkopisarz 30
Fahreddin, ks. Druzw w XVII w. 95
Fasih Dede, artysta dekorator pierwszej p. XVIII w. 759
Fatma, sutanka, pierwsza p. XVIII w. 756
Fekete Lajos, wspcz. historyk wg. 725
Fenni, artysta dekorator z pierwszej p. XVIII w. 759
Ferdynand I Aragoski (1423-1494), krl Neapolu od 1458 60
Ferhad Pasza (1590) 92, 96
Ferid Damad, premier tur. w 1919 296
Fethi Ali Bey (Okyar), dyplomata tur., twrca Niezalenej Partii Republikaskiej 375
Feyzullah Efendi, wielki mufti w XVIII w. 750
Fikret  Tevfik (1867-1915), pisarz tur. 259, 262
Filip II (1527-1598), krl hiszp. od 1556 90
Focjusz (820891), patriarcha Konstantynopola 858-867 i 877-886 53
Franciszek I (1494-1547), krl franc. od 1515 77, 73, 169
Franco Bahamonde (ur. 1892), dyktator Hiszpanii od 1936 318
Franklin   Bouillon, wspcz. dyplomata franc. 303, 304
Frunze Micha (18851925), rad. dziaacz ruchu rb. 300
Fryderyk  II Wielki (1712-1786), krl Prus od 1740 772, 252
Fuad Pasza (18151869), tur. m stanu 279, 234, 236, 238
Fuzuli Mehmed (zm. 1556), poeta tur. 86
al-Galib Abdullah, sutan Fezu w XVI w.
97 Galib Ali, stronnik rzdu stamb. w 1920
295, 296
Gasztowt  Tadeusz (Seyfeddin), dziennikarz, emigrant, uczestnik ruchu modotur. 269
de  Gaulle Charles (1890-1970), gen., prezydent Francji 320, 334
Gazi   Girej, przyw. buntu na Krymie w pierwszej p. XVIII w. 749
Gaznawidzi,   dyn. w Azji rodkowej w XI w. 26
Gecer L., wspcz. historyk tur. 58, 60
Gedik Ahmed Pasza, wezyr w XV w. 58, 60
Gibb M. A. R., wspcz. orientalista ang. 340
Giove Fryderyk, przedsibiorca w. dziaajcy w Turcji w XIX w. 237
Girejowie,   dyn. krymska od XV do XVIII w. 24, 58
Gliick H., wspcz. historyk austr. 759
Gniski Jan, pose poi. do Turcji w 1678 706-108
Goethe Johann Wolfgang (1749-1832), pisarz niem. 270
Gordlewski Wodzimierz, wspcz. orientalista rad. 338
Gkalp   Ziya (1876-1924), poeta tur. 275, 284
Gkbilgin Tayyib, wspcz. historyk tur. 339
Gromyko Andrzej, rad. m stanu 334
Groper    Henryk, przemysowiec poi. w Turcji w XIX w. 232, 233
Grzegorzewski Jan (184671922), orientalista poi. 340
Grzegorz   Ormianin, wysannik poi. do Turcji w 1414 57
Gumiow Lew, wspcz. historyk rad. 337
Gunduli    Iwan, poeta dubrownicki w XVII w. 97
Gumiispala   R., zaoyciel tur. Partii Sprawiedliwoci w 1961 330
Giinaltay $emsettin, wspcz. tur. m stanu 326
Giinduz Aka, dramaturg tur. 280
Gundiizalp, legendarny wdz Osmanw 42
Gurpinar  Huseyin Rahmi (18641944), pisarz tur. 262
357
Giirsel,  gen., wspcz. tur. m stanu 329-331, 333
Habsburgowie, dyn. niem. panujca 1273  1780 68-70, 89, 93, 95, 103, 108, 153, 172, 239
Hachtmann O., wspcz. historyk niem. 270
Hadim   Sulejman Pasza, gub. Egiptu w XVI w. 75
Hafiz Pasza, tur. m stanu w XIX w. 217
Halil  Emir z Izmiru, janczar rebeliant z pierwszej p. XVIII w. 162
Halil     Hamid Pasza, wielki wezyr w XVIII w. 183
Hammer-Purgstall   Josef   (1774-1856), austr. orientalista 137, 337
Hamza, krlewicz pers. w XVI w. 92
Handelsman Marceli (1882-1945), historyk poi. 338
Hankiewicz, proboszcz ormiaski, wysannik konfederacji barskiej do Turcji 174
Hartmann M., wspcz. historyk niem. 269
Hasan Yemijci, wielki wezyr w pierwszej p. XVII w. 141
Hasim Ahmed (l 884-1933), poeta tur. 259
Haszymici, rd arabski 335
Hayali  Mehmed Bey (zm. 1556), nadworny poeta Sulejmana Wspaniaego 86
Hayreddin  Pasza, admira tur. z p. XVI w. 73, 74
Henryk III Walczy (1551-1589), krl poi. 1573-1574 71, 95
Herodot z Halikarnasu (485-425 p.n.e.), historyk gr. 30
Heyd U., wspcz. historyk izr. 338, 339
Hilmi Huseyin, tur. dziaacz ruchu socjalistycznego z pocz. XX w. 272
Hirsch, budowniczy drogi z Belgradu do Salonik i Stambuu w 1877 252
Hitler Adolf (1889-1945), przyw. niem. faszyzmu 321
Hitti Ph. H., wspcz. historyk arab. 233 Hoca   Sadeddin   Efendi,   kronikarz  tur.
z XVII w. 137
Hondius Jodocus (1563  1611), rytownik i kartograf hol. 137
Hugo Victor (1802-1885), franc. pisarz,
poeta, dramaturg 270 Hunyady Janos (1385-1456), wdz wg.
wojska siedmiogr. 51, 57 Hursjd Pasza, dow. armii tur. z pocz.
XIX w. 270 Husrey Pasza, tur. m stanu w XIX w.
2/7, 223
Ibn   Battuta   (1304-1369?),   podrnik
arab. 38 Ibrahim I Dli, sutan tur.  1640-1648
98, 100, 103, 142 Ibrahim Damad Pasza, wezyr z pierwszej
p. XVIII w. 162 Ibrahim Miiteferrika, zaoyciel drukarni
z pocz. XVIII w. 757 Ibrahim Pasza, dow. wojsk egip. z pocz.
XIX w. 216-218 Ibrahim Pasza, wielki wezyr z pierwszej
p. XVI w. 77 Ibsir Pasza, dow. wojsk tur. z p. XVII w.
142
Ilgaz Rifat (ur. 1911), poeta tur. 325 Ilteresz,    wadca    Turkw    orchoskich
w VII w. 75, 16
Inalcik H., wspcz. historyk tur. 338, 340 lorga Nicola (1871  1940), historyk rum.
337 Isa Bey, dziaacz modotur. z drugiej p.
XIX w. 242
Ismail, szach pers. 1499-1524 66 Ismet Pasza (Inonu, ur. 1884), tur. gen.
i polityk, prezydent Turcji 19381950
287, 301, 305, 307, 309, 318, 323-325,
328, 330, 331 Istemi, wadca tur. na Ataju w p. VI w.
75 Izzet Pasza, marsz. tur. z lat dwudziestych
XX w. 301
Jabonowski  W.,  lekarz,  emigrant  poi.
w Turcji w drugiej p. XIX w. 252 Jadrincew N. M., ro. archeolog z drugiej
p. XIX w. 13 Jagmin, dow. legionu poi. w Turcji z lat
1877-1878 249
358
Jan VI Kantakuzen, cesarz bizant. z XIV w. 44
Jan III Sobieski (1629-1696), krl poi. od 1674 108, 109
Johnston Buttler, ang. m stanu z koca XIX w. 249
Jordan, pk., agent poi. w Turcji w drugiej p. XIX w. 234
Justynian I Wielki (483-565), cesarz bizant. od 527 55
Kabakulak,   tumiciel   powst.   ludowego
w Stambule w 1730 182 Kabrda J., wspcz. historyk czeski 339,
340 Kadi Burhaneddin, wadca tur. emiratu
w XIII w. 43 Kaerger K., historyk niem. z drugiej p.
XIX w. 230 Kaldy-Nagy Gyula, wspcz. turkolog wg.
72P, 340
Kalender, miniaturzysta tur. z XVII w. 159 Kalenderoglu, przyw. powst. z XVI w.
747, 142 Kansuh,   sutan   mamelucki z pierwszej
p. XVI w. 67 Kapagan,   wadca   Turkw   orchoskich
z VII w. 16
Kapodistrias, min. ro. z czasw cara Aleksandra I 272
Kara Djordje (Jerzy Czarny, 17621817), serb. przyw. powst., zaoyciel dyn. 200, 277
Karabekir Kazim,  gen. w wojnie z Armeni w 1920 298, 307 Karacaoglan   (16061691),   tur.   poeta
ludowy 757 Karachanidzi,   dyn.   w  Azji   rodkowej
w X-XI w. 18, 19, 26 Karakas, przyw. powst. janczarw z 1703
757 Kara Enver Ziya, wspcz. historyk tur.
250, 297, 337-339 Kara  Mehmed,  bohater tur., marynarz
w wojnie o Kret 1669 705 Kara Mustafa Pasza Merzifonlu (1635 1683), wielki wezyr 702, 107109, 115, 142
Karaosmanoglu,     rd     monowadcw
w XVIII w. 750, 7P5, 7P7 Karaosmanoglu F., przyw. Partii Wolnoci
328 Karaosmanoglu (Yakup Kadri), wspcz.
dyplomata tur. 339 Kara Said, monowadca tur. w XVII w.
142
Kara Yazici Canbulatoglu (Abdulhalim),
przyw. powst. 1599-1602 141, 142, 145
Karol V (15001558), cesarz rzym.-niem.
1519-1556 75, 85 Karol X Gustaw (1622-1660), krl Szwecji
od 1654 189, 209 Karol XII (1682-1718), krl Szwecji od
1697 755, 154, 172 Katarzyna I (1684-1727), cesarzowa ro.
od 1725 154, 175 Katarzyna II (17291796), cesarzowa ro.
od 1762 772, 775, 184 Katircioglu, przyw. buntownikw w p.
XVII w. 141, 142, 145 Katib Celebi (1609-1638), tur. historyk, bibliograf i kosmograf 752, 137-139, 157 Kazimierz Jagielloczyk (1427-1492), krl
poi. od 1447 68
Kazimirski Wojciech (18081887), orientalista poi. 338 Kececizade Molla Mehmet Izzet, uczony
tur. z pocz. XIX w. 275, 214 Kellogg Frank (1856-1937), ameryk, polityk i prawnik 576
Kemal Pasza Mustafa (Atatiirk, 1881  1938), tur. gen. i m stanu, prezydent Turcji od 1923 266,271, 284, 290, 294-297, 300, 302-307, 309, 310, 315, 316, 318, 328, 334, 335
Kemancioglu, przyw. oddziaw rozbjniczych 146
Kemeny  Janos   (1607-1662),   ks.   siedmiogr. 1661-1662 704 Keyhusrev I (zm. 1211), wadca seld. 34,
35 Keyhusrey II, wadca seld. 12361246
38, 39
Keykavus Izzeddin I (zm. 1220), wadca Seldukw 34
359
Keykobad Alaeddin I (zm. 1237), wadca
seld. 34, 35, 43, 142 Keykobad  Alaeddin  III,   wadca  seld.
1283-1302 41
Kilian L., rytownik z XVII w. 97 Kilic Arslan (zm. 1107), wadca seld. 52,
33 Km? Arslan II (1156-1192), wadca seld.
33 Kilindir, dow. janczarw z pierwszej p.
XVII w. 98
Kissling H., wspcz. turkolog niem. 83 Knatchbull Huggessen H., wspcz. dyplomata ang. 339 Koca Sinan, wielki wezyr z koca XVI w.
92 Kocu (Koci) Bey (zm. ok. 1650), pisarz
tur. 127,137,138,140,141,144,146,177 Konopczyski   Wadysaw   (18801952),
historyk poi. 341 Konstanty IX (XI) Drakozes (1405-1453),
ostatni cesarz bizant. 53 Konstantyn   I   (1868-1923),   krl   gr.
1913-1917, 1920-1923 302 Koraltay Refik, dziaacz Partii Demokratycznej 325 Koruttirk   Fahri,   prezydent   Turcji   od
1973 336 Kosygin Aleksy (ur. 1904), rad. dziaacz
ruchu rb., od 1964 premier ZSRR 334 Kocielski  W.   (Sefer  Pasza),  emigrant,
oficer poi. na subie tur. 224, 234 Kociuszko Tadeusz (17461817), gen.,
Naczelnik powstania 1794 198, 341 Koprulu, rd wielkich wezyrw 100102,
110, 115, 123, 133, 148 Koprulu Ahmed, wezyr w XVII w. 123 Koprulu Amcaoglu Huseyin Pasza, wezyr
w XVII w. 770 Koprulu Fazil Ahmed Pasza (zm. 1676),
wezyr 102, 106
Koprulu Fazil Mustafa Pasza, wielki wezyr w XVII w. 109, 110, 115 Koprulu    Mehmet   Fuad   (1890-1966),
zaoyciel Partii Demokratycznej, pisarz
325, 333 Koprulu Mehmed Pasza, wezyr w XVII w.
101-104, 125
Kor Mehmed, rebeliant w XVII w. 141 Koroglu, synny zbjnik tur. z XVII w.
145, 146, 181 Kos Ali Pasza, dow. wojsk tur. z drugiej
p. XVII w. 104 Kos Mikail, Grek w subie tur. w XIV w.
44
Kosem, sutanka w XVII w. 98, 100 Kostler Arthur (ur. 1905), pisarz i publicysta ang. 333 Krasiski Tadeusz (1675-1756), orienta-
lista poi. 757
Kuran Abdullah, wspcz. historyk tur. 559 Kutlumis, wdz seld. w XI w. 55 Kutuzow Micha (17451813), gen. ro.
797 Kuyucu Murad Pasza, wezyr na przeomie
XVI i XVII w. 142 Kuczlug, wadca mong. w XII w. 21 Kiil Tegin, wadca starotur. z pocz. VIII w.
75 Kynyk, szczep koczowniczy 26
Lamouche L., pk., franc. historyk z pocz.
XX w. 5, 557
Lang M. rysownik z XVII w. 757 Lange  Oskar  (19041965),  ekonomista
poi. 555
Latife Hamm, ona Atatiirka 290 Lawrence   Thomas   (1888-1935),   bryt.
pk., orientalista 283, 284 Lenin  Wodzimierz  Iljicz   (1870-1924),
najwybitniejszy    teoretyk    marksizmu
XX w., twrca pastwa rad. 297, 555,
334 Leopold I (l 6401705), cesarz rzym.-niem.
1658-1705 709 Leopold J. F., rysownik z pocz. XVII w.
96 Leszczyski Stanisaw (16771766), krl
poi. 1704-1709 i 1733-1736 755, 154,
166
Levni, miniaturzysta tur.  z XVIII w. 759 Lewak Adam, wspcz. historyk poi. 547 Lewis Bernard, wspcz. historyk, orientalista bryt. 792, 338 Longfellow   Henry   (18071882),   poeta
amer. 270
360
Ludwik II Jagielloczyk (1506-1526), krl wg. i czeski 1516-1526 68
Ludwik XIV (1638-1715), krl franc. od 1643 755
Lusignan, rd franc. na Cyprze w XI w. 89
Luter Marcin (1483-1546), twrca reformacji 84
Lutfl Pasza, wezyr w XVI w. 114
azarewicz Stefan, ks. serb. na pocz. XV w.
50, 57
azarz, krl serb. w XIV w. 47, 50 azowski,    inynier    poi.    zatrudniony
w Turcji na pocz. XIX w. 795 ukaszewski J., wspcz. historyk poi. 255
Maani Muntafik, szeryf, buntownik z pocz. XVIII w. 180
Machiavelli Niccol (14691527), historyk w., pisarz polityczny 84, 171
Mahmud I, sutan tur. 17301754 158, 164, 170
Mahmud II, sutan tur. 1808-1839 202, 204, 205, 207-209, 275-275, 217-219, 244
Mahmud Chan, wdz afgaski z pierwszej p. XVIII w. 760
Mahmud z Gazny, wadca w Azji rodkowej w XI w. 26
Mahmud z Kaszgaru, autor sownika tur.-
-arab. z 1073 18
Mahmud Pasza z rodu Angel, wielki wezyr z XVI w. 83 Mahmud, syn Mustafy IV 202 Majda Tadeusz, wspcz. turkolog poi. 8,
338
Majewski R., wspcz. historyk poi. 341 Makal Mahmut (ur. 1933), pisarz tur. 572 Maksymilian II (15271576), cesarz rzym.-
-niem. od 1564 92
Mamaj (zm. 1380), chan Zotej Ordy 24
Mantran R., wspcz. turkolog franc. 5, 557
Manuk, ormiaski bankier, zwolennik reform z pocz. XIX w. 202
Mao-Ce-Tung   (ur. 1893), chiski m stanu, przyw. KPCH 555
Mardin Serif, wspcz. historyk tur. 338
Marko, krl Macedonii od 1371 47 Marks Karol (18181883), niem. dziaacz
rewolucyjny, twrca socjalizmu naukowego 555 Marr Mikoaj (18651934), jzykoznawca
rad. 509 Massigli    Robert,   wspcz.    dyplomata
franc. 559 Masudi (zm. 956), arab. historyk, geograf
i podrnik 20
Matejko Jan (1838-1893), malarz poi. 252 Maurokordato Aleksander, dyplomata,
tumacz Porty z XVIII w. 750 Mauzolos III, krl Karii z III w. p.n.e. 50 des Mazures, przedstawiciel franc. w Turcji
z drugiej p. XIX w. 257 Mehmed I, sutan tur. 1413-1421 57, 775 Mehmed II Zdobywca (Fatih), sutan tur.
1451-1481   57-55,   58-64,   67,   68,
73, 83, 84, 112, 130, 141, 263, 338 Mehmed III, sutan tur. 1595-1603 92,
114 Mehmed IV Myliwy (Avci), sutan tur.
1648-1687 700, 702, 709, 775, 143, 144 Mehmed V Resad, sutan tur. 1909-1918
277 Mehmed VI Vahideddin, sutan tur. 1918-
1922 292, 295, 507
Mehmed, ks., syn Murada III 97, 128 Mehmed Aga, architekt tur. z XVII w. 757 Mehmed Aga, wezyr z pierwszej p.
XVIII w. 765 Mehmed Baltaci,  wielki wezyr z pocz.
XVIII w. 754, 775 Mehmed Bey, wydawca, dziaacz rnodo-
osmaski z drugiej p. XIX w. 242 Mehmed Esad Imamzade, zwierzchnik
szk tur. z pierwszej p. XIX w. 275 Melik Szah, wadca seld. 1072-1092 28 Melik Danijmend Ahmed Gazi, wdz
koczownikw w Anatolii w X w. 52 Menage V., wspcz. orientalista ang. 45 Menderes Adnan (1899-1961), polityk
tur. 525, 527-555 Menemencioglu   E.,   przyw.   Chopskiej
Partii Turcji 328 Mercator Gerhard (1512-1594), kartograf
flam. 757
361
Mesgnien-Meniski   Franciszek   (1623
1698), leksykograf, tumacz przy krlu
poi. 10, 106 Mesih Pasza, admira floty tur. z drugiej
p. XV w. 73
Mesud I (1116-1156), wdz Seldukw 33 Meszaros I., wspcz. historyk wg. 340 Mezomorto Hiiseyin Pasza, admira
z koca XVII w. 148 Micha Apafi I, ks. siedmiogr. 1661-1690
106 Micha Waleczny, ks. mod.  w drugiej
p. XVI w. 95 Mickiewicz Adam (17981855), poeta poi.
224, 226, 227, 229, 270 Midhat Pasza (18221883), tur. m stanu
219, 232-234, 238, 241-243, 248, 252,
254 Mienszykow,  wysannik ro.  do  Turcji
z p. XIX w. 225 Mihrimah, sutanka z XVI w. 81 Mikoaj I (1796-1855), car Rosji od 1825
226 Miller Anatol, wspcz. historyk rad. 338,
339 Mikowski  Zygmunt (T.  T. Je 1824
1915), pisarz poi., emigrant 234 Muhammad Ali, pasza Egiptu z pocz.
XIX w. 210, 212, 216-218, 223 Muhammad ibn Saud (zm. 1765), zaoyciel dyn. 180 Muhammad ibn Wahhab, rebeliant arab.
z p. XVIII w. 180 Muntafik, szczep arab. z XVII w. 180 Murad I, sutan tur. 1360-1389 7, 44-47,
50, 115, 121 Murad II,   sutan   tur.   1421-1451   51,
52 Murad III, sutan tur. 1574-1595 87, 88,
91, 92, 95, 141, 161 Murad IV, sutan tur. 1623 -1640 98 -100,
118, 119, 121, 142 Murad V, sutan tur. 1876 242 Murad Reis, admira tur. z drugiej p.
XVI w. 73, 75 Murtaza, dow. tur. z pierwszej p. XVII w.
100 Musa, wadca seld. z XIV w. 26
Muskuk, janczar buntownik z pierwszej p. XVIII w. 162
Muslu Beje, janczar buntownik z pierwszej p. XVIII w. 162
Mustafa, syn Sulejmana Wspaniaego 87
Mustafa  I Szalony (Dli), sutan tur. 1617-1618 96, 98, 141, 142
Mustafa II, sutan tur. 1695-1703 110, 151, 152, 164
Mustafa III, sutan tur. 1757-1774 170, 172, 173
Mustafa IV, sutan tur. 1807-1808 202, 205
Mustafa Behcet, tur. lekarz nadworny sutana Mustafy II 215
Mustafa Fazil Pasza, wezyr z XIX w. 241, 242
Mustafa Kabakci, przyw. buntu z pocz. XIX w. 201
Mutafczijewa W. P., wspcz. historyczka bug. 340
Mutawakkil III, kalif abbasydzki z pierwszej p. XVI w. 67
Mutlucag H., wspcz. historyk tur. 232
Muzaffar Pasza, gub. Libanu z drugiej p. XIX w. 239
Nabi   Yusuf  (16427-1712),   poeta  tur.
160 Nachimow Pawe (1802-1855), admira
ro. 226 Nadir Szach (1688-1747), wadca pers.
od 1736 161
Naima, kronikarz tur.  z XVII w.  137 Namik Kemal (18491888), poeta, dziaacz modotur. 241, 242, 254, 262 Napoleon Bonaparte (17691821), cesarz
Francuzw 1804-1814 i 1815 180, 197,
199,   200,   202,   203,   205,   206,   211,
212 Nasuh Pasazade, rebeliant z poowy XVI w.
142 Nasuh Pasza, dyplomata tur. z pierwszej
p. XVII w. 96 Nawoi Ali Szer Nizamaddin (1441-1501),
poeta uzbecki 23 Nazim Hikmet (1902-1963), tur. poeta,
dramatopisarz 261, 327, 333
362
Nedim Ahmed (1681  1730), poeta tur.
tzw. okresu tulipanowego 159, 160 Nefi (1582-1635), tur. poeta dworski 137 Neysehirli Damad Ibrahim Pasza, wezyr
z pierwszej p. XVIII w. 155-157 Niyazi Ahmed Bey, uczestnik rewolucji
modotur. z pocz. XX w. 268 Nizam al-Mulk, wezyr z drugiej p. XI w.
28 Nizameddin Yagibasan (zm. 1167), wadca
rodu Danismendw 33 Nowiczew A. D., wspcz. historyk rad.
337 Numan Bey, pose tur. w Warszawie za
Stanisawa Augusta 159 Nur Sufi, zaoyciel dyn. Karaman (Ogul-
lari) z XIII w. 39 Nuri Pasza, dow. Armii Islamu z 1918 255
Obili Miosz (zm. 1389), rycerz serb. 47 Obrenovi Miosz, zaoyciel dyn. serb.
panujcej 1815-1842 i 1858-1903 211 Oguzowie, plemi starotur. 1820,2426,
32, 33, 39, 42 d'Ohsson Muradgea, historyk i dragoman
w kocu XVIII w 340 Oktay E., wspcz. historyk tur. 90 Orhan, sutan tur. 1326-1360 42, 44, 47,
130 Orkan, wspcz. tur. dziaacz polityczny
332
Orlik  Filip  (16737-1742),  hetman  kozacki 154 Ortelius   Abraham   (1520-1598),   flam.
geograf i wydawca map 137 Orzechowski-Oksza Tadeusz (18371902),
emigracyjny dziaacz polityczny 5, 234 Osman I (1259-1326), sutan od 1299, zaoyciel dyn. 42 Osman U, sutan tur. 1618-1622 96-98,
142
Osman III, sutan tur. 1754-1757170,172 Osmanowie, szczep tur. przed XIII w. 47,
67, 73 Osman Pasza, dow. armii tur. z drugiej p.
XIX w. 246 Osmaska  dynastia  panujca   w  Turcji
1299-1922 42, 60, 112
Omer Seyfettin, pisarz i dziaacz modotur.
z pocz. XX w. 284 Omer   Pasza, dow. wojsk tur. w wojnie
krymskiej 226, 241
Pajewski Janusz, wspcz. historyk poi. 341
Palmer J. A. B., wspcz. turkolog bryt. 45
von Papen Franz (18791969), niem. polityk, dyplomata 322, 339
Papoulia B. D., wspcz. historyczka gr. 45
Patrona   Halil Bayezid, przyw. powst. janczarw z pierwszej p. XVII w. 162-164
Pazvandoglu,   pasza widyski z koca XVIII w. 190, 195-197, 199, 200
Peker Recep, wspcz. tur. m stanu 325
Pertey N. (Boratay Naili), wspcz. uczony tur. 146
Petrarka Francesco (13041374), poeta w. 21
Pietrosjan J. A., wspcz. turkolog rad. 235, 339
Piotr I (1672-1725), car ro. od 1682 153, 154, 160
Piri Reis, admira tur. z pocz. XVI w. 73,75
Plater Wadysaw, poi. dziaacz emigracyjny z XIX w. 242
Podgrny Nikoaj (ur. 1903), rad. dziaacz ruchu rb., przewodniczcy Prezydium Rady Najwyszej ZSRR 334
Poniatowski Stanisaw (1676-1762), dyplomata poi. 153
Potocki Jan (1761-1815) poi. historyk, archeolog, pisarz 21
Potocki Piotr, pose Stanisawa Augusta do Turcji 160, 185
Price P. L., wspcz. historyk ang. 337
Przewocki Klemens, poi., agent emigracyjny z XIX w. 234
Puszkin Aleksander (1799-1837), poeta ro. 270
Radow W. W., turkolog ro. z XIX w. 13 Rakoczy Jerzy II (1621-1660), ks. siedmiogr. 104
Rakoczy    Franciszek II (1676-1735), przyw. wg. ruchu wolnociowego 153
363
V
Ramazan Pasza, beylerbey Algieru z drugiej p. XVI w. 91 Rami  Mehmed  Efendi,   wezyr  z  pocz.
XVIII w. 151 Ramiz, admira, zwolennik reform z pocz.
XIX w. 202, 204, 205 Rapacki Adam (1909-1970), poi. dziaacz
ruchu rb., ekonomista 334 Rasid Ali Gajlani, wspcz. iracki m
stanu 320
Rasid, tur. kronikarz z XVII w. 137 Ratyski Jzef, poi. emigrant w Turcji
w XIX w. 232 Reimer   M.,   pracownik  ambasady  ro.
w Turcji w kocu XVIII w. 191 Resid Mustafa Pasza, tur. m stanu z poowy XIX w. 218, 219, 228, 236 Revani  (Ilyas Suca gelebi, 1475-1523),
poeta tur. 86 Rexin,   pose  pruski   w  Turcji   w  p.
XVIII w. 252 Reychman Jan (ur. 1910), poi. historyk,
orientalista 7, 45, 15), 169, 190, 226,
242, 324, 337, 341 Rigas   Velestinis   Konstandinos   (1757
1798), poeta gr. 211 Riza   Ahmed   Bey,   dziaacz   modotur.
z koca XIX w. 264 Riza Ali, tur. wspcz. m stanu 296 Roksolana (Hurrem), sutanka z pierwszej
p. XVI w. 81, 82, 87 Romanos   IV   Diogenes,   cesarz   bizant.
z XI w. 27 Romeril   P.,   wspcz.   historyk   franc.
339
Rooseyelt  Franklin  (18821945),  ameryk, m stanu, prezydent USA od 1933
323 Roux   J.   P.,   wspcz.   turkolog  franc.
32 Rukneddin    Sulejman    II   (zm.    1204),
wdz Seldukw 34
Runciman S., wspcz. historyk ang. 54 Rustem Pasza, wezyr z drugiej p. XVI w.
87 Rzewuski Wacaw (Tad el-Fahr, 1785
1831), poi. podrnik, orientalista 137,
210
Sabahattin Ali (19071948), pisarz tur.
525 Sabaheddin, dziaacz modotur. z pocz.
XX w. 270
Sabit Alaeddin (16501712), poeta tur. 160 Sadak Necmettin, pisarz tur. z XX w. 259 Safawidzi, dyn. panujca w Persji 1502
1736 23, 66, 71, 89, 160, 161 Said   Efendi,   dyplomata   tur.   z   pocz.
XVIII w. 757 Said   Szejch,   przyw.   powst.   Kurdw
w 1925 312
Saki Hasan, wspcz. tur. m stanu 326 Salih Pasza, wspcz. tur. m stanu 296 Salih Reis, admira tur. z pocz. XVI w. 74 Salisbury Robert (18301903), ang. m
stanu 251
Samanidzi, dyn. od IX-XI w. 18, 26 von Sanders Liman, niem. gen., reformator
armii tur. na pocz. XX w. 281 Sandar, wadca Seldukw z pierwszej
p. XII w. 18, 28
anizade Molla, autor tur. dziea anatomicznego z 1820 275 Saracoglu, wspcz. tur. m stanu 318 Sartre Jean Paul (ur. 1905), franc. filozof,
pisarz i publicysta 333 Sasanidzi, dyn. perska panujca w latach
226-632 13 Sas-Monasterski  L.,   pk.,   emigrant  na
subie tur. 234 Sasowie, dyn. zwana albertynska panujca
1548-1918 153, 167 Saudyjska  dynastia,  panujca w Arabii
Saudyjskiej od p. XVIII w. 180 Savfet   Pasza,   tur.   m   stanu   z   p.
XIX w. 235, 245
Schaff Adam (ur. 1913), filozof poi. 333 Schiller Fryderyk (1759-1805), niem.
poeta i dramaturg 270 Schurtz H., wspcz. osmanista niem. 45 Sebastiani, ambasador Napoleona w Turcji
202, 205 Selducy, tur. dyn.  18,  19, 26, 28, 29,
32-39, 41-44, 54, 55, 77 Selduk (zm. ok. 1010), wadca tur. 26 Selim   I   Grony   (Yavuz),   sutan   tur.
1512-1520 64-68
Selim II, sutan tur. 1566-1574 75, 87,
89, 105, 141 Selim III, sutan tur. 1789-1807 190, 192,
193, 195, 196, 198, 200-204, 207, 219,
244 Semseddin  Sami Bey  (Frasheri,   1850-
1904), leksykolog tur. 262 Sevket   Mahmut   Pasza,   dow.   wojsk.,
dziaacz modotur. 277 Shaw S. S., wspcz. historyk ang. 338 Sidi (Seyid) Ali Reis, admira tur. z XVI w.
74, 75
Sihabici,  rd  libaski  z  XVIII  w.   779 Sinan, architekt tur. z XVI w. 86 Sinasi Ibrahim,  tur.  pisarz z  pierwszej
p. XIX w. 236, 241 Siwi Blikbasi, zbjnik z XVII w. 146 Skander Beg (Jerzy Kastriota, ok. 1405
1468), bohater narodowy, wadca Albanii od 1443 52, 57 Skarbek z Gry, wysannik poi. do Turcji
w pierwszej p. XV w. 57 Smith  E. D.  wspcz.  historyk ameryk.
339 Sokollu Mehmed Pasza (Sokolovi), wielki
wezyr 1564-1579 75, 76, 81, 90-92,
133, 137, 141 Sokolnicki Micha, ambasador poi. rzdu
emigracyjnego w Turcji w czasie drugiej
wojny wiatowej 324 Soroka Jerzy, wysannik A. Czartoryskiego
do Turcji w 1783 169 Soysal I., wspcz. historyk tur. 338 Spuler Bertold, wspcz. niem. historyk,
orientalista 75 Stanisaw   August   Poniatowski   (1732
1798), krl poi. 1764-1795 759, 772 Stefan Batory (1533-1586), krl poi. od
1576 77, 91, 95 Suavi   Ali,   wydawca,   dziaacz   modo-
osmaski 241, 242 Subhi Mustafa, przyw. komunistw tur.
272, 295 Sulejman  I  Wspaniay  (Kanuni),  sutan
tur.   1520-1566   68-71,   73,   75-77,
85, 87, 111, 125, 133, 136, 169 Sulejman II, sutan tur. 1687-1691 709,
770, 775
Sulejman Celebi, syn Bajezida I 68 Sulejman, wadca osmaski z XIV w. 47 Sulejman, wdz Seldukw z XI w. 33 Sutan Veled (1226-1312), poeta seld. 37 Sukowski Jzef (1773-1798), rewolucjonista poi., adiutant Napoleona 183,191 Sunay Cevdet, prezydent Turcji 1966
1973 331, 336 Siileyman Demirel, wspcz. tur. m stanu
331, 332, 334-336 Siileyman   Pasza,   pisarz   tur.  z drugiej
p. XIX w. 261
Szabanow F. wspcz. historyk rad. 338 Szachroch, wadca Heratu z XV w. 23 Szahin  Girej, przyw.  buntu z pierwszej
p. XVII w. 700
Szajbanidzi, dyn. uzbecka z XVI w. 23 Szamsutdinow A. M., wspcz. historyk rad. 337
Tahmasp (zm. 1576), szach perski 73, 92 Talaat Pasza, dziaacz modotur. 276 Tales z Miletu (ok. 620-ok. 540 p.n.e.),
gr. filozof i matematyk 30 Tamara,  ksina  gruziska   z  pierwszej
p. XIII w. 38
Tansel S., wspcz. historyk tur. 174, 341 Tarhuncu   Ahmed   Pasza,   wielki   wezyr
z XVII w. 133 Tayyar  Pasza,  wali  Trabzonu z koca
XVIII w. 795
Teodora, crka ces. bizant. Jana VI 44 Tegin Alp (Moise Cohen), dziaacz modotur. 250, 284 Terseniklioglu, feuda tur. z koca XVIII w.
795
Teyfik Pasza, wspcz. tur. m stanu 507 Thomsen Christian (1788-1865), duski
archeolog 75 Thkly Emeryk (1675-1705), ks. wg.
i siedmiogr. 108 Tiepolo, pose wen. z drugiej p. XVI w.
727 Timur Kutuk, chan Zotej Ordy z koca
XIV w. 24 Timur    Lenk    (Tamerlan,    13361405),
rodk.-azjat.  wadca  muzum.  22,  24,
49-51, 59
364
365
Timurydzi,   dyn.   panujca   13701507
w Transoksanii, Chorezmie i Chorasanie
23 Tiryaki Hasan Passa,  dow.  wojsk tur.
z koca XVI w. 93, 142 Tochtamysz (zm.  14067), chan Biaej
Ordy od ok. 1377 22, 24 Togrul Beg, wadca seld. z XI w. 26, 27 Tokak, ojciec Selduka, zaoyciel dyn.
z XI w. 26 Tonjukuk,    wadca  starotur.    z   koca
VII w. 14 Topal  Osman  Pasza,  dow.   wojsk  tur.
z pierwszej p. XVIII w. 161 Toricanh Ahmed, przyw. powst. janczarw
z pocz. XVIII w. 151 de Toth Franciszek, inynier franc. na
subie tur. 770
Toynbee Arnold (ur. 1889), historyk bryt.S5 Trocki Lew (1879-1940),  dziaacz ro.
ruchu rb. 333 Truman Harry  (18841972),  prezydent
USA 1945-1953 327 Trzebiski   Aleksander,   pose   poi.   do
Turcji w 1633 100 Tucydydes (ok. 460zm. 404393 p.n.e.),
historyk gr. 56 Tuman Bey, sutan mamelucki z pierwszej
p. XVI w. 67 Turgut Reis, admira tur. z pocz. XVIII w.
74 Turban, sutanka z drugiej p. XVII w.
700, 101 Tuzenoglu, rd w Anatolii na pocz. XIX w.
211 Tiirkes   Alparslan,   wspcz.   oficer   tur.
330, 331
Uglesza, wadca Macedonii z drugiej p.
XIV w. 47 Ulu? Ali Kihc, admira tur. z drugiej p.
XVI w. 90 Uug Beg (1409-1449), wadca z dyn.
Timura 23 Urban II (ok. 1042-1099), papie od 1088
47 Usakhgil Halit Ziya (1865-1945), pisarz
tur. 262
Uzun Hasan, wadca pers. z drugiej p.
XV w. 57, 59 Uzuncarjih I. H., wspcz. historyk tur.
45, 87, 337, 338, 341 Onaydm Ruen Esref, pisarz tur. z drugiej
p. XIX w. 259 Urgiiplii Suat Hayri, wspcz. tur. m
stanu 331, 334 Ustiindag E. H., przyw. Partii Wolnoci
328
Vahid Emin,  pose tur.  do Napoleona
w 1807 205, 206 Vambery   Armin   (Herman   Vamberger,
1832-1913), turkolog wg. 267 Vasfi Hiiseyin Pasza, wydawca, dziaacz
modotur. 242 Vanmoor (1671-1737), malarz hol. 75S,
765
Varvar Ali Pasza,  gub. Sivasu 700, 142 Vauban  Sebastien  (16331707),  marsz.
Francji 7P5 Vefik Ahmed Pasza (1832-1891), pisarz
i dziaacz tur. 267, 262 Venizelos Eleuterios, gr. m stanu 576 de Vergennes Charles (1717-1787), franc.
dyplomata i m stanu 785 Villeneuve, ambasador Francji w Turcji
w 1740 769 Vladimirescu   Tudor   (ok.   1780-1821),
przyw.  ludowego  powst.   antytur.  na
Wooszczynie 272 Volney  Constantin  (1757-1820),  franc.
pisarz i moralista 183
Wielcy Mogoowie, dyn. mong. w Indiach XV-XIX w. 23
Wilhelm   II (1859-1941), krl Prus i cesarz niem. 1888-1918 252, 255
Wilhelm z Bouillon, uczestnik pierwszej wyprawy krzyowej 54
Wilson Henry (ur. 1881), gen. bryt. 525
Wilson Woodrow (1856-1924), ameryk, m stanu, prezydent USA 1916-1921 289, 291
Witold (ok. 1352-1430), wielki ks. litewski 24
366
Wittek Paul, wspcz. orientalista niem.-
-ang. 45 Wadysaw II Jagieo (1351-1434), krl
poi. od 1386 57, 52 Wadysaw I (rwnoczenie Wadysaw III
krl poi. 1434-1444), krl wg. od 1440
52
Wodzimierz, ruski ks. z X w. 20 Wukaszyn, krl Macedonii z XIV w. 47
Yalcm Huseyin Cahit (1875-1957), literat tur. 284
Yasar Kemal (ur. 1922), literat tur. 555
Yegen Pasza, przyw. albaski z XVII w. 142
Yirmisekiz Mehmed Celebi Efendi, dyplomata tur. z XVIII w. 757
Ypsilanti Aleksander, adiutant cara Aleksandra I 272
Zahir z Akki, gub. Akki z drugiej p. XVIII w. 77P, 180
Zajczkowski Ananiasz (1905-1970), turkolog poi. 557, 341 Zamoyski Wadysaw (1803-1868), gen.,
poi.,   emigrant,   dow.   dragonw   su-
taskich 226 Zapolya Jan (1487-1540), krl wg. od
1526 68, 69
Zati Ayvaz (ur. 1471), pisarz tur. 86, 160 Zborowski, pose do Turcji w XVI w. 77 Ziya Pasza (1825-1880), pisarz tur. 241,
242 Zygmunt I Stary (1467-1548), krl poi.
od 1506 70, 81 Zygmunt II  August  (1520-1572),  krl
poi. od 1548 81, 87, 95, 105 Zygmunt  III  Waza  (1566-1632),  krl
poi. od 1587 118^119 Zygmunt Luksemburski (13681437), krl
rzym.-niem. od 1410 49
eltiakow A. D., wspcz. historyk rad. 255, 559
Uwaga. W pracy nie zastosowano ze wzgldw technicznych waciwego w alfabecie tureckim wersalikowego / z kropk.
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH I NARODOWOCI Sporzdzia Danuta Reychmanowa
W indeksie pominito czsto wystpujce  hasa: Turcja, Turcy
Achacych, okrg 213, 286 Achakalaki, okrg 213, 286 Adampol (dzi Polonezky) 224, 230 Adana 256, 291, 293, 300, 303, 323 Aden 75 Adrianopol (tur. Edirne) 47,108,121,141,
143, 144, 146, 150, 151, 154, 207, 213,
224, 275
Adriatyk 60, 73, 247 Adaria 284, 299 Adarskie Gry 207 Afganistan 26, 161, 284, 316 Afganowie 160 Afryka Pn. 323 Afyonkarahisar 256, 296, 302 Ajnos 20 Akerman (dzi Biaogrd naddniestrza-
ski), twierdza 64, 100, 169, 212 Akhisar 42 Akka 179 180
Akkoyunlu, plemi turkmeskie 59 Aksaray 181 Aksehir 47, 287 Alacahuyuk 27 Alaiye 37
Alaksa, prowincja 118 Albania 49,57,119,155,197,199,206,210,
246, 247, 275, 319 Albaczycy 52, 136, 197, 212, 254 Aleksandria 205, 322 Aleksandropol (dzi Giimru) 286, 298, 299 Aleppo (Haleb) 26, 50, 67, 102, 210, 211,
296 Algier 74, 91, 118, 218
Alpy 102
Ataj 10, 15, 280
Amasya 32, 33, 39, 64, 71, 294, 296
Amid 35
Amiens 200, 207
Amu-daria, rzeka 18
Anadolu Hisan, twierdza 52, 85
Anafartalar 283
Anapa 213
Anatolia 9, 13, 24, 26-36, 41, 43, 44, 47, 49, 50, 51, 55-57, 59, 60, 66, 73, 78, 80, 98, 99, 102, 117, 128, 134, 142, 146, 179, 180, 182, 193, 211, 216, 217, 232, 246, 252, 257, 272, 280, 286, 288, 291, 292, 294-298, 300, 301, 303, 304, 306, 310, 327
Anatolijski Pwysep zob. Anatolia
Anglia 110, 155, 168, 185, 197, 199-201, 205, 213, 216, 217, 223, 225-229, 245-247, 249, 250, 252, 254, 268, 270, 273, 275, 281-283, 289, 291, 295, 303, 316-319, 323, 335
Anglicy 129, 133, 200, 203, 205, 251, 283, 284,287,288,290,292,300,301,320,324
Ankara 33, 50, 51,180, 251, 256, 295, 296, 301-303, 305, 307, 312, 323, 329, 331, 332, 334
Antalya 34, 35, 291, 303
Antiochia, ksistwo aciskie 33
Arabowie 16, 44, 62, 67, 254, 277, 284, 296, 321
Arabski Pwysep 66, 67, 179, 180
Aralskie Jezioro 16, 18, 19
Ardahan 247, 286, 296, 299
368
Ardebil 160, 161
Anburnu 283
Armenia 26, 33, 92, 119, 161, 286, 291,
298-300
Armenia Maa 35, 36 Arpaczaj 207 Artyin 299 Asterabad 161 Astracha 71 Ateny 57, 252, 276 Atlantyk 725 Attyka, pwysep 213 Austria 68, 95, 106, 108, 155, 165, 167,
168,   172,   174,   175,   184-186,   191,
200, 201, 211, 217, 225-227, 247, 249 Austriacy 147, 166, 185, 191 Austro-Wgry 245-247, 250, 255,  268,
273, 283
Aydm, ksistwo 41, 43, 142, 181, 232 Aynali Kavak 185 Ayntap 291, 293, 303 Azerbejdan 71, 92, 99, 146, 161, 280,
284, 286, 299, 316 Azerbejdanie 9 Aziziye Tabyasi 246 Azja Mniejsza, zob. Anatolia Azja rodkowa 10,13, 16, 18,19, 21-23,
25, 26, 31, 49, 50, 66, 117, 133, 159,
236, 261, 263, 284, 287 Azja Wschodnia 261 Azja Przednia 27, 29, 31, 66 Azow (tur. Azak) 109-111, 154, 167 Azowskie Morze 109 Aztekowie, lud indiaski w Meksyku 32
Babaeski 303
Bagdad 26, 71, 98, 99, 118, 161,180, 232, 233, 251, 284, 320
Bajka, jezioro 11, 12
Bakczyseraj 166
Baku 160, 287, 288
Balch 23
Balikesir, rejon 231
Balta Liman 225
Bachasz, jezioro 12, 15, 24
Bakany 7, 20, 29, 47, 50, 51, 56, 57, 80, 81, 84,129,134,136,139,148,153-155, 161, 172, 174, 175, 177, 180, 186, 190,
197,   201,   211,   213,   218,   224-226,
239, 245, 247, 249, 257, 273, 275, 280,
318-320, 322-324, 334, 335 Bakaski Pwysep zob. Bakany Bakaskie Gry 247 Bakarowie, lud kaukaski 21 Bandirma 232, 256	,' Basra 118, 180, 284                          -. Baszkirzy 9                                       j Batumi 247, 286, 288, 296, 299        ] Bayezit, rejon 247                             .. Beduini 252
Bejrut 234, 273	 Belgia 223 Belgrad 57, 68, 75,108,110,155,167,177,
185, 200, 232, 239 Bender, twierdza 70 Berberowie, lud pnocnoafrykaski 67 Berlin 193, 245, 247, 318 Besarabia 20, 58, 62, 64, 175, 207, 228,
237, 247 Beszbayk 16 Biaa Cerkiew 108 Biaa Orda, pastwo tatarskie 24 Bilecik 42 Birma 323 Bitlis 286, 298 Bitolj zob. Monastyr Bitynia, cz Anatolii 30 Bityski Pwysep (tur. Kocaeli) 33 Bizancjum 20, 33, 35, 42, 47, 53-55, 172 Bizantyjczycy 20, 32, 33, 35, 44, 65, 83 Bliski Wschd 20, 21, 28, 155, 159, 216,
217,223,225,247,252,253,318, 323,335 Bodrum (Halikarnas) 30, 34 Boh, rzeka 186 Boli 146 Borczau 286 Bosfor 54, 85,169,175,195,198,199, 213,
216-218, 228, 230, 237, 245, 247, 251,
289, 290, 291, 296, 303, 304, 316-318,
327 Bonia 49,57, 78,81,92,117,123,137,139,
179, 200, 206, 239, 245-247, 273 Boniacy 47, 83, 136 Bozcaada (Tenedos), wyspa 103, 276, 291,
304 Buchara 23
24  Historia Turcji
369
Buczacz 107
Buda 68, 69, 108, 109, 117, 129 Bukareszt 185, 201, 205, 206, 212 Bukowina   austriacka   (cz   Modawii)
175, 198 Bugaria 7,14, 20, 47, 139, 174,   175,197,
206, 232, 233, 238, 239, 245-247, 252,
273, 275, 276, 289, 319, 320, 324 Bugarzy 154, 189, 197, 207, 212, 226,
232, 235, 272, 275 Bugarzy nadwoascy .75, 20, 24 Bursa (dawn. Brusa) 42, 47, 51, 64, 121,
138, 144, 184, 237, 256, 301
Campo Formio 199
Campus Mauricius, miejscowo w Galii
13
Canik, gry 142 Cecora 97
Cezarea 30	-' Chalcedon 30
Chazarowie, plemi tureckie 15, 20 Cherso, port 174 Chiny 12, 15, 16, 32 Chiczycy U, 12 Chios, wyspa 73, 212 Chiwa, emirat w Azji rodkowej 23 Chocim 97, 108, 129, 155, 174, 175     ;fl Chorasan 18, 26, 59	'"' Chorezm, kraj 75, 21, 26, 35 Cisa 110 Cyganie  (Cingene),  plemi koczownicze
129, 138 Cyklady 73
Cylicja, cz Anatolii 9, 30, 35, 217 Cypr 89, 90., 91, 247, 251, 283, 333, 334 Cyrenajka 275 Czarne Morze 15, 19, 20, 25, 34, 57-59,
108, 154, 167, 174, 175, 195, 228, 245,
280, 283, 287, 288, 316, 317, 327 Czarnogra 123, 245, 247, 275 Czarnogrcy 239
Czehry 108	r ' Czerkiesi, plemi kaukaskie 138 Czernawoda 232                            --''*"' Czerwone Morze 75, 240 Czu, rzeka 15, 18 Czuwasze, plemi tureckie 9, 11
Caldiran, rwnina w Kurdystanie 66 Canakkale 100, 303	>*'-Catalca 146, 275                                    ' Cesme 174
Corum 32	**
i.*.
Dagestan 161, 288	r^
Daleki Wschd 159
Dalmacja 57, 709, 755, 200	': -!
Dalmatyczycy 83, 85, 182	^
Damaszek 50, 67, 142, 179, 180
Danijmendowie, koczownicy tureccy 32,33
Dardanele 770, 775, 7P5, 199, 205, 213, 217, 218, 228, 245, 283, 289, 290, 291, 296, 303, 304, 316-318, 327
Davud Pasza, miejscowo k. Stambuu 724
Delhi 23
Denizli 787
Derbent 760, 767
Deysehir 47	-'*
Dimotika 47, 276
Diu, twierdza 75
Diyarbakir 294
Dniepr 18, 21, 174, 175
Dniestr 64, 100, 168, 186, 207, 283
Dobrej Nadziei Przyldek 133
Dobrudza 775, 228, 232, 247
Dodekanez 273, 275
Domokos 252
Don, rzeka 18, 71, 133, 174
Drawa, rzeka 75
Druzowie, szczep w Syrii 95, 239
Dubrownik, republika w Dalmacji 118,119
Dubrowniczanie 189
Dumlupinar 507, 303
Dunaj 20, 49, 64, 100, 108, 186, 195, 201, 205, 212, 213, 226, 228, 234, 246, 247
Derba, wyspa 75
Dulfa 286
Durdan 26
Eczmiadzyn 286
Edessa zob. Urfa
Edirne, twierdza 207, 275, 276, 307, 303,
304
Efez 30 Egejskie Morze 33,34,57, 73,100,103,177,
246, 275, 276, 280, 282
370
Eger 92, 93, 95
Egipt 20,32,45,61,66,67, 75,98,118,119,
123, 156, 179, 199, 200, 210, 216-218,
252, 254
Egriboz, wyspa 73 Egridir 256 Enos 276
Epir, rejon 796, 797, 799, 273,234, 247, 276 Eregli 256 Erewan, dawn. Erywan 96, 760, 767, 7SO,
286
Erfurt 206	'    '  : Ermanarych 13                              *   :' Erytrea, rejon 746 Erzincan 35, 59, 298 Erzurum 34, 35, 39, 43, 142, 151, 152,
226, 246, 286, 294, 295, 298 Eskisehit 256, 296, 307, 302 Estonia 268
Esztergom (Gra), twierdza 95, 108 Etiopia 75, 92, 778 Eubea (Egriboz, Negroponte) 57, 273 Eufrat, rzeka 180 Europa rodkowa 7, 12, 47, 50, 51, 68,
69, 102, 108, 146, 218 Europa Wschodnia 50, 58, 127, 753, 154,
172, 178, 260, 322 Europa Zachodnia 73, 54, 69, 90,108,141,
215, 257, 259
Faltyczieni 154	*
Famagusta 89
Feradat 233	''
Fergana (Kokand) 23, 24	'l
Fethiye 332	"'.
Fez 88, 91
Finowie 70	*
Francja 49, 64, 70, 71, 73, 108, 143, 153, 157, 166, 167, 169-174, 185, 190, 191, 195, 196, 198-203, 206, 210, 213, 218, 223, 225, 226, 228, 229, 235,
'   239, 245, 247, 250, 252, 254, 273, 281-283, 290, 295, 302-304, 316, 318, 319, 324
Francuzi 729,  789,  799, 252,  283, 297,
<' 300, 307
Frygia, cz Anatolii 30
Funduklu 746
Gagauzowie, plemi tureckie na Bakanach
20	-
Galia 73
Galicja 283
Gallipoli (tur. Gelibolu), przyldek 47,100, 103, 125, 273, 283, 284, 294
Gande 767, 286, 288
Gazna 26
Gdask 206
Gebze 42, 67
Genewa 247, 242	.
Genua 47, 54, 57, 59
Germiyan, ksistwo 43, 47, 57
Gibraltar 774
Gilan 767
Giurgiu (tur. Yergogii) 700
Goci, plemi germaskie 73
Grecja 30, 32, 57, 54, 73, 277-273, 245, 247, 252, 255, 273, 275, 276, 297, 300, 307,303,304,376,379,320,322,324,334
Grecy 37, 32, 35-37, 44, 54, 56, 83-85, 117, 129, 133, 134, 150, 154, 173-175, 182, 183, 189, 195, 204, 207, 212, 239, 255, 258, 272, 275-277, 297, 294, 296, 307-304, 327, 328, 334
Gruzja 92, 750, 767, 185, 201, 286, 298, 299, 304
Gruzini 286
Guderat, zatoka 75
GiimUlcina 47, 737
Habes Eyaleti 75, zob. te Etiopia
Halikarnas zob. Bodrum
Hamadan 77, 760, 767
Hamid, ksistwo 43, 47
Harput (dzi Eiazig) 295, 296	.f
Hatay, okrg 304	-
Hattusas (Bogazkoy) 29
Haydarpasa 232, 257
Heftalici (Biali Hunowie), lud koczowniczy
73, 74 Herat 23 Hercegowina, kraj 739, 200, 206, 239,
245-247, 273 Hetyci, lud staroytny w Azji Przedniej 27,
29, 37, 309
Hidaz, kraj 67, 66,  778,  779,  180, 210 Hiszpania 73, 90, 378
"371
Hiszpanie 74, 91
Hiung-nu  (Hunowie?), lud koczowniczy
w Azji rodkowej 12, 13 Holandia 110, 155, 158, 168 Holendrzy 129, 133 Homs 50
Hormuz, wyspa 75
Huryci, lud staroytny w Azji Przedniej 29 Hiinkar Iskelesi 217, 218
Id, gry 30
Jgrir, okrg 298
Iii, rzeka 18
Imroz (Imbros), wyspa 73, 276, 291, 304
Indie 13, 22, 23, 26, 32, 50, 75, 146, 161,
253, 284, 323 Indyjski Ocean 75, 133 Inebahti 90 Inkowie,   lud  w  Ameryce  przedkolum-
bijskiej 32 Inonu 507, 307 Irak 26-28, 73, 180, 232, 233, 284, 287,
288, 291, 316, 320, 327, 329 Iran zob. Persja
Isfahan 26, 158	''r Isfendyar (Ogullan), ksistwo 59     *^' Iskenderun (Aleksandretta) 303, 304,Y318 Islandia 75                                         ; Isparta 47                                          r Issyk-kul, jezioro 24 Izmir 60, 137,164, 180,181,188,189, 207,
232, 237, 256, 271, 272, 291, 294, 301,
303, 313, 314, 321 Izmit (staroytna Nikomedia) 42,121,125,
232, 251, 303 Iznik 33, 42 Izrael 335, 336
Jakuci, lud turecki na Syberii 9, 11
Jalomica 51
Janina 49, 190, 197, 199, 275, 276
Japonia 265, 324
Japoczycy 322
Jassy 186, 201	,JH
Jemen 75, 118, 240, 254, 269, 284
Jenisej, rzeka 13	-vj
Jerozolima 253
Jonowie, lud grecki w staroytnoci 55 Joskie Wyspy 199, 200, 206 Jugosawia 61, 316, 319, 320
Kaaba 161
Kabarda, kraina 767, 775
Kafla (tur. Kefie, pniej Teodozja) 59
Kair 67, 114, 207, 278, 323
Kamieniec, twierdza 107109, 111, 152,
174
Kandia, twierdza 103, 107 Kania (Nagy-Kanizsa), twierdza 92, 93,
95, 142
Kapadocja, cz Anatolii 30 Karaagac 47 Kara Balasagun, stolica dawnego pastwa
Ujgurw 16 Karabuk 318, 322 Karacahisar 42
Karaczajowie, lud kaukaski 21 Karahisar 142, 181 Karaimi, lud turecki wyznajcy mozaizm
21
Karakapacy, lud turecki 9 Karakilis 286 Karakitajowie, lud atajski w redniowieczu
18, 21
Karakoyunlu, plemi turkmeskie 59 Karaman, emirat 41, 43, 51, 59, 178, 181 Kara Panar 256 Karasu, ksistwo 43, 180 Karia, kraina staroytna w Anatolii 30 Karkemisz, stolica pastwa hetyckiego 31 Karowice 111, 153, 156, 175 Karfucy, lud turecki w staroytnej Azji
Wschodniej 18
Karowie, plemi indoeuropejskie 30 Karpaty 20, 47 Kars, twierdza 92,161,181, 226, 246, 247,
284-286, 296, 298, 299 Kasaba 232
Kaspijskie Morze 18, 19, 25, 92, 160, 284 Kasr-e Szirin 99 Kastamonu, ksistwo 43 Kaukaz 20,21, 66,67,81,92,166,167, 205, 213, 227, 233, 234, 247, 280, 284, 286, 288, 289, 295, 322 Kavala 210
372
Kayi, plemi tureckie 42 Kayseri 35, 49, 142, 314 Kazachowie (dawna nazwa Kirgizi) 9,16,
23, 24, 280 Kaza 316 Kercz, twierdza 775 Keresztes (tur. Hacova), rwnina 93 Kerkuk 767 Kerman, rejon 28 Kermanszach 160, 161 Kilia, twierdza 58, 64 Kinburn, twierdza 174 Kinik, szczep turecki 41 Kipczacki Step, rejon 20 Kipczacy (Poowcy, Kumani) 20, 21, 24 Kipczak, rejon 66 Kirgizi zob. Kazachowie Kirkkilise (dzi Kirklareli) 146, 275, 276,
303
Kizil Tpe 249 Kocabey 5* Konstanca 232, 247 Konstantynopol 33, 49, 51-55, 57, 82,
141, 233 Konya (staroytne Iconium) 3335, 37,
38, 41, 59, 216, 256, 291, 300, 312 Korea 327 Korfu, wyspa 154 Kosowe Pole (tur.  Kosovo,  dzi rejon
Metochii w Jugosawii) 47, 52, 142 Koszo-Cajdam 13
Kozacy 93, 97,100,107,109,166, 226, 234 Komin 64 Kopriihisar 42 Koprttkay 226 Kosedag 39 Kosszeg, twierdza 92 Krajowa, banat 755, 167, 177 Krakw 232 Kreta 700, 103, 107, 154, 155, 213, 217,
240, 245, 252, 255, 273, 276 Kroj, twierdza 52, 57 Kruszevec 57 Krym 21, 60, 119, 149, 166, 167, 175,
184, 185, 205, 226, 227, 244, 316 Ksistwa Naddunajskie zob. Rumunia Kucowoosi (Arumuni), szczep rumuski
na Bakanach 7P7, 272, 226
Kulikowe Pole 24
Kumania Wielka i Maa, rejon na Wgrzech 21
Kumanowo 275
Kumkale 283
Kumycy, lud kaukaski 27
Kurajszyci, szczep arabski 114
Kurdowie, nard w Azji Przedniej 66, 67, 138, 142, 156, 254, 255, 277, 304, 312, 313, 315, 321
Kurdystan 29, 66, 67, 119, 123, 144, 291, 300
Kut al-Amara 284
Kuciik Cekmece 757
Kttciik Kaynarci 772, 174, 175, 184
Kutahya 138, 144, 217, 302
Lamprun 35
Lemnos, wyspa 73, 103, 289
Lepanto (tur. Inebahti), zatoka 90
Liban 95, 179, 180, 239
Libia 74, 269, 275
Licja, cz Anatolii 30
Likaonia, cz Anatolii 30
Likowie, plemi indoeuropejskie 30
Litwa 27
Liwadia 244
Londyn 193, 213, 217, 218, 242, 275, 315
Lozanna 303
Lubiana 272
Luleburgas 275
Lww 70*, 146
azowie, plemi kaukaskie 31, 138, 304, 321
Macedonia 47, 49, 57,139, 210, 246, 247,
255, 257, 268, 270, 272, 275, 276 Macedoczycy 272 Machacz Kale (Pietrowsk) 288 Madziarowie (Wgrzy) 19, 20 Maina 57
Malatya 32, 33, 39, 296 Malta 73, 74, 90, 296, 307 Manzikert (Malazigirt) 27, 28, 32 Marakesz 88, 91
Maras 39, 66, 286, 291, 300, 302 Mardin 2P7
373
Marica, rzeka 275, 320
Marmara morze 246, 283, 296
Maroko 146
Marrani, ydzi w Hiszpanii 8284
Maskat 75
Massaua 75, 240
Mazandaran 161
Medyna 67, 161, 210
Mekka 67, 98, 119, 161, 179, 210
Meksyk 32
Menderes, rzeka 505
Menemen 575
Mentese, ksistwo 43
Merd Dabik, rwnina k. Aleppo 67
Mersin 256
Mezopotamia, 9, 18, 25, 29, 232, 233
Midye 276
Missolongi 212
Mohacz 68
Modawia (tur. Bogdan) 57, 64, 78, 93, 95,
109, 118, 119, 155, 156, 166, 167, 175,
185, 198, 200, 201, 204, 206, 213, 218,
228, 229
Monastyr (dzi Bitolj w Jugosawii) 61, 268 Mongolia (w redniowieczu Tataria) 10,
14, 15, 22
Mongoowie 11, 13, 22, 39, 50 Montreux 316, 322 Moskwa 24, 89, 100, 105, 108, 154, 299,
318, 333, 334
Mosul 99, 161, 300, 304, 316 Mudanya 256, 505, 504 Mudros 258, 289, 293, 295, 298 Mulimowie, Tatarzy polscy 24 Munchengratz (dzi  Mnichovo Hradite
w Czechosowacji) 2/7 Miirzsteg 255 Mytilena, wyspa 57, 75, 254
Nachiczewa .760, 161, 286, 299
Najmanowie, plemi mongolskie 21
Nawarra 70
Nawaryn 2/5
Nazili 314
Neapol 60, 64
Nicea (tur. Iznik), ksistwo 30, 55
Niemiecka Republika Federalna 552
Niemcy (nard) 83, 322, 523
Niemcy  (pastwo) 259, 245, 247-250, 252, 254, 260, 280, 281-283, 287, 288, 316, 318-320, 322, 324
Niemirw 166
Nikopollis (tur. Nigebolu) 49
Nisz 47, 51, 110
Niszapur 26
Nitra, twierdza 706
Nizib 577
Novigrad (Ngrad), twierdza 706
Nowy Szach Aszrof 760
Oczakw (tur. Oz) 785
Odessa 58
Oltenia (zach. Wooszczyzna) 755, 767
Oman 146
Opawa 272
Orchon, rzeka 75, 76
Orduban 767
Ormianie 27, 57, 56, 57, 44, 85, 129, 134, 136, 182, 189, 204, 207, 239, 248, 255, 258,265,272,286, 288,289,304,321,328
Orszowa 786
Otlukbeli 59
Otranto 60, 75
Ouchy 275	''
**
Paflagonia, cz Anatolii 50 Pakistan 25
Palestyna 775,  180, 217, 218, 287, 291 Panonia, prowincja rzymska 75, 20 Parkany (dzi turovo w Sowacji) 108 Pary 756, 7P5, 228, 252, 255, 241, 257,
264-266, 292, 303, 315 Pawoowa 108 Peloponez, pwysep 49, 57, 64,109-111,
154, 155, 174, 212, 213 Pergamon 50 Persja  18,  22,  24-28,  32,  49, 50, 56,
57, 59, 66, 71, 77, 89, 96, 98, 99, 146,
156, 159-162, 164, 166, 172, 266, 2S7,
284, 286, 288, 299, 316, 322 Perska Zatoka 59, 75, 251, 253 Persowie 67, 84, 99, 161, 162 Peru 52
Peterwaradyn (jug. Petrovaradin) 154, 155 Pieczyngowie, turecki lud koczowniczy 20,
27 Pirenejski Pwysep 206
374
Pizydia, cz Anatolii 50
Plewna 246
Powdiw (gr. Filipopolis, tur. Fuliibe) 47, 247
Podole 47, 81, 107, 111, 166, 174, 226, 234
Polacy 5, 7, 25, 97,147,155, 195, 224, 226, 227, 250, 255, 234, 260, 269, 283
Polska 5, 7, 27, 24, 49, 52, 64, 70, 71, 77, 81, 87, 93, 95, 97, 99, 100, 102, 104, 107, 108, 111, 113, 118, 124, 129, 139, 146, 153-155, 172, 174, 775, 777, 7S5, 785, 786, 7P7, 7P8, 205, 224, 226, 234, 242, 322, 324, 334
Potawa 755
Portugalczycy 75, 91, 133
Portugalia 91
Poti 275
Poarevac 755, 756, 775
Preveza 73
Propontyda, cz Bizancjum 55
Prusy 772, 174, 185, 186, 205, 210, 217
Prut, rzeka 755, 154, 175, 207, 225, 226
Raba, rzeka na Wgrzech 706
Rabat 555
Ramazan, ksistwo 43
Redut Kale, twierdza 207
Ridanije 67
Rodos, wyspa 64, 73
Rodosto (dzi Tekirdag) 505
Rosja 25, 24, 92, 100, 108, 109, 111, 148, 153, 154, 160, 161, 165-168, 772-775, 777, 782, 184-186, 191, 193, 197-206, 211-213, 216, 217, 223, 225-229, 232, 242, 244-250, 252, 254, 255, 265, 272, 273, 278, 280, 282-284, 286, 287, 289, 290, 293, 297, 299
Rosja Radziecka 288, 289, 291, 297-299, 301
Rosjanie 770, 147, 179, 185, 246, 284
Rumelia, prowincja 75, 78, 777, 757, 164, 195, 197, 200, 204, 247, 252, 273, 294, 295, 306
Rumuni 154, 175, 189
Rumunia 7, 20, 24, 75, 93, 95, 174, 201, 212,226,232,239,246,247,276,319,323
Ruszczuk (tur. Ruscuk) 202, 252
Rzym 55, 54, 55
Sabirowie, plemi tureckie 20
Saint-Cyr 275
Salaryna, rzeka 502
Saloniki 146, 189, 232, 257, 266, 271, 272,
275, 276, 294 Samarkanda 78, 25, 50 Samojedzi, lud uralski na Syberii 77 Samsun 294, 295, 300 Sanaa 26P San Francisco 324 San Remo 500 San Stefano (dzi Yesilky) 227, 246, 247,
259
Sarajewo (tur. Saray Bosna) 777 Sardynia 226 Sanbeyoglu 787 Sankami? 284, 298 Sartowie 25 Saruhan 41, 43, 142 Saszfenes (dzi Fenejul Sasesc) 104 Sawdbuak 287 Sebasta 50 Seddiilbahir 285 Segesvar (dzi Sighisoara) 104	', Selenga, rzeka 14 Semadrak, wyspa 73 Serava 96 Serbia 47, 49,54,57, 77,155,166,167,200,
201, 211, 213, 228, 239, 245-247, 275,
276 Serbowie 44, 47, 154, 207, 211, 226, 239,
275
Seres 49, 57
Sevres 289, 292, 298, 300, 301 Sewastopol, twierdza 226 Siedmiogrd, kraj 6P, 93, 95, 102, 104,
106, 111, 119 Siedmiorzecze, kraj 75, 24 Silistria 700 Sinop zob. Synopa Sistowa 786
Sivas 52, 57, 39, 43, 49,142,181, 295, 296 Skopje 276 Slabozja 202 Sowianie 70, 78, 56, 67, 84, 129, 138,
173, 175, 183, 224, 244 Smyrna 500, zob. Izmir Sofia 778
375
Sokotra 75 Spt 42 Sparta 30 Stalingrad 323
Stambu 61, 62, 67, 73, 75, 76, 78, 86, 87, 90, 92, 99, 100, 102, 108, 113, 115, 118, 124, 125, 129, 137, 142, 144, 150-152, 156-159, 162, 163, 169, 170, 175, 179, 182, 185, 189, 191, 195, 197-205, 207, 212, 213, 217, 223, 224, 227, 232, 233, 235, 237, 239, 242, 245, 246, 251, 256, 259, 261, 263, 264, 268, 271-273, 275, 276, 282, 289, 292, 294-297, 300, 301, 303, 304, 306-308, 313, 314, 321, 322, 326, 328, 329, 336
Stany Zjednoczone Ameryki Pn. 215, 251, 291, 295, 298, 327, 328, 335
Stara Zagora 47
Styria, kraj 47, 49, 68, 69
Suakin 75
Suchum Kale, twierdza 207
Suchumi 288
Sudan 210
Suez 284
Sumerowie, lud w staroytnej Azji Przedniej 309
Surmalu, rejon 298, 299
Susigirk 180
Susurlu 231
SUleymaniye 39
SUtliice 202
Syberia 13, 212
Sydon 179, 180
Synopa (tur. Sinop) 34, 59, 93, 97, 272
Syr-daria, rzeka 16
Syria 27, 28, 33, 39, 50, 66, 67, 87, 118, 174, 179, 180, 191, 196, 200, 216-218, 234, 239, 284, 288, 291, 304, 320
Szarur 286
Szegedyn 51
Szemaka 161
Szentgotart 106
Szigetvar, twierdza 75
Szkodra, twierdza 57, 275
Szwecja 104, 153, 167, 185, 186
Szwedzi 104
Szypka, przecz 246
Szyrwan 160, 161
rem, okrg 77
rdziemne Morze 29, 34, 54, 73, 89,110,
111, 125, 128, 146, 168, 174, 177, 218,
319, 323
Tabarystan, kraj 26
Tadykowie, lud iraski 23
Taganrog 767
Taifu 254
Talas, rzeka 20
Tallinn (dawn. Revel) 268
Tarym, rzeka 15
Tasos, wyspa 73
Taszkient 23
Tatarska ASSR 22
Tatarzy 9, 22, 64, 67, 100, 104, 108, 154,
166, 170, 280,
Taurus (Toros daglan), gry 67 Tebriz 71, 92, 96, 160-162, 284, 288 Teheran 324
Temesvar (Timisoara), twierdza 75,  155 Tenedos zob. Bozcaada Tesalia, kraj 213, 230, 247, 252 Tokat 34, 39, 207 Trabzon zob. Trebizonda Tracja 13, 47, 197, 246, 247, 275, 276,
291, 295, 296, 301-304 Transjordania 527 Transoksania (arab. Mawarannahr), kraina
w Azji rodkowej 23, 26 Travnik 205 Trebizonda (dzi Trabzon) 34, 35, 59, 97,
193, 237, 286, 294, 298, 300 Trembowla 108 Troja 30
Troyes 13	":'.. Trypolis 74, 273 Trypolitania 74, 118, 273, 275 Tulcza 234 Tunezja 252 Tunguzi, lud atajski 11 Tunis 74, 75, 91 Turgeszowie, lud staroturecki 16 Turkiestan 23, 278 Turkmeni, lud turecki 9, 18, 24, 36, 59,
142, 148, 180, 182, 280 Tybet 15 Tyflis (dzi Tbilisi) 92, 160, 161
376
Tygrys, rzeka 180 Tyla 206
Ujgurowie, lud turecki 9, 15, 16, 22, 280 Ujvar   (Neuhausel,   dzi   Nove   Zamky
w Sowacji) 106 Ukraina 14, 20, 21, 24, 47, 81, 107,   108,
129, 167, 226
Uus czagatajski, pastwo mong. 22 Ural 20 Urartu 29 Urfa (Edessa), ksistwo aciskie 33, 142,
291, 303
Urmia 160, 161, 281 Uzbecy 9, 23, 66, 280 Uzbekistan 26	^ Uskiidar (Skutari) 124, 142
Van 99, 181, 286, 298 Yarad 104
Vasvar, twierdza 106 Yichy 320
Wadi Sebil 91
Warna 52, 232
Warszawa 159, 205
Watykan 234
Wenecja 44, 47, 52, 54, 57, 60, 62, 64, 73,
89-91,100,103,109,111,139,154,157 Wenecjanie 51, 110, 147 Wersal 755
Wgierska Rwnina 47, 69 Wgry 7, 14, 21, 24, 49, 51, 57, 64, 68, 69,
75, 78,92,93,95,103,108,109,111,117,
139, 149, 153-155, 323 Wgrzy 10, 47, 51, 52, 68, 93, 103, 106,
129, 153, 260 Widy 47, 190, 196, 197 Wiede 47, 68, 69, 95,  102,  106,  108,
109, 146, 153, 171, 175, 193, 200
Wietnam 335
Wisa 283
Wochy 73, 223, 239, 245, 247, 251, 260,
269, 273, 289, 291, 316-319, 323 Wosi 32, 36, 83, 85, 129, 189, 240, 273,
275, 291, 300, 303 Woga 13, 18, 20, 71, 133, 323 Woosi 47
Woosza naddunajska, kraina 7, 49 Wooszczyzna (tur. Eflak) 57, 78, 93, 95,
118, 119, 156, 166, 167, 175, 185, 200,
201, 204, 206, 212, 213, 218, 228, 239 Worskla 24
Yalova 757
Yenikale, twierdza 775
Yenisehir 42
Yesilky zob. San Stefano
Yozgat 141
Yiiriicy, lud koczowniczy 36, 148, 182
Zagros, gry 77
Zakaukazie 66, 185, 207, 213, 228, 246,
260, 286, 288, 298, 299, 301 Zalankemeny 770 Zenta 770 Zeytun, okrg 239
Zota Orda, pastwo tatarskie 22, 24 Zoty Rg, cz Bosforu 75S Zonguldak, zagbie wglowe 256, 313 Zrinyivar, twierdza 706 Zsitvatrok 95
Zulkadir (Dzulkadir), ksistwo 43, 66, 67 ZSRR 76, 314-316, 318, 319, 321, 323, 324, 328, 333, 334
urawno 108 waniec 774
ydzi 37, 56, 85, 129, 138, 182, 189, 226, 258, 272, 277, 321, 322, 328
SPIS ILUSTRACJI
Str.
1. ucznik huski. Starochiski rysunek na kamieniu (G. Feher, Tanumd-nyok a nepvandorlaskori steppei nepek yiseleterl, I, Archaeologiai Erte-sito", 83, z. 2, 1956) ....................... 11
2.  Napis runiczny na kamieniu w jzyku starotureckim uoony na cze wadcy Tonjukuka, znaleziony nad rzek Seleng w Mongolii (S. E. Maow, Pam-jatniki driewnietjurkskoj pis'miennosti, Moskwa 1959) .......... 14
3.  Nagrobny napis runiczny w jzyku starotureckim znaleziony nad rzek Ta-
las (tame)  .............................       20
4. Dysk soneczny, suy jako symbol wadzy lub jako znak kultowy uywany przez Hetytw, znaleziony w Alacahuyuk w Anatolii (Tresor de la Turguie, Ar-thaud, Paris 1959. Fot. M. Piwowarska) ............... 27
5. Paskorzeba z paacu w Karkemisz, stolicy pastwa hetyckiego (tame.
Fot. M. Piwowarska)   ........................       31
6.  Fragment tkaniny brokatowej wyrabianej w XIII w. w Konyi, z dwugowym orem przedstawiajcym emblemat wadzy krlewskiej za panowania Sel-dukw (T. Talbot Rice, The Seljuks, London 1961. Fot. M. Piwowarska) 34
7.  Grobowiec sutana  selduckiego  Alaeddina Keykobada  I w Kayseriye,
XHI w. (Fot. J. Reychman)  .....................       35
8.   Grobowce sutanw selduckich w Konyi, XIII w. (Fot. J. Reychman)   .   .       38
9.  Medresa Cifte Minare i grobowiec Alaeddina w Erzurumie, okres selducki (E. Imhof, Ch. R. Leuthold, Unbekannte Turkei, Bern 1970. Fot. M. Piwowarska) ............................. 43
10.  Sutan Mehmed II Zdobywca (Fatih). Obraz olejny ze zbiorw Topkapi
Sarayi (La Turuie, Librairie Larousse, Paris 1969, Fot. M. Piwowarska)       52
11.  Janczar w charakterystycznym nakryciu gowy zw. kecze. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa Augusta w Gb. Rycin Uniw. Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna) ........................ 53
12.  Batady   gwardzista, stranik. Miniatura (tame)   ..........       58
13.  Pyta dekoracyjna umieszczona nad fontann (ce^rne) w dawnym karawan-
seraju w Izmirze, XVII w. (Tresor de la Turguie. Fot. M. Piwowarska)   ...       60
14.   Meczet w Bitolj w Jugosawii (reprod. z pocztwki)   ..........       61
15.  Turecka mapa Besarabii (1. H. Uzuncarsih, Osmanli tarihi, t. V, Ankara
1956. Fot. M. Piwowarska)    .....................       62
16.  Bitwa sutana Bajezida II z Bizantyjczykami. Miniatura (E. Grube, A. M. Fa-bris, Miniatur islamiche..., [w:] H Congresso Internazionale di Arte Turca, Yenezia 1962. Fot. M. Piwowarska) ................. 65
378
17.  Sutan Sulejman I. Rytowa Busch (Bibl. Narodowa w Warszawie. Fot.
Prac. Mikrofilmowa)    ........................       69
18. Traktat sutana Sulejmana I z krlem Polski Zygmuntem I (AGAD, Dz.
Turecki, teczka 19, nr 41. Fot. Z. Tomaszewska)  ...........       70
19. Znaki na chorgwiach ort janczarskich (A. F. de Marsigli, Stato militare
dell'Impero Ottomano, Amsterdam 1732. Fot. M. Piwowarska)   .....       74
20.  Ksiga rachunkowa (defter) z XVI w. dla okrgu rem w Serbii (ze zbiorw
prywatnych J. Reychmana)......................       77
21.  Roksolana, ona sutana Sulejmana I (Boyssardus, Leben und Contra-
faiten der tiirkischen und persischen Sultane, Frankfurt 1596)  ......       82
22.  Twierdza Anadolu Hisan nad Bosforem. Rycina (L. Galibert, C. Pelle,
Constantinopole ancienne et modern, Paris 1855. Fot. M. Piwowarska)  .   .       85
23.  Sutan Murad III (Bibl. Narodowa w Warszawie. Fot. Prac. Mikrofilmowa) ............................... 88
24. Tugra z aktu przymiernego sutana Murada III do krla Stefana Batorego
z 1577 r. (AGAD, fot. Z. Tomaszewska)  ...............       91
25.  Oblenie Egeru na Wgrzech przez Turkw w r. 1596. Rycina z XVII w.
(Bibliotheue Nationale w Paryu)   ..................       93
26.  Sutan Mustafa I. Rysowa J. F. Leopold (Bibl. Narodowa w Warszawie.
Fot. Prac. Mikrofilmowa)   ......................       96
27.  Sutan Osman II. Rysowa i rytowa L. Kilian (tame) .........       97
28.  Czawusz, posaniec. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa Augusta w Gb.
Rycin Uniw. Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna)  .......       99
29.  Turecki okrt wojenny. Miniatura (tame)     ..............     101
30.  Marynarz tureckiej floty wojennej. Miniatura (tame)    .........     103
31.  odzie sutana. Miniatura (tame)   ..................     104
32.  List sutana Selima II do krla Zygmunta Augusta z r. 1568 zawierajcy prob o zapewnienie bezpiecznego przejazdu przez ziemie polskie kupcom tureckim powracajcym z Moskwy (orygina w AGAD) ...... . 105
33.  Audiencja posa polskiego Jana Gniskiego u sutana (miniatura wyk. przez P.-P. Sevina w r. 1679. Zbiory Muzeum Narodowego w Krakowie, Oddzia Czartoryskich. Fot. S. opatka) ................. 106
34. Obiad wydany na cze posa polskiego Jana Gniskiego przez wielkiego wezyra Kara Mustaf (miniatura wyk. przez P.-P. Seyina w r. 1679. Tame. Fot. S. opatka) .......................... 107
35.  Pejk, gwardzista sutaski. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa Augusta
w Gb. Rycin Uniw. Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna)  ...     110
36.  Przywilej wystawiony przez sutana Ahmeda I odnoszcy si do handlu z Polsk (orygina w Muzeum Narodowym w Krakowie, Oddzia Czartoryskich) .............................. 113
37. Pismo sutana Murada IV do krla Zygmunta III (AGAD, Dzia turecki,
teczka 308, nr 566, Fot. Z. Tomaszewska)  ..............     118
38. Tugra z pisma sutana Murada IV do krla Zygmunta III (tame. Fot. Z. Tomaszewska) ............................. 119
39.  Pa sutana. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa Augusta w Gb. Rycin
Uniw. Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna)  ...........      122
40.  Dragoman  tumacz poselstw europejskich przy Wysokiej Porcie. Miniatura (tame) ............................ 124
379
41. Sutan Ahmed II. Rytowa M. Lang (Bibl. Narodowa w Warszawie. Fot.
Prac. Mikrofilmowa)    ................      .......     131
42. Turecki   dywanik   modlitewny,   XVI  w.   (E.  Grube,   Welt   des  Islam,
New York 1967. Fot. M. Piwowarska)  ................     135
43.  Minier. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa Augusta w Gb. Rycin Uniw.
Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna)    .............     140
44. Flota turecka na morzu Marmara, XVIII w. Rycina wg obrazu Vanmoura (M. de Ferriol, Recuil des estampes reprezentant differantes nations du Le-vant, Paris 1714. Fot. L. Sempoliski).  ................     145
Walki Turkw na Wgrzech w XVII w. Rycina (Simplicissimus wgierski,
.............................     149
1683)
45.
46. Plac At Meydam w Stambule w XVII w. Rycina wg obrazu Vanmoura
(Ferriol, op. cit.) .  .........................     152
47. Patrona Halil, przywdca powstania ludowego w Stambule, XVIII w. Obraz Vanmoura (R. van Lutterwelt, De Turkse" Schilderijen vanJ. B. Yanmour en zijn school, Istanbul 1958) .................... 163
48. Koronacja sutana Abdulhamida I. Miniatura (ze zbiorw krla Stanisawa
Augusta w Gb. Rycin Uniw. Warsz., teka 171. Fot. Prac. Reprograficzna)     173
49. Wielki wezyr. Miniatura (tame)  ...................     179
50. Pisarz siedzcy na sofie. Miniatura (tame)  ..............     181
51. Pyta fajansowa w mihrabie (nisza) Zielonego Grobowca (Yesil Turbe)
w Bursie (Imhof, Leuthold, op. cit. Fot. M. Piwowarska)  ......     184
52. Paac  Dolmabahce w  Stambule.  Rycina  (Constantinople  ancienne.  Fot.
M. Piwowarska)    ..........................     185
53. Ulica w Izmirze, typowe budownictwo tureckie. Rycina (tame. Fot. M. Piwowarska) ............................. 188
54. Pene uzbrojenie onierza tureckiego (ze zbiorw Muzeum Wojska Polskiego
w Warszawie. Fot. Z. Gamski) ....................     194
55.  Szabla turecka  typu kyyd. XVH-XVin w. (tame.  Fot.  L. Jastrzb-
ska) ................................     199
56. Wieniak turecki. Rycina (E. Raczyski, Dziennik podry do Turcyi odbytej w roku 1844, Wrocaw 1821. Fot. L. Sempoliski) ........ 208
57. Turecki posterunek wojskowy. Drzeworyt europejski  ..........     214
58.  Adam Mickiewicz w towarzystwie Sadyka Paszy (M. Czajkowskiego) w Turcji w r. 1855. Rycina ........................ 227
59.  Karta tytuowa tureckiego podrcznika wojskowego z r. 1835   (Tiirk Ta$
Basmacihgi, Ankara 1946)  ......................     235
60. Bombardierzy tureccy w strojach z pocztku XIX w. Litografia (J. Brin-desi, Elbicei Atika. Musee des Anciens Costumes Turcs de Constantinople, Paris 1880) ............................. 238
61.  Szabla turecka typu kyyd. XIX w. (ze zbiorw Muzeum Wojska Polskiego
w Warszawie. Fot. L. Jastrzbska)   ..................     240
62.  Sutan Abdulaziz. Obraz polskiego malarza Stanisawa Chlebowskiego (ze
zbiorw Pastwowej Galerii Obrazw we Lwowie) ...........     243
63. Tekfur Sarayi, dawny paac cesarzy bizantyjskich w Stambule    ....     248
64.  Midhat Pasza. Portret  ........................     253
65.  Karta tytuowa dziea Mustafy CelMettina (Konstantego Borzckiego) Les
Turcs anciens et modems (Bibliotheue Nationale w Paryu)    ......     261
380
66. Widok Stambuu z cmentarza w dzielnicy Eyup. Przez to miejsce w r. 1453 sutan Mehmed II przeprowadzi swe wojska i okry Stambu od strony Zotego Rogu (Fot. J. Reychman) .................. 263
67.  Meczet w Eyiip. Przeom XVIII i XIX w. (Fot. J. Reychman)  ......     266
68. Artyleria turecka w Sanaa, stolicy Jemenu, pocztek XX w. (Fotografia
podrnika H. Burchardta)    .....................     269
69.  Manifestacja w Stambule przeciw interwentom w r. 1920 (Illustration",
7II1920, nr 4014).  .........................     282
70. Ismet Pasza Innii podczas kampanii w r. 1922 w Aksehirze (tame, 9IX
1922. nr 4149)   ...........................     287
71. Ataturk z on Latife Hanim w r. 1923 (La Turuie. Fot. M. Piwowarska)     290
72. Ewakuacja wojsk alianckich ze Stambuu jesieni 1923 r.  (Illustration",
1923. nr 4206)   ...........................     292
73.  Kemal Pasza Ataturk i Ismet Pasza Inonu podczas obrad Wielkiego Zgromadzenia Narodowego w Ankarze w r. 1922 (tame, 16IX 1922, nr 4150) 305
74. Fabryka miedzi w Anatolu (La Turuie. Fot. M. Piwowarska)  .....     310
75.  Oddzia wojska tureckiego podczas wicze (Turkey, Life World Library,
1966. Fot. M. Piwowarska)   .....................     317
76. Wspczesna parada orkiestry janczarskiej (La Turuie. Fot. M. Piwowarska) ................................ 326
77. Wspczesna Ankara (Fot. J. Reychman)    ..............     329
SPIS MAP
Str.
1.  Kaganaty tureckie w Azji Wschodniej i tureckie ludy koczownicze na pograniczu   Azji   i   Europy   (VIX   w.   naszej   ery)   .........       17
2.  Azja Mniejsza w okresie pastwa selduckiego (XIXIII w.)  ......       40
3.  Azja Mniejsza i Bakany w poowie XIV w. w przededniu podbojw osmaskich w Europie i zjednoczenia pastewek tureckich w Anatolii  .....       48
4.  Ekspansja Turcji na morzach i wyprawy floty tureckiej na Morzu rdziemnym i Oceanie Indyjskim w XVI w.   .................       72
5. Powikszenie si obszaru pastwa osmaskiego w latach 12991699    .  .       94
6.  Straty terytorialne pastwa osmaskiego na terenie europejskim w XVIII w.     176
7.  Straty terytorialne Turcji osmaskiej na Bakanach od pocztku XIX w.
do wybuchu pierwszej wojny bakaskiej (1912)  ...........     274
8. Straty terytorialne Turcji osmaskiej w XIX w. na terenach wschodnich     279
9. Straty terytorialne Turcji w Azji i Afryce od pocztkw XIX w. do pocztkw I wojny wiatowej   .......................     285
10.  Projekty rozbioru Turcji w latach 1918-1920 .............     291
11.  Turcja od traktatu w Sewes do traktatu w Lozannie  ..........     300
12.  Szkic pozycji greckich i tureckich w przededniu decydujcego rozstrzygnicia
(1922)   ...............................     302
382
SPIS TRECI
OD AUTORA    ..... NOTA TRANSKRYPCYJNA
Str. 5
I.   NAJDAWNIEJSZE DZIEJE PLEMION TURECKICH
Pochodzenie Turkw    .......................	9
Pierwsze organizmy pastwowe ludw tureckich  ...........	13
Wdrwki plemion tureckich na zachd ...............	18
Turcyzacja Azji rodkowej .....................	21
D.   PRZYBYCIE TURKW DO ANATOLII
Pastwo Wielkich Seldukw ....................       26
Anatolia, jej warunki geograficzne i rola dziejowa  ..........       29
Pastwo Seldukw w Azji Mniejszej ................       32
Wewntrzny stan pastwa selducko-anatolijskiego w pierwszej poowie XIII wieku ............................       35
Upadek pastwa Seldukw anatolijskich   ..............       38 
m.   NARODZINY PASTWA OSMASKIEGO. POCZTEK EKSPANSJI
Pocztki pastwa osmaskiego ...................       42
Nowe elementy w osmaskiej organizacji wojskowej: devirme i jancza-
rzy    ...............................       44
Pierwsze zdobycze Osmanw w Europie ...............       47
Zagroenie jednoci pastwa osmaskiego przez Timur Lenka .....       49
Nowy okres ekspansji tureckiej. Murad II i Mehmed II. Zdobycie Konstantynopola .............................       51
Znaczenie zdobycia Konstantynopola dla pastwa osmaskiego     ...       54 Dalsze zdobycze Mehmeda II w Europie i w Azji ..........       57
V
IV.   OKRES NAJWIKSZEGO WZROSTU TERYTORIALNEGO TURCJI (XVI WIEK)
Bajezid II i Selim I. Podboje tureckie w Azji, Afryce i Europie .....	64
Panowanie Sulejmana I Wspaniaego. Kampania wojenna na Wgrzech	68
Stosunki dyplomatyczne z pastwami Europy Zachodniej .......	69
383

Kampanie Sulejmana Wspaniaego w Azji i Afryce. Przyczenie Iraku
i posiadoci pnocnoafrykaskich   .................      71
Ostatnia wyprawa na Wgry i zgon Sulejmana Wspaniaego    .....       75
Ustrj polityczny i administracyjny pastwa osmaskiego w XVI wieku       76 Struktura agrarna pastwa tureckiego ................       79
Tolerancja wadz. Egalitaryzm ludnoci i problem poturczecw i renegatw   ..............................       81
ycie gospodarcze, rozkwit kulturalny.  ...............       84
V.   OKRES ZASTOJU I SCHYKU IMPERIUM OSMASKIEGO (KONIEC XVI I XVII WIEK)
Selim H i Murad III. Pierwsze oznaki saboci pastwa osmaskiego .  .	87 Zdobycie Cypru, poraka pod Lepanto. Dalsze podboje w Afryce Pnocnej i Persji   ..........................	89
Nowe wojny wgierskie za Mehmeda III   ..............	92
Dalsze przejawy rozkadu jednoci pastwa   .............	95
Prby powstrzymania rozpadu pastwa za Murada IV i nawrt anarchii za Ibrahima I     ........................	98
Rzdy rodu Kopriilu   .......................	100
Wyprawy wojenne w drugiej poowie XVII wieku   ..........	102
Ostatnie prby rozstrzygnicia sytuacji w Europie rodkowej .....	108
Koncepcja utworzenia witej Ligi   .................	109
Oddziaywanie klsk militarnych na sprawy wewntrzne........	109
Ostatnie kampanie i traktat w Karo wicach  .............	110
V   STAN WEWNTRZNY   PASTWA   OSMASKIEGO   (OD POOWY XVI   DO KOCA XVH WIEKU)
Zarodki przemian w epoce stagnacji i schyku wietnoci .......	112
Rozbudowa aparatu wadzy i administracji   .............	112
Administracja lokalna .......................	117
Przeobraenia w organizacji wojska .................	120
Kryzys w rolnictwie ........................	126
Rzemioso, przemys, handel ....................	128
Skarbowo i finanse   .......................	130
Kryzys stosunkw spoecznych ...................	133
Nauka, kultura i owiata   .....................	136
Rewolty janczarskie i bunty feudaw ................	139
Formy oporu mas ludowych przeciw uciskowi administracji: odmowa
pacenia podatkw, zbiegostwo, bunty................	143
VH.   OKRES UPADKU TURCJI (XVIII WIEK)
Turcja po traktacie karowickim   ..................     148
Rewolucja 1703 roku   .......................     150
Sprawy zagraniczne za Ahmeda III .................     153
Lale devri (okres tulipanw), okres zabaw dworskich, wpyww europejskiej atmosfery rokoko   .....................     156
Sprawy wschodnie. Wojny z Persj .................     160
Bunt czerwonych turbanw    ....................	162
Nowe wojny z cesarstwem austriackim i Rosj    ...........	165
Handel Turcji z Europ w XVIII wieku    ..............	167
Dalszy postp europeizacji .....................	169
Wojna polska" z Rosj 17691774 i traktat w Kficuk Kaynarci  .  .	172
Przemiany w sytuacji wewntrznej Turcji w XVIII wieku .......	177
Dalszy rozkad machiny administracyjnej pastwa: bunty monowadcw
i derebejw............................	178
Radykalizacja ruchw plebejskich ..................	181
Prby reform za Abdulhamida I ..................	183
Wojna z Austri (1787-1791) i Rosj (1787-1792)  .........	184
VIII   PIERWSZE REFORMY Z PRZEOMU XVIII I XIX WIEKU
Kryzys struktury pastwa osmaskiego u schyku XVIII wieku ....	187
Turcja a rewolucja francuska ....................	189
Turcja wobec nowej sytuacji midzynarodowej ............	190
Pierwsze reformy zwane nizam-i cedid    ...............	193
Przyczyny niepowodze pierwszych reform..............	195
Bunty feudaw, nKtoJcyrday ...................	196
Sprawy zewntrznopolityczne na przeomie XVIII i XIX wieku ...	198
Powstanie w Serbii i pocztek wojny rosyjsko-tureckiej ........	200
.            Przewroty lat 1807-1808  .....................	201
Y^              Rzdy Mustafy Bayraktara i jego upadek ..............	203
Stosunki zagraniczne. Kontynuacja wojny z Rosj i pokj w Bukareszcie	205 Drugi okres prb reformatorskich za rzdw Mahmuda  H. Zniesienie
instytucji janczarw ........................	207
Nowe ruchy separatystyczne i odrodkowe    .............	210
Powstania narodowe na Bakanach .................	211
Dalszy cig reform i posunicia europeizacyjne Mahmuda n   .....	213
Wielki kryzys sprawy wschodniej" .................	216
K.   OKRES WIELKICH REFORM: TANZIMAT 1839-1878
Manifest z Gulhane i jego reformy .................	219
Nadzieje emigracji polskiej na pomoc Turcji. Agencja polska" w Stambule ...............................	223
Wojna krymska 1853-1856   ....................	225
Pocztek drugiego okresu wielkich reform tanzimatu: hatt-i humayun
z 1856 roku i jego skutki  .....................	228
A           Nowe prawa agrarne i osadzanie zagranicznych kolonistw ..."...	229
 "ii           Reformy ustawodawcze i administracyjne   ..............	230
Starania o postp gospodarczy ...................	231
Dziaalno Polakw w Turcji w drugim okresie tanzimatu ......	233
Poczynania reformatorskie w dziedzinie owiaty   ...........	235
Rozwj literatury i sztuki   .............-	236
Kryzys tanzimatu i jego przyczyny  ...........-	237
384
25  Historia Turcji
385
Ruchy odrodkowe i niepokoje w latach szedziesitych  .....
Ruch modoosmanw  .......................     240
Konstytucja midhatowska z 1876 roku   ........	"M'>
_239
   f Nowe powstania na Bakanach i wojna rosyjsko-turecka 18771878  .  . ' ~* / Kongres berliski (1878), jego postanowienia i skutki    .  .  .  .   .  .  / .
X.   OKRES ABSOLUTYZMU ABDULHAMIDA II (1878-1909)	!   '
Sytuacja zewntrzna po kongresie berliskim    .............
l 5   Dalsze straty terytorialne Turcji   ..................
Nowe prdy w orientacji zewntrznej Turcji i ideologii absolutyzmu:
germanofilizm i panislamizm  ....................
Rzdy wewntrznej tyranii: terror polityczny    ............
Przesanki przemian spoecznych na przeomie wieku: rozwj pewnych
gazi przemysu i powstanie tureckiej klasy robotniczej  ;......
Pierwsze ruchy i organizacje robotnicze ...............
Podoe przemian kulturalnych .  .      ................
C    Pocztki tureckich de narodowych ................
''''      Nawrt do tureckoci .......................
f~  Pocztki opozycji politycznej. Pierwsze kka spiskowe.  Ruch modo-^   turecki .........
Wzrost aktywnoci ruchu modotureckiego po roku 1905
242
244
247
250
251
252
254
255
257
258
260
260
264.
265
XL   REWOLUCJA MODOTURECKA I PIERWSZA WOJNA WIATOWA 1908-1920
!)L, Przesanki i wybuch rewolucji   ...................
j L, Kontrrewolucja i ujcie przez modoturkw peni wadzy .......
\ L, Rozwj ruchu robotniczego za rzdw modoturkw .........
l ^ \ S Europa a rewolucja modoturecka.  Wojna wosko-turecka i nowy prze-'       wrt reakcyjny w Stambule   ....................
j "CM i L, Wojny bakaskie i trzeci powrt modoturkw do wadzy  ......
|LRzdy wewntrzne triumwiratu modotureckiego  ...........
Przeobraenia ideologiczne. Kryzys osmanizmu, pocztki panturkizmu '^ Przeobraenia w polityce zagranicznej: zblienie do Niemiec    ....
i^J Turcja w pocztkach pierwszej wojny wiatowej   ...........
J" 2 Dziaania wojenne w Dardanelach, na froncie sueskim i mezopotamskim '"<^ Front kaukaski i nadzieje panturkistyczne ..............
Sprawy wewntrzne w okresie pierwszej wojny wiatowej .......
Klska Turcji i plany jej rozbioru przez mocarstwa; rozejm w Mudros i traktat w Sevres   ........................
XH.   WOJNA WYZWOLECZA. REWOLUCJA KEMALISTOWSKA I JEJ REFORMY
Przesanki tureckiego oporu   ....................
'5c/Problerfl wadzy ..................
^/^Rozpdzenie przez Anglikw parlamentu w Stambule i
nizowanej walki zbrojnej
pocztek zorga-
^-Sytuacja zewntrzna rewolucji tureckiej; pomoc ze strony Rosji Radziec-->-i;;
kiej
386
Sprawy granic pnocno-\vschodnich w polityce Obca interwencja zbrojna  ..........
Konferencja i traktat w Lozanflie    .......'"''''
.//^Przeobraenie Turcji w pastwo nowoczesne ... ^U/Podstawowe reformy ustroju polityczno-pastwowego.' Ogoszenie reDubliki ri O Ofensywa laicyzmu   ..............
'''OPrzenany kulturalne   ...     .........      
^GBocjalne i gospodarcze posunicia Republiki Tureclciej ^Pooenie warstwy chopskiej i robotniczej. Powstania Kurdw ;  Turcja w okresie wiatowego kryzysu gospodarczego 1929-1933'; w latach pokryzysowych ...........
Polityka zagraniczna Turcji keBialistowskij   ...      
Turcja w latach zagroenia p*cju i w pocztkach'^^ ^  ^ towej    ..........     .........
Sprawy wewntrzne w Turcji w okresie drugiej woj%'wiato ej	' Turcja w dalszym okresie drugiej wojny wiatowej                          '  '  ' Okres pewnych swobd i reform (1945-1950) i zaostrzenia walkj po; litycznej   .........     .........
Turcja pod rzdami Partii Demokratycznej 1950-1960 '
Zamach stanu z 27 V 1960 r. i jego konsekwencje  .      
Nowe zaostrzenie walki politycznej i nawrt wpyww bvei' Partii' De' mokratycznej .................
Przemiany w polityce zagrailjczfiej Turcji po roku l9g0 ''
Pooenie wewntrzne w Turcji na pocztku lat siederndziesitych .'  .'  ]
WSKAZWKI BIBLIOGRAFICZNE
GENEALOGIA SUTANW
LISTA SUTANW TURECKICH ...        ...
LISTA PREZYDENTW REPUBLIKI TURECKIEJ
SOWNICZEK TERMINW TURECKICH INDEKS NAZWISK .......	...
INDEKS NAZW GEOGRAFICZNYCH l N^RODOWOCI   . SPIS ILUSTRACJI     .......	.........
SPIS MAP    ..........	.......
357
298
300
303
304
306
307
308
310
311
313
315
316
320
321
325
327
328
330
333
335
337
342
344
344
345
353
368
378
382