Else Roesdahl
HISTORIA WIKINGW
Przekad Franciszek Jaszuski
Wydawnictwo MARABUT 
Gdask 2001
 


NARODY i CYWILIZACJE
W serii NARODY i CYWILIZACJE
w przygotowaniu:
Paul Johnson   HISTORIA ANGLIKW
Albert Hourani   HISTORIA ARABW
Cyril Mango  HISTORIA BIZANCJUM
Albert Grenier  HISTORIA GALLW
Philip Curtin, Steven Feierman, Leonard Thompson, Jan Vansina  HISTORIA AFRYKI
Maldwyn A. Jones  HISTORIA USA
Jean Paul Roux  HISTORIA TURKW
GeorgeRoux  HISTORIA MEZOPOTAMII
John Bright  HISTORIA IZRAELA


 

Tytu oryginau: THE VIKINGS
First published in Denmark under the title VIKINGERNES YERDEN by Gyldendal Copenhagen, 1987
First published in Great Britain under the title THE YIKINGS by Allen Lane The Penguin Press 1991
The moral right of the author has been asserted
Copyright (c) Else Roesdahl
Copyright @ for the Polish edition by Wydawnictwo Marabut, 1996 Wydanie drugie w jzyku polskim
	Redakcja merytoryczna: prof. Jan Szymaski
Redakcja: Ewa Bogusawska
Korekta: Aleksandra Bednarska, Jolanta Gadomska
Opracowanie graficzne: Tomasz Bogusawski
ISBN 83-87135-09-7
Wydawnictwo MARABUT, ul. Polanki 30/3, 80-308 Gdask
tel./fax (prefiks) 58 552 41 70, tel. (prefiks) 58 552 11 05
e-mail: marabut@marabut.gd.pl
Skad: Maria Chojnicka, Bogusaw Lichoski
Druk: Drukarnia Wydawnictw Naukowych S.A. d, ul. wirki 2

Ilustracja na poprzedniej stronie:
Okrt, pies i jele wyrzebione na spodniej stronie listwy poszycia okrtu z Osebergu

Fascynacja epok wikingw
Epok wikingw otacza szczeglna atmosfera legendy. Przez trzysta lat, poczwszy od koca VIII wieku prawie do koca XI, Skandynawowie odgrywali decydujc rol w wielu dramatycznych i znaczcych wydarzeniach w rnych miejscach Europy. Dotyczy to niemal wszystkich obszarw, do ktrych docieray ich okrty, a w wielu miejscach pozostay trwae lady, widoczne do dzisiaj. Odnosi si to na przykad do wikszych miast w Irlandii, ktre zaoyli, zapoycze sownikowych w jzyku angielskim, nazw miejscowoci w Normandii i zabudowy w Islandii.
Fascynacja epok wikingw staa si tem dla wielu ksiek, filmw, wystaw, muzew i w mniejszym lub wikszym stopniu zrekonstruowanych pamitek historycznych, a symbole zaczerpnite z kultury wikingw znalazy liczne zastosowania w produkcji pamitek i w wiecie reklamy. Wikingowie stali si czym w rodzaju znaku firmowego Skandynawii i w wielu miejscach na wiecie, midzy innymi na Wyspach Owczych, w Normandii i w USA, podkrela si dzisiaj skandynawskie korzenie, powoujc si na wikingw. W krajach skandynawskich epoka wikingw uchodzi za wietlany okres wielkich podbojw za granic. Jednoczenie w caej Skandynawii dokonywa si szybki rozwj: powstaway wspczesne pastwa - Dania, Norwegia i Szwecja, zostaa przyczona Grenlandia, przyjto chrzecijastwo, wzniesiono pierwsze miasta  dokonano bardzo wielu innych rzeczy, ktre skadaj si na podwaliny obecnej Skandynawii. Okres wikingw odgrywa oczywicie take pierwszorzdn rol w narodowej mitologii skandynawskiej.
Zarwno u siebie, jak i za granic, wikingowie pojawiali si czsto na okrtach, z mieczami w doniach i dokonywali krwawych wyczynw: ograbiali kocioy, wymuszali okupy, toczyli bitwy, mordowali i porywali w niewol. Taki wizerunek wikingw utrwali si jako klasyczny, cho jednostronny obraz. Zosta on w gwnych zarysach stworzony ju przez wspczesnych biegych w pimie, zachodnioeuropejskich ksiy, ktrzy najczciej odnotowywali wydarzenia o gwatownym charakterze, i w okresie redniowiecza uzupeniony przez bardw i historykw, midzy innymi autorw sag islandzkich, poszukujcych dramatycznych scen dla swojej narodowej mitologii.

10
Wstp
 

 

Wikingowie mieli jednak rwnie krlw, ktrzy prowadzili zawi wielk polityk, inynierw budujcych zamki i mosty, kupcw, ktrzy trudnili si handlem na duych odlegociach: od pnocnych kracw Norwegii do Hedeby na poudniu Danii, midzy Rusi i miastem Birka w pobliu Sztokholmu, midzy Islandi a Dublinem. Byli wrd nich odkrywcy, ktrzy skolonizowali niezamieszkane uprzednio obszary na pnocnym Atlantyku: Wyspy Owcze, Islandi i Grenlandi; wikingowie dotarli te jako pierwsi Europejczycy do Ameryki okoo roku 1000. Gdzie indziej z kolei zasiedlano zdobyte terytoria, uprawiano ziemi i nawizywano kontakty z ludnoci miejscow, jak na przykad w Anglii, ustanawiano kolonie handlowe, jak na przykad w Dublinie, lub tworzono warstw uprzywilejowan politycznie i gospodarczo. Tak dziao si midzy innymi w niektrych miejscach na Rusi. Skandynawowie podejmowali prac jako gwardia osobista cesarza bizantyjskiego lub jako regularne wojska najemne. W kilku przypadkach wodzowie wikingw otrzymali od miejscowych krlw lub cesarzy wydzielone obszary przy ujciach rzek w zamian za obron przed innymi wikingami, ktrzy mogliby wykorzysta ujcie rzeki jako drog dla zdobywczej wyprawy, na przykad w 911 roku, kiedy to krl francuski da wodzowi wikingw imieniem Roio ziemi przy ujciu Sekwany w Normandii. Roio i jego nastpcy umocnili si na tym miejscu i z czasem rozprzestrzenili si na ca Normandi, a w 1066 roku, Wilhelm [Zdobywca], prapraprawnuk Roia, zdoby tron Anglii, na ktrym utrzymali si jego potomkowie.
Wyprawy i czyny wikingw przypominaj niekiedy obraz w kalejdoskopie, gdzie widzi si jak jedna i ta sama osoba wystpuje raz w tej, raz w innej roli, raz w jednym, to znowu w innym miejscu. wiat wikingw by rozlegy i jednostka miaa w nim wiele moliwoci. Wikszo Skandynaww ya jednak spokojnie, z dala od dramatycznych wydarze epoki. Wykonywali swoj codzienn prac, by zapewni utrzymanie sobie i swoim rodzinom i od czasu do czasu docieray do nich sensacyjne wieci o zdobyciu Parya, podry do Bagdadu czy rozbiciu okrtu na pnocnym Atlantyku. Niejeden wszed te w posiadanie paru przedmiotw sprowadzonych z dalekich krajw -modzierza do mielenia ziarna czy garci pere.
Skandynawia miaa swoj wasn, samodzieln i mocno zakorzenion kultur. W cigu trzech stuleci epoki wikingw kultura ta rozwijaa si, midzy innymi poprzez przyjmowanie i asymilacj licznych i rnorodnych wpyww wynikajcych z kontaktw z innymi krajami. Obraz tego okresu uleg zmianie w znacznej mierze dziki badaniom miejscowym, ktre wykazay zaskakujco wysoki poziom rozwoju techniki i organizacji. Epoka wikingw, ktra dawniej wydawaa si zaludniona postaciami ludzi prostych, silnych i penych energii, a zarazem dzikusw, barbarzycw i piratw wymachujcych toporami, tworzcych spoeczno o w miar demokratycznej strukturze, dzi uwaana jest raczej za okres charakteryzujcy si do silnym rozwarstwieniem spoecznym, oferujcy znacznie bardziej zoone, a zarazem bardziej interesujce wydarzenia i stosunki. Okres niespokojny i cechujcy si niezwyk zdolnoci przystosowania i zasobem inicjatywy, ktre wykorzystywane w nader rozmaity sposb pozwoliy osign imponujce rezultaty.

Ilustracja na poprzedniej stronie:
Ozdoba na kamieniu runicznym z Tullstorp w Sknii. Napis gosi: "Kleppe i Ase wznieli ten kamie na pamitk dla Ulfa". Due zwierz, by moe lew, kroczy przez okrt z tarczami wzdu burt. Kamie ma wysoko 2 m i pochodzi z okoo 1000 roku

Studia nad epok wikingw
Utrwalone nazwy: okres wikingw - dla przedziau czasu i wikingowie - dla mieszkacw Skandynawii, bd uywane czsto w tej ksice, chocia odzwierciedlaj raczej tradycyjne podejcie. Etymologia sowa "wiking" jest zreszt dotd niewyjaniona i stanowi nadal przedmiot dyskusji. Pod koniec okresu termin ten oznacza osob, ktra walczya na morzu, a zatem pirata lub grabiec (zachodnioskandynawskie vikingr) i wypraw morsk lub napad (za-chodnioskandynawskie viking). Za granic uywano jednak najczciej innych okrele dla Skandynaww, na przykad poganie, Normanowie, ludzie z Pnocy, Danowie, Rusini, obcy. Czsto te kronikarze zagraniczni nie orientowali si, z jakiej czci Skandynawii pochodz przybysze, mimo e stosowali nazw, na przykad Danowie, ktra precyzuje pochodzenie geograficzne. Nierzadko te grupa najedcw bya mieszanin ludzi z rnych krajw.
Nasza wiedza o okresie wikingw w Skandynawii i za granic opiera si na obszernym materiale rdowym bardzo rnego pochodzenia: na wiadomociach z zapisw wspczesnych (w tym rwnie z inskrypcji runicznych na kamieniach) lub niewiele pniejszych od wspczesnych; literaturze, nazwach miejscowoci i imionach wasnych; znaleziskach archeologicznych w najszerszym rozumieniu (zarwno pozostaociach produktw rk czowieka z tego okresu, jak i resztkach zwierzt, rolin itp.); znajomoci warunkw geograficznych i klimatycznych itd. Kada grupa rde niesie ze sob swj wachlarz problemw interpretacyjnych. Wiele dyscyplin naukowych - historia, literaturoznawstwo, badania nad jzykiem i nazewnictwem, archeologia, numizmatyka, zoologia, botanika, geologia i inne - wnosiy mniejszy lub wikszy wkad do naszej wiedzy. Epoka wikingw moe by w konsekwencji oceniana z wielu punktw widzenia, za dla podsumowania bardzo wane jest istnienie silnej tradycji wsppracy ponad granicami dyscyplin naukowych i krajw.


Epoka wikingw i jej rda
14
Wobec staego napywu nowej wiedzy i nowych problemw, pojmowanie tego okresu cigle poddawane jest rewizji. Na przykad nie wskazuje si ju obecnie tak kategorycznie na rok 793, rok pierwszego istniejcego opisu wyprawy upieczej w Europie Zachodniej, na Lindisfarne w pnocno-za-chodniej Anglii, jako pocztek okresu. Z jednej strony znaleziono porednie wiadectwa o nieco wczeniejszych wyprawach wikingw na zachd, z drugiej ludy zamieszkujce obecn Szwecj ju wczeniej rozpoczy dziaania na wschodzie, wreszcie cay szereg zjawisk spoecznych, gospodarczych, a take ruchw ludnociowych w samej Skandynawii siga znacznie wczeniejszych lat VIII wieku. Mimo wszystko istniej przekonujce przesanki, by zachowa koniec VIII wieku lub dat "okoo roku 800" jako pocztek okresu wikingw. Bowiem dopiero w owym czasie na dobre rozpoczy si wyprawy wojenne i szeroko zakrojona ekspansja wikingw, a one wanie stanowi najbardziej charakterystyczne cechy tego okresu.
Zakoczenie epoki wikingw wizano rwnie czsto z okrelon dat i wydarzeniem na terenie Anglii, a mianowicie z rokiem 1042, dat mierci Hardeknuda, ostatniego skandynawskiego krla w tym kraju. To jednak nie jest rwnoznaczne z odejciem wszystkich Skandynaww, w wielu miejscach, na przykad w Dublinie, zachowali oni dominujc pozycj jeszcze przez znaczn cz wieku XII. Gdzieniegdzie za, na Orkadach, Wyspach Owczych, Hebrydach czy wyspie Ma, utrzymali j o wiele duej, z kolei na pewnych obszarach, na przykad w Nadrenii, stracili znacznie wczeniej ni w Anglii. W drugiej poowie XI wieku ustay jednak niemal cakowicie wojskowe wyprawy skierowane ku tradycyjnym celom i ten fakt mona przyj za miarodajny dla ustalenia daty koca okresu.
Granice czasowe okresu wikingw zaczto wic pojmowa w sposb bardziej zrnicowany, natomiast zupenie rewolucyjne zmiany zaszy w naszym pojmowaniu technicznych i organizacyjnych moliwoci dziaania w owym czasie. Podobne do wanien okrty wikingw, widoczne na ilustracjach z ubiegego wieku (kiedy jeszcze nie dysponowano adnymi odkryciami archeologicznymi na ten temat), narysowano, wychodzc z zaoenia, e Skandynawowie byli barbarzycami w bardzo prymitywnym stadium rozwoju technicznego. W cigu ostatniego stulecia odkopano jednak wiele resztek okrtw i okazao si, e ich ksztaty byy bardzo wyszukane, a eglowno take nie pozostawiaa nic do yczenia; odnaleziono te pozostaoci miast, zamkw, mostw i wielu innych budowli, wskazujce na wysoko zaawansowan technik i umiejtnoci organizacyjne.
Obraz barbarzyskiej Pnocy, stworzony z jednej strony na podstawie dokumentw pisanych, z drugiej oparty na zaoeniu "wyszoci" kultury europejskiej o tradycjach klasycznych i chrzecijaskich zosta zdezaktualizowany. Dzi prbuje si rozumie dawne obszary kulturowe jako zamknite

15
Studia nad epok wikingw

 

caoci rzdzce si wasnymi prawami. Bada si potencja techniczny, warunki ycia, stosunki spoeczne, gospodark, ich rozwj i powizania z innymi oraz oddziaywania midzy poszczeglnymi krajami - podobnie jak czynimy to w przypadku obecnych pastw. Jeeli chodzi o okres wikingw wci jednak wikszo naszych wiadomoci dotyczy warstwy uprzywilejowanej. lady ich wypraw, czynw i ideaw zachoway si bowiem z reguy dokadniej i zostay lepiej zbadane ni poczynania warstw uboszych.
Uwiadomienie sobie faktu, e rozlega Skandynawia, mimo wanych cech wsplnych, skadaa si (i skada nadal) z szeregu zdecydowanie rnych regionw i w dodatku w wielu dziedzinach przeywaa istotne przemiany wewntrzne, take przyczynio si do bardziej zrnicowanego ujcia. Warunki nie byy wcale jednakowe na caym obszarze, ani te przez cay czas trwania tej epoki. Wiedza o yciu, jakie prowadzili mieszkacy maej osady na pnocy Norwegii w IX wieku nie uatwi nam zrozumienia egzystencji mieszkacw Birki, pochowanych w jej okolicach po roku 900, ktrzy niewtpliwie ulegali wpywom orientalnym. Z kolei bez uwzgldnienia tego, co si dziao w samej Skandynawii, wielkie podboje za granic zostan zredukowane do garci oderwanych zdarze i opowieci.

Zachowane dokumenty pisane
Badania nad okresem wikingw byy do pewnego czasu oparte gwnie na rdach pisanych. Dokonano wielkiego wysiku, aby je odnale w rnych archiwach i gdzie indziej, wyda je, zinterpretowa i poczy w cao.
W obszernych opracowaniach z pocztku XIX wieku, i pniejszych, podkrela si jednak, e wiele spord tych interesujcych relacji z okresu wikingw naley traktowa jako co w rodzaju powieci historycznych, napisanych w wiele lat po wydarzeniach, i to w dodatku w okrelonym celu, najczciej dla uwietnienia pewnych rodw i umocnienia ich praw do okrelonych ziem, czy dla potwierdzenia susznoci prowadzonej przez nich polityki tronu.
Dotyczy to midzy innymi wielu sag skandynawskich (napisanych w miejscowym narzeczu w latach 1200-1400), w tym wielkiego dziea Snorriego Sturlusona Heimskringla (Krg wiata) z okoo 1230 roku o krlach norweskich od najdawniejszej legendarnej epoki do roku 1177. Odnosi si take do aciskiej ksigi Duda (Dudo) o pierwszych skandynawskich wadcach Normandii -De moribus et actis pmorum Normanniae Ducum z okoo 1020 roku i rwnie napisanego po acinie dziea Saxa [Grammaticusa] o dokonaniach Danw -Gsta Danorum, mniej wicej z 1200 roku.

16
Epoka wikingw i jej rda

 

Opowieci o wydarzeniach i wiedza dotyczca ich chronologii w minionych czasach przekazywane byy z ust do ust, a przy zapisywaniu wzbogacane mniej lub bardziej wiadomie o nowe elementy lub te uzupeniane zmylonym epizodem z udziaem znanej postaci. Niewielu tylko posiadao rzeteln wiedz o tym, co zdarzyo si naprawd i jakie panoway stosunki sto lat wczeniej lub jeszcze dawniej. Wiele z tych dokumentw zachowao si jedynie w odpisach z odpisw, co pociga za sob dodatkowe ryzyko popenienia bdw i dokonywania "upiksze" w stosunku do oryginau. Dlatego nie sposb niekiedy ustali, co jest produktem nieskrpowanej fantazji, a co ubarwion przez sympati wersj prawdziwego zdarzenia, gdzie si kocz uzupenienia i poprawki dla zapewnienia spjnej narracji, a gdzie zaczyna relacja z rzeczywistych wydarze - czasami za najwyraniej caa opowie jest zmyleniem z wyjtkiem imion gwnych bohaterw. Z czasem bowiem wikingowie i okres wikingw stali si motywem czysto literackim. Sami autorzy te nie zawsze orientowali si, co jest prawd, a z ca pewnoci ich pojmowanie prawdy byo bardzo rne od naszego. Pisali dla swoich wspczesnych i nierzadko dedykowali dziea okrelonej osobie wysokiego rodu i pozycji. W ten sposb - a nie jako wierne odtwarzanie przeszoci w naszym rozumieniu - naley je przyjmowa. Czasami jest to zreszt literatura wysokiej prby, wyraajca gbok fascynacj okresem wikingw.
Na przykad saga o Jmswikingach, spisana w Islandii okoo 1200 roku, opowiada o zawodowych wojownikach, ktrzy w zimie mieszkali w warownych koszarach w Jmsborgu, na poudniowym brzegu Batyku, a latem udawali si na wyprawy. Poddani byli surowej dyscyplinie, dokonywali wielkich czynw i byli mocno zaangaowani w polityk Danii. W kocu ponieli sromotn klsk pod Hj0rungavag w Norwegii. Ramy czasowe i galeria postaci, obejmujca midzy innymi norweskich jarlw i duskich krlw, wskazuj na koniec X wieku. Co do reszty, wikszo naley raczej "midzy bajki woy". Tego rodzaju wiadectwa te przyczyniy si do zbudowania klasycznego obrazu tego okresu.
Jednake nie wszystkie spisane znacznie pniej historie o wikingach trzeba odrzuci lub traktowa z du doz sceptycyzmu. Na przykad irlandzkie Roczniki z Ulsteru z XV wieku podaj cakiem wiarygodn wersj oryginalnych rocznikw z okresu wikingw, ktre wiele nam mwi o poczynaniach Skandy-naww. Wiele wierszy skaldw, w tym sporo pieni stworzonych przez poetw znanych z imienia, jako oficjalne poematy pochwalne dla okrelonych wodzw wikingw, uwaa si za przekazane do wiernie z pokolenia na pokolenie, chocia spisano je ju po zakoczeniu okresu wikingw. Wikszo spord tych, ktre znamy, powstaa w ostatnich latach XII wieku lub na pocztku XIII wieku w powizaniu z sagami islandzkimi.

17
Studia nad epok wikingw

 

Wiele z tych utworw zachowao si w Heimskringla Snorriego Sturlusona, ktry przecie sam by skaldem, w przedmowie podaje on przekonywajce argumenty na rzecz ich autentycznoci. Przytacza dawne poezje skaldw i historiografi swego rodaka Ariego Thorgilssona jako najistotniejsze rda; koczc pisze, i wprawdzie Thorgilsson wiele dowiedzia si od "starych i mdrych mw, a i sam wiele si nauczy, przy czym cechowaa go doskonaa pami", to jednak najpewniejsze wiadomoci pochodz z poezji "o ile tylko je poprawnie recytowano i dawano rozumn interpretacj". Snorri powiada take, e skaldowie byli ju na dworze Haralda Piknowosego (tj. w Norwegii okoo 900 roku) i "do dzi niektrzy znaj ich pieni, a take wszystkie inne o krlach, ktrzy rzdzili Norwegi pniej". Dodaje te: \
Co prawda zwyczajem skaldw jest najwyej wychwala tego, przed kim akurat stoj, nikt jednak nie omieliby si chwali ma za czyny, ktrych miaby dokona, gdyby wszyscy suchacze wiedzieli, e to czcze kamstwa i przechwaki. To nie byaby pochwaa, lecz szyderstwo.
Cz poezji o bogach i wielkich dawnych bohaterach, ktr zwiemy pieniami Eddy, pochodzi rwnie z okresu wikingw, chocia co do daty powstania wielu z nich istniej nadal bardzo powane rozbienoci. Pieni Eddy znane s przede wszystkim z rkopisu zwanego Codex Regius, przepisanego na Islandii w kocu wieku XIII z nieco starszego rkopisu; zbir ten nazywany jest czsto Edd Starsz w przeciwiestwie do ksigi Snorriego Sturlusona o sztuce poetyckiej, ktr on sam nazwa Edd i ktra czsto nazywana jest Edd Snorriego lub Edd Modsz.
Poezje nordyckie, pomimo e napisane stosunkowo pno, przekazuj zatem w wielu wypadkach liczne informacje dotyczce zarwno osb, wydarze, jak i stosunkw historyczno-kulturowych w okresie wikingw i, co niebagatelne, wiadcz o istnieniu charakterystycznej, ciekawej i skomplikowanej sztuki poetyckiej. Jest te szczliwym trafem, i wikszo zachowanej poezji skaldycznej opowiada o Norwegii. Wanie o tym kraju nie ma bowiem prawie adnych innych wczesnych rde pisanych.
Niektre prawa spisane w redniowieczu zawieraj postanowienia pochodzce z okresu wikingw lub te zakazy wzbraniajce pewnych obyczajw, ktre wczeniej, w czasach pogaskich, naleay do powszechnych. Czsto jednak nie sposb waciwie je zidentyfikowa, poniewa te prawa odzwierciedlaj stosunki spoeczne panujce w momencie dokonywania zapisu. Przez kilkaset lat wiele si mogo zdarzy i midzy innymi przyjcie chrzecijastwa mogo wywrze do znaczny wpyw.
Jednak pomimo licznych zastrzee wobec opisu stosunkw w epoce wikingw, jakie znajdujemy w modszej prozie literackiej, i wobec datowania

18
Epoka wikingw i jej rda

 

poezji eddaicznej czy wobec moliwoci rozpoznania dawnych zasad prawnych
- nasz obraz okresu wikingw zostaby bardzo zuboony, gdybymy z gry zrezygnowali z tego rodzaju rde. Dotyczy to miedzy innymi wielkiej literatury nordyckiej, ktra czsto daje nam dramatyczn wersj wydarze i zjawisk historyczno-kulturowych zarwno zmylonych, jak i prawdziwych, np. walki Haralda Piknowosego [Harfager] o zjednoczenie Norwegii, kolonizacji Islandii, chrztu Grenlandii, odkrycia Ameryki. Pomimo wic moliwoci bdw lub wiadomych przeinacze w opisie, datowaniu czy kolejnoci wydarze, pomimo fragmentw dodanych z czysto literackich wzgldw, wiele spord sag - o ile bdziemy je czyta zgodnie z ich charakterem, to jest jako literatur
- zawiera z pewnoci nie mniej rzeczywistej wiedzy o okresie wikingw ni nasze dzisiejsze rekonstrukcje. Ich autorzy byli bliej rzeczywistych wydarze i yli w epoce, ktrej ideay i pogldy w wielu wypadkach byy wikingom bliskie.
Najpewniejsze rda pisane, jakimi dysponujemy to najczciej te, ktre spisano wspczenie. Te jednak, ktre dotycz samej Skandynawii s z reguy do skpe i w dodatku bardzo nierwnomiernie rozoone zarwno jeli chodzi o czas, jak i miejsce. Cz z nich jest dzisiaj trudno zrozumiaa. Wreszcie take rda wspczesne mog oczywicie zawiera bdne informacje - wiadomie lub dlatego, e autor by le poinformowany.
W krajach Pnocy stosowano w okresie wikingw system pisma zoonego
z szesnastu znakw, run, uywanych zwaszcza do przekazywania wiadomoci
na kawakach drewna (zachoway si tylko nieliczne), oznaczania wasno
ci i lunych notatek na drobnych przedmiotach oraz, co najwaniejsze, do
oznaczania kamieni pamitkowych - kamieni runicznych. Z okresu wikingw
zachowao si okoo 40 kamieni runicznych w Norwegii, 140 na terenie obecnej
Danii i blisko 2500 w dzisiejszej Szwecji, z czego niemal poowa w Upplandii
w rodkowej czci kraju. Oprcz tego znamy wiele inskrypcji z zastosowaniem
run nordyckich z kolonii wikingw na pnocy, poudniu, wschodzie i zacho
dzie.	: : , ... ;
Informacje umieszczone na kamieniach runicznych s zazwyczaj mniej bogate, zawieraj mniej szczegw ni pochodzce z tradycyjnych rde pisanych, utrwalonych na pergaminie i zachowanych w archiwach. Jednak zwaszcza dua grupa inskrypcji runicznych ze rodkowej Szwecji moe nam da dobre wyobraenie o stosunkach kulturowo-historycznych, politycznych i spoecznych zarwno na miejscu, jak i poza granicami. Na duym kamieniu w Runby (midzy Sztokholmem a Uppsal) napisano na przykad:
Ingrid daa wykona ten pomost i napis na pamitk Ingemara, swego ma, i Dana, i Bankego, swoich synw. Mieszkali oni w Runby i mieli gospodarstwo. Niech Chrystus ma ich dusze w opiece. Niech to bdzie ku pamici tych mw na wieczne czasy.

19
Studia nad epok wikingw

 

Pomost wspomniany w tekcie to zapewne molo dla uatwienia zaadunku
i wyadunku statkw; taki pomost by bardzo potrzebny w Runby, przez ktre
przechodzia jedna z wanych drg Upplandii. W Sjusta, w tym samym regionie,
znajduje si blok kamienny z kunsztown ornamentyk, na ktrym wspomina
si midzy innymi Spjallbudego. Zakoczy on ycie w Nowogrodzie, na Rusi,
w kociele powiconym krlowi norweskiemu, witemu Olafowi [Haraldsso-
nowi], zabitemu w 1030 roku.	
Jeeli pominiemy inskrypcje runiczne, wspczesne rda pisane o krajach wikingw pochodz niemal wycznie z relacji zagranicznych duchownych, ktrzy pisali je u siebie i nader rzadko bywali w Skandynawii. Prawie wszystkie teksty napisano po acinie i z reguy okazj do takich notatek o Pnocy byy polityczne lub wojskowe konfrontacje w pobliu poudniowej granicy Danii albo prby nawrcenia pogaskich mieszkacw Pnocy na prawdziw wiar chrzecijask. Wobec tego, e wikszo misji w pniejszych latach epoki wikingw rwnie kierowaa si na Dani, mamy o tym kraju najwicej danych w tych rdach. Na przykad kiedy Frankoskie roczniki pastwowe w roku 808 notuj, e krl Danw, Godfred, chce umocni swoj granic poudniow poprzez wzniesienie wau sigajcego od Batyku po Morze Pnocne, powodem s ze stosunki z Karolem Wielkim (nota bene wau nie udao si odnale mimo intensywnych poszukiwa archeologicznych).
Nieliczne zagraniczne rda wspominaj jednak rwnie o innych krajach skandynawskich. Mamy na przykad sprawozdanie napisane dla angielskiego krla Alfreda przez norweskiego wodza Ottara o jego yciu i posiadociach w pnocnej Norwegii i o podry morskiej z Norwegii do Hedeby okoo 890 roku. Mamy te przeycia Ansgara i innych misjonarzy nie tylko w Danii, ale i w Szwecji z poowy IX wieku, spisane przez Rimberta, nastpc Ansgara na arcybiskupstwie hambursko-bremeskim. Jest tam midzy innymi relacja o yciu w miecie Birka w rodkowej Szwecji. Jest te cakiem obszerny opis wszystkich krajw skandynawskich z koca okresu wikingw, skrelony przez niemieckiego duchownego Adama z Bremy okoo 1075 roku. Relacja ta jest czci jego monumentalnego dziea o historii arcybiskupw hamburskich Gsta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum. Wrd wielu ciekawych uwag mistrza Adama znajdujemy jedyny pochodzcy z tamtych czasw opis pogaskiej wityni skandynawskiej: gwnej wityni Swearw [Svear, Szwedw] w Uppsali.
O wiele wicej jest zapiskw o poczynaniach Skandynaww za granic, ale rwnie w tym wypadku napotykamy problemy, jeli chcemy wytworzy sobie peny obraz przebiegu i charakteru ekspansji. Po pierwsze jest w duej mierze kwesti przypadku, co z tego materiau zostao nam przekazane w wiarygodnej postaci, a co ulego zniszczeniu. Ponadto tradycje zapisu w ksigach istniay tylko na obszarach o dugiej kulturze chrzecijaskiej lub islamskiej, to jest

20
Epoka wikingw i jej rda

 

w Europie Zachodniej, na Wyspach Brytyjskich oraz w Bizancjum i Oriencie. Tradycje te take byy rne. U chrzecijan omawia si sprawy Skandynawii i wikingw gwnie w rocznikach i niektrych dzieach historycznych, podczas gdy mahometanie umieszczaj swoje wiadomoci w dzieach geograficznych. Obie grupy s w zasadzie zgodne co do traktowania wikingw jako pogaskich barbarzycw.
W krajach nadbatyckich i na Rusi chrzecijastwo zdobyo sobie prawo bytu dopiero w drugiej poowie X wieku, znaczne obszary tych ziem pozostaway pogaskie, a co zatem idzie praktycznie nieme do poowy dwunastego stulecia, a nawet duej. Tymczasem cz szwedzkich kamieni runicznych, midzy innymi wspomniany ju kamie ze Sjusty, opowiada o wyprawach do tych krajw i dalej jeszcze na poudnie, a niektre informacje zostay take zapisane przez Arabw i Bizantyjczykw, ktrzy natknli si na egzotycznych mieszkacw Pnocy lub syszeli o nich w Europie Wschodniej.
Regiony pnocnoatlantyckie: Wyspy Owcze, Islandia i Grenlandia przyjy chrzecijastwo okoo 1000 roku. Leay one z dala od pimiennej Europy, zatem o nich take praktycznie nie mamy adnych wiadomoci z okresu wikingw, za na temat Szkocji i pobliskich wysp bardzo niewiele. Adam z Bremy przekazuje troch skpych wiadomoci, ale w tym wypadku - jak zreszt w wielu innych - musimy si opiera na innych rdach, zwaszcza na nazewnictwie i znaleziskach archeologicznych. Czasem za stosuje si mozoln drog wnioskowania o czasach wikingw na podstawie modszych rde pisanych.
Problemem dla naszego zrozumienia ekspansji jest take bardzo jednostronny charakter posiadanych relacji ze zdarze. Bardzo rzadko w europejskich rdach mamy do czynienia z opisem osiedlania si wikingw w innych krajach, ich sposobu ycia, prowadzenia handlu lub innych pokojowych poczyna -mamy natomiast cig dramatycznych napadw i wymuszania okupw, zabijania, krwawych walk i zdobyczy terytorialnych, traktaty pokojowe i polityczne sojusze. Na ten temat mamy wiele wspczesnych informacji, jak na przykad z roku 892 w Kronice Regina (Regino by przez jaki czas przeoonym klasztoru Priim, pooonego midzy rzekami Moz i Mozel):
Kiedy Normanowie wkroczyli do klasztoru w Priim, zniszczyli wszystko, zabili niektrych zakonnikw, pozabijali wikszo suby i reszt uprowadzili w niewol. Odchodzc przeszli przez Ardeny, zaatakowali i szybko zdobyli nowo zbudowany grd na szczycie wysokiej gry, gdzie wielka liczba ludnoci znalaza schronienie; po zamordowaniu wszystkich wycofali si z olbrzymimi zdobyczami do swojej floty, gdzie wszystkie ich siy powsiaday i odpyny na ciko zaadowanych okrtach do zamorskich krain.

21
Studia nad epok wikingw

 

W kocu naley wspomnie o czsto pomijanym, a istotnym problemie natury oglnej, a mianowicie problemie waciwego rozumienia sw sprzed tysica lat, czy to zapisanych w jzyku staronordyckim, staroangielskim, po acinie, czy te po arabsku. Zakres znaczeniowy wielu sw uleg zasadniczym zmianom i nie zawsze moemy mie dzisiaj pewno, e je waciwie rozumiemy. Wspczeni wiedzieli oczywicie, co oznacza staronordycki wyraz konungr [krl] i jakie uprawnienia dawa ten tytu. Dla nas oczywiste jest, e chodzio o funkcje najczciej bardzo odmienne od tych, ktre obecnie wie si z pozycj europejskiego krla i e w wielu wypadkach mamy bardzo niedostateczn lub zgoa adn wiedz o obowizkach, uprawnieniach i moliwociach, jakimi dysponowa krl wikingw. Zapewne te niektre sowa miay odmienne znaczenie w rnych czciach Skandynawii lub zmieniay sens w czasie trzech stuleci trwania epoki wikingw.
Na zakoczenie wypada podkreli, e istnieje sporo wiarygodnych rde pisanych z okresu wikingw - jeli jednak chodzi o sam Skandynawi, to znacznie wicej dotyczy modszej ni starszej czci tego okresu. Po raz pierwszy w skandynawskiej historii s one te dostatecznie liczne, by mona byo stworzy pewne ramy czasowe i przyczynek do zrozumienia rozwoju i kultury. Mwi nam te o konkretnych osobach i ich dziaaniach oraz przekazuj wraenia niektrych wspczenie yjcych osb. Nie s ju one jednak jedynym rdem wiedzy. Inne materiay uzupeniaj je i weryfikuj, informuj te o zupenie innych sprawach.
Nazwy miejscowoci
Wiele nazw miejscowoci powstaych w okresie wikingw jest nadal w uyciu i to zarwno w Skandynawii, jak w odlegych miejscach nordyckiej kolonizacji. Rodzaje nazw, ktre byy pospolite w Skandynawii da si z reguy okreli na podstawie analizy jzykowej ich formy i treci lub poprzez analiz statusu i lokalizacji osad o okrelonych rodzajach nazw, i wreszcie - przez porwnanie z nazwami uywanymi w koloniach wikingw. Bowiem w wielu miejscach powstay nowe nazwy po skandynawskich podbojach i kolonizacji -na przykad Stearsby w pnocnej Anglii, gdzie pierwszy czon Stear- pochodzi od nordyckiego imienia Styrr, a drugi -by te jest kocwk nordyck, lub Toqueville w Normandii z imieniem nordyckim Toke jako pierwszym czonem i francusk kocwk -ville. Na podstawie nazw mona te do pewnego stopnia rozrni kolonie norweskie od duskich.
Krtko mwic, wiedza, jak moemy czerpa z nazw miejscowoci, dotyczy przewanie historii zaludnienia. Dochodzi do tego naturalnie wiedza o zwyczajach w zakresie nazewnictwa (zarwno w odniesieniu do imion,

22
Epoka wikingw i jej rda

 

jak i nazw miejscowoci) oraz o jzyku. Do pewnego stopnia nazwy mog take rzuca wiato na inne sprawy, na przykad panujcej religii. I tak nazwy miejscowoci zawierajce jako czon imi boga Odyna (m.in. Odense) wskazuj na kult tego pogaskiego boga, a zbadanie rozpowszechnienia nazw zawierajcych imiona okrelonych bstw moe by przyczynkiem do ustalenia popularnoci poszczeglnych bogw przedchrzecijaskich w rnych regionach Skandynawii.
W koloniach liczba i rodzaj nazw nordyckich lub czciowo nordyckich zaleaa z kolei w duym stopniu od tego, jak liczni byli kolonici i jak zajmowali pozycj, a take od tego, na ile ich jzyk wywar wpyw na dialekt lokalny. Ten ostatni warunek by za uzaleniony od stopnia pokrewiestwa midzy tym dialektem i jzykiem Skandynaww, a do pewnego stopnia zapewne rwnie od charakteru kolonizacji: czy miaa charakter pokojowy, czy te narzuconej dominacji. Na przykad jzyki duski i angielski nie s zbyt odlege i w Anglii do szybko ustaliy si pokojowe stosunki, dziki czemu utworzy si rodzaj mieszanki jzykowej. Natomiast inaczej byo ze szwedzkim i jzykami sowiaskimi, przynalenymi do zupenie rnych grup jzykowych, wobec czego na Rusi nie powsta aden jzyk mieszany. Trzeba byo wybiera i w konsekwencji sprowadzao si to do tego, e osadnicy musieli si nauczy jzyka miejscowego, wprowadzajc do niego gar nordyckich zapoycze. Midzy innymi nadano nordyckie nazwy przeomom nurtu [progom] na Dnieprze, ktrym trzeba byo pyn, by osign Bizancjum.
Dla odmiany na Orkadach i Szetlandach jzyk miejscowy zosta cakowicie wyparty przez nordycki, z ktrego rozwin si osobny dialekt zwany Norn, ktry dotrwa niemal do naszych czasw. Prawie wszystkie nazwy miejscowoci s tu nordyckiego pochodzenia, z czego cz powstaa oczywicie wiele lat po zakoczeniu okresu wikingw. Podobnie tylko cz nordyckich nazw miejscowoci w Anglii zostaa nadana lub czy si ze zdobyczami w wieku IX. Niektre z nich, zwaszcza te, ktre zawieraj okrelenia zjawisk natury, zapoyczone w jzyku angielskim ze rde nordyckich, np. beck (bcek) czy fell (fjeld, gra), mogy powsta o wiele pniej.
Wykopaliska archeologiczne
W ostatnich latach szybki rozwj wiedzy o okresie wikingw zawdziczamy archeologii oraz badaniom interdyscyplinarnym, wywodzcym si z nowych odkry archeologicznych. Osignicia w archeologii stay si moliwe dziki wieloletnim intensywnym badaniom w wielu krajach, przy czym mamy do czynienia z silnym oddziaywaniem wzajemnym pomidzy badaniami i za-

23
Studia nad epok wikingw

 

interesowaniem publicznym: nowe rezultaty bada czsto publikuje si w popularnej postaci i w ten sposb rodzi si szereg nowych pyta.
rda archeologiczne da si do pewnego stopnia zrozumie bez specjalnego przygotowania, o ile s dobrze zachowane. Garnek kamienny informuje w sposb bezporedni o ksztacie i materiale naczynia, a srebrna bransoletka o modzie, estetyce i bogactwie. Jednak z pomoc duej wiedzy o dawnej ceramice, uda si by moe stwierdzi, e znalezione w Skandynawii skorupy gliniane zostay importowane z Anglii, a na podstawie bada dostatecznie duej liczby bransoletek ze srebra uda si moe ustali, e taka bransoleta posiada wag odpowiadajc jednej lub kilku jednostkom systemu wagowego pochodzenia orientalnego.
Rzadko jednak zdarza si, aby przedmioty i budynki przetrway do naszych czasw bez uszczerbku. Wikszo z nich znajdujemy we fragmentach lub jako "odciski": ze skrzyni pozostaje na przykad tylko zawias, z mostu najnisza cz przse, a z domw tylko ciemniejsze lady w ziemi po doszcztnie sprchniaych kolumnach. W innych wypadkach mamy zachowany ksztat caoci przedmiotu, ale materia zmieniony do tego stopnia, e w bardzo niewielkim stopniu przypomina orygina. Dotyczy to midzy innymi wielu przedmiotw elaznych, na przykad mieczy, lub drewnianych. Te znaleziska trzeba poddawa specjalnym procesom, aby nie przerdzewiay lub nie rozpady si cakowicie.
Aby uzyska odpowiedni obraz dawnych budowli i przedmiotw, dowiedzie si, w jaki sposb funkcjonoway, jakiej techniki i nakadu pracy uyto do ich wytworzenia, czsto konieczne jest sporzdzenie odpowiedniego modelu lub rekonstrukcji rysunkowej. Najlepsza jest rekonstrukcja naturalnej wielkoci z zastosowaniem autentycznych materiaw i dawnej techniki. Tego rodzaju archeologia eksperymentalna, obejmujca rwnie statki i domy, spenia zarwno wymogi badawcze, jak i popularyzacyjne. W przeciwiestwie do innych rde odkry archeologicznych nieustannie przybywa. Mona by powiedzie, e kady dzie przynosi nowe odkrycia. Ich znaczenie moe by wiksze lub mniejsze, jednak od czasu do czasu pojawiaj si odkrycia sensacyjne, ktre wymagaj zmiany naszych tradycyjnych wyobrae. Taka sytuacja zaistniaa midzy innymi w okresie od lat trzydziestych do pidziesitych XX wieku po odkryciu duskich geometrycznych grodw okrgych oraz zaskakujco bogatych znalezisk nordyckich z Dublina i Yorku w latach 1960-1980.
Pomijajc dary nagrobne i ukryte skarby, wikszo znalezisk to przewanie przedmioty wyrzucone i mieci. Na podstawie tego rodzaju materiau trudno jest wyrobi sobie waciw opini na temat poziomu rzemiosa w danym miecie. Porwnania i uoglnienia dotyczce bardzo odlegych wydarze, na przykad w odniesieniu do obyczajw grzebalnych, rwnie czsto s problematyczne, poniewa tak wiele zaleao od warunkw lokalnych (przykadowo to, co w okresie pogaskim wkadao si umarym do grobu) i daty przyjcia


24
Epoka wikingw i jej rda
chrztu; z kolei groby pogaskie badano czsto w niejednakowy sposb i nie z tak sam intensywnoci na rnych obszarach. Ponadto jest w duej mierze kwesti przypadku, jakie groby dzisiaj znamy i w jakim stopniu ich zawarto si zachowaa. Podobne problemy pojawiaj si wobec niemal kadej formy odkry archeologicznych.
Postpy archeologiczne ostatnich lat zawdziczamy w znacznej mierze usystematyzowanym badaniom w wybranych dziedzinach, na przykad: rola elaza w gospodarce, charakter i znaczenie grodu Hedeby, monety i inne rodki patnicze, stosunek midzy nordyck i laposk zabudow w pnocnej Skandynawii, budownictwo okrtowe. Lecz take nowe metody prowadzenia wykopalisk oraz badania techniczne i z dziedziny nauk przyrodniczych odgrywaj istotn rol. Midzy innymi umoliwiaj one znalezienie odpowiedzi na nowe pytania.
Mwic o nowych metodach prowadzenia wykopalisk, mamy przede wszystkim na myli zastosowanie maszyn, za pomoc ktrych szybko i tanio mona przeprowadzi odkrywk na duych powierzchniach. Dziki temu poznalimy obszar caej osady z okresu wikingw w Danii: Yorbasse w rodkowej Jutlandii. Wtedy gdy gwnym narzdziem przy tego rodzaju pracach bya opata i sia ludzkich rk, bardzo rzadko odkrywano wicej ni kilka domw. Rwnie archeologia podwodna naley do stosunkowo nowych metod. Nurkowie i petwonurkowie s obecnie w stanie bada wraki na do duej gbokoci, za w wodzie pytkiej wielokrotnie ju zastosowano prawie tradycyjn odkrywk po odgrodzeniu terenu grodziami wodoszczelnymi i odpompowaniu wody. Midzy innymi tak metod zastosowano przy badaniu okolicy portu w Hedeby. Z powodu wilgotnoci ziemi warunki przechowywania byy tu wyjtkowo korzystne i znaleziono wiele przedmiotw przedtem w ogle nieznanych, na przykad resztki ubra.
Z analiz technicznych i naukowych warto wymieni choby badanie twardoci ostrza siekier i noy, co stanowi podstawowy warunek ustalenia cech i skutecznoci dziaania tych narzdzi. Przedtem zadowalano si ustaleniem ich ksztatu. Badania owadw, pasoytw i resztek rolinnych w domach i w ich pobliu pomnaaj nasz wiedz o warunkach sanitarnych i fizycznym otoczeniu czowieka, a zoologiczne badanie koci i botaniczne resztek rolin stanowi podoe naszej wiedzy o poywieniu i warunkach pracy w owej epoce. Take badania przyrody i krajobrazu day istotne wyniki. Na pojezierzu w rodkowej Szwecji, gdzie ulokowane byo miasto Birka, ld podnis si od okresu wikingw o okoo pi metrw. Taka informacja ma oczywicie kapitalne znaczenie dla prawidowego zrozumienia warunkw komunikacji i zabudowy w dawnych czasach.
Istotny postp stanowi take naukowe metody datowania znalezisk, przede wszystkim dendrochronologia. Poprzez mierzenie szerokoci soi w kawaku

25
Studia nad epok wikingw

 

budulca drewnianego i porwnanie z szerokociami w innym kawaku, ktrego wiek jest znany, mona z du precyzj ustali dat cicia drzewa, z ktrego pochodzi pierwszy fragment - pod warunkiem, e zewntrzne soje nie zostay odcite lub zniszczone w inny sposb oraz przy spenieniu kilku jeszcze wymaga co do rodzaju drewna i szybkoci wzrostu danego gatunku. Metod t stosuje si w szerokim zakresie do epoki wikingw, doprowadzia ona do uzyskania przeomowych rezultatw. Obecnie udaje si ustali chronologi anonimowych pozostaoci, takich jak resztki umocnie, z dokadnoci do jednego roku i mona je dziki temu zestawi z innymi budowlami z tego samego okresu na duym obszarze i niekiedy powiza z sytuacj polityczn, znan ze rde pisanych. Dotyczy to na przykad fragmentu umocnie granicznych Danevirke, obecnie datowanego na rok 968. Ze rde pisanych wiadomo, e rzdzi wwczas Dani Harald Sinozby i e wanie na owe lata przypada kryzys polityczny w stosunkach z Niemcami. Dwa rne rda uzupeniaj si, dajc nowy i peniejszy obraz sytuacji.

Skandynawia


Ilustracja na poprzedniej stronie:
Scena z rysunku na kamieniu Gotlandia, Tjangvide w Alskog. Kobieta wita rycerza na omionogim rumaku, ktry by moe jest Sleipnirem Odyna. Za ni wida psa, a w tle innych ludzi i dom. Rysunek schematyczny. Kamie pochodzi z VIII wieku

Geografia, warunki naturalne, wsplnota kulturowa
Ojczyzn wikingw byy Dania, Norwegia i Szwecja, czyli Skandynawia. Nie naley sobie jednak wyobraa, e w okresie wikingw stanowiy one stabilne twory polityczne o jasno ustalonych granicach, przeciwnie, wanie w tym okresie zaczynay si ksztatowa. Nieco pniej ustaliy si ich wewntrzne granice, ktre z biegiem lat ulegay wielokrotnym zmianom. Co jednak zadziwiajce to fakt, e poudniowa granica Skandynawii wzdu rzeki Ejdery przetrwaa niezmieniona do 1864 roku.
Gdy podruje si po Skandynawii, nawet dzisiaj rzuca si w oczy, jak znaczne s odlegoci i jak bardzo urozmaicony krajobraz. Od czasw wikingw zaszy tu naturalnie due zmiany. Na przykad w wielu miejscach ld podnis si znacznie w stosunku do poziomu morza. Dotyczy to zwaszcza wschodnich poaci Szwecji. Tereny podmoke zostay w wielu miejscach zmeliorowane i osuszone, zwaszcza w Danii. Na znacznych obszarach tereny dawniej zalesione zostay zamienione na rolnicze lub zurbanizowane. Podstawowe cechy naturalnego krajobrazu s jednak nadal rozpoznawalne, a w dawnych czasach ich wpyw na warunki ycia mieszkacw by nieporwnanie wikszy.
Obszar obecnie nalecy do Norwegii ma okoo 1800 kilometrw dugoci w linii powietrznej z poudniowego zachodu na pnocny wschd i bardzo zmienn szeroko. Jest to krajobraz typowo grski, ktrego znaczne czci zajmuj paskowye pooone na wysokoci ponad 1000 metrw. Najwysze rejony grskie, obejmujce midzy innymi najwyszy szczyt Europy Pnocnej - Galdhpiggen (2469 m n.p.m.), s pokryte wiecznym niegiem i lodem. Lini brzegow cechuj liczne i gbokie zaamania, w ktrych kryj si gbokie fiordy. Od strony Atlantyku brzeg chroniony jest zapor drobnych wysepek i ska, tworzc wan ochron dla eglugi przybrzenej. Uytki rolne znajduj si gwnie nad brzegami fiordw i w dolinach grskich rzek wpadajcych do

Skandynawia
30
 

 

fiordw. S to z reguy stosunkowo wskie pasma, ale w poudniowej czci kraju, wok fiordu Oslo, na przylegajcych do niego wybrzeach i w dolinach, a take w poudniowo-zachodniej Norwegii - w Tr0ndelagu, wok fiordu Trondheim, znajduj si znaczniejsze yzne poacie ziemi.
Klimat w tym rozlegym kraju cechuje si naturalnie duym zrnicowaniem. Mimo znacznego wysunicia na pnoc, zachodnie wybrzee ma - dziki zachodnim wiatrom i ciepym wodom Golfsztromu - klimat zdecydowanie nadmorski z do chodnym latem i zim na tyle agodn, e morze pozostaje nie zamarznite przez cay rok. Kraj znajduje si w pamie zadrzewienia iglastego, z tym e znaczna jego cz ley powyej grnej linii zalesienia. Norwegia miaa i ma nadal w niektrych rejonach bogat faun, zoon z dzikich zwierzt: drapienikw i zwierzt futerkowych; midzy innymi wystpuj tam renifery, osie, wilki, niedwiedzie, rosomaki i kuny. Morze oferuje obfito ryb; s nawet foki i wieloryby, a przy pnocnych wybrzeach morsy. Z innych zasobw naturalnych Norwegii w okresie wikingw wymieni naley take elazo i nieograniczon ilo drewna. Kilka liczb moe da dobr charakterystyk kraju, mimo e odnosz si one do czasw nowoytnych: ziemia uprawna pokrywa 3% powierzchni, lasy 23%, podczas gdy prawie 70% stanowi bezlene obszary grskie.
Norwegia epoki wikingw miaa wspln granic ze Szwecj i na niewielkiej przestrzeni z Dani, ale skierowana bya i jest nadal gwnie na zachd. Statki zapewniay komunikacj wzdu brzegw norweskich oraz z wyspami na Atlantyku, Wyspami Brytyjskimi i Europ Zachodni.
Obecna Szwecja ma okoo 1600 kilometrw dugoci w linii powietrznej z poudniowego zachodu na pnocny wschd i szeroko okoo 500 kilometrw. Jest to rwnie kraj o bardzo urozmaiconym uksztatowaniu terenu. Od pnocy a do Szwecji centralnej, wzdu granicy z Norwegi, rozciga si mocno wypitrzone pasmo grskie. W najwyszych partiach gr, pokrytych lodem i wiecznym niegiem, bior pocztek liczne rzeczki, spywajce w kierunku poudniowo-wschodnim, zgodnie z pochyleniem ldu, gdzie nad brzegami Zatoki Botnickiej rozciga si szeroka rwnina nadbrzena.
Na nizinie rodkowoszwedzkiej, wok duych jezior Malar, Yanern, Yattern i innych, znajduj si ziemie yzne, podczas gdy wyyna poudnio-woszwedzka i pobliskie Hallandia i Blekinge s raczej jaowe, a w dawnych czasach byy prawie nie do przebycia ze wzgldu na du liczb jezior, mokrade i ogromne lasy. W Skanii przewaa yzny krajobraz nizinny jak w Danii, do ktrej naleaa w okresie wikingw. Podobnie Hallandia, podczas gdy Blekinge zostao prawdopodobnie przyczone do Danii nieco pniej. Wszystkie trzy krainy utracono na rzecz Szwecji w 1658 roku wraz z lennem Bohus w Norwegii, na pnoc od Hallandii i rzeki Gty. Wzdu przewaajcej

31
Geografia, warunki naturalne, wsplnota kulturowa

 

czci szwedzkiego wybrzea le liczne skay i wysepki, najwiksze z nich to Olandia i Gotlandia na Batyku.
W Szwecji panuje klimat poredni midzy nadmorskim w Norwegii i kontynentalnym w Europie Wschodniej. Poudniowa cz kraju ma klimat zdecydowanie nadmorski, z tym e w miar posuwania si na pnoc zimy staj si wyranie chodniejsze, za w Szwecji pnocnej zimy s bardzo mrone i niene. Mniej wicej 57% obecnej powierzchni kraju pokrywaj lasy, przewanie iglaste, tylko w Skanii i wzdu pozostaych wybrzey Szwecji poudniowej rosn lasy liciaste. Take w Szwecji - zwaszcza w rejonach pnocnych - istniay w okresie wikingw due moliwoci polowania na zwierzta dostarczajce misa i futer, morze obfitowao w ryby. W wielu miejscach byy bogate zoa elaza i pod dostatkiem drewna.
Wikszo Szwecji zwracaa si, jak dzi, ku Wschodowi i podlegaa znacznym wpywom z tego kierunku. Poprzez Batyk istniay te poczenia z Zachodem, a yzna ziemia Yastergotland, posiadajca dziki rzece Gota dobre poczenie z obecnym Gteborgiem, utrzymywaa szczeglnie cise kontakty z Dani na zachodzie. Sabo zaludnione pnocne rejony Szwecji i Norwegii utrzymyway take kontakty z plemionami Lapoczykw i Finw.
W porwnaniu z Norwegi i Szwecj, Dania jest krajem maym, okoo 375 kilometrw w linii powietrznej ze Skagen na pnocy do poudniowej granicy - w okresie wikingw - wzdu rzeki Ejdery. Jest to kraj typowo nizinny - najwyszy punkt wznosi si 173 m n.p.m. W okresie wikingw pastwo to obejmowao Jutlandi i wyspy oraz, jak wyej wspomniano, Skani i Hallandi znajdujce si w obecnej Szwecji. Podobnie jak Szwecja, kraj znajduje si na granicy midzy klimatem morskim a kontynentalnym, lecz w obszarze lasw liciastych, w okresie wikingw by to rwnie kraj przewanie rolniczy, gdzie polowanie miao niewielkie znaczenie. Tak jak w pozostaej czci Skandynawii morze oferowao pod dostatkiem ryb, nie byo natomiast nieograniczonych zasobw dobrego drewna. Ogromne zapotrzebowanie na budulec dbowy w okresie wikingw przerzedzio mocno lasy.
Dania stanowia, podobnie jak dzi, poudniowe wrota Skandynawii i pozostawaa w bliskim ssiedztwie z krajami Sasw, Fryzw i Sowian. Przez Jutlandi prowadzia droga ldowa, a ze wzgldu na swe pooenie Dania miaa znacznie wicej kontaktw zarwno politycznych, jak i kulturowych z poudniowymi ssiadami ni Norwegia i Szwecja, tu te najwczeniej docieray europejskie wpywy. Jeeli chodzi o drog morsk, Dania usytuowana bya w przejciu z rejonu Batyku do Europy Zachodniej i Wysp Brytyjskich i miaa naturalnie sama uatwiony dostp w obu kierunkach.
Due odlegoci i znaczne rnice naturalne w Skandynawii sprawiay, e podstawy utrzymania mogy by bardzo odmienne. Rwnie cay szereg innych cech stanowi o istotnych rnicach, take w rozwoju poszczeglnych regionw.

32
Skandynawia
 

 

Na przykad czczono niezupenie te same bstwa, a wyposaenie pomiertne i zapewne rytuay pogrzebowe mogy si znacznie rni. Mamy te powody wtpi, czy reguy prawne, znane z zapisw na kamieniach runicznych w rodkowej Szwecji, obowizyway rwnie w Danii lub zachodniej Norwegii. Do rnic przyczyniaa si take w istotny sposb odmienna orientacja kulturowa i polityczno-militarna kadego z trzech krajw.
To, e Skandynawia w okresie wikingw, mimo licznych wewntrznych rnic, stanowia jednak wyranie odgraniczony obszar kulturowy, wynika gwnie z jej pooenia geograficznego i zrnicowanych bogactw naturalnych, ktre zapewniay jej samowystarczalno, nie podlegaa te wpywom narodw zamieszkaych w pozostaej czci kontynentu. Droga do politycznych i kulturalnych orodkw na poudniu bya bardzo daleka. W dodatku Skandynawia jest niemal cakowicie otoczona wod: od zachodu opywa j Atlantyk i Morze Pnocne, od wschodu Batyk i Zatoka Botnicka. Wikszo zamieszkanych obszarw Skandynawii bya osigalna drog morsk lub dao si przynajmniej dopyn do nich na niewielk odlego, jako e dugi odcinek zachodniego wybrzea Norwegii by chroniony przez pasmo wysp i wysepek. Przy doskonaych statkach owej epoki komunikacja bya wic atwa, a w zimie na wielu odcinkach bya jeszcze prostsza ni w lecie, gdy odbywaa si na saniach po grubym i pewnym lodzie pokrytym niegiem. Torowano sobie naturalnie rwnie drogi przez wiksze doliny przecinajce Skandynawi w poprzek.
Skandynawia jako cao dysponowaa waciwie wszystkimi niezbdnymi zasobami, co niewtpliwie umacniao wsplnot. Rozwija si tam intensywnie handel, nawet na duych odlegociach. Mamy take liczne dowody na cise kontakty polityczne i wojskowe - pokojowe, jak i wojenne.
W caej Skandynawii mwiono te podobnymi jzykami, a wierzenia, obyczaje pogrzebowe, architektura i tak dalej byy na tyle zblione, e umoliwiay porozumienie mimo istnienia lokalnych rnic. Zasadnicze cechy pisma, poezji, sztuki zdobniczej, przedmiotw codziennego uytku, pospolitych ozdb, strojw kobiecych, i wielu innych rzeczy byy zblione dla tej samej warstwy spoecznej i to bya cecha charakterystyczna Skandynawii. Niemniej wytrawny podrnik zdoaby z pewnoci bez trudu odrni kupca z Birki od jego kolegw po fachu z Norwegii zachodniej lub Hedeby. Wszyscy potrafili si jednak porozumie midzy sob, ich kultura i obyczaje byy podobne, a dla ludzi z Europy kontynentalnej rnice wydaway si mao istotne, zwaszcza e wszyscy Skandynawowie, a do poowy X wieku, a nawet pniej, byli poganami: dzikusami z Pnocy.

Ludzie
Poemat eddaiczny Rigspula [Rigsthula], zdaniem wielu pochodzcy z X wieku, chocia dotrwa do naszych czasw w rkopisie o czterysta lat modszym, opisuje trzy odrbne klasy spoeczne o wyranych cechach charakterystycznych: niewolnikw, wolnych chopw i klas wysz - wojownikw. wiadomo przynalenoci klasowej ujawnia si w poemacie bardzo wyranie
- o niewolnikach mwi si z pogard i pewn niechci, o innych z szacunkiem i podziwem. Niezalenie od datowania tekstu, opisuje on w sposb nader ywy rnice spoeczne w okresie wikingw, znane rwnie z innych rde.
W swojej wdrwce Rig - w rzeczywistoci bg Heimdall - trafia najpierw do maestwa zamieszkujcego ubogi dom. Syn, ktry rodzi si w wyniku jego odwiedzin, otrzymuje imi Trasl [Thrall] - niewolnik. "Rs szybko i wyrs wysoko, donie mia zgrabiae, skate, spkane paznokcie, krtkie palce, twarz odraajc, pochylone plecy i due stopy". Oeni si z dziewczyn imieniem Ty [Thir] - inne okrelenie niewolnika, ktra skd przywdrowaa: "miaa zabocone buty, ramiona spalone od soca, opuszczon gow". Mieli wiele dzieci o brzydkich imionach i ycie wypenione cik prac fizyczn.
Nastpnym razem Rig zatrzyma si u zadbanej i dobrze ubranej pary, ktra zajmowaa si gospodarstwem. W dziewi miesicy pniej urodzi si syn, ktrego nazwano Karl (chop, wolny czowiek): "jego policzki byy rumiane, oko mia bystre. [...] Oporzdza woy, zaprzga do orki, zbudowa dom i stodo, sporzdzi wozy i ora ziemi". Jego wybranka przyjechaa odziana w sukni z koziej skry. Nosia klucze (oznaka gospodyni) i nazywaa si Snr (ona syna, synowa). Mieli wiele dzieci o adnych imionach.
Ostatni wizyt zoy Rig u piknie ubranej pary mieszkajcej we wspaniaym domu, gdzie czekao go wykwintne przyjcie: "pili i rozmawiali a do wieczora". Syn, ktry w efekcie przyszed na wiat otrzyma imi Jarl
- "jego pe bya biaa, wosy blond, spojrzenie przenikliwe jak u modego

Skandynawia
34
 

 

wa". Jar! zosta wielkim wojownikiem. Posiada wiele ziemi, jedzi konno, polowa, pywa i rozdziela hojne dary. "Erna bya dziewczyn o jasnej cerze, smukych palcach, wysoka i zmylna. Przeznaczono j Jarlowi", zostaa jego on i urodzio im si wiele dzieci o piknych imionach. Najmodszy mia na imi Konr ungr (konungr, a wic krl). Wyrnia si wieloma talentami.
Wygld i higiena
Ten literacki opis wygldu i warunkw ycia wypada teraz nawietli, opierajc si na innych rdach. Przecitny wzrost wikingw by nieco niszy ni obecnie i wynosi: dla mczyzn okoo 172 cm, a dla kobiet 158-160 cm. Dane te oparte s na do zrnicowanej liczbie szkieletw odnalezionych w rnych miejscach Skandynawii. Najszerzej zakrojone spord nowszych bada antropologicznych dotycz obecnej Danii i gwnie z tego rda zaczerpnlimy ponisze dane. Rnice nie mogy by jednak zbyt wielkie.
W Danii przecitny wzrost mczyzny wynosi 172,6 cm (dla porwnania 180 cm u poborowych z rocznika 1984), kobiety za 158,1 cm. Zdarzali si jednak osobnicy znacznie wysi, najwyszy mia 184,8 cm. rednia dugo szkieletw odnalezionych w grobach z najbogatszym wyposaeniem, gdzie chowano n aj zamoniej szych i najznaczniejszych, bya znacznie wysza od przecitnej. Przyczyna tkwi z pewnoci w lepszych warunkach egzystencji tej grupy. Charakterystyczne, e z dwch mczyzn znalezionych w podwjnym grobie na Langeland, niszy zosta city i prawdopodobnie zwizany, podczas gdy ten drugi zosta pochowany w normalnej pozycji wraz ze swoj wczni. Z pewnoci chodzi tu o niewolnika (171 cm), ktry musia towarzyszy swemu panu (177 cm) do grobu.
Pospolitym schorzeniem u dorosych z okresu wikingw, podobnie jak w innych czasach, by artretyzm. Wielu miao te kopoty z zbami: u wielu brak pojedynczych zbw, u wikszoci stwierdzono cieranie si zbw z upywem lat w wyniku spoywania prostego poywienia. W porwnaniu z nasz epok mniej jest natomiast zbw zepsutych (z dziurami). Rzecz jasna istniao wiele innych chorb zarwno wrodzonych, jak nabytych, a miertelno wrd noworodkw i maych dzieci bya na pewno bardzo wysoka. Rzadko odnajdywano szkielety ze ladami ci lub uderze, ktre wskazuj na rany lub mier w czasie walki. Relacje z krwawych dramatw i opowieci o rodzicach, ktrzy opakuj mier synw, czerpiemy gwnie z poezji skaldycznej, kamieni runicznych i innych rde pisanych.
Wykopaliska odsaniaj znacznie bardziej pokojowy obraz sytuacji, a przecitny wiek osoby dorosej jest zaskakujco wysoki zarwno wrd mczyzn, jak i kobiet, w kadym razie na terenie Danii. Kryje si za tym najprawdo-

35
Ludzie
 

 

podobniej do wysoki przecitny poziom bytu i raczej pokojowy tryb ycia. Wrd 240 dorosych, 140 osigno wiek "dojrzay" - od okoo 35 do 55 lat, 100 - od 20 do 35 lat. Wiek powyej 55 lat nalea jednak najwyraniej do rzadkoci, tylko dwie osoby z tej grupy zdoay go osign.
Ludzie w epoce wikingw rnili si oczywicie wygldem, jednak na podstawie badania szeregu szkieletw norweska antropolog Berit Sellevold opisuje "przecitnego" mczyzn i kobiet w nastpujcy sposb:
Zarwno mczyni, jak i kobiety wyrniali si proporcjonaln budow ciaa. Czaszki cechuje przecitna szeroko i wysoko w porwnaniu z dugoci. Podobnie oczodoy i otwory nosowe s przecitnej wielkoci w porwnaniu z szerokoci. Lewa ko udowa i piszczel s przewanie nieznacznie dusze od prawej (co rwnie dzisiaj naley do normy). Jeeli chodzi o rce, to wystpuje wyrana rnica midzy mczyznami a kobietami, prawa ko ramienia jest u mczyzn nieco dusza, natomiast u kobiet ramiona s jednakowej dugoci. Moe to wynika z tego, e mczyni czciej uywali prawej rki, podczas gdy kobiety obciay oba ramiona bardziej rwnomiernie.
.'.'-'	'                                                   y
Sellevold podsumowuje:
Jeeli chodzi o powierzchowno, ludzie z okresu wikingw nie rnili si zbytnio od obecnych mieszkacw Pnocy z wyjtkiem nieco niszego wzrostu i znacznie zdrowszych zbw oraz naturalnie odzienia, uczesania i ozdb.
Nie mamy wielu rysunkowych wyobrae postaci ludzkich z tamtych czasw, tylko nieliczne z nich mona nazwa realistycznymi. Wikszo przedstawia mczyzn, ale s rwnie wizerunki kobiet, za na tkaninie z bogatego znaleziska w pnocnonorweskim grobie Oseberg i na niektrych rysunkach na kamieniu z Gotlandii widzimy przedstawicieli obu pci. Ze Szwecji mamy ponadto mae figurki ze srebra i brzu przedstawiajce dostojne i elegancko ubrane kobiety w sukniach z trenem, z upitymi wosami, zaczesanymi z tyu w wze, w siatkach na wosy lub innych nakryciach gowy. Niektre z nich podaj na przywitanie rg lub puchar z napojem.
Niektre wizerunki gw mskich s dosy drobiazgowe i ukazuj zarwno wosy, jak i zarost. Dotyczy to midzy innymi trjwymiarowych gw, wyrzebionych na wozie z grobu w Osebergu. Wosy s zadbane, mczyni nosz eleganckie dugie brody lub wsy sigajce prawie do ucha i elegancko splecione, zdarzaj si te brody z wsami, zakrywajce cay d twarzy, jednak przy wygolonych policzkach.
Archeologiczne znaleziska przyborw toaletowych potwierdzaj to wraenie dbaoci o powierzchowno, do czsto znajduje si bowiem kunsztownie

Skandynawia
36
 

 

zdobione grzebienie i to nie tylko u osb zamonych. Wrd znalezisk mamy rwnie pilniki do paznokci, pincetki i miseczki na wod, a lady na zbach wskazuj na stosowanie wykaaczek.
Mamy te relacj Araba z Hiszpanii, ktry w X wieku znalaz si w Hedeby. Stwierdza, e zarwno mczyni, jak i kobiety posugiwali si sztucznie wyprodukowanym tuszem do powiek. Za kronikarz angielski, ktry wprawdzie sam y ju po zakoczeniu okresu wikingw, ale mia dostp do wczeniejszych rde, pisze, i wikingowie zawdziczali swoje powodzenie u angielskich dam temu, e co sobota brali kpiel, czesali wosy i nosili pikne stroje. Z anonimowego listu staroangielskiego, ktrego autor upomina swego brata, Edwarda, wynika, e Skandynawowie niekiedy bywali wrcz dandysami i kreatorami mody. W myl napomnie swego brata, Edward winien wzi sobie do serca obyczaje swych anglosaskich ojcw i wystrzega si "duskiej mody golenia szyi (ableredum hneccan) i zasaniania oczu". To ostatnie ma oznacza zapewne zapuszczanie dugich wosw z przodu, a to pierwsze golenie karku - wanie tak mod widzimy u Normanw na tkaninie z Bayeux z lat siedemdziesitych XI wieku.
Nie ma z kolei wtpliwoci, e ludzie z warstw najniszych, niewolnicy i bezrolni, wygldali cakiem inaczej. Jak to opisano w Rigsthuli, ich wygld nosi pitno cikiej pracy i prawdopodobnie zego odywiania, mieli te ograniczone moliwoci modnego ubierania si, czesania czy szczeglnej dbaoci o higien. Wikingowie biorcy udzia w wyprawach lub podejmujcy podre handlowe take zapewne nie zawsze byli czyci i zadbani, a pose arabski, Ibn Fadhlan, ktry natkn si na nich w latach dwudziestych X wieku uzna, e s wrcz odpychajcy: "To najbrudniejsze ze wszystkich stworze Allaha. Nie myj si ani po wyprnieniu, oddaniu moczu czy po stosunku, a po jedzeniu nie myj rk. Doprawdy cakiem jak dzikie osy...".
To, co si widzi, zaley, jak wiadomo, od oczu, ktre patrz i dla wierzcego muzumanina, ktry wedug nakazw swojej religii winien my si przed kad z piciu codziennych modlitw, zasady higieniczne tych wikingw musiay sprawia odstrczajce wraenie. Relacjonuje, e wprawdzie myj si co rano, ale i to mu si nie podoba, bo wszyscy myj si w tej samej wodzie. Znaleziska archeologiczne w York (Anglia) wskazuj, e w stoczonych spoecznociach miejskich yo si w warunkach, ktre wedug dzisiejszych poj byy bardzo niehigieniczne. W owym czasie, a rwnie w czasach znacznie pniejszych, byy to jednak z pewnoci warunki zupenie normalne i byoby bdem podtrzymywanie tradycyjnego pogldu, e wikingowie w porwnaniu z innymi Europejczykami byli brudnymi, niechlujnymi barbarzycami. Z ca pewnoci nie tak przedstawiony jest wczesny krl dusko-angielski Knud Wielki na angielskiej rycinie z lat trzydziestych XI wieku. Jego posta jest dumnie wyprostowana, jest zadbany, nosi eleganckie wskie pantofle, obcise, zdobione

Ludzie
37
 

 

poczochy i spodnie. Na ramionach ma tunik sigajc do kolan, z szerokimi
ozdobnymi szlakami, a na jedno rami zarzucony paszcz z okazaymi chwa
stami.	,
Strj
Chocia Duczyk z pochodzenia, krl Knud spdzi wikszo swego dorosego ycia w Anglii, ale podstawowe atrybuty stroju mskiego klasy wyszej w Europie Zachodniej i poudniowej Skandynawii byy najwyraniej podobne. Nosio si buty lub trzewiki, spodnie i poczochy, tunik do kolan lub jeszcze krtsz, lub te koszul z wyciciem pod szyj oraz paszcz. W czasie pobytu w Danii Knud nosi si zapewne tak samo jak na rysunku.
adna cz stroju z tych czasw nie przechowaa si w caoci, za to obuwia znaleziono mnstwo, zwaszcza w miastach. S to trzewiki, buty do kostek lub jeszcze wysze. Wierzch jest zazwyczaj wykonany ze skry koziej i prawie zawsze but ma osobn zelwk. Buty robione byy fachowo - szewstwo byo w miastach pospolitym rzemiosem - wykonanie i forma byy te podobne na do duych obszarach. Najczciej buty byy sznurowane rzemyczkiem, grna krawd bya niekiedy wzmacniana dodatkowym paskiem i stosowano szwy ozdobne, niekiedy farbowane.
Takie byy zwyczajne buty. Na temat wykwintnego obuwia noszonego do wyszukanego stroju, w jakim widzimy krla Knuda, nie wiemy prawie nic. Z ubraniami sprawa ma si akurat odwrotnie. O wiele wicej wiemy o eleganckich strojach klasy wyszej ni o ubraniach noszonych na co dzie lub o bardzo prostych zapewne strojach warstw uboszych. O ubraniach dziecicych nie wiemy praktycznie nic.
Wikszo naszej wiedzy oparta jest bowiem na analizie fragmentw znalezionych w grobach, zwaszcza w grobowcach arystokracji z Birki i z rwnie bogato wyposaonego grobu mczyzny w Mammen na rodkowej Jutlandii. Wane dodatkowe informacje uzyskano w latach 1979-1980 z portu w Hedeby, gdzie wykopano wiele resztek ubra, ktrych uyto niegdy jako szmat do smoowania, a nastpnie wrzucono do wody, dziki czemu si zachoway. Do tego dochodzi koszula z Yiborga oraz sprzczki do ubrania, ktrych zastosowanie czsto da si okreli z pooenia w grobie i cech funkcjonalnych. Wreszcie, jak to ju stwierdzono wczeniej, pewn wiedz mona uzyska ze wspczesnych wizerunkw.
Czci ubrania wykonywane byy zazwyczaj z weny lub lnu, przy czym wzory i gsto tkaniny byway urozmaicone. Cz pochodzia z importu, a w rzadkich wypadkach strj lub jego cz wykonane byy z jedwabiu, ktry zawsze by importowany. Ponadto stosowano mnstwo rozmaitych futer,

38
Skandynawia
 

 

zwaszcza do paszczy i wyogw; ze rde pisanych dowiadujemy si, e cudzoziemcy z zazdroci spogldali na obfito tych poszukiwanych materiaw u Skandynaww. Do tego dochodziy bardzo udane tekstylne imitacje futra. Odziey wenianej robionej na drutach najprawdopodobniej nie znano, byy jednak ciepe ubrania z weny zszywane (przdz zszywano, w miar jak si tworzya wczka) oraz materiay tekstylne o wyrazistych wzorach (stworzone przez specjalne przeplatanie). Poza futrem i jego imitacj, produkty tekstylne ozdabiano aplikacjami, haftem, zdobieniami z metalowych drucikw, plecionymi szlakami lub tkanymi tasiemkami, do ktrych niekiedy wprowadzano zote i srebrne nici. Stosowano take barwienie - liczne znaleziska skorup importowanych orzechw woskich w Hedeby nie oznaczaj szczeglnego upodobania mieszkacw do orzechw, lecz przede wszystkim zapotrzebowanie na brzowy barwnik do materiaw. Znamy take inne barwniki i inne stosowane kolory.
Podstawowe czci ubioru mskiego mogy si rni materiaem, krojem czy ozdobami. Spodnie mogy by wskie, sigajce kostek, ale na rysunkach widzimy te nogawki w ksztacie klosza, sigajce do poowy ydki i najszersze na dole oraz obszerne podkolanwki, zapewne wizane pod kolanami. W porcie Hedeby znaleziono kawaek takich podkolanwek wykonany z cieniutkiej, tkanej krepy! Przynajmniej do ostatnich dwch rodzajw spodni wymagane byy poczochy lub dugie skarpety. Jeeli byy dugie, mocowano je zapewne do pasa w talii lub przewizywano dugimi tasiemkami, ktre take znamy z portu Hedeby.
Tunika lub koszula mska (ewentualnie take podkoszulek) - sdzc po rycinach - moga by luna lub obcisa, noszona z paskiem lub bez. Odnaleziono resztki z delikatnej weny i lnu. Stosowano ozdobne wyszywanie i paski z kunsztownymi klamrami. Paszcz szyty by z materiau ciszego, krojony w czworobok i zbierany nad prawym ramieniem (aby rka do miecza miaa swobod ruchu) za pomoc solidnej sprzczki lub grubych tasiemek. Przd i ty opaday swobodnie w d. Jest prawdopodobne, e spore fragmenty wenianego materiau, znalezione w grobie z Mammen, pochodz wanie z paszcza, ale sukno zostao mocno porwane, kiedy odkryto grb w zeszym stuleciu. Z tego samego grobu mamy kilka wypchanych opasek z jedwabiu. Prawdopodobnie byy to zakoczenia wskich rkaww tuniki; do takiego wniosku mona doj midzy innymi na podstawie wizerunku krla Knuda. Strj uzupeniaa spiczasta lub okrga czapka lub opaska na czoo.
W bogatych grobach Birki znaleziono te resztki kurtek podobnych do kaftanw, z weny lub lnu doskonaej jakoci, zapinane na guziki lub z ukonym wyciciem i noszone ze strojnym pasem. Ozdabiane byy jedwabnymi szlakami, haftem ze srebrnych i zotych nici, i innymi ozdobami ze zotej nitki w stylu orientalnym, przy czym kurtka i czapka czsto tworzyy komplet, co wida po pasujcych do siebie wzorach ozdb. Chodzi tu o mod popularn w wyszych

Ludzie
39
 

 

warstwach spoeczestwa, a nie o przypadkowe podarki przywiezione z Europy Wschodniej i Azji. Cz Skandynawii skierowana na wschd pozostawaa bowiem pod silnymi wpywami z tego kierunku.
Zgodnie z obiegow, ale faszyw opini, wszystkie skandynawskie kobiety nosiy typowy strj z charakterystycznymi ozdobami, co w rodzaju stroju ludowego. Strj, z jakim kojarzy si ta opinia to ubir klasy wyszej i dobrze sytuowanego mieszczastwa, i to prawdopodobnie strj paradny. Poza wszystkim nie by wcale tak niezmienny i stereotypowy, jak sdzono.
Najwaniejsza jego cz - suknia na szelkach - stanowi jednak typowo skandynawsk cz stroju. Niewiele wiadomo nam bliej o jej kroju, gdy powana cz znalezisk w postaci maych kawakw pochodzi take z grobw w Birce i z portu Hedeby. Prawdopodobnie bya to obcisa suknia z weny lub lnu, niekiedy zdobiona szlakiem i tasiemkami. U gry i u dou suknia bya zakoczona prosto i sigaa od pachy do poowy ydki lub niej. Trzymaa si na dwch krtkich ramiczkach z przodu i nieco duszych z tyu, czonych z przodu za pomoc dwch duych, owalnych sprzczek z brzu zaopatrzonych w szpile na spodzie. Midzy sprzczkami zawieszano czasami sznur kolorowych pereek, a na acuszku zwisajcym z jednej ze sprzczek umocowane byy niekiedy praktyczne drobiazgi: may noyk, pojemnik z igami, noyczki czy kluczyk.
Owalne sprzczki znamy z grobw zamonych kobiet w caej Skandynawii
- z wyjtkiem Gotlandii (gdzie stosowano sprzczki w ksztacie stylizowanych gw zwierzcych) - oraz z miejsc osiedlania si wikingw, dotyczy to okresu a do ostatnich lat X wieku, nim wyszy z mody. Uwaane s za oczywisty dowd skandynawskiego pochodzenia pogrzebanych kobiet. Niewykluczone, e ich nazwa zostaa zachowana w Rigsthuli. Opowiada si bowiem w niej o kobiecie, ktra bya matk chopa Karla, e do stroju nosia na ramionach dvcerge (dvergar a oxlom)*, a o nic innego raczej tu chodzi nie moe. W takim razie nazwa ta wizaaby si z budow sprzczki, ze szpil, gdy w innym kontekcie sowo to jest uywane na okrelenie maej czci konstrukcyjnej wspierajcej wiksz
- na przykad w budownictwie. A wic w naszym wypadku sukni dwigay "krasnale".
Pod sukni z ramiczkami nosio si dug koszul, ktra moga by gadka, ale w Birce X wieku bya najczciej gsto plisowana. W owym czasie, i nie tylko, modne byo zapinanie koszuli pod szyj za pomoc niewielkiej klamerki. W grobach Birki niektre zamone kobiety miay jeszcze pod sukni tunik zdobion szlakami i tasiemkami. Na sukni nakadano te ozdobn kurtk, a niekiedy inne jeszcze czci ubrania. Nakrycia gowy zdobione piknymi
* We wspczesnej duszczynie dv<erg oznacza krasnoludka, karzeka, gnoma - przyp. tum.

Skandynawia
40
 

 

wstkami stanowiy prawdopodobnie komplet z tunik, a zarwno tuniki, jak i kurtki nosz wyrane cechy wpyww orientalnych, podobnie jak stroje mskie.
Na wierzch wiele skandynawskich kobiet nosio szal lub peleryn zczon z przodu ozdobn sprzczk ze zota, srebra lub brzu. Zazwyczaj sprzczki te miay ksztat koniczynki, wyduonego owalu lub - zwaszcza w wieku X i pniej - okrgy. Na Gotlandii jednak miay przez cay czas trwania okresu wikingw ksztat okrgych puszek, za w Norwegii IX wieku cz sprzczek do szali i peleryn wykonana bya z oku i rnych przedmiotw pochodzcych z Wysp Brytyjskich. Obyczaje daway tu pewn moliwo wyboru, podczas gdy klamerki do sukni na szelkach zawsze byy z brzu i zawsze owalne. Nawet ozdoby na tych klamerkach byy zwykle typowe, wikszo bowiem wykonywana bya seryjnie, na podstawie kilku zaledwie wzorw. Na zakoczenie naley wspomnie, e kobiety w pnocnym klimacie zapewne nosiy poczochy. Co do bielizny, damskiej czy mskiej, nie wiemy nic konkretnego.
Po barwy dla ubiorw zarwno damskich, jak i mskich arystokracja z Birki, szczeglnie w X wieku, sigaa do tradycji Europy Wschodniej i Orientu, z kolei analogiczna warstwa w Hedeby, i zapewne w caej Danii, pozostawaa gwnie pod wpywem Europy Zachodniej. O Danii nie ma zbyt wielu konkretnych informacji, s jednak relacje dotyczce duskich krlw, wodzw, a take ich on otrzymujcych paradne stroje z rk zachodnioeuropejskich ksit. Rnice midzy wschodem a zachodem ujawniaj si zwaszcza w detalach: na przykad zote nici stosowane do ozdabiania strojw w Birce i w Danii, sporzdzone byy w odmienny sposb.
Stroje wikingw rniy si zatem midzy sob w zalenoci od pci, stanu
i zamonoci (jak podaje Rigsthula), a take ze wzgldu na miejsce zamiesz
kania i zmieniajc si mod. Wykonywano je bardzo starannie, czasami byy
wrcz wyrafinowane, a ci, ktrych byo na to sta, powicali na nie znaczne
sumy.	,
Ozdoby
Zamiowanie do ozdb ujawniao si rwnie w sprzczkach i biuterii, gdzie moliwoci artystycznego wykonania i zademonstrowania zamonoci byy wiksze. Do rzadkoci naleay jednak ozdoby, ktre nie peniy adnej uytecznej dla stroju funkcji, takie jak bransolety, naszyjniki czy biuteria luno wiszca - niekiedy z symbolami religijnymi zarwno pogaskimi, jak i chrzecijaskimi: motem Thora czy krzyem. Piercionki naleay do rzadkoci, a kolczyki byy w skandynawskiej kulturze nieznane. Byy natomiast charakterystyczne dla kultury sowiaskiej.

41
Ludzie
 

 

Bransolety i naszyjniki ze szlachetnych metali peniy rwnie funkcj podrcznych skarbonek. Zazwyczaj miay do prosty ksztat, a wiele z nich byo dostosowanych do okrelonego systemu wagowego w celu atwego ustalenia ich wagi i wartoci. W ten sposb kobiety i mczyni mogli nosi i demonstrowa swoje bogactwo. Postawa taka zostaa opisana przez Araba Ibn Fadhlana, ktry - jak ju wspominano wczeniej - napotka wikingw nad Wog w dwudziestych latach X wieku, jego dane liczbowe naley jednak traktowa ze sceptycyzmem. O kobietach pisa midzy innymi:
Na szyi nosz ozdoby ze zota lub srebra, bowiem m kae wykona naszyjnik dla swojej kobiety, kiedy posiada 10 000 dirhemw (arabska moneta srebrna). Kiedy ma 20 000 dirhemw, kae wykona dwa naszyjniki i tak za kadym razem, gdy jego majtek wzrasta o 10 000 dirhemw. Dziki temu nierzadko jedna kobieta nosi wiele naszyjnikw.
Wikszo naszyjnikw i bransolet zachowanych w Skandynawii jest ze srebra, a czsto z islamskich monet srebrnych, z ktrych wiele przebyo dalek drog. Poniewa tam, gdzie nie wchodzi w gr handel wymienny, pacono przewanie srebrem wedug wagi - biuteria bya wcale praktycznym sposobem przechowywania kapitau. Gdy potrzebna bya suma mniejsza ni warto ozdoby, mona byo odpowiedni kawaek odci.
Uywano naturalnie rwnie zota do biuterii. Najwikszy klejnot zoty znany z okresu wikingw to naszyjnik w ksztacie piercienia znaleziony w Tiss0 na Zelandii. Pewnego wiosennego dnia znalaz si nagle na przedniej osi siewnika. Naszyjnik jest spleciony z czterech cikich nici zotych najlepszej prby: 960%o i way dzi 1830 gramw; waga pierwotna wynosia prawdopodobnie okoo 1900 gramw, ale brakuje niewielkiego kawaka. Naszyjnik mia zapewne przedstawia wizerunek boga lub wielkiego mczyzny o szerokiej i bardzo wydatnej klatce piersiowej.
Zachowao si wiele ozdb i sprzczek do strojw z okresu wikingw. Wiele z nich pochodzi z ukrytych skarbcw i grobw - i co zadziwiajce -wszystkie zostay wykonane w Skandynawii i reprezentuj wybitnie skandynawskie upodobania. Pomijajc bowiem elazo, wszystkie inne metale musiano sprowadza z zagranicy, gdzie oczywicie rwnie nosio si klamry i biuteri. Najbardziej charakterystyczne dla Skandynawii i najbardziej konserwatywne w formie byy - jak wczeniej wspomniano - owalne zapinki do sukni na szelkach i na nich, jak te na innych przedmiotach, roztacza si bogaty wybr ornamentw.
Niektre ze sprzczek stanowiy skandynawskie przerbki pomysw zaczerpnitych z zagranicznych oku lub sprzczek. Midzy innymi kobiece zapinki w ksztacie trjlistnej koniczyny, do szali i peleryn, byy wzorowane

42
Skandynawia
 

 

na okuciach na pasach do mieczy uywanych w pastwie Frankw. Innym przykadem zapoyczonej formy s specjalne sprzczki w ksztacie piercienia, noszone zwaszcza w Norwegii oraz wrd wikingw na Wyspach Brytyjskich, na prawym ramieniu dla utrzymania paszcza. Ich forma bya zainspirowana irlandzkimi lub szkockimi zapinkami i zostaa adaptowana przez wikingw na Wyspach Brytyjskich, po czym stopniowo rozpowszechnia si dalej na wschodzie. Wiele z nich byo ze srebra, czasami osigay naprawd imponujce rozmiary, co wyranie wskazuje, e podobnie jak bransolety i naszyjniki, funkcjonoway jako oznaki prestiu, a zarazem skarbonki. Snorri Sturluson pisa w pierwszej poowie XIII wieku o zdarzeniu, ktre zaszo na Islandii dwiecie pidziesit lat wczeniej, kiedy to lud islandzki w podzice za wspaniay poemat narodowy wrczy skaldowi srebrn klamr naramienn o wadze okoo 25 funtw. Skald da j poci - bya to bez wtpienia klamra okrga - i kupi sobie spore gospodarstwo.
Ta klamra - jeeli historia jest prawdziwa - bya moe piknym prezentem, ale z ca pewnoci nie nadawaa si do noszenia. Najwiksze znane dzi klamry okrge w skandynawskim stylu wayy nie wicej ni kilogram, ale nawet one na pewno nie byy wygodne. Szpila miaa niekiedy p metra dugoci, a waga caoci wymagaa paszcza lub futra z bardzo mocnego materiau.
Znamy jednak rwnie przedmioty z importu, na przykad zagraniczne okucia przerobione na damsk biuteri przez dodanie z tyu szpilki lub haczyka. Dotyczy to take wspomnianych ju wzorw brytyjskich przeniesionych do Norwegii. Na terenie Skandynawii przyjo si rwnie upikszanie naszyjnikw z kolorowych paciorkw drobiazgami obcego pochodzenia, na przykad monetami, piercionkami lub drobnymi fragmentami oku. Inne jeszcze przedmioty byy wykorzystywane w sposb zbliony do swego pierwotnego przeznaczenia, na przykad pene ruskie naszyjniki dobrej wagi ze starszej epoki wikingw, ktre tylko przez nadanie spiralnego ksztatu przerabiano na bransolety, peniy nadal przede wszystkim rol rodka patniczego. Naley tu te zaliczy wikszo ozdobnych orientalnych pasw znanych midzy innymi z bogatych grobw mskich w Birce.
Do popularnych wyobrae o wikingach naley przekonanie, e lubili si oni obwiesza wszelkimi moliwymi zdobyczami z najrozmaitszych krajw. Tacy wikingowie, przynajmniej wyszego stanu, ubrani jak kosmopolityczna choinka, istniej tylko w naszej wyobrani. Byy jasno okrelone zasady noszenia zagranicznych ozdb, stanowicych poza tym bardzo niewielk cz w porwnaniu z rzeczami rdzennie skandynawskimi. Wreszcie wikszo zagranicznych ozdb, na przykad znanych z Birki, pochodzi ze wschodniej Skandynawii i pasuje doskonale do oglnego obrazu przewaajcych tam wpyww, podczas gdy ozdoby z importu znalezione w Hedeby oczywicie najczciej

Ludzie
43
 

 

pochodz z Europy Zachodniej, tak jak rzeczy znalezione w Norwegii - z Wysp Brytyjskich.
Owe popularne wyobraenia powstay dlatego, e Skandynawi i skandynawskie znaleziska traktowano jako jednolit cao. Tymczasem nawet czysto skandynawskie ozdoby nie byy identyczne, poniewa nie wszystkie ich rodzaje byy jednakowo modne wszdzie. Moda ulegaa rwnie zmianie w rnych okresach. Naturalnie zamono wacicieli take odgrywaa istotn rol: nie kady mg sobie pozwoli na noszenie zotej klamerki wykonanej przez mistrza w danym zawodzie. Wikszo musiaa si zadowala produkcj seryjn, pozacanymi imitacjami odlanymi w brzie wedug wzorca lub obchodzia si bez sprzczek w ogle.
Klamry i ozdoby mwi nam, podobnie jak stroje, e wygld wiadczy o przynalenoci geograficznej i kulturowej, o zamonoci i miejscu zajmowanym w spoeczestwie, tak jak zawsze i wszdzie.
Mieszkanie i wita
Najbliszym otoczeniem czowieka byo jego mieszkanie - due czy mae, wspaniae czy skromne - w zalenoci od uwarunkowa ekonomicznych i spoecznych. Jak zobaczymy w pniejszych rozdziaach, istniay te rnice w wygldzie i rozmiarach domw w miecie i na wsi, jednak jedne i drugie wznoszone byy na og na wyranie wydzielonej dziace, ogrodzonej potem lub parkanem, na ktrej rozrzucone byy inne, pomocnicze budynki. To potwierdzaj bardzo liczne wykopaliska.
Materiay budowlane (drewno, glina, kamienie, torf itp. lub kombinacje tych materiaw) oraz technika budowania ulegay zmianom w zalenoci od miejscowych zasobw, murowane budynki z kamienia znamy jednak dopiero z XI wieku i byy to wycznie kocioy. W miar postpw techniki budowlanej coraz rzadziej stosowano wolno stojce supy zakopywane w ziemi, wspierajce dach wewntrz domostwa, a coraz czciej stawiano ciesielk na podporach z kamieni, by unikn gnicia. W wikszych gospodarstwach gwny budynek bywa coraz czciej samodzielnym mieszkaniem bez przylegajcej stajni, przynajmniej w poudniowej Skandynawii. Pozostae wyposaenie i urzdzenie domu nie ulegao jednak specjalnym zmianom i nie ma tu take istotniejszych rnic midzy miastem a wsi.
Zewntrzny ksztat wikszoci domw zalea od rodzaju uytego materiau i typu konstrukcji. Mae kopulaste chaty na wp zakopane w ziemi najbardziej przypominay trawiaste wzgrki. Jedynie domy klasy zamonej wyrniay si wielkoci, wyszukanym ksztatem i dobrym wykonaniem, a prawdopodobnie rwnie ozdobami i jaskraw kolorystyk. Najlepiej to wida

Skandynawia
44
 

 

na fragmentach dawnych kociow drewnianych, zwaszcza kocioa z Urnes w zachodniej Norwegii, Hemse na Gotlandii oraz kocioa H0rning z pnocnej Jutlandii. Budynki wieckie najprawdopodobniej im nie ustpoway.
Drzwi wejciowe byy na og bardzo proste, zdarzay si jednak odrzwia ozdabiane wyrzebionymi ornamentami lub elaznymi okuciami. Zamki stosowano do powszechnie zarwno w domach mieszkalnych, jak i w budynkach gospodarczych. Najczciej byy drewniane, rzadziej z elaza. Zamek symbolizowa prawo wasnoci, a kradzie z zamknitego pomieszczenia uwaana bya za szczeglnie cikie przewinienie i odpowiednio karana. Dlatego tak wana bya funkcja klucznika lub klucznicy, najczciej penia j pani domu.
Wntrza domw byy zazwyczaj podzielone na kilka pomieszcze, w ktrych panowa pmrok, poniewa otwory w cianach byy niewielkie i rzadko rozmieszczone; zapewne miay zamykane okiennice. Otwory kominowe w dachach, przez ktre uchodzi dym z pieca lub paleniska daway, podobnie jak samo palenisko, nieco wiata. Gdy potrzeba byo wicej wiata, jak na przykad do prac wykonywanych w domu, stosowano kaganki oliwne. Znano rwnie wiece woskowe. Palenisko umieszczone byo normalnie porodku podogi, w centrum gwnej izby. Skadao si z prostoktnego, wyranie odgraniczonego podwyszenia przeznaczonego do przyrzdzania posikw i ogrzewania. Niektre domy miay - poza otwartym paleniskiem albo zamiast niego - may kopulasty piec przy jednej ze cian, ktry spenia podobne funkcje. W obu jednak wypadkach dym pozostawa w pomieszczeniu, nim znalaz ujcie na zewntrz, i w zimie, kiedy spdzano duo czasu w zamknitych izbach, wielu ludzi cierpiao na niezbyt silne, ale chroniczne zatrucie dymem.
Podog tworzya mocno udeptana ziemia, niekiedy pokryta som lub sianem. Wzdu cian urzdzano czsto podwyszenia z ziemi umocnionej listwami: w niewielkich domach miay gboko obszernej awy, w wikszych nawet 1,5 metra szerokoci. Te podwyszenia funkcjonoway jako przestrze mieszkalna, podczas gdy reszta podogi stanowia cig komunikacyjny. Na podwyszeniach unikao si przecigu i nie marzy nogi; mona si o tym przekona dowiadczalnie w zrekonstruowanych domach z czasw wikingw. Niektre domy miay rzebione wykadziny cienne. Opisano je w poemacie skaldycznym Husdrapa, powstaym na Islandii pod koniec X wieku. Akcja rozgrywa si w wieo wybudowanym dworze wodza. By moe wykadziny te byy podobne do lunych listew z Flatatungi, take na Islandii, prawdopodobnie pochodzcych z jakiego kocioa.
Najwaniejszymi dobrami ruchomymi byy materiay i skry (koce, kilimy, poduszki, zagwki itp.) oraz zamykane kufry i skrzynie. Byy to w owym czasie jedyne znane meble suce do przechowywania rzeczy. Prawdopodobnie popularne byy niskie taborety, ale inne przenone meble zdarzay si raczej rzadko i odpowiednio niewiele fragmentw po nich pozostao. Podobnie jak

Ludzie
45
 

 

to jeszcze obserwujemy dzisiaj w wielu krajach, do rozmowy, jedzenia, pracy lub wypoczynku czsto siadywano w kucki lub ze skrzyowanymi nogami. Miejscami do spania byy przewanie alkowy lub mae izby albo po prostu odpowiednie miejsca na podwyszeniach, na ktrych na noc ukadano koce. Do staego wyposaenia domu nalea te duy warsztat tkacki oraz naczynia kuchenne ustawione na pkach. Mimo e znano myny wodne, przynajmniej w Danii, wiele rodzin miao te w domu arna, w ktrych meo si zboe na mk. Byo to zajcie czasochonne, podobnie jak zbieranie, przygotowywanie i zabezpieczanie poywienia przed zepsuciem. Wiele te miejsca przeznaczano na gromadzone zapasy.
Wiadomoci o sprztach z zamonych domw posiadamy przede wszystkim dziki znaleziskom w grobach, ale rwnie dziki kilku poematom skaldw. Zupenie oszaamiajce - pod wzgldem jakoci i iloci - bogactwo towarzyszyo kobiecie pochowanej w 834 roku na wzgrzu Oseberg w poudniowej Norwegii. Najwicej byo przedmiotw z drewna, czsto bogato rzebionych, czasami malowanych lub ozdabianych okuciami. Obok nich materiay i przedmioty metalowe. Daje to fascynujcy obraz stanu posiadania w siedzibie krla lub wodza w zakresie sprztw, wyposaenia kuchni, narzdzi, ktre kobiecie wysokiego rodu suyy do pracy nad rnego rodzaju tkaninami, a take rodkw transportu: statku, wozw, sa, oraz narzdzi do pracy w gospodarstwie. W wyposaeniu znaleziono w caoci szlak od gobelinu ozdobiony scenkami rodzajowymi - tak zwany gobelin z Osebergu, krzeso (lecz adnego stou, mimo e kobieta na pewno czsto siadywaa przy stole), wiele skrzy, co najmniej pi ek (by moe uywanych podczas podry, bo atwo daway si rozoy), bielizn pocielow wypenion pierzem i puchem, wysokie lampy oliwne, krosna, garnki, misterne wieszaki na nie, pyty do smaenia, wiadra, beczki, kadzie, koryta, czarki, noe, chochle i wiele innych rzeczy, oczywicie poza jedzeniem.
Niemal wszystkie te przedmioty znamy take z innych grobw, aczkolwiek nie z jednego miejsca, cz z miast, cz ze wsi. Krzesa znamy te zarwno z obrazw, jak i z miniatur stosowanych jako amulety. Znaleziono ponadto niskie stoeczki, mniej wicej wysokoci stokw do dojenia, za z grobu kobiety w H0rning mamy unikatowy stolik, na ktrym stawiano misk do mycia. Takie stoliki pod miski byy prawdopodobnie powszechnie uywane w bogatszych domach w porze posikw, bowiem w grobach znajdujemy wiele misek, a w owym czasie jadao si, podobnie jak w caej Europie, palcami i noem, podczas gdy zup pio si z pucharw lub miseczek. Widelcw nie znano, yki byy mae i rzadko uywane.
Przy uroczystych okazjach siadywano przy stole, a uczty odbyway si z pewnoci w sposb zbliony do tego, jaki obowizywa w innych czciach Europy Pnocnej i Zachodniej. Przebieg takiej uczty by natomiast

46'
Skandynawia
 

 

zapewne nieco bardziej rozwizy i gwatowny, o ile nie uczestniczyli w niej przedstawiciele Kocioa. Przykadowo uczta w jednym z krlewskich dworw okrgych, w przyblieniu w 980 roku, odbywaa si zapewne w jednej z sal, dugich na 18-19 metrw. Wzdu duszych cian stawiano pewnie awy na podwyszeniach, a porodku jednej z nich byo specjalne siedzenie dla krla lub jego przedstawiciela. Pozostae miejsca dzielono zgodnie z rang i saw, honorowe zachowujc dla goci. Na awach kadziono poduszki, ciany pokryte byy kilimami, by moe ukazujcymi sceny z ycia bohaterw lub bogw. Przed awami stawiano dugie, wskie stoy zastawione wykwintnym serwisem, a z podogi obsuga moga z atwoci podawa nowe dania przynoszone z przylegych pomieszcze lub z innego budynku. Na rodku podogi pali si ogie, ponadto wzdu cian umieszczano lampy oliwne, wiece woskowe lub pochodnie. Psy do polowania i domowe spoczyway w ktach. Ubierano si do uczty w wykwintne stroje i zakadano cikie ozdoby, z pewnoci jednak bro pozostawiano na zewntrz.
Podawano napoje alkoholowe: piwo, mid (z miodu pszczelego z wod), wino czy bjrr (mocno sfermentowane wino owocowe) oraz wiele da misnych. Miso mogo by wiee (gotowane lub pieczone na ronie) lub zakonserwowane przez solenie, wdzenie, suszenie lub peklowanie; znano ju na przykad wpyw, jaki wywiera kastracja na jako misa. Do tego dochodziy ryby, chleb, kasza, produkty mleczne, warzywa, owoce, jagody i orzechy. Do jedzenia dodawano soli i innych przypraw; w grobie z Osebergu znaleziono na przykad kminek, musztard i chrzan. Skaldowie wygaszali poematy, opowiadano historie, by moe przygrywano na piszczace lub lirze, urzdzano te wystpy kuglarzy i akrobatw. Wystawna uczta przydawaa gospodarzowi splendoru, moga si cign caymi dniami i sta si zacztkiem umw i wydarze, przyjani, wrogoci i maestw.
Adam z Bremy opowiada, e kiedy biskup Hamburga i Bremy okoo 1050 roku uda si z wizyt negocjacyjn do krla Swena Estridsena w Szlezwiku -
na zakoczenie, jak to w zwyczaju u barbarzycw, wydano dla potwierdzenia zawartego traktatu nadzwyczaj wystawn uczt, na zmian u partnerw, trwajc przez osiem dni z rzdu. Odbya si na niej narada na temat pokoju dla chrzecijan i nawrcenia pogan. Nastpnie biskup zadowolony powrci do domu i nakoni cesarza, by zaprosi krla Danw do Saksonii i zaprzysig z nim wieczn przyja.
W trzewiej szych chwilach oddawano si z pewnoci tradycyjnym sposobom spdzania czasu: powanej rozmowie przy kielichu, naradom, plotkom, grom planszowym i pci piknej. Mczyni uczestniczyli rwnie w polowaniach z psami i ptakami ownymi lub zabawiali si wiczeniami we wadaniu broni czy organizowali turnieje, kobiety za zajmoway si szyciem.

Jzyk, pismo, imiona

l
Wyraenie "duska mowa" (dnsk tunga) uywane byo w okresie wikingw i jeszcze przez nastpnych kilka stuleci jako wsplna nazwa jzykw skandynawskich. Na og uwaa si, e wyraenie to powstao za granic i zostao nastpnie przejte przez narody skandynawskie, co z jednej strony wskazuje, e rnice midzy poszczeglnymi jzykami byy nieznaczne - o wiele mniejsze ni obecnie - a z drugiej, e jzyki te w okresie wikingw rniy si wyranie od innych jzykw europejskich z grupy germaskiej. W cigu kilku stuleci poprzedzajcych okres wikingw jzyki narodw skandynawskich ulegy do znacznej ewolucji, wskutek czego stopniowo powikszyy si rnice dzielce je od jzykw, ktrymi posugiwali si ssiedzi z poudnia i z anglosaskiej Anglii, a proces ten postpowa w epoce wikingw.
Nie wiemy zbyt wiele o brzmieniu "duskiej mowy". Ci, ktrzy tym jzykiem wadali, nie yj, a wspczesnych relacji mamy niewiele. Pewne wnioski da si jednak wycign z poezji skaldycznej, z nordyckich zapoycze w innych jzykach, napisw na monetach i tym podobnych. Napisy runiczne nie daj nam natomiast wielkiej wiedzy, bo pisownia nie jest tu konsekwentna, za jzyk czsto uroczysty i archaiczny, pomijajc fakt, e zaledwie 16 znakw, jakich uywano, daje bardzo ograniczone wyobraenie o cechach fonetycznych.
Jest natomiast cakiem pewne, e w okresie wikingw istniay pewne rnice, zwaszcza fonetyczne, midzy zachodem a wschodem Skandynawii. Z grubsza rzecz biorc, w Norwegii posugiwano si zachodnionordyckim, a w Danii i Szwecji wschodnionordyckim, ale pod koniec okresu zaznaczyy si, narastajce stopniowo, rnice midzy wymow dusk a szwedzk. Odmiennoci rozwoju jzyka w krajach skandynawskich mogy przyczyni si do wzrostu poczucia przynalenoci narodowej i w jakim stopniu do powstania trzech osobnych pastw. Prawdopodobne jest jednak rwnie wyjanienie odwrotne, to

11
 

48
Skandynawia
 

 

znaczy, e konsolidacja Norwegii, Szwecji i Danii wpyna na zrnicowanie jzykw.
Rnice midzy poszczeglnymi jzykami byy jednak i pozostay niewielkie, a nawet obecni Skandynawowie potrafi zrozumie wiele wyrazw z inskrypcji runicznych bez uprzednich studiw, gdy wyrazy te zostan ju odczytane. Poniej przytaczamy inskrypcj z kamienia runicznego z Arhus, ktrego kada linijka zostaa przetumaczona na wspczesny duski, szwedzki i norweski:
kunulfR

auk      augutr     auk      aslakR     auk      rulfR     rispu

Gunulf

og        0g

ot       og        Aslak

og        Rolf      rejste

Gunulf

och       Og

ot       och      Aslak

och      Rolf      reste

Gunulf

og        0g

ot       og        Aslak

og        Rolf      reiste

Gunulf

i           0g

ot       i          Aslak

i           Rolf      wznieli

stin

fransi

efiiR      ful

fela(k)a             sin

sten
 ,

denne

efter       Ful

faelle                  sin (=deres)

sten

denne

efter       Ful

bolagsman        sin

sten

denne

etter       Ful

fellen                sin

kamie

ten

dla          Fula

krewnego          swego

iaR

uarp

[... runy nieczytelne.

..]         tupr

han

var



d0d = (fandt d0den)

han

var



dod

han

var



d0d

on

by



umary



M

kunukaR

barfrusk



da

konger

ksempede



da

konungar

kampade



da

konger

kjempet



gdy

krlowie

walczyli

Runy z okresu wikingw byy wycznymi znakami alfabetu nordyckiego. Wywodziy si z pisma runicznego stworzonego w pierwszych wiekach po narodzeniu Chrystusa i stosowanego przez wiele plemion germaskich. Najwczeniejsze znane inskrypcje (ze Skandynawii) pochodz mniej wicej z roku 200 po narodzeniu Chrystusa. Istniay 24 znaki zoone przewanie z linii pionowych i ukonych i przez to atwe do wycinania w drzewie. Unikano linii poziomych, ktre mogy si zlewa ze sojami drzewa i zosta zamazane.

49
Jzyk, pismo, imiona

 

Jednake mniej wicej na pocztku okresu wikingw nastpiy w Skandynawii gwatowne zmiany: liczba run zostaa zmniejszona do szesnastu, a niektre przybray inn posta, stay si prostsze i atwiejsze do napisania. Jednoczenie stay si niestety trudniejsze do odczytania, gdy wikszo symboli bya wieloznaczna - pojedynczy znak musia oznacza kilka dwikw. Przykadowo runa "u" moe by czytana jako u, o, y, 0 i w; runa "k" jako k, g, nk i ng. Rwnoczenie rozwin si system specjalnych znakw do rozdzielania poszczeglnych sw i zda. Dzi jednak wiele z tych run trudno odczyta lub jest to zgoa niemoliwe.
Modszy alfabet runiczny nazywany bywa czsto fupark [Futhark] od pierwszych szeciu znakw (znak p opisuje si czsto za pomoc aciskich liter th). Wystpuje on w dwch wariantach. Pierwszy to tak zwane runy normalne lub duskie, drugi to runy krtkogaziowe lub szwedzko-norweskie. Te ostatnie charakteryzuj si tym, e niektre znaki maj krtsze, a czasem mniej "gazi" na pionowych liniach - niekiedy "gazie" wycinane byy w drzewie tylko przez gbsze wbicie czubka noa - a kilka znakw skada si tylko z czci pionu w runie zwykej.
Niektrzy uwaaj, e dwa warianty modszego pisma fupark s wynikiem lokalnych odchyle. Jednake w miar gromadzenia coraz wikszej liczby odkry, coraz bardziej prawdopodobne wydaje si, e oba te warianty znane i uywane byy jednoczenie na tych samych obszarach, z tym e runy normalne stosowane byy (cho nie wycznie) epigraficznie, do uroczystych inskrypcji na kamieniu, podczas gdy runy krtkogaziowe, szybsze w pisaniu i zapewne chtnie uywane przez kupcw, suyy do sporzdzania notatek praktycznych.
Nie wiemy, z jakich powodw stworzono nowe runy zoone z szesnastu znakw. Czsto jednak przytacza si argument, e tak daleko idca zmiana pisma jest skutkiem jakiej centralnej interwencji, e nie moe w adnym wypadku by wynikiem rozwoju "naturalnego". W kadym razie zmiana ta pojawia si w okresie, w ktrym jednoczenie przeprowadzono liczne inne radykalne zmiany spoeczne, take wskazujce na dziaanie wadzy centralnej.
W sferach wyszych znajomo pisma runicznego musiaa by dosy rozpowszechniona, bowiem liczne inskrypcje na kamieniach najwyraniej przeznaczone byy do czytania. Poza tym jednak runy mog si pojawia praktycznie na wszystkich przedmiotach, na ktrych mona je byo wyry lub wyci, na przykad na statkach, rkojeciach, okuciach, klamrach, krosnach czy grzebieniach, najczciej jednak na przedmiotach z drewna lub koci. Czsto jest to tylko imi waciciela lub wrcz bazgroy. Inne inskrypcje miay zapewne charakter magiczny (w czasach pniejszych jednak wiele uznano za magiczne tylko dlatego, e nie umiano ich odczyta). Jedn z najdziwniejszych tego rodzaju jest inskrypcja wyryta na ludzkiej czaszce znaleziona w centrum handlowym Ribe, pochodzca z VIII wieku. Midzy innymi pojawia si tam imi boga Odyna.

Skandynawia
50
 

 

"-"l
C/asami napis wskazuje tylko rodzaj przedmiotu, na ktrym go umieszczono. Kto zada sobie na przykad trud, eby uwieczni napis kabr (grzebie) na grzebieniu. Mamy jednak rwnie przypadki rnych przekazw, midzy innymi "pocauj mnie" napisane na kawaku koci. Waniejsze s wiadomoci wycinane na drewnianych patykach. Z Hedeby znamy taki "list", najpewniej z IX wieku, skierowany do mczyzny imieniem Oddulv i nakaniajcy go, aby zrobi co, czego znaczenia dzi nie jestemy niestety w stanie rozszyfrowa.
Najwicej znanych nam zapisw runicznych na kamieniach z okresu wikingw pochodzi z miast i targw. Poza klas wysz znajomo pisma bya zapewne najbardziej rozpowszechniona wanie w tych rodowiskach, gdzie istniaa potrzeba przekazywania wiadomoci na odlego. Taki przekaz z IX wieku zosta opisany w ywocie misjonarza Ansgara napisanym przez Rim-berta. Dowiadujemy si tam, e gdy Ansgar w 831 roku opuci Birk, zabra ze sob "dowody" swoich czynw dla cesarza Ludwika Pobonego. Owe dowody sporzdzi, to znaczy opisa dokonania Asgara, krl Bjrn, "wasnorcznie za pomoc miejscowych znakw", a wic zapewne pismem runicznym.
Znaki fubarku miay ustalon kolejno zupenie niezgodn z alfabetem aciskim. Inskrypcje runiczne nie byy te na og pisane poziomo. Na kamieniach najczciej wykute byy w pionowych kolumnach, za na wielu kamieniach z drugiej poowy okresu wikingw rozmieszczano je na grzbiecie smoka lub wa wijcego si w skrtach lub otaczajcego jaki obraz lub ornament zupenie niezalenie od ksztatu kamienia. Runy byy poza tym -w przeciwiestwie do alfabetu aciskiego - stworzone do wycinania w drzewie lub rysowania na koci. Nie byy natomiast zbyt porczne do pisania na pergaminie, ukadania dugich episto czy ksiek. Do tego celu nadawaa si natomiast acina uywana przez Koci i europejskie warstwy rzdzce.
Wraz z przyjciem chrztu w Skandynawii w X i XI wieku, postpujc europeizacj i rozrastajcym si aparatem wadzy rozpowszechni si rwnie alfabet aciski. Rzecz charakterystyczna, e ju najstarsze inskrypcje na skandynawskich monetach z ostatniego dziesiciolecia X wieku wykonane s po acinie, a najstarszy znany nam dokument skandynawski, akt darowizny sporzdzony przez krla duskiego Knuda Pobonego dla kocioa witego Laurentego w Lund, pochodzcy z 1085 roku zapisano rwnie za pomoc liter aciskich i to pirem i atramentem na pergaminie, zgodnie ze zwyczajem europejskim.
Rwnie imiona w okresie wikingw miay specyficznie skandynawski charakter. Wikszo pospolitych imion nie bya podobna do imion uywanych gdzie indziej i midzy innymi dlatego moliwe jest odrnienie nazw miejscowoci nordyckiego pochodzenia w koloniach wikingw, nazw czsto tworzonych wanie od imion.

51
Jzyk, pismo, imiona

 

Znajomo uywanych w Skandynawii imion zawdziczamy gwnie inskrypcjom runicznym, troch jednak mona ich rwnie odnale w zagranicznych rdach pisanych, ktre wspominaj o wikingach; podaj one jednak z reguy aciskie brzmienie imion. Innym wanym rdem s nazwy miejscowoci w koloniach wikingw i z uwagi na takie wanie rda znamy o wiele wicej imion mskich ni kobiecych. Imiona bdziemy poniej podawa w unowoczenionej wersji.
Wikszo imion bya wsplna dla caej Skandynawii, na przykad Thor-sten, Ulf i Grim, ale niektre byy uywane tylko w okrelonych regionach. Jako typowe dla zachodniej Skandynawii moemy wymieni imiona Ejulf i Oddketil, za typowe imiona wschodnioskandynawskie to Mann, Toke i Asved. Fakt, e nie wszystkie imiona byy wsplne dla caej Skandynawii, uatwia zreszt ledzenie pochodzenia niektrych imigrantw. W taki wanie sposb nazwy miejscowoci w Normandii wskazuj, e osiedlali si tam przede wszystkim mieszkacy Danii (np. duskie imi Ag [Aki] stanowice czon nazwy Acque-
Popularne imiona wywodz si najczciej z wczeniejszego jeszcze okresu, jednak niektre stay si szczeglnie popularne wanie w okresie wikingw, midzy innymi imiona zawierajce jako czon imi boga Thora (Toke, Thorsten, Thorkild i sporo jeszcze innych), ktre mimo swego pochodzenia zachoway popularno jeszcze dugo po przyjciu chrzecijastwa. Bardzo popularne byy nazwy zwierzt zarwno jako cae imiona, na przykad Orm, Ulf, Bj0rn, jak i czony imion zoonych: Gorm, Gunulf, Ulfbj0rn, Styrbj0rn. Niektre imiona byy czste w okrelonych rodach: na przykad imiona Harald, Swen i Knud w duskim rodzie krlewskim w pnym okresie wikingw i wczesnym redniowieczu, Harald i Olaf w norweskiej rodzinie krlewskiej.
Niektrzy ludzie nosili te przydomki. Taki przydomek mg okrela stopie pokrewiestwa (syn tego, crka owego) lub miejsce pochodzenia (Kjeld Norweski, mieszkaniec Danii). Przydomek mg te okrela jaki szczeglny przedmiot bdcy w posiadaniu danej osoby (Asgot z Czerwon Tarcz) lub jego cech (Asgot Clapa - przydomek ten oznacza, zdaje si, "niezrczny").
Nie ulega przy tym wtpliwoci, e czasy pniejsze rwnie dorzuciy niejedno pomysowe przezwisko do opowieci o "dobrych dawnych czasach". Prawie wycznie z pniejszych okresw pochodz charakterystyczne i zdawaoby si tak trafne przezwiska wielkich postaci epoki wikingw: Sigrida Stor-rada (Dumna), Harald Piknowosy, Ivar Benl0s (bez Koci), Regnar Lodbrog (Futrzane Portki), Harald Sinozby i inne. rda wspczesne, jeeli w ogle ich wymieniaj to tylko z imienia i podobnie jak w innych wypadkach, nie mamy adnej pewnoci, czy osoby te w ogle nosiy te przydomki za ycia.
Wiele imion z okresu wikingw jest nadal w uyciu, dla przykadu: imiona mskie Ivar i Regnar; Toke i Thorsten; Ulf, Bj0rn i Kolbj0rn; Aslak, Rolf

52
Skandynawia
 

 

i Kjeld; Swen, Knud, Harald  Olaf; Hakon i Eryk. Z imion eskich mona wymieni Sigrid, Thora, Ingrid, Ragnhild, Gunhild, Gudrun, Tove i Ase.
Wraz z nastaniem chrzecijastwa, w pnym okresie wikingw, wprowadzano stopniowo duy wybr imion biblijnych i imion witych. Przyjy si one jednak przewanie ju w redniowieczu. Take inne kontakty z zagranic pozostawiy lady w nazewnictwie. Tak np. imi Magnus, noszone przez Skandynaww, pojawio si po raz pierwszy w Irlandii w X wieku. Do szybko jednak zyskao popularno w najwyszych sferach: w Norwegii stao si imieniem nadawanym krlom, po raz pierwszy nosi je Magnus Dobry (1035-1047), pniej byo te imieniem krlewskim w Szwecji. Moliwe, e przyczyni si do tego przydomek Karola Wielkiego - po acinie Carolus Magnus. Tak przynajmniej uwaali islandzcy historycy.

Spoeczestwo
aden ze wspczesnych opisw nie przynosi nam jasnego i szczegowego obrazu spoeczestwa epoki wikingw. S tylko fragmentaryczne informacje i cao trzeba mozolnie skada z drobnych kawakw, przede wszystkim urywkw ze rde pisanych, w tym rwnie inskrypcji runicznych, oraz wynikw bada archeologicznych i oceny poszczeglnych znalezisk. Co do rde z czasw nowszych, jak czsto wykorzystywane kodeksy prawne, istnieje zbyt dua niepewno, mimo e same rda czsto powouj si na swoj staroytno. Wiek bowiem zapewnia autorytet. Trzeba take przyj wstpne zaoenie, i struktura spoeczna nie wszdzie bya jednakowa i ewoluowaa w czasie trwania okresu.
Nie ulega wtpliwoci, e istniay due rnice spoeczne i ekonomiczne. Znajdujemy ludzi pochowanych we wspaniale wyposaonych grobach, ale rwnie porzucone byle jak szkielety, a midzy tymi skrajnociami ca gradacj rnych form pochwku. Czytamy o krlach i wodzach, o wolnych chopach oraz niewolnikach, a take o rnych kategoriach porednich. Wanie o tych grupach porednich, o moliwociach awansu spoecznego i o stosunkach midzy poszczeglnymi grupami wiemy najmniej. Na przykad wiemy, e byo wielu ubogich, ktrzy nie zaliczali si do niewolnikw, znamy te rne okrelenia mczyzn, ktrzy - jak si wydaje - zajmowali pozycj wysz ni wolny wocianin, a nisz ni wojownicy kasty panw: hauldr, thegn, landmand i inne. Dokadniejsze znaczenie tych sw jest wci przedmiotem dyskusji, najczciej nie wiadomo, czy dane okrelenie oznacza stanowisko przyznane w hierarchii wojskowo-administracyjnej (prawdopobnie duski thegn ma takie znaczenie), lokaln rang spoeczn czy te ewentualnie szersz przynaleno kastow.

Skandynawia
54
 

 

Niewolnicy
Z pewnoci w Skandynawii okresu wikingw byo wielu niewolnikw. Poniewa jednak byli ubodzy i pozbawieni wszelkich wpyww politycznych i gospodarczych, niewiele pozostao po nich ladw.
Niewolnikw zdobywao si drog kupna lub przez porwanie, za niektre przestpstwa grozia te kara utraty wolnoci, a dzieci dwojga niewolnikw otrzymyway status rodzicw. Niewtpliwie celem wielu wypraw wikingw byo zdobywanie niewolnikw na uytek wasny lub na sprzeda, ewentualnie w nadziei na okup od bogatych krewnych lub Kocioa misyjnego. Koci by bowiem zasadniczo przeciwny niewoli chrzecijan u pogan i w opisach przebiegu misji nawracania w Norwegii znajdujemy liczne wzmianki o okupach wypaconych za ujtych chrzecijan.
Doskonae statki Skandynaww umoliwiay im atwy dostp do obcych krajw, skd mona byo sprowadza i atwo przywozi niewolnikw. Z lkiem i przeraeniem opisywano wielokrotnie uprowadzanie w niewol. Roczniki klasztoru Xanten pooonego nad Renem notuj w roku 837 (kometa, o ktrej mowa, to kometa Halleya):
Czsto zryway si okropne trby powietrzne, a na wschodzie wida byo komet z dugim pomienistym warkoczem, na trzy okcie w zasigu ludzkiego wzroku, za Walcheren [wyspa u ujcia Scheldy w poudniowej Holandii] nawiedzili poganie i uprowadzili wiele kobiet w niewol i zgarnli ogromne upy rnego rodzaju.
O handlu niewolnikami wspomina si zarwno w Skandynawii, jak i w Europie Wschodniej i Zachodniej, wiele te wskazuje na to, e ywy towar by jednym z waniejszych rde bogacenia si wikingw. Duchowny Adam z Bremy pisa okoo 1075 roku na temat Zelandii:
[...] piraci, jak oni nazywaj wikingw, ktrych my zwiemy Ascomanami, pac danin krlowi Danw w zamian za prawo do zdobyczy wojennych u licznych plemion barbarzycw osiadych nad brzegami tego morza. Z tego te powodu zdarza si, e naduywaj tego prawa napadajc na rodakw. Tak s wiaroomni i okrutni wobec siebie nawzajem, e gdy tylko komu z nich uda si uwizi bliniego, zaraz go sprzedaje jako niewolnika swojemu czy te barbarzycy.
Niewolnicy podlegali swoim panom, ale ich wykorzystywanie podporzdkowane byo - jak si zdaje - pewnym reguom. dano od nich pracy w domu i w polu. Najprawdopodobniej niewolni stanowili cz siy roboczej przy wznoszeniu licznych wielkich budowli okresu wikingw. Z opisu Ibn Fadhlana dotyczcego wikingw znad Wogi wynika rwnie, e wikingowie wozili ze sob niewolnice do posugi i e w czasie podry handlowych korzystano bez ogranicze z ich usug seksualnych. W warunkach domowych niewolnice wysokiego stanu lub szczeglnie urodziwe czy zrczne dziew-

Spoeczestwo
55
 

 

czta mogy jednak zyskiwa przyzwoite warunki i zdobywa sobie szacunek. Prawdopodobnie dotyczyo to rwnie mczyzn obdarzonych szczeglnymi umiejtnociami, na przykad rzemielnikw, a na pewno stosowao si do wiernych i zadomowionych sucych.
Czasami niewolnik towarzyszy swemu panu do grobu. Takich podwjnych grobw z okresu wikingw, w ktrych wyposaenie przeznaczone jest dla jednej osoby, podczas gdy druga nosi lady umiercenia przemoc, znaleziono w Skandynawii wicej (midzy innymi wspomniany wczeniej grb z wyspy Langeland), a jeden na brytyjskiej wyspie Ma, gdzie panowali wikingowie. Moe to by kobieta ze sucym, mczyzna ze suc lub dwch mczyzn czy dwie kobiety. Ibn Fadhlan opowiada, w jaki sposb odbywa si taki pogrzeb nad Wog i o zwizanych z nim dramatycznych rytuaach (str. 139-140). W taki sposb niewolnikowi mg te przypa w udziale wspaniay pogrzeb i nagroda po mierci. Na pozostaych czeka pewnie zwyky d w ziemi.
Niewolnicy mogli, jak wspomniano, zosta wykupieni; rwnie ich pan mg darowa im wolno, a moliwe, e niekiedy pozwalano im na ni zapracowa. W niektrych przynajmniej regionach bya to jednak kwestia kilku pokole, nim zyskao si status wolnego obywatela w miejscowej spoecznoci. Cz uwolnionych zasilaa z pewnoci warstw bezrolnych, ktrzy czsto przyjmowali prac jako suba. Moliwe te, e cz rzemielnikw, wdrownych i osiadych, to byli niewolnicy. Z kamienia runicznego z H0rning na Jutlandii - jedynego, ktry wspomina o niewolnictwie - dowiadujemy si o uwolnionym, ktremu widocznie si powiodo:
Toke kowal [tj. rzemielnik] wznis ten kamie dla syna Troela Gudmunda, ktry obdarzy go zotem [a moe usynowi] i swobod [tj. wolnoci].
Niewiele wiadomo o pozycji spoecznej rzemielnika poza tym, e biegli w swojej sztuce kowale i szkutnicy, a take rytownicy run i skaldowie cieszyli si duym szacunkiem i yli dostatnio dziki swoim zajciom.
Wolni
Wolni stanowili podpor spoeczestwa. Bya to liczna i zoona grupa, poza waciw arystokracj obejmujca wolnych wocian, wikszych wacicieli ziemskich oraz takie grupy, jak dzierawcw, myliwych, robotnikw rolnych i na pewno przedstawicieli niektrych rzemios. Do tego dochodzili kupcy i zawodowi onierze. Wolni mieli prawo do wystpowania w sprawach publicznych na thingach [thing - zgromadzenie ludowe], do noszenia broni i penej ochrony prawa. Moliwe, e w praktyce wolno bya uzaleniona od posiadania pewnego majtku, istniay te, o ile wiadomo, pewne rnice

56
Skandynawia
 

 

w uprawnieniach ludzi wolnych, uzalenione od pochodzenia i majtku, stosunku do ziemi (czy bya to wasno rodowa od pokole) oraz ewentualnej suby krlewskiej. Wiele wskazuje na to, e takie stopniowanie praw midzy innymi wyraao si w gradacji kar i zadouczynienia za spowodowanie mierci lub szkody na zdrowiu: kady stan mia swoj cen. Naturalnie dobra sytuacja majtkowa miaa rwnie znaczenie dla moliwoci wywierania wpywu na sprawy o charakterze publicznym.
Zdecydowana wikszo pracowaa na roli, bya to podstawa egzystencji niemal wszdzie. Wielu miao wasne gospodarstwa i na pewno wikszo ziemi bya uprawiana przez samych wacicieli. Byli jednak posiadacze bardzo duych majtkw, zapewne przewanie podzielonych na gospodarstwa przecitnej wielkoci, ktre dzierawiono. Jarlabanke, ktry y w drugiej poowie XI wieku i zadba o swoj pomiertn saw, wznoszc liczne kamienie na swoj cze w Upplandii (zachowao si sze), nalea do takich obszarnikw. Midzy innymi przekazuje nam wiadomo, e posiada cae Taby i cae hrabstwo, i rwnie, e wybudowa most i przygotowa plac zgromadze (thingw). Ziemia dawaa status i poczucie wagi, inne kamienie runiczne wiadcz o podobnej koncentracji majtku w wielu rejonach. Z pewnoci due majtki ziemskie stanowiy istotn podstaw wadzy krla i arystokracji. Znamy te okrelenie bryde [bryti] (tj. dzierawca) z kamieni runicznych i nazw miejscowoci, a wykopaliska archeologiczne wykazuj, e byway znaczne rnice w wielkoci i bogactwie posiadoci ziemskich oraz e czasami zmieniaa si cakowicie struktura caej wsi. Dotyczy to przykadowo Yorbasse w Jutlandii. Dawniej uwaano spoeczno wiejsk okresu wikingw za demokratyczn i niezmienn. I jedno, i drugie okazao si nieprawd.
Jest wielce prawdopodobne, e spoeczestwo umoliwiao spor mobilno, o ile tylko kto odway si wydosta poza ramy lokalnej spoecznoci. W szerokim wiecie istniay rozliczne moliwoci zdobycia bogactwa i powodzenia, na przykad piractwo, udzia w wyprawach wikingw do dalekich krajw, suba u wielmoy lub krla, handel lub wyjazd i uprawa ziemi w jednej z kolonii. W owym okresie znaczne sumy zmieniay wacicieli i trafiay do Skandynawii ze wschodu i zachodu. Do ich zdobycia przyczyniy si liczne rce, co miao due znaczenie dla osiadego spoeczestwa, ktre bardzo wysoko cenio zoto, srebro i wielkie czyny. W ojczynie mona byo dziki zdobytej sawie i nagromadzonym bogactwom zapewni sobie ziemi i powaanie.
Ze wzgldu na rozpowszechnienie si mody na kamienie runiczne w rodkowej Szwecji w wieku XI tamtejsze spoeczestwo wydaje si najbardziej aktywne, jeli chodzi o kontakty midzynarodowe. Naley jednak sdzi, e podobnie byo w wielu innych rejonach Skandynawii. Kamienie mwi o podrach do niemal wszystkich kracw znanego wwczas wiata (najczciej jednak na wschd) i w wielu wypadkach o zdobytych bogactwach lub prbach ich zdobycia na obczynie.

Spoeczestwo
57
 

 

Liczne kamienie runiczne Upplandii zostay wzniesione przez ambitn klas zamonych kmieci - scharakteryzowan przez szwedzkiego historyka Erika Lonnrotha jako skrytbonder - krzykliwi nowobogaccy. W przeciwiestwie do starej osiadej arystokracji, chowanej czsto w grobach rodzinnych wraz ze statkami i bogatym wyposaeniem (na przykad w Yendel, Yalsgarde i Tuna), odczuwali oni potrzeb gonego podkrelania swojej zamonoci rwnie za pomoc pamitek w kamieniu. Z reguy ci "krzykliwi" z XI wieku byli te chrzecijanami, znowu przeciwnie ni stara arystokracja, ale za to tak samo jak krl, i istnieje do przekonywajca teoria, e krl posugiwa si t warstw ambitnych nuworyszy do wzmocnienia swojej wadzy w tej czci kraju. W zamian za to "krzykliwi" mogli liczy na przywileje i stanowiska w krlewskim aparacie wadzy.
Nasze pojmowanie mechanizmw spoecznych funkcjonujcych w przeszoci hodowao zasadzie, e pochodzenie ze staroytnego rodu ma dla jednostki decydujce znaczenie i e rodzina lub rd to dua i mocno scementowana grupa, w ktrej liczy si tylko linia mska. Tak jednak nie byo. Inskrypcje runiczne i wiele innych rde wskazuj, e rd tworzony by przez rodzin zarwno ze strony ojca, jak i matki. W taki sposb rodzina zawaa si do rodzestwa. Zazwyczaj wanie stosunki w maestwie, midzy rodzestwem, jak rwnie midzy rodzicami a dziemi decydoway o moliwociach jednostki i wobec tych osb miao si te zobowizania. Tylko w przypadku rodw krlewskich poznajemy zawsze dalszych czonkw rodziny. Jednake obowizek spacenia cettebod (grzywny za zabjstwo popenione przez czonka rodu) siga do odlegych stopni pokrewiestwa.
Istniay poza tym inne wsplnoty ni rodzina i to zarwno w wiecie cywilnym, jak i wojskowym, tote mogo si zdarzy, e jednostka miaa zobowizania dwustronne poza obrbem rodu. Taka wsplnota okrelana bya sowem felag (wsplno), a mczyzna, ktry zostawa jej czonkiem nazywa si felagi. Podstaw zaoenia takiej wsplnoty mogo by na przykad posiadanie statku, mogo to by stowarzyszenie dla prowadzenia handlu lub druyna wojownikw (czsto zwanych chopcami) pod wodz pana, z ktrym kadego z druyny take czyy zobowizania. Kamie runiczny z Arhus przekazuje nam wiadomo o Asser Saxe, ktry najwyraniej nalea do dwch wsplnot jednoczenie, by "chopcem" w druynie wojskowej i cywilnym udziaowcem okrtu. Kamie, jak zreszt wiele innych, zosta wzniesiony przez czonkw wsplnoty, ktrzy w ten sposb rwnie mogli peni rol rodziny. Kamie gosi:
Toste [?] i Hove wznieli ten kamie wraz z Frebj0rnem na pamitk Assera Saxe'a, wsplnika swego i bardzo dzielnego chopca. Umar jako najdzielniejszy z mw; posiada okrt wraz z Arnem.

Skandynawia
58
 

Istniay naturalnie take wiksze i spoecznie uwarunkowane wsplnoty daleko wykraczajce poza rodzin. We wsiach i w miastach, gdzie wielu yo wsplnie na maej przestrzeni, konieczne byo podporzdkowanie si pewnym reguom. Istniay zatem wsplnoty obronne i religijne, wsplnota wobec prawa i wobec thingu, na ktrym kada nadrzdna decyzja musiaa by uprawomocniona przez formaln uchwa wsplnoty wszystkich wolnych mczyzn.
Kobiety, role w rodzinie i dzieci
Wiele wskazuje na to, e pozycja kobiet bya silna. Wiele z nich penio funkcje nadrzdne i cieszyo si osobistym powaaniem w swoich krgach spoecznych i moliwe, e znaczenie to roso w okresie wikingw.
Wiele run w caej Skandynawii wzniesionych zostao przez kobiety na pamitk innych kobiet. Mczyni nie mieli wcale monopolu na wadz, chocia dominowali. Jednoczenie z napisw na kamieniach, jak i z innych rde wynika jasno, e kada pe miaa swj odrbny wiat. Kobiet nie sawiono za podejmowanie dalekich podry lub czyny wojenne, lecz za dobre prowadzenie domu i inne, tradycyjnie kobiece cechy i umiejtnoci. Zadania i odpowiedzialno kobiety dotyczyy przede wszystkim tych, jake wanych, dziedzin w gospodarstwie chopskim oraz oczywicie rodzenia i wychowywania dzieci. Odindisa z Yastmanland w Szwecji poegnana zostaa przez ma takimi oto sowy: "Hassmyra nie zazna lepszej gospodyni, ktra by tak umiaa rzdzi". Na poudniowonorweskim kamieniu z Dynna, Gunvor tak pisze o swojej modo zmarej crce: "Bya najzdatniejsz pann w Hadeland".
Wspomniano ju wczeniej, e najblisze otoczenie rodzinne jednostki tworzyy rodziny ojca i matki oraz rodzestwo wraz z partnerami w maestwie. Logiczne jest zatem, e najwiksze i najwspanialsze runy sawi kobiety. Kamienie z Jelling zostay wzniesione przez krla Gorma na pamitk krlowej Thyri oraz przez jego syna Haralda na pamitk ojca i matki. Pomnik z Baskke postawiony zosta przez dwch braci na pamitk ich matki Yibrog, za pomniki w Glavendrup i Tryggevselde zostay wzniesione na cze Ragnhild przez jej dwch kolejnych mw - jednego z Fionii, drugiego z Zelandii.
Mczyzna mg zosta penoprawnym pretendentem do tronu, nawet jeli pochodzi z krlewskiego rodu tylko po kdzieli. Swen Estridsen (krl duski w latach 1047-1074) zdoby prawo do korony (wadz musia sobie wywalczy) po matce Estridzie, ktra bya crk Swena Widobrodego i siostr Knuda Wielkiego, syn tego ostatniego, Hardeknud, zmar bezpotomnie w 1042 roku. Wedug kamieni runicznych z Upplandii z XI wieku kobiety mogy take dziedziczy ziemi po dzieciach, ktre zmary bezpotomnie i jest moliwe, e w niektrych rejonach kobiety dziedziczyy po rodzicach, otrzymujc pewn cz tego, co przypadao na mskiego dziedzica. Powodem mniejszego udziau w dziedziczeniu mogo by prawo do posagu.

59
Spoeczestwo
 

 

Potwierdzaj to pochwki z tego samego okresu. Groby kobiet byy rwnie bogato wyposaone jak groby mczyzn pochodzcych z tej samej warstwy spoecznej - najwspanialej wyposaony ze wszystkich nam znanych grobw wikingw, grb Oseberg w Yestfold, w poudniowej Norwegii, jest w istocie grobem kobiety. W czasach pogaskich kobiety byy chowane z wyposaeniem dorwnujcym mskiemu, chocia odmiennego rodzaju. Zamiast narzdzi, broni i psw do polowania, kobieta otrzymywaa sprzty kuchenne, przybory do szycia, biuteri i psy pokojowe na drog do innego ycia. Role wrd arystokracji wojskowej byy tak ostro rozgraniczone, e obie pci miay w czasach pogaskich osobne ycie pozagrobowe.
Najistotniejsza rnica midzy moliwociami dziaania mczyzn i kobiet zwizana bya - jak si wydaje - ze sfer aktywnoci poza domem i rodzin. O ile wiadomo, kobiety nie uczestniczyy we wsplnocie, felag, nic nam take nie wiadomo o kobietach zajmujcych si handlem czy rzemiosem, cho mamy pojedynczy przypadek kobiety-skalda oraz kobiet rzebic runy, Gun-borg z Halsinglandu w pnocnej Szwecji. Irlandzcy redniowieczni historycy przytaczaj w swoich dramatycznych opowieciach o wyczynach wikingw na wyspie kilka fascynujcych epizodw o dzikich kobietach-wojowniczkach, co zawsze budzi zrozumiay dreszczyk. Jednak z tego co wiadomo ze rde wspczesnych, kobiety towarzyszce wielkiej armii wikingw, ktra nawiedzia Angli okoo 890 roku, byy jedynie onami i dbano zawsze o to, by przed bitw znalazy si wraz z dziemi w bezpiecznym ukryciu. Byy tam, poniewa wojsko dziaao w Europie Zachodniej od wielu lat, a w Anglii szukao miejsca, by osi na stae. Jeeli wrd wojownikw wikingw w ogle zdarzay si kobiety, to na pewno rzadko. Wraz z nastaniem chrzecijastwa pojawia si nowa forma wsplnoty - parafia, ktra z pocztku przede wszystkim przycigna kobiety. W tej sytuacji niektre kobiety w roli wacicielek ziemskich day imiona nowym osiedlom w Skandynawii i za granic; zdecydowana wikszo nazw miejscowoci z tego okresu ma jednak w pierwszym czonie imi mskie.
Maestwo byo zwizkiem osb rwnego stanu i ich rodzin. Do utartego zwyczaju naleao, e kobieta wnosia wiano, a mczyzna pewn sum, w maestwie za jedno i drugie stawao si wasnoci kobiety. Wedug zgodnych zezna dwch zdumionych arabskich dyplomatw, z ktrych jeden wizytowa wikingw w Hedeby okoo 970 roku, a drugi na Irlandii w poowie IX wieku, kobiety miay w maestwie bardzo znaczne prawa. Jeden z nich twierdzi, e "prawo do rozwodu przysuguje kobiecie. Rozwodz si, gdy maj na to ochot". Porubstwo byo jednak surowo karane. Adam z Bremy donosi w 1075 roku, e w Danii za takie wykroczenie mczyzn karze si mierci, a kobiet sprzedaniem w niewol i e kara mierci grozia rwnie za gwat na dziewicy.
Ten sam Adam rzuca gromy na skandynawskich mczyzn za ich rozpustne obyczaje i dalej opowiada o Szwedach:

60
Skandynawia
 

 

Kady mczyzna w zalenoci od posiadanego majtku ma dwie, trzy lub wicej on jednoczenie. Bogacze i arystokraci maj ich mnstwo. Synw urodzonych z takich zwizkw uwaaj za prawowitych.
Nie moe tu jednak chodzi o formalne zwizki maeskie, lecz o miostki, ewentualnie stosunki z niewolnicami. W ogle apetyty seksualne Skandynaww, a moe raczej nieskrywany sposb ich zaspokajania, robiy spore wraenie na Wschodzie i na Zachodzie.
Dzieci te miay najprawdopodobniej swj wasny wiat, nim zostay uznane za dorosych. W czasach pogaskich z niepodanymi dziemi obchodzono si do bezceremonialnie, wydajc je na pastw losu - chrzecijanie byli temu bardzo przeciwni i w miar umacniania si chrzecijastwa takie praktyki, w stosunku do zdrowych dzieci, zostay zakazane. Najprawdopobniej kryje si za tym odmienne rozumienie problemu ycia i mierci w odniesieniu do dzieci, podobnie jak za faktem, e z czasw pogaskich znamy tylko nieliczne groby dziecice. Waciwie nie wiemy, co dziao si z dziemi, ktre umieray naturaln mierci, zaczto je chowa na cmentarzach dla dorosych dopiero w czasach chrzecijaskich, przynajmniej w Danii. Nie znamy te kamieni runicznych wzniesionych na pamitk dzieci ani adnych poj zwizanych z yciem pozagrobowym dzieci.
Te, ktre yy, miay jednak bez wtpienia dziecistwo podobne do innych dzieci, w innych czasach i miejscach: pene bajek, piosenek i wierszykw oraz zabawek, ktre w miar dorastania ich wacicieli upodobniay si do przedmiotw uywanych przez dorosych - statkw, broni, narzdzi i sprztw domowych w miniaturze. Wczenie te pojawiay si codzienne obowizki, a dziecistwo i modo trway krtko. Krlewicz Knud, pniejszy Knud Wielki, by zaledwie nastolatkiem, gdy w 1013 roku towarzyszy swemu ojcu w wyprawie, w czasie ktrej podbita zostaa caa Anglia. Po mierci ojca, w roku nastpnym przej dowodzenie wojskiem - o ile wiadomo - zarwno tytularne, jak i faktyczne, a w dwa lata pniej by wadc caej Anglii.
Obyczaje
Spoeczestwo czyy w jedno wsplne tradycje i niewzruszony kodeks moralny, z ktrym najatwiej si zapozna na podstawie poezji i inskrypcji runicznych. Zamanie norm oznaczao w opinii otoczenia utrat honoru i stoczenie si poza obrb spoeczestwa. Obowizywaa lojalno wobec rodziny i czonkw wsplnoty, felag, take midzy panem i jego ludmi, pomidzy bliskimi przyjacimi oraz midzy gospodarzami a sub; istniay okrelone reguy nakazujce gocinno i ustalajce charakter prezentw; przysig naleao dochowywa (cho najwidoczniej nie zawsze tych, ktre skadano na

Spoeczestwo
61
 

 

wyprawach zagranicznych przy okazji zawierania pokoju); niesprawiedliwo i gwat domagay si odwetu, i wiele jeszcze innych. Honor osoby wzmacniay cenione zalety: odwaga fizyczna, zdolnoci, wspaniaomylno, hojno (take w podawaniu jedzenia), krasomwstwo, mdro, umiarkowanie w niektrych rzeczach, panowanie nad sob, koleestwo, zdolno do niezwykych wyczynw i, w czasach chrzecijaskich, spenianie dobrych uczynkw o znaczeniu spoecznym, jak budowa mostw i kociow. Znaczenie pojcia honor wyoono w poemacie eddaicznym Hdvamdl (Mowa wyszego), pochodzcym z okresu wikingw. Honor, sawa to jedyne, co trwa wiecznie:

Rd wymiera, umiera czowiek, przemijaj dobra i zoto; dobre imi nie umiera nigdy, zdobyte dobrym czynem.

Rd wymiera,
umiera czowiek,
przemijaj dobra i zoto;
wiem o jednym,
co nie ginie,
sawa po naszej mierci.

Hdvamdl zawiera te bardziej przyziemne i praktyczne reguy ycia.

Kady, kto drzwi jakie otwiera, winien pilnie uwaa, winien si strzec, bo nikt wiedzie nie moe, czy wrg nie czuwa u obcych.
Gdy jest si gociem, trzeba w czas wychodzi, nie tkwi bez ustanku; w cudzym domu, kto o tym nie pamita rado zmienia w nud.
wiat si nie koczy gdy zdrowia nie staje, jeden ma udanych synw, inny w rodzie ma opiek, jeszcze inny w bogactwie, niektrzy w dobrym dziele.

Cenniejszego skarbu nie niesie aden wdrowiec od wiedzy o ludziach; gorszej strawy podrnej nie zna aden wdrowiec ni piwo i napitek.
rednio mdry
najmniej szkodzi,
nie wszystko trzeba rozumie;
los powinien by ukryty
przed kadym,
mniej wtedy smutku i blu.
Kulawy ko si chwieje stado, by pa nie trzeba rki, guchy moe jeszcze zabi; lepszy lepy
ni spalony nieboszczyk, trup nie przyniesie poytku*.

 

* Wybrane fragmenty Hdvamdl uwspczenione przez Martina Larsena. Przekad polski Franciszek Jaszurtski.

Krlowie i pastwa
Przed okresem wikingw istniao wiele pastw na terenie Skandynawii, nie jest jednak jasne, na jakie terytoria rozcigaa si wadza poszczeglnych wodzw czy krlw, jakie posiadali przywileje, ani jak sprawowali wadz. Do czsto brakuje te analogicznej wiedzy w stosunku do okresu wikingw. Powstanie kadego z trzech wspczesnych pastw nie jest te w peni wyjanione, jednak gwne elementy tego rozwoju omawiamy na stronie 69 i dalszych. Niemal caa obecna Dania oraz nalece dzi do Szwecji prowincje - Skania i Hallandia - podlegay prawdopodobnie wadzy duskiego krla jeszcze przed 800 rokiem. Kiedy Szwecja zyskaa pierwszego krla - nie wiemy, wiemy natomiast, e pastwo to skonsolidowao si w peni dopiero w XII wieku.
Nigdzie nie byo jednak scentralizowanej i stabilnej wadzy krlewskiej. Poszczeglne prowincje kultywoway nadal wasne obyczaje i prawa i zachoway w wysokim stopniu niezaleno. Stara, osiada arystokracja wci posiadaa znaczne wpywy na swoim terenie, chocia wadza ta stopniowo topniaa, w miar jak administracja krlewska stawaa si coraz bardziej skuteczna.
Nie by to take rozwj rwnomierny. Wadza rzdzcego krla ksztatowaa si w rezultacie gry si - wasnej potgi, wadzy magnaterii i wpyww zagranicy. Zarwno w okresie wikingw, jak i pniej zdarzao si, e pastwo ju zjednoczone rozpadao si ponownie, a niejeden krl traci w pewnym momencie poparcie wielmow i koczy na wygnaniu lub zamordowany. Cae pastwa lub ich czci popaday te niekiedy w zaleno od obcych.
Podstawowym warunkiem podporzdkowania znacznych obszarw wadzy jednego krla i zgody podwadnych na jego zwierzchno, a take oenia na jego utrzymanie i zgody na egzekwowanie wadzy, musiaa by istotna potrzeba bezpieczestwa i ekspansji sfer uprzywilejowanych. Z podry do Europy, Bizancjum i krajw arabskich przywoono wiedz o korzyciach wypywajcych z istnienia rozwinitego aparatu wadzy, a potrzeba wprowadzenia takiej wadzy pojawia si w Skandynawii z pocztkiem okresu wikingw i narastaa

63
Krlowie i pastwa
 

 

w
czasie jego trwania. Gospodarka pastwa i struktura spoeczestwa byy coraz bardziej skomplikowane. Rosa produkcja towarw, ogromnie rozwin si handel i rzemioso. Wiksza liczba obywateli gromadzia wielkie bogactwa, rosy targi, zakadano miasta, handel obejmowa coraz szersze krgi i w sumie sie powiza zarwno wewntrznych, jak i zagranicznych bardzo zgstniaa.
Bogactwa, a zwaszcza konieczno transportu towarw na due odlegoci, tworzyy pokus rozboju. Na nowych typach aglowcw rozbjnicy mogli przemieszcza si szybko z miejsca na miejsce. To samo dotyczyo jednak si obronnych, tote krl posiadajcy odpowiednie rodki by w stanie zagwarantowa pokj i ochron znacznym obszarom - w zamian za danin - a w miar rozwoju stawao si to niezbdne dla zapewnienia krajowi rozkwitu.
Aparat wadzy kierowany przez wodza zdolnego w krtkim czasie zebra znaczne siy w okrelonym miejscu stawa si te konieczny, aby przeciwstawi si grobom ze strony agresywnych pastw ociennych i zorganizowanych band. Ponadto kontakty i to zarwno z bogami, jak i obcymi wadcami wymagay odpowiedniego autorytetu. Wprawdzie bogowie decydowali o pokoju i pomylnoci we wszystkim, ale rozwj kontaktw midzynarodowych stwarza take realn konieczno negocjacji midzy pastwami na tym padole. Wreszcie warunkiem utrzymania w caoci pastwa rozcigajcego si na znacznych przestrzeniach byo istnienie formy organizacyjnej dysponujcej ludmi zarwno w centrum, w pobliu krla, jak i na pozostaym terytorium kraju. W ten sposb pojawiay si nowe szans dla czonkw starej arystokracji i dla innych, dnych wadzy obywateli.
Legalizm i rzeczywista wadza
W Skandynawii wymagano, aby krl pastwa mg si wykaza pochodzeniem z krlewskiego rodu, po mieczu lub po kdzieli. Taki by warunek legalnego uznania czsto spotgowany jeszcze przez doczenie bogw i wielkich bohaterw z przeszoci do grona antenatw rodu. Zazwyczaj po mierci krla tron obejmowa jego syn. Nie byo jednak adnej uznanej reguy dziedziczenia. Krla si wybierao, za w rodzinie krlewskiej mogo by wielu pretendentw do tronu, z ktrych kady szuka oparcia w swojej partii. Najczciej dochodzio do zgody na jednego kandydata, zdarzao si jednak, e wybierano jednoczenie wicej ni jednego wadc. Czasami o wyniku decydowaa walka.
Frankoskie roczniki pastwowe daj nam do szczegowy wgld w dramatyczne rozgrywki wok sukcesji duskiego tronu ju od pocztku IX wieku: w 810 roku po zabjstwie krla Godfreda, jego nastpc zosta jego bratanek, Hemming, podczas gdy synowie Godfreda ratowali si ucieczk z kraju. W dwa lata pniej, po mierci Hemminga, w walce o wadz stary si dwie partie.

Skandynawia
64
 

 

l
Na czele jednej z nich sta Sigfred (inny bratanek Godfreda), a na czele drugiej Anulo (bratanek wczeniejszego krla Haralda). Obydwaj zginli, ale zwycistwo odniosa partia Anula. W nastpstwie uzgodniono koronacj dwch braci Anula jako reprezentantw zwyciskiego stronnictwa. Ju po roku jednak synowie krla Godfreda zadali im klsk i sami objli tron i ta ga rodu utrzymaa si przy wadzy przez wiele lat.
Zdarzay si te inne sytuacje, w ktrych wadza krlewska dzielona bya midzy kilka osb, na przykad ojca i syna czy braci, ale nigdy wrd kobiet. rda wskazuj te, e nie zawsze tytu krla musia by zwizany ze cile ograniczonym geograficznie terytorium, bowiem wielu wodzw wojsk penetrujcych Europ nosio tytuy krlewskie, nie majc adnego orodka wadzy we wasnym kraju, ktrym w dodatku wada inny, wcale nie saby monarcha.
Jak si wydaje, kilkakrotnie tron obejmowaa nowa dynastia. Tak chyba stao si w Danii pod koniec IX wieku, a potem w poowie nastpnego stulecia, gdy nagle pojawi si Gorm Stary. By moe rozwia wtpliwoci co do prawowitego pochodzenia, powoujc si na pokrewiestwo poprzez zwizki pozamaeskie, co zdarzao si w innych przypadkach. W kadym razie zdobywanie rzeczywistej wadzy wymagao wsparcia si zbrojnych oraz niemaych nakadw w srebrze i odbywao si zapewne mniej wicej tak, jak w przypadku Olafa Tryggyasona, ktry zosta krlem Norwegii na krtko przed 1000 rokiem. Zapewni sobie wadz dziki kolosalnym zasobom srebra zdobytym podczas wypraw do Anglii.
W praktyce sia krla i wodza oparta bya na jego osobistej sawie oraz na majtku w postaci ziemi, zwierzt i rodkw obrotowych. Wadza rzeczywista sprowadzaa si bowiem do umiejtnoci zgromadzenia wok siebie ludzi, pokierowania nimi, osignicia stawianych sobie celw i moliwoci sowitego wynagrodzenia druyny. Krtko mwic: presti i srebro byy warunkami zapewnienia sobie poparcia. Dlatego te pogo za saw i srebrem przewija si nieustannie w historii wikingw. Krlowie wikingw otaczali si przepychem, a ideay arystokracji nosiy militarne pitno. Skaldowie sawili w swoich pieniach zwyciskie potyczki, miecze i okrty, wielkie upy i dalekie wyprawy, odwag, wierno i sowite nagrody dla druyny ksicia. Odpowiednio do tego bro bya przewanie niezbdnym skadnikiem wyposaenia grobw pogaskich wodzw, a rajem dla wojownikw po mierci bya Walhalla boga wojny Odyna, gdzie c/as upywa na walce i ucztach w szlachetnym towarzystwie rwnych sobie mw. W yciu doczesnym wodzowie i krlowie otaczali si czsto lid - druyn wojw, stanowic felag - wsplnot, ktrej kady z czonkw by zobowizany do lojalnoci wobec swego pana. Stanowili jego gwardi przyboczn, towarzyszyli mu na wyprawach i w podry, suc rad i broni.

Krlowie i pastwa
65
 

 

Prawdopodobnie wzniesienie najwspanialszych pomnikw okresu wikingw zawdziczamy trosce nowych dynastii o podkrelenie swojej wadzy na wieo pozyskanych terytoriach. W Jelling syn krla Gorma, Harald Sinozby, wznis najwikszy pomnik krlewski, jaki znamy ze skandynawskiej epoki wikingw. Obejmuje on midzy innymi dwa kamienie runiczne, dwa ogromne kopce, grb krlewski i koci. Wzniesiono je na pamitk rodzicw Haralda i jest to bezspornie symbol wadzy rodu nad bardzo rozlegym terytorium oraz upamitnienie wielkich czynw krla, mocno zwizanych z religi. Napis na duym kamieniu runicznym ma wyrane przesanie poityczno-religijne. Oto jego tre:
Harald krl uczyni te pamitki ku chwale ojca swego Gorma i matki Thyri, w Harald, ktry zdoby ca Dani i Norwegi i uczyni Danw chrzecijanami.
Z kolei szereg duych kopcw grobowych w Yestfold w poudniowej Norwegii z pewnoci wzniesiono dla podkrelenia wadzy rodu Ynglinge. Harald Pik-nowosy, ten ktry zjednoczy Norwegi, by czonkiem tego rodu. Niektre z kopcw - Oseberg, Gokstad, a take jeden z kopcw na wspaniaym cmentarzysku w Borre - zostay zbadane w zeszym stuleciu i okazao si, e zawieraj due okrty oraz bogate wyposaenie z IX wieku, godne osb krlewskiego rodu.
Rd Ynglinge pochodzi prawdopodobnie ze Szwecji, a jeden z jego skaldw, Thiodolf, wyprowadza go w swoim poemacie Ynglingatal poprzez trzydzieci pokole od legendarnego zaoyciela starego, sawnego rodu krlw Uppsali - Yngve, a jednoczenie umiejscawia go wanie w Borre. Nie wiadomo jednak, kto dokadnie z tego rodu zosta pochowany w poszczeglnych kopcach, a take w niektrych z duych kopcw w Yestfold.
Serce pastwa Swearw, Gamla Uppsala, ma take swoje wielkie kopce. Trzy z nich s wiksze od innych, z czego dwa rozkopane pochodz na pewno z V-VI wieku, lecz niestety nie wiemy nic pewnego o pokrewiestwie midzy pochowanymi w tych grobowcach a szwedzkimi krlami z okresu wikingw, czy o powizaniach z Uppsala. Wiadomo natomiast, e okoo 1075 roku znajdowa si tutaj inny centralny orodek kultu z pogask wityni.

t
l , L;
- r
Wadza krlewska
Informacje o zakresie odpowiedzialnoci, podstawach wadzy i administracji skandynawskich wadcw s zaskakujco liczne, rwnie w rdach pisanych frankoskich i niemieckich. Wikszo z nich dotyczy jednak drugiej poowy okresu i zawiera niepowizane i odmienne wiadomoci. Wrd history-

66
Skandynawia
 

 

kw panoway te bardzo rne pogldy w tych kwestiach. Tradycyjnie uwaano wadz krlewsk za sab: krl by wodzem armii na wypadek wojny, a poza tym gwnym kapanem najwaniejszego z bogw; korzyci ekonomiczne zwizane z t pozycj byy niewielkie i prawdopodobnie nie istniaa adna regularna administracja, za wszystkie waniejsze decyzje podejmowane byy na thingu. Wnioski te wynikay jednak w znacznej mierze z generalnego nastawienia do Skandynawii jako obszaru prymitywnego barbarzystwa.
Jednak jeeli si uwanie przestudiuje zarwno rda pisane, dane archeologiczne, jak numizmatyk i porwna je ze sob i z ogln sytuacj w wczesnej Europie, otrzymuje si obraz nieco inny, a w kadym razie bardziej urozmaicony. Jest te oczywiste, e sytuacja bya nieco odmienna w kadym z trzech krajw i zmieniaa si wraz z upywem czasu.
Podstawowym obowizkiem krla byo istotnie przywdztwo wojskowe i by moe religijne, ale do jego podstawowych zada naleao rwnie zapewnienie spokoju i porzdku wewntrznego, jak by to okrelono dzisiaj, zawiadywanie aparatem przymusu. Oprcz tego by oficjaln gow pastwa w kontaktach zewntrznych. Wane decyzje - z wyjtkiem pospolitego ruszenia w wypadku napaci z zewntrz - zasadniczo powinny by podejmowane na thingu, zgromadzeniu wszystkich wolnych mczyzn. Rzeczywiste wpywy wolnych mw nie zawsze i nie wszdzie byy jednakowo silne i zaleay te od stosunkw midzy krlem a wielmoami.
W relacji na temat misji Ansgara w Skandynawii w IX wieku nie znajdujemy na przykad adnej wzmianki o decyzji thingu poprzedzajcej zgod krla duskiego Horika na budowanie kociow. Nieco odmiennie przedstawiane s stosunki w szwedzkiej Birce, ale zapewne nie rniy si zbyt radykalnie. Kiedy Ansgar dotar do tego miasta, by gosi Ewangeli, zwrci si do krla imieniem Olaf. Krl uzna, e najpierw musi rzuci koci, by dowiedzie si, co sdz bogowie, a ponadto zwoa thing, by posucha, co powiedz ludzie, "jest bowiem w tym kraju zwyczaj, e wane postanowienia w wyszym stopniu zale od zgody ludu ni od wadzy krla".
Zdanie to przytaczano wielokrotnie na dowd nikej wadzy krlw w okresie wikingw, ale dalszy cig tej samej relacji pozwala nam co najmniej zmodyfikowa taki pogld. Krl Olaf mia do oczywisty powd, by w tym wypadku przestrzega formalnoci, a mianowicie - pogaskie reakcje na nieco wczeniejsze prby nawrcenia. Sam Olaf by nastawiony pozytywnie, z relacji bowiem wynika, i najpierw zgromadzi swoich wodzw i naradza si z nimi w sprawie misji Ansgara. Potem udali si w pole i rzucali koci, i okazao si, e bogowie sprzyjaj chrzecijastwu. W dniu zgromadzenia thingu krl kaza heroldowi ogosi tre decyzji. Z pocztku wzbudzia ona sprzeciw, lecz po przemowie czowieka, ktry podkreli skuteczno chrzecijaskiego Boga jako opiekuna niebezpiecznych podry do duego fryzyjskiego miasta handlo-

Krlowie i pastwa
67
 

 

wego Dorestad, thing postanowi zaakceptowa stanowisko krla. Ostateczny wynik by taki, jak w Danii: wola krla okazaa si decydujca.
Tak w relacji z misji Ansgara, jak w innych rdach wspczesnych powraca motyw zwoania wszego krgu znaczcych ludzi wok krla. Krl zasiga ich rady, maj oni wpyw na jego decyzje, a niekiedy wystpuj w jego imieniu jako oficjalni reprezentanci pastwa. Tak byo midzy innymi przy zawieraniu wielkiego pokoju midzy cesarzem pastwa frankoskiego, Karolem Wielkim, a krlem Danii, Hemmingiem, w 811 roku; pokj zaprzysigo sobie dwunastu wielmow z obu pastw. Naley sdzi, e byli to czoowi arystokraci w pastwie, ktrzy stale lub okresowo przebywali na dworze krlewskim. Liczne misje dyplomatyczne do obcych wadcw podejmowane byy rwnie przez ludzi zwizanych blisko z krlem.
Krl mia ponadto swoich reprezentantw w rnych czciach kraju dla zabezpieczenia swoich spraw i cigania nalenoci. Mamy wiadomoci o istnieniu specjalnej stray brzegowej w okresach niepokoju, podobnie jak w Europie Zachodniej, a relacja z 817 roku przekazuje nam wiadomo o niejakim Glumie, ktry odpowiada za bezpieczestwo ldowej granicy Danii od poudnia. Ludzie krla byli take reprezentowani w miastach i na targach, gdzie zapewniali spokj i w zamian pobierali opaty.
rda pisane wspominaj o ludziach krla noszcych bardzo rne tytuy, ktrych blisze znaczenie jednak przewanie nam umyka (by moe rwnie w licznych grobowcach wyposaonych w konie i bro te mamy do czynienia z urzdnikami krla). Czsto byli to miejscowi bogacze, usadowieni w nowym majtku, wyposaeni w nowy tytu i nowe obowizki. Inni mieszkali w licznych i rozproszonych dobrach krlewskich. Pod koniec okresu wikingw nazwa Huseby zwizana bya z szeregiem krlewskich orodkw o charakterze administracyjnym. Nazwa ta pojawia si w wielu miejscach w Skandynawii, ale najczciej w rodkowej Szwecji.
Niektrzy z wysokich powiernikw krla, ktrym powierzano odpowiedzialno za okrg, otrzymywali tytu jarla. Tytu ten nosili jednak take niezaleni wadcy mniejszych terytoriw i jego znaczenie te nie jest jasne. Pierwotnie oznacza on zapewne po prostu wyej postawionego. Najwyraniej tytu jarla uywany by w caej Skandynawii, najczciej jednak spotykamy go w Norwegii i na Orkadach. Najpotniejsi z norweskich jarlw rezydowali, poczwszy od koca IX wieku, w Lad niedaleko Trondheim i dzieryli wadz na obszarze na pnoc od Tr0ndelagu. Przez ponad wiek tytu by dziedziczony z ojca na syna i wielu jarlw z Lad zajmowao czoowe pozycje w pastwie. Take na Orkadach tytu jarla by dziedziczny, a tamtejsi jarlowie byli w zasadzie niezaleni. Uznawali jednak supremacj norweskiego krla.
O ile nam wiadomo, nie byo staej rezydencji krla. Istniaa caa sie krlewskich dworw, ktre monarcha odwiedza w czasie swoich podry po

68
Skandynawia
 

 

kraju. Jednak w zalenoci od zmiennych ukadw politycznych raz ta, raz inna miejscowo zyskiwaa na znaczeniu. Dwory krlewskie w Borre i Jelling miay okresowo wybitne znaczenie - odpowiednio w pewnym przedziale IX wieku i w poowie wieku X. Krlowie przebywali czsto rwnie w orodkach handlowych, takich jak Hedeby, Birka i Trondheim i zwizani byli ponadto z miejscami kultu, takimi jak Lejre i Roskilde w Danii, zapewne Uppsala w Szwecji i ponownie Trondheim w Norwegii. W Lejre odkopano duy budynek - hali o krlewskich rozmiarach: 48 metrw dugoci i 11 metrw szerokoci. Lecz jak wyglda dwr krlewski w caoci, tego jeszcze nie wiemy. Duskie grody geometryczne z okoo 980 roku naleay wprawdzie do krla, ale byy to przede wszystkim twierdze.
Prawa i potencja ekonomiczny krlw wikingw, w tym take prawo do nakadania podatkw, byway prawdopodobnie mocno zrnicowane. Wielcy krlowie dysponowali z pewnoci duym repertuarem rodkw, sabi - niewielkim, jednak wpywy krlewskie rosy systematycznie przez cay ten okres.
Obywatele kraju mieli obowizek przyczyniania si do jego obrony. Wystawiali druyny walczce pod wodz krla, a najpniej w drugiej poowie okresu wikingw w Norwegii i w Danii istnia ju system kontrybucji na rzecz floty. Istniay wyznaczone limity ludzi, okrtw i wyposaenia, jak si wydaje, ustalane na podstawie iloci posiadanej ziemi. Do obowizkw powszechnych musiay si te czsto zalicza nakady na way i inne fortyfikacje, jak bowiem inaczej mona by byo zbudowa wielokilometrowe umocnienia Danevirke? Jest te prawdopodobne, e niektre z monumentalnych budowli, na przykad pomniki w Jelling z poowy X wieku, zostay wzniesione przez zacin si robocz.
Najwaniejsz podstaw ekonomicznej potgi monarchw pozostawaa jednak wasno ziemska i dochody z niej; jeeli krl jednoczenie mia duy majtek osobisty, dochody byy odpowiednio wiksze. Do tego naley -jak ju wspomniano - doliczy wpywy z miast i handlu, i z pewnoci z myta, pobieranego za prawo przejazdu. rdem dochodu moga by rwnie samodzielna dziaalno handlowa, bicie monety i opaty za licencje korsarskie. Z tym ostatnim mamy do czynienia w Danii co najmniej od 1070 roku. Waniejsze byy jednak prawdopodobnie opaty za przywrcenie praw: okrelona i bardzo wysoka suma pienidzy, ktr trzeba byo zapaci krlowi, by odzyska prawa utracone wskutek wyroku oraz kary za uchylanie si od obowizku kontrybucji na rzecz floty, kiedy ogoszono nabr. W obu tych ostatnich wypadkach mamy niepodwaalne wiadectwa z okresu wikingw. Istnia te obowizek zapewnienia krlowi i jego reprezentantom transportu. Prawdopodobnie by take obowizek zapewnienia im noclegu w podry. Po wewntrznych niepokojach czy powstaniach majtki i dochody krla powikszay si niekiedy do gwatownie w efekcie konfiskaty.

Krlowie i pastwa
69
 

 

Do tego dochodzia moliwo czerpania dochodw za granic. Mogy to by okrelone podatki lub daniny, pacone w regularnych odstpach czasu przez terytoria podlege albo obce, lub te przez osoby, ktre z wasnej nieprzymuszonej woli pragny opieki krla lub ksicia i chciay by objte jego prawem. Krl mg te mie znaczne jednorazowe wpywy z regularnych napadw lub haraczy paconych przez pokonanych wrogw albo tych, ktrzy obawiali si napaci i opacali sobie pokj.
Dochody i honor stanowiy najwiksz warto i czsto zdarzao si, e
krlowie wikingw walczyli w pierwszym szeregu zarwno jako gwnodo
wodzcy wojskami pastwa, jak i na wyprawach skromniejszego formatu dla
wasnej chway. Wielu z nich umierao modo. Krl Norwegii Magnus Barfod,
ktry zgin w 1103 roku w czasie wyprawy do Irlandii, mniej wicej w wieku
lat trzydziestu, mia - jeli wierzy sadze - powiedzie: "Rzecz krlw jest
chwaa, a nie dugi ywot". .	 ^

l
Dania, Norwegia, Szwecja
Ze wzgldu na pooenie Danii w ssiedztwie krajw chrzecijaskich o zakorzenionych tradycjach kronikarskich najwicej mamy wiadomoci o duskich krlach, nie znajdujemy jednak adnych informacji o tym, kiedy i jak kraj zosta zjednoczony. Powodem tego stanu rzeczy jest zapewne fakt, e miao to miejsce przed 800 rokiem, kiedy zagraniczni kronikarze na dobre zainteresowali si tym krajem. Historiografia wasna z pniejszego okresu take nie daje na te pytania odpowiedzi. Zjednoczenie Norwegii moemy z grubsza przeledzi na podstawie poematw skaldycznych na cze krlw i jarlw oraz na podstawie sag krlewskich. By to skomplikowany proces, ktry trwa dugo i kosztowa wiele ludzkich istnie. Na temat zjednoczenia Szwecji mamy bardzo skpe rda pisane, podobnie jak na temat tamtejszych wadcw wikingw.
W dalszym cigu przedstawiamy krtki przegld chronologiczny najwaniejszych wydarze w kadym z tych trzech pastw oraz ich wzajemnych stosunkw.
Dania [Danmark] otrzymaa swoj nazw od mieszkacw, Danw, ale znaczenie drugiej sylaby (-mark) jest przedmiotem sporw. Wielkie budowle, takie jak wa Danevirke z 737 roku i kana Kanhave na Sams0 z 726 roku oraz plac targowy w Ribe z okoo 700 roku wskazuj, wraz z kilkoma informacjami w rdach pisanych, e ju w VIII wieku musiaa tam istnie wadza centralna o duych moliwociach dziaania, przynajmniej na terenie Jutlandii. Najprawdopodobniej cay kraj, niemal na caym obszarze, ktry pniej zajmowa w redniowieczu, by ju zjednoczony pod jednym berem przed 800 rokiem. W IX wieku i na pocztku wieku X syszy si jednak najwicej na temat

Skandynawia
70
 

 

poudniowej Jutlandii, gdy niemieckich i frankoskich kronikarzy interesoway przede wszystkim liczne potyczki graniczne. S te wzmianki o krlach. Midzy innymi o Godfredzie, ktry koo 800 roku zagrozi Karolowi Wielkiemu oraz o dwch wspregentach - Haraldzie i Reginfredzie, ktrzy w 813 roku wadali te w Yestfoldzie i poudniowej Norwegii. Ponadto byli krlowie Horik Starszy i Horik Modszy, ktrzy mniej wicej w 850 roku zezwolili Ansgarowi na zbudowanie dwch kociow. Wielokrotnie wspomina si interesy prowadzone z krajami sowiaskimi i sojusze zawierane ze sowiaskimi plemionami.
Dopiero na kilka lat przed poow dziesitego stulecia zaczynamy mie do czynienia z nieprzerwanym szeregiem krlw, zapocztkowanym przez Gorma Starego  Haralda Sinozbego. Poczwszy od tego momentu, moemy ju w sposb cigy ledzi przynajmniej gwne wydarzenia w historii politycznej, a Harald Sinozby (z jego przekazem na wielkim kamieniu runicznym z Jelling) nie pozostawia wtpliwoci, co do tego, e kraj za jego czasw by zjednoczony. W trakcie dugoletniego panowania Haralda toczono walki graniczne z pastwem niemieckim, uzyskano wadz nad Norwegi, przyjto chrzecijastwo, wzniesiono liczne okazae budowle i najprawdopodobniej udao si znacznie wzmocni wadz krlewsk. Mniej wicej w roku 987 Harald zosta wygnany przez syna, Swena Widobrodego. Take krl Swen rzdzi przez jaki czas Norwegi. Za jego rzdw nasiliy si ponownie wyprawy na Angli i w 1013 roku zostaa zdobyta caa, lecz Swen umar w 1014 roku. W Danii tron po nim obj jego syn Harald, ktry zmar w 1018 roku, po czym bero przej jego brat Knud Wielki, ktry ju w 1016 roku zosta suwerennym wadc Anglii. Przez jaki czas wada take Norwegi i czci Szwecji. W pimie do angielskiego ludu z 1027 roku nazywa siebie "Knud, krl Anglii i Danii, krl Norwegw i czci Swearw". Zmar w 1035 roku, a w Danii nastpi po nim jego syn Hardeknud, ktry od 1040 roku rwnie zosta krlem Anglii. Hardeknud zmar bezdzietnie w roku 1042. Jego nastpc na tronie duskim zosta krl norweski Magnus Dobry, zmary w 1047 roku. W poowie XI wieku sowiaskie plemiona Wenedw czsto napaday na Dani i moliwe, e Harald Hardrade przez jaki czas mia wadz nad czci kraju. Siostrzecowi Knuda Wielkiego, Swenowi Estridsenowi (panowa w latach 1047-1074), udao si jednak odzyska wadz nad caym krajem. Tron po nim objo kolejno piciu jego synw. Wrd nich by Knud, ktry zosta zamordowany w czasie powstania w 1086 roku i wkrtce potem zosta pierwszym koronowanym witym duskim.
Norwegia, ktrej nazwa oznacza pnocn drog (nord-vejeri) i pochodzi od drogi morskiej cigncej si wzdu zachodniego brzegu pwyspu, zostaa zjednoczona po raz pierwszy w latach osiemdziesitych IX wieku, a moe troch pniej, przez krla Yestfoldu Haralda Piknowosego w rezultacie bitwy pod Hafrsfjord (w pobliu Stavanger). W rzeczywistoci zjednoczenie to

Krlowie i pastwa
71
 

 

!t
objo tylko obszary przylege do pnocnej drogi: rejony przybrzene i fiordy i nie sigao dalekiej pnocy. Harald zmar okoo 930 roku, a w momencie jego mierci syn jego, Eryk Blod0kse (Krwawy Topr), by wspregentem, zosta jednak wkrtce po mierci ojca wygnany za prb narzucenia zbyt surowego reimu i ruszy na wypraw na zachd. Dwukrotnie by krlem Yorku i wreszcie w 954 roku zosta przepdzony, a potem zabity, po czym pnocna Anglia powrcia do korony brytyjskiej. W Norwegii Eryka Blod0kse zastpi na tronie brat - Hakon Adalsteinfostre - wychowany na dworze krla angielskiego, Athelstana. Hakon by chrzecijaninem, ale pozwoli Norwegom pozosta w dawnej wierze i w ogle prowadzi polityk kompromisow wobec potnego jarla Tr0ndelagu, Sigurda, ktrego siedzib byo Lad niedaleko Trondheim. Okoo roku 960 zosta jednak zabity w walce z koalicj synw Eryka Blod0kse i Duczykw.
Nastpne dziesiciolecie przynioso silne wpywy duskie w osobie syna Eryka, Haralda Grafella. Wydaje si jednak, e jego wadza bya silniejsza w poudniowej czci kraju, a z wyjtkiem krtkiego okresu Tr0ndelag -wraz z jego intratnym handlem z pnoc - pozostawao cakowicie poza jego zasigiem. W latach szedziesitych jarl Sigurd zosta umiercony przez Haralda, ale zastpi go syn -jarl Hakon, a okoo 970 roku krl Harald Grafell [Szary Paszcz] zgin w walce przeciwko sojuszniczej armii Duczykw i zwolennikw Hakona z Tr0ndelag.
Od tego momentu jarl Hakon by najpotniejszym wadc w Norwegii, ale pocztkowo uznawa zwierzchno duskiego Haralda Sinozbego; okoo 995 roku Hakon zosta zabity przez niewolnika. W tym czasie powrci do Norwegii Olaf Tryggvason z mnstwem srebra po zwyciskich wyprawach, midzy innymi do Anglii. Zosta krlem Norwegii. Jego gwn siedzib byo Tr0ndelag i po kilku latach wada ca lini brzegow Norwegii, od poudnia a do Halogalandii na pnocy. By chrzecijaninem i rozpocz systematyczn dziaalno misyjn. Jednake, okoo 1000 roku, zosta zabity w drodze powrotnej z poudniowego brzegu Batyku, w bitwie pod Svolder (nie znamy lokalizacji tej miejscowoci). Pokonany zosta przez koalicj zoon z syna Hakona, jarla Eryka, krla duskiego Swena Widobrodego i szwedzkiego krla Olofa Sktkonunga.
Nastpnie krlem Norwegii by Swen Widobrody, ktremu wiernie podporzdkowali si dwaj synowie Hakona, Eryk i Swen; Olof Sktkonung otrzyma prawdopodobnie Ranrike na wschodnim brzegu fiordu Oslo. Pastwo ulego nastpnie ponownemu rozbiciu i nie mamy jasnoci co do realnego podziau wadzy. Poczwszy od 1014 roku, jarl Eryk uczestniczy w podboju Anglii, a od 1017 roku zosta jarlem Knuda Wielkiego w Northumbrii.
W 1015 roku powrci do Norwegii Olaf Haraldsson i zosta krlem. Przedtem strawi wiele lat na wyprawach wikingw. Znowu procesy zjednoczenia

72
Skandynawia
 

 

pastwa i chrystianizacji nabray tempa przy zastosowaniu przymusu, obj take rzdami terytoria w gbi pwyspu i umocni wpywy na Orkadach i Wyspach Szetlandzkich. Lecz w 1020 roku popsu sobie stosunki z bogatymi norweskimi ksitami z pnocy i Knud Wielki upomnia si o tron. Knud przyby w 1028 roku osobicie do Norwegii na czele floty, a Olaf, jednoczenie zagroony przez przez armi z Tr0ndelag pod wodz jarla Hakona, syna Eryka, uciek przez Szwecj do Kijowa, gdzie odda si pod opiek ksicia Jarosawa. Hakon zosta jarlem Knuda na Norwegi, ale wkrtce potem uton w "Morzu Angielskim". W 1030 roku Olaf powrci, ale w lecie - moliwe, e 29 lipca - zosta zabity w walce z norweskimi oddziaami w bitwie pod Stiklestad niedaleko Trondheim. Niedugo potem zosta kanonizowany.
W tym samym czasie syn Knuda Wielkiego z nieprawego oa, Swen [Alfivasson], wraz ze swoj matk Angielk Alfiv (lub ^Elfgifu) objli rzdy w kraju. Nie zyskali sobie jednak popularnoci i Norwedzy skupili si wok syna Olafa, zwanego teraz witym, Magnusa [Olafssona, Dobrego], ktrego okoo 1035 roku sprowadzono z Rusi, gdzie przebywa od 1028 roku. Swen Al-fivasson uciek do Danii i wkrtce potem zmar. Monarchia pastwowa zostaa ponownie wzmocniona pod rzdami Magnusa, ktry po mierci Hardeknuda w 1042 roku rwnie zosta krlem Danii. W poowie lat czterdziestych brat przyrodni jego ojca, Harald Hardrade [Twardy], powrci z wielkim bogactwem z Rusi i Bizancjum i zada udziau w rzdach, ktry mu przyznano. Po Magnusie, ktry zmar bezpotomnie w 1047 roku, zosta on samodzielnym wadc Norwegii. Dani musia odstpi. Harald Hardrade zosta zabity przez krla Harolda Godwinssona w bitwie pod Stamford Bridge, kiedy w 1066 roku usiowa podbi Angli.
Szwecja otrzymaa swoj nazw od ludu Swearw w rodkowej Szwecji, ktra stanowia trzon caego kraju. Z IX wieku mamy wzmianki o rnych krlach w Birce, midzy innymi o Bjrnie i Olafie, ktry przyj Ansgara i udzieli mu zezwolenia na dziaalno misyjn. Niewiele jednak wiadomo o tym, dokd sigaa ich wadza, a w ogle historia Szwecji w okresie wikingw jest skpo udokumentowana. Mniej wicej w roku 890 Blekinge i pooona na pnoc strefa nadbrzena, a take wyspy Olandia i Gotlandia, miay powizania ze Swearami; wynika to z opisu podry morskiej po Batyku (gdzie zainteresowanie ograniczone jest naturalnie do miejscowoci nadbrzenych). Olof Sktkonung (ok. 995-1020) jest pierwszym krlem, o ktrym wiadomo, e sprawowa wadz w Szwecji, to jest rzdzi zarwno Swearami, jak i Gotami. Moliwe jednak, e byli inni przed nim, a wadza, jak sprawowa, nie oznaczaa, e Szwecja bya jednym pastwem. Olof by chrzecijaninem, chocia wielu jego poddanych, zwaszcza spord Swearw, wci wyznawao star wiar. Po wybuchu powstania zachowa wadz jedynie w Yastergtland. Po nim nastpi jego syn Anund Jakob, rwnie ochrzczony. Jednak w 1027

Krlowie i pastwa
73
 

 

roku Knud Wielki obwoa si krlem czci Swearw i w 1030 roku da bi odpowiedni monet w Sigtunie. Anund Jakob umar okoo 1050 roku. Jego nastpc by brat przyrodni, Emund Slemme*, a potem Stenkil.

* Wymieniony w pracy krl szwedzki Edmund Slemme jest znany w szwedzkiej literaturze historycznej pod przydomkiem Edmund Gammal (Stary) - przyp. red.

Podrowanie i statki
Bezpieczne rodki transportu i utarte szlaki byy warunkiem rozwoju w samej Skandynawii, a take ekspansji na zewntrz. W pierwszym rzdzie chodzio o statki i szlaki eglugowe, ale rwnie o transport ldowy.
Wiele osb podrowao i dla wielu byy to dalekie podre. Jedzio si na thingi i wita religijne, regionalne i pastwowe. Byy uroczystoci rodzinne oraz due i mae jarmarki. Dochodziy do tego podre handlowe, wyprawy wojenne, migracje, podre misyjne, podre w celach dyplomatycznych, podre zwizane z polityk i administracj, podre w poszukiwaniu odkry. Przeycia i relacje z podry byy cenion form rozrywki, a wyprawy do dalekich krajw zapewniay tak wielki presti, e upamitniano je w poematach skaldycznych i na kamieniach runicznych. Ksztaty i wspaniae zdolnoci eglugowe okrtw utrwalono na wieki w poezji oraz rycinach na kamieniach i monetach. Staway si wzorcem dla ksztatu pomnikw i klejnotw. Byy ulubionym motywem paskorzeb. W pnym okresie wikingw znajdujemy jednak take wielu takich, ktrzy szczyc si zbudowaniem mostw i grobli.
Adam z Bremy podaje, mniej wicej w 1075 roku, szereg tras i czasy podry zarwno ldem, jak i morzem: ten, kto wybierze si morzem ze Skanii do Sigtuny dotrze na miejsce pitego dnia, podczas gdy podr ldem przez krainy Gotw, Skara i Sdertalje zajmuje miesic. Ten, kto chce dosta si do Trondheim, moe dopyn z Jutlandii pnocnej do poudniowej Norwegii w cigu jednego dnia; potem naley pyn na lewo wzdu norweskich brzegw i na pity dzie osignie si Trondheim. Ze Skanii mona take dotrze do Trondheim ldem, ale "jest to droga powolna ze wzgldu na gry i podrni unikaj jej, gdy nie jest bezpieczna". Ta trasa musiaa z okolic fiordu Oslo prowadzi wikszymi dolinami, ktre sigaj daleko w gb Norwegii.
Znano naturalnie wiele innych drg, midzy innymi drog w poprzek caego Pwyspu Skandynawskiego i przez Jutlandi. Dla tej ostatniej Adam

Podrowanie i statki
75
 

 

z Bremy podaje czas od piciu do siedmiu dni, liczc od Szlezwiku na poudniu do Alborgu na pnocy. Jeeli chodzi o Norwegi i Szwecj, powouje si na Swena Estridsena: Norwegi mona z atwoci przejecha w miesic, lecz Szwecj z trudem w dwa miesice. Te ostatnie dane dotycz z pewnoci drogi ldowej, gdzie trzeba przeby wiele lasw, pokona liczne jeziora oraz liczne przejcia przez tereny grzyste; w Norwegii drogi ldowe wiody czciowo przez niezalesione grskie paskowye.

Podre ldem
Mona byo i, jecha konno lub na wozie, a zim w uyciu byy sanie, narty i ywy. Na rwnym gruncie uczszczane drogi odznaczay si szerokimi ladami k. Trzymano si zasady "przechodzenia such nog" i - na ile to byo moliwe - unikano przecinania drg wodnych. Gwna droga wzdu pwyspu Jutlandia, pniej znana pod wiele mwic nazw Droga Wojska lub Droga Wow, wioda w zwizku z tym wzgrzami wzdu linii dziaw wodnych. W obfitujcej w wody rodkowej Szwecji drogi przebiegay przewanie podunymi grzbietami wirowatych wzniesie, podobnie byo (i jest nadal) w Yestfoldzie w poudniowej Norwegii. Mimo wszystko woda do czsto zastpowaa drog - przez jeziora trzeba byo si przeprawia, przez rzeki przedostawa brodem lub mostem.
Poczwszy od epoki kamiennej ludzie starali si uproci sobie przejcia przez wod budujc brody, gdzie pieszy, jadcy konno czy wz nie grzli w mikkim podou przy brzegach i w samym korycie i nie natrafiali na zbyt wiele nierwnoci dna. Prawdziwe mosty jednak, to jest przejcia bez kontaktu z lustrem wody, pojawiy si w Skandynawii dopiero w okresie wikingw. Najstarsze ze znanych do tej pory znajduj si w Danii i wszystkie zostay zbudowane w stosunkowo krtkim okresie pod koniec X wieku. By moe inspiracja pochodzia z krajw sowiaskich pooonych na poudnie od Batyku, gdzie od dawna znano ju budow mostw na wielk skal.
Najstarszym i prawdopodobnie najwikszym w Danii jest siedmiusetme-trowy most nad dolin potoku Yejle w Ravning Enge nie opodal Jelling, datowany za pomoc dendrochronologii - z bardzo niewielkim odchyleniem - na rok 980. Mia nieco ponad 5,5 metra szerokoci i jezdni o cznej powierzchni 35 000 m2; musiano na niego zuy kolosaln ilo budulca dbowego. Mostu uywano jednak tylko przez krtki okres, nie by bowiem nigdy naprawiany, chocia z pniejszych dowiadcze wiadomo, e w przypadku mostw drewnianych naprawa staje si konieczna po 10-15 latach. Jego budowniczym by prawdopodobnie krl Harald Sinozby, ktry w tym samym czasie kaza wznie znaczne grody w swoim pastwie. Most stanowi due

76
Skandynawia
 

 

uatwienie dla ruchu poprzez szerok dolin Vejle i zapewne tdy wioda Droga Wojska, dopki most by czynny. Moliwe, e krl pobiera myto od podrnych, ale istotnym powodem jego dziaania byo te niewtpliwie to, e wznoszenie mostw - w tym wypadku krlewskiego formatu - stanowio bezsporny powd do chway i wzmacniao presti. Most akurat w tym miejscu uatrakcyjnia te podrnym dojazd z poudnia do Jelling. Wreszcie most tak usytuowany uatwia ruchy wojsk w kierunku mocno zagroonego wwczas odcinka granicy.
W owym czasie rwnie w wielu innych regionach Skandynawii podejmowano wysiki majce na celu poprawienie warunkw komunikacji ldowej. Musiay si za tym kry praktyczne powody, zapewne czstsze kontakty handlowe i inne potrzeby, choby odwiedzanie kocioa przez chrzecijan. Znaleziono liczne resztki mostw i grobli z pnego okresu wikingw i -jak ju wspomniano - wiele kamieni runicznych, czsto wzniesionych przez chrzecijan, wspomina o uatwieniach, mostach czy brodach (sowo bru/bro moe oznacza zarwno most we wspczesnym rozumieniu tego sowa, jak i umocnion drog czy brd). Najbardziej znana jest budowla Jarlabankego w Taby, w rodkowej Szwecji, z koca XI wieku. Droga dugoci okoo 150 metrw i 6,5 metra szerokoci zostaa zbudowana nad podmokym obnieniem terenu i bya obrzeona postawionymi na sztorc kamieniami, za na obu jej kocach stay kamienie runiczne o niemal identycznej inskrypcji:
Jarlabanke kaza wznie te kamienie na swoj pamitk za ycia i wznis ten brd dla swojej duszy, posiada sam jeden cae Taby. Niech Bg ma jego dusz w opiece.
Dobre mosty i brody byy wygod dla pieszych i konnych, ale dla wozw koniecznoci. Okazuje si, e z wozw korzystano powszechnie w tych rejonach Skandynawii, gdzie rzeba terenu temu sprzyjaa. Odkryto koleiny, koa, poamane osie, nadwozia (uyte jako trumny w grobach kobiecych), chomta i inne fragmenty uprzy, rysunki wozw na kamieniach i gobelinach, znaleziono wzmianki w rdach pisanych, a nawet cay wz w grobie kobiety z Osebergu.
Wz ten, pochodzcy z IX wieku, skada si z podwozia z koami na szprychach i podwjnym dyszlem oraz nadwozia z pkolistym dnem i pionowymi przegrodami, piknie ozdobionymi rzebieniem i luno pooonymi na kole. Niestety, podwozie to nie daje nam wiarygodnego obrazu normalnego urzdzenia. Ma ono bd konstrukcyjny, tak e wz nie mg skrca. Drewniane obrcze take nie nosz ladw zuycia. Te i inne jeszcze szczegy upewniaj nas, e podwozie zostao wykonane specjalnie na pochwek i e nie bardzo

77
Podrowanie i statki

 

przejmowano si jego funkcjonowaniem - mamy na to liczne przykady wrd znalezisk w tym grobie.
Wozy przewoce ludzi uywane byy przede wszystkim przez kobiety, znano rwnie wozy do transportu towarw. Prawdopodobnie czsto zaprzgano do nich woy. Zaprzgi konne byy jednak doskonale znane i uywane do pojazdw osobowych. Szeroko stosowano uprz z poprgiem, ktra zapewnia lepsze przeniesienie siy pocigowej. Moliwe, e wprowadzono j jak wiele innych udogodnie, wanie w okresie wikingw.
W okolicach grzystych i nieprzejezdnych trzeba byo si porusza pieszo lub konno, a towary transportowa na grzbietach jucznych zwierzt. Na terenie wzgldnie rwnym i twardym stosowano do cikich adunkw rwnie rodzaj sa, na przykad do przesuwania duych blokw kamiennych. Do przenoszenia na krtkie dystanse niezbyt cikich przedmiotw, darni czy innych materiaw budowlanych, uywano noside. Nosida byy dwuosobowe i skaday si z kilku powizanych desek z przymocowanymi uchwytami z obu stron.
Gwnie podrowali mczyni, take ldem. W dogodnym terenie ci, ktrych byo na to sta, wybierali jazd konn, jeli nie mieli duych bagay. Poza tym podrowao si pieszo. Konie byy nieco mniejsze od przecitnych koni dzisiejszych, ale uprz niewiele rnia si od obecnej. Znano ju munsztuk, siodo, strzemiona i ostrogi, a rzdy zamonych mczyzn byy bogate i pysznie zdobione ornamentami z miedzi i srebra, byszczcymi na tle ciemnego elaza, i miay zocone sprzczki. W pobliu klasztoru Yaerne na wschodnim brzegu fiordu Oslo znaleziono nawet resztki rynsztunku rycerskiego ze zota, midzy innymi ostrog z filigranowym ornamentem o motywach zwierzcych.
Niektrzy piesi take posugiwali si piknym sprztem; odnaleziono kilka ozdobnie wykonanych lasek do podpierania. Najywszy z opisw podry z okresu wikingw, jaki znamy, dotyczy dugiej wdrwki, czciowo odbytej pieszo. Podj j okoo 1020 roku skald Sigvat wraz z innymi posacami krla Norwegii Olafa Haraldssona (witego) do j aria Ragnvalda, prawdopodobnie do Yastergotlandu. Po powrocie Sigvat stworzy Austrfararvisur, w ktrym opowiada midzy innymi o obolaych stopach i braku snu, o przemoczeniu do suchej nitki podczas przeprawy przez wod w bardzo nieszczelnej odzi, o problemach z noclegiem, o poganach, ktrzy najczciej skadali ofiary, o wywabianiu kobiet z domu szybk jazd.
Transport zimowy
W wielu miejscach na Pwyspie Skandynawskim, na przykad w grach i w krainie jezior w rodkowej czci Szwecji - jeszcze bardziej wwczas pooranej odnogami ni obecnie - transport by uatwiony i droga znacznie

Skandynawia
78
 

 

szybsza, gdy w czasie dugiej zimy ld i nieg przykryway wody i ld sta, rwn pokryw. Mona byo wtedy przejeda przez zamarznite jeziora, a na ziemi nieg przykrywa mniejsze nierwnoci. Pospolitymi rodkami uatwiajcymi'poruszanie si byy wwczas sanie, narty, buty niegowe i ywy; przynajmniej sanie i ywy byy rwnie dobrze znane w poudniowej czci Skandynawii.
Sanie i narty znamy zarwno z wykopalisk archeologicznych, jak i z rysunkw. W poezji skaldycznej wspomina si o bieganiu na nartach. Najpikniejsze sanie pochodz z grobu kobiety z Osebergu. Znaleziono tam a trzy pary piknie rzebionych sa osobowych, a ponadto mae sanki robocze bardzo podobne do sanek dzisiejszych. Due sanie musiay by cignione przez konie, a dla zabezpieczenia przed polizgniciem wbijano koniom hufnale w kopyta. yew, a waciwie pz lodowych, znamy mnstwo. Byy tanie i atwe do wykonania, gdy normalnie taka ywa skadaa si z podunego fragmentu koskiej koci piszczelowej, wypolerowanego od spodu i czasami zaopatrzonego w jakie wizanie. Za pomoc zaostrzonej erdzi mona byo porusza si na tym po rwnym lodzie z niez szybkoci. Wykonane prby w peni dowiody ich skutecznoci, stanowic jednoczenie doskona rozrywk dla eksperymentatorw.
Statki i egluga
Statek aglowy sta si zasuenie symbolem okresu wikingw, a liczne statki i czci, ktre z czasem zostay odnalezione, pozwalaj nam obecnie scharakteryzowa do dokadnie najczciej spotykany typ statku, uywany w Skandynawii, a take stworzy sobie jakie wyobraenie o mniej typowych rozwizaniach. Statki tego samego typu znajduje si rwnie w Anglii i na ziemiach sowiaskich na poudnie od Batyku, w obu wypadkach jest to najprawdopodobniej efekt wpyww skandynawskich, chocia z pewnymi modyfikacjami. Rwnie okrty budowane przez Wilhelma Zdobywc do inwazji na Angli w 1066 roku s tego samego typu.
Znaleziska wskazuj ponadto, e nawet konstrukcje w samej Skandynawii rniy si pewnymi szczegami, w zalenoci od warunkw naturalnych (czemu trudno si dziwi), oraz e technika robia postpy w czasie trwania tego okresu. agle pojawiy si najprawdopodobniej w ostatnich stuleciach przed okresem wikingw, chocia w Europie Zachodniej statki aglowe byy ju w uyciu od wielu wiekw. W Skandynawii jednak ich parametry szybko doprowadzono do perfekcji, uzyskujc znakomite -jak na owe czasy - zdolnoci eglugowe. Bez agli dalekosine geograficznie wyczyny wikingw byyby nie do pomylenia.

79
Podrowanie i statki

 

Najlepiej zachowane i najsynniejsze ze wszystkich s wspaniae norweskie statki nagrobne z Osebergu, Gokstad i Yestfold, odkopane odpowiednio w 1904 i 1880 roku. Datowanie dendrochronologiczne wskazuje, e pogrzeby odbyy si w 834 roku oraz okoo 900-905. Lecz take inni krlowie, wodzowie i kobiety wysokiego rodu otrzymywali do grobu statki. Znaleziono poza tym skasowane statki uyte do innych celw, jak pi bardzo rnych jednostek z lat 1000-1070, zatopionych na redzie w Skuldelev, aby zamkn dostp do fiordu Roskilde. Wraki, zachowane w bardzo rnym stanie, zostay odkopane w 1962 roku. Dzisiaj oznacza sieje numerami l, 2, 3, 5 i 6 (resztki pocztkowo oznaczone numerem 4, okazay si czciami numeru 2). Do tego dochodzi szereg wrakw zatopionych na kotwicowiskach i w portach.
Wsplne dla wszystkich skandynawskich statkw i wielu mniejszych odzi jest poszycie klinkierowe (burty robione z listew na zakadk), czone elaznymi nitami i uszczelniane wosiem. Kadub jest zakoczony ostro z dziobu i z rufy, wyposaony w stpk i charakteryzuje si rwnomiernym zaokrgleniem we wszystkich kierunkach: w rzucie poziomym, na obu burtach i od dziobu do rufy. Poszycie jest wzmocnione od wewntrz szeregiem symetrycznie rozmieszczonych wrg wspartych od dou na stpce. Nad kad wrg umieszczano z reguy poprzeczn belk, pokadnik, przylegajcy do obu burt i usztywniajcy konstrukcj kaduba. Naley wspomnie, e na niektrych rycinach wida statki z trjktnym lub ostroktnym pokadem z dziobu i rufy. Takie statki z pewnoci istniay, ale adnego nie udao si odnale. Moliwe, e w niektrych wypadkach pokazano statki fryzyjskie, zwane kogami, ktrych konstrukcja bya odmienna od skandynawskich lub statki inspirowane przez form kogi.
Generalnie starano si w Skandynawii budowa statki, ktre czyy w sobie lekko, wytrzymao i sprysto. Cechy te osigano dziki rzemiosu doprowadzonemu do wirtuozerii. Bardzo starannie przestrzegano dobierania drewna, w ktrym ukad sojw by moliwie zgodny z ostatecznym ksztatem. Wrgi wycinano z zakrzywionych konarw, a listwy poszycia wycinano wzdu pnia i nastpnie przyciosywano do ksztatu. Nie cito pi. W ten sposb wykorzystywano do maksimum naturaln wytrzymao i sprysto materiau, dziki czemu mona byo uy go mniej. czenia kaduba z wrgami wykonywano za pomoc nitw drewnianych lub sznurowania, aby pozostawi im elastyczno.
Sterowano za pomoc duego i rwnie elastycznego wiosa sterowego, umocowanego blisko rufy z prawej burty zwanej do dzisiaj sterbortem. Statek poruszany by czworoktnym aglem naturalnie dajcym si refowa, czyli pozwalajcym na zmniejszenie powierzchni w zalenoci od siy wiatru. Niektre jednostki byy take wyposaone w wiosa. Posugiwano si rwnie kotwicami, znamy kotwice elazne bardzo zblione ksztatem do dzisiejszych.

Skandynawia
80
 

 

Ze rde pisanych znamy wiele okrele statkw i ich typw, ale na og trudno je zestawi z jednostkami zachowanymi z okresu wikingw. Okrelenia w znacznie modszych sagach pasuj do jednostek bdcych w uyciu w tamtych czasach, wiele za z okrele uytych w poezji skaldycznej to literackie synonimy. Jednake bogactwo poetyckich okrele wiadczy o fascynacji piknem i dzielnoci statkw. Tematem poezji s gwnie okrty wojenne (zwane skeid, snekkja, knrr i okrelane wieloma innymi nazwami), a ideaem byy dugie, smuke, zwinne jednostki, ktre mona byo szybko rozpdzi take wiosami.
Ze wzgldu na konstrukcj, zachowane skandynawskie jednostki mona podzieli na dwie grupy, wedug funkcji: okrty i statki podrnicze oraz frachtowce. Na podstawie dzisiejszych odkry moemy stwierdzi, e specjalizacja ta sigaa z pewnoci X wieku, a moe i okresu wczeniejszego. Poza tym istniay mniejsze jednostki o odmiennych funkcjach: promy i odzie rybackie, znamy te kilka przykadw klinkierowych odzi wiosowych oraz odzi z wydronych pni i jeden paskodenny prom z okoo 1100 roku.
Okrty i statki podrnicze miay nisk burt, byy wskie i dugie, a niektre (jak przekazuje poezja) byy szczeglnie dugie, wskie i eleganckie. Miay pokad na caej dugoci. Otwory na wiosa byy rozmieszczone rwno na caej dugoci, porodku midzy wrgami, a z ich liczby mona wnioskowa o liczebnoci zaogi. Niektre okrty miay klapy do zamykania otworw na wiosa, kiedy z nich nie korzystano. Maszt mona byo atwo pooy i postawi, dziki jego dolnemu zamocowaniu (w sigajcych pokadu cgach) i zakoczeniu pity masztu (wspartej na rodkowej czci stpki). W wielu bowiem wypadkach, w czasie ataku z zaskoczenia, w razie koniecznoci ukrycia okrtu czy podczas pywania na wiosach, pooenie masztu byo bardzo przydatnym rozwizaniem. Jednostka poruszana zarwno aglem, jak i wiosami miaa te due zalety manewrowe: na tych samych odziach mona byo pywa po morzach i rzekach, mona byo przepyn pod niskim mostem; brak wiatru nie grozi unieruchomieniem, mona byo sobie poradzi w wielu trudnych sytuacjach, przy wietrze i przeciwnym prdzie. Bardzo charakterystycznym i dekoracyjnym elementem bya grna listwa poszycia burtowego, tak zwana listwa tarczowa, specjalnie wycita tak, by mona byo zamocowa na niej tarcze wzdu burty. Gwnym budulcem odzi byo drewno dbowe.
W omawianej grupie niektre jednostki byy prawdopodobnie bardziej statkami podrnymi lub "krlewskimi" ni okrtami wojennymi. To dotyczy midzy innymi statkw z Osebergu i Gokstad, ktre s nieco szersze w stosunku do dugoci, a zatem pojemniejsze w porwnaniu z inn podgrup, a poza tym szczeglnie starannie wykoczone. Statek z Osebergu ma ponadto do sab konstrukcj, a obie stewy s ozdobnie rzebione. Najprawdopodobniej te dwa statki, poza tym bardzo rnice si midzy sob, uywane byy niegdy

81
Podrowanie i statki

 

wycznie przez pochowane w nich osoby, kobiet i mczyzn, oraz ich rodziny do celw reprezentacyjnych i podry. Nie byy to zwyke statki wikingw.
W drugiej podgrupie mamy bardziej zwyczajne okrty i statki podrne, takie jak nr 2 i nr 5 ze znaleziska w Skuldelev. Byy to smuke, szybkie jednostki zbudowane do przewoenia wielu ludzi. Ten rodzaj odzi stosowany by w wyprawach wikingw w Skandynawii, na Batyku i do Europy Zachodniej w kocowej czci omawianego okresu. Z kolei w porcie Hedeby znaleziono resztki statku z koca okresu wikingw, ponad dwudziestometrowej dugoci i bardzo wskiego, wykoczonego rwnie pefekcyjnie jak norweskie "okrty krlewskie". Kiedy musia to by okrt wojenny i podrny jakiego ksicia, podobnie jak okrty z pierwszej poowy X wieku z grobw krlewskich lub ksicych w Ladby na Fionii i w Hedeby, z ktrych jednak pozostao niewiele poza odciskiem w ziemi i elaznymi nitami.
Statek z Osebergu ma 21,4 m dugoci i 5,1 m szerokoci na rdokrciu. Wysoko od dolnej krawdzi stpki do relingu wynosi 1,58 m, a kada burta zbudowana zostaa z dwunastu listew. Stewy s bardzo wysokie i elegancko zakoczone spiral oraz zdobione wymylnymi ornamentami zwierzcymi. Grna listwa burtowa ma pitnacie otworw na wiosa z kadej strony. Listwa tarczowa jest bardzo wska. W rodku okrtu, zbudowanego w latach 815-820 znaleziono trzydzieci wiose i mnstwo innego wyposaenia.
Nr 5 ze Skuldelev mia dugo 17,4 m i 2, 6 m szerokoci na rdokrciu. Kada burta zbudowana zostaa z siedmiu listew, a najwysza ma dwanacie otworw na wiosa z kadej strony - grne listwy zostay uyte ponownie i naleay kiedy do innego okrtu. Na zewntrz umocowana bya listwa tarczowa. Nr 2 ze Skuldelev jest le zachowany, jego dugo wynosia 28-29 m, szeroko 4 m. Listew burtowych byo wicej ni siedem, ale grnych brak. Naley przypuszcza, e z kadej strony byo od dwudziestu do dwudziestu piciu otworw na wiosa. To znaczy, e zaoga skadaa si z co najmniej 40-50 osb. Badania dendrochronologiczne wykazay, e zbudowano go w Irlandii w drugiej poowie XI wieku.
elazne tamy skrcone w spirale, znalezione przy okrcie z Ladby oraz w grobie wikinga z okrtem w Ile de Groix, w Bretanii, byy zapewne skrconymi grzywami smokw osadzonych na stewach i s jedyn tego rodzaju pozostaoci. Brakuje take wielu innych elementw ozdb zewntrznych. Lecz pozacana stewa (z ktrej pniej zrobiono drzwi w kociele), rzebienia okrtu z Osebergu i malowane szeregi tarcz ze statku w Gokstad, a take rysunki i opisy daj nam pewne wyobraenie o dawnej wspaniaoci oraz wyposaeniu i moliwociach floty.
Poniszy cytat opisuje - z pewn artystyczn swobod - flot Swena Widobrodego, ktra w 1013 roku ruszya z Danii na podbj Anglii. Autorem jest doskonale poinformowany mnich z klasztoru witego Omera we Flandrii.

82
Skandynawia
 

 

Pisa w przyblieniu w 1040 roku i w swoim tekcie czy zwroty z klasyki aciskiej, midzy innymi z Eneidy Wergiliusza, ze swoimi wraeniami i obserwacj skandynawskich okrtw i statkw. Rezultat jest znakomity:
Kiedy wreszcie si zebrali, weszli na pokady zdobionych wieycami okrtw, gdzie na obitych spiow blach dziobach widzowie mogli rozrni stojcych wodzw. Oto na jednym z dziobw dostrzega si lwy odlane ze zota, gdzieniegdzie na topach masztw ptaki, ktre ruchem swoim wskazuj, skd wiatry wiej lub pstre smoki ciskajce pomienie z nozdrzy; gdzie indziej znowu ludzkie figury z masywnego zota lub srebra, migocce czerwieni, podobne nawet do ywych ludzi, jeszcze gdzie indziej byki z uniesionymi bami i wycignitymi do przodu kopytami, jakby byy ywe i ryczc zryway si do biegu. Byy te delfiny z brzu i centaury z tego samego metalu wykonane, ktre przywodziy na pami stare legendy. Pewnie mgbym ci jeszcze wymieni liczne inne figury z tych okrtw, podobnej roboty, lecz nie znam niestety nazw tych dziwnych potworw, ktre przedstawiay. Teraz burty statkw - a czemu miabym ci o nich wspomina? Oto nie tylko byy pomalowane wspaniaymi barwami, ale cae pokryte rzebieniami w zocie i srebrze. Wreszcie okrt krlewski o tyle przewysza wspaniaoci pozostae, co sam krl przewysza swoim dostojestwem rycerzy swojej armii, ale lepiej moe bdzie, i zamilcz, anieli bym mia t wspaniao w zbyt lichych barwach przedstawi.
Tak wspaniaa bya flota, ktra miaa stanowi ich si; na dany znak ruszyli na morze z odgosem radosnych okrzykw i ustawili si w nakazany szyk wok okrtu krlewskiego w taki sposb, e cz znalaza si przed nim (to znaczy z prawej burty) a cz za nim (to jest z lewej burty) z tym, e wszystkie dzioby w jednej ustawione linii. Wida byo morski bkit wrd biaej piany licznych rozbryzgw od uderze wielu wiose, soce za sao blask podwjny, odbity jeszcze od wypolerowanego metalu. Czy trzeba wicej sw?*
Poezja skandynawska zawiera w swoistych dla siebie formach podobnie wzniose opisy statkw i floty wojennej. Na przykad powiada skald Arnrr Thr-darson w wierszu o krlu Magnusie Dobrym (zm. 1047), e gdy ksi (tj. Magnus) kae statkom swym rusza w morze, to tak jakby rzesze aniow Krla Niebios mkny ponad falami.
Frachtowce miay zupenie odmienny charakter. Byy wysokie i szerokie oraz miay ppokad na dziobie i rufie, podczas gdy rodek pozostawa na adowni. Maszt by ustawiony mocno na staej picie i nie dawa si atwo ka ani stawia. Otwory na wiosa byy nieliczne; rozmieszczone byy przy ppokadach i uywane zapewne tylko przy przechodzeniu przez wskie przejcia lub podczas manewrw portowych. Wszystkie frachtowce byy aglowe.
Ze skandynawskich frachtowcw z okresu wikingw znamy statek z Klas-tad, odnaleziony niedaleko targu Kaupang w Yestfold, i statek z Askekarr znaleziony w ujciu rzeki Gty. Miay 16-20 m dugoci i oba s datowane na
Zgodnie z przekadem M. Cl. Gertza. Przekad polski F. Jaszuski.

83
Podrowanie i statki

 

X wieku. Nalepiej zachowane i zbadane s natomiast dwa statki ze Skuldelev, pochodzce z okoo 1000 roku (nr l i nr 3). Prawdopodobnie nieco modszy jest - na razie czciowo tylko zbadany - bardzo duy statek, ktry podobnie jak wczeniej wspomniany okrt wojenny, zakoczy swj byt w porcie Hedeby. Dugo jego ocenia si na 22-25 m.
Najistotniejsza dla frachtowcw jest oczywicie zdolno adunkowa, zarwno pod wzgldem wagi, jak i pojemnoci. Wyliczono j dla szeregu statkw na podstawie starej zasady, e statek prawidowo zaadowany do eglugi morskiej powinien mie woln burt wynoszc 2/5 wysokoci na rdokrciu. Dane dla obu statkw ze Skuldelev s szczeglnie dokadne, poniewa oparte zostay rwnie na wykonanych modelach naturalnej wielkoci, "Saga Siglar" i "Roar Ege", gdzie bardzo pieczoowicie przestrzegano zachowania wiernoci we wszystkich detalach. Dziki temu mona byo eksperymentalnie wyprbowa midzy innymi zanurzenie statkw z adunkiem i bez niego oraz wielko zaogi koniecznej do obsugi. Okazuje si, e nono jest czsto zaskakujco wielka - tak dua, e nasuwa si wniosek, i statki te suyy rwnie do przewozu przedmiotw codziennego uytku, nie tylko towarw luksusowych, co oczywicie daje do mylenia, jeli chodzi o nasz pogld na to, czym handlowano w okresie wikingw. Jeeli zatem kady z czonkw zaogi dysponowa rwn czci frachtowca, co byo do powszechn praktyk, to nie bya to wcale bagatelna ilo. Z du ostronoci ocenia si nono statkw z Klastad, Askekarr i Hedeby na odpowiednio 13, 18-20 i 38 ton. Dla statkw ze Skuldelev margines bdu wynosi 10%, a nono dla nr l, ktry by statkiem penomorskim - 24 tony, za dla nr 3, ktry suy do eglugi przybrzenej - 4,6 tony.
Wymienione statki nie nadaway si naturalnie do eglugi po rzekach. Do tego potrzebne byy odzie, ktre mona by byo rwnie porusza wiosami, a miejscami przeciga na krtkich odcinkach ldem, co na przykad byo konieczne na rzece Gota w Szwecji czy na niektrych rzekach w Polsce i na Rusi. Nie mogy zatem by zbyt wielkie i cikie (sam kadub modelu "Roar Ege" wykonanego wedug Skuldelev nr 3, way okoo 2 ton). Moliwe, e do takich frachtw uywao si miejscowych rodzajw odzi lub takich jak d, ktrej resztki znaleziono w Tingstade Trask na Gotlandii. Miaa ona dugo okoo 8 m i 2 m szerokoci. Czciowo na podstawie sowiaskich odzi znalezionych na poudniowych brzegach Batyku oraz licznych aglowcw odtworzonych na kamieniach z Gotlandii, zbudowano take "Krampmacken" - model, ktry z dziesicioosobow zaog i adunkiem elaza wietnie sobie radzi na rzekach Europy Wschodniej, najpierw na Wile, a potem - miejscami przecigany - dotar a do Istambuu (str. 237).
Jak wspomniano, dowiadczenia z rekonstrukcjami aglowcw, z zachowaniem konstrukcji i wymiarw, mog posuy jako rdo bardzo realnych

84
Skandynawia
 

 

danych o sposobach ich uytkowania. Okrt uywany przez Ottara z Haoga-landii z pnocnej Norwegii do dugich rejsw mg by z powodzeniem tego samego typu co bardzo solidny Skuldelev nr , a zupenie moliwe, e takie jednostki pyway do Islandii i Grenlandii. Model "Saga Siglar" radzi sobie znakomicie w trudnych warunkach na pnocnym Atlantyku. Skuldelev nr 3 okaza si znakomity do pywania po Kattegacie i Batyku, co potwierdzia jego wspczesna kopia - "Roar Ege".
Prby dokonane na tych rekonstrukcjach oraz podobnych jednostkach z oaglowaniem lugrowym wykazay, e przy korzystnym wietrze mog one z powodzeniem osiga przecitn prdko rzdu 6-8 wzw (l wze = l mila/godz.; l mila = 1852 m = l minuta ktowa). "Saga Siglar" osigna nawet 10 wzw podczas szeciogodzinnego rejsu przy rzekim wietrze na Morzu Pnocnym. "Roar Ege" osiga maksymalnie 9 wzw przy wietrze z boku. Mona z tego wycign wniosek, e przy sprzyjajcym wietrze moliwe byo pokonanie znacznych odlegoci w krtkim czasie. Jednak nie zawsze wiay pomylne wiatry, z tego te wzgldu bardzo istotne jest, czy statki wikingw miay moliwo lawirowania, to jest posuwania si w kierunku przeciwnym do wiatru, na przemian prawym i lewym halsem. Okazuje si, e te statki, halsujc przy dobrej pogodzie, mogy utrzymywa kurs okoo 60 na wiatr i zyskiwa realnie 1,5-2 wzw w kierunku przeciwnym do wiatru.
eglowano normalnie wzdu brzegw, nie tracc z oczu ldu i zatrzymujc si na noc. Tak postpowa Ottar w swoim rejsie z Halogalandii do Sciringe-sheal w poudniowej Norwegii, co zabrao mu miesic. Mamy jednak rwnie przekazy o nieprzerwanej, wielodniowej egludze - tak podr podj kupiec nazwiskiem Wulfstan przez Batyk z Hedeby do Truso w Zatoce Gdaskiej. Podr trwaa siedem dni i nocy. W trakcie jej trwania kupiec musia orientowa si midzy innymi dokonujc pomiarw dna sond.
W egludze na penym morzu, na przykad z Norwegii na Islandi albo z Danii bezporednio do Anglii, nie byo jednak mowy ani o widocznoci ldu, ani o sondowaniu. Mamy bardzo niewiele konkretnych wiadomoci o nawigacji stosowanej przez wikingw. Z ca pewnoci mieli doskonae wyczucie czasu i szybkoci, umieli uwanie obserwowa zachowanie ptakw morskich, fale, soce i gwiazdy stae - jak to praktykuje si do dzisiaj w niektrych rejonach Pacyfiku. Moliwe, e posiedli take umiejtno utrzymywania staej szerokoci geograficznej dziki obserwacji soca. Naley doda, e w przecitnych warunkach egluga nie wymagaa bardzo dugiego okresu podry bez widocznoci ldu. Przy optymalnych warunkach droga z zachodniego wybrzea Danii na wschodnie wybrzee Anglii, na przykad od ujcia fiordu Limfjord do Tynemouth bya do pokonania w cigu ptorej doby. Podczas podry z Norwegii na Islandi mona byo zobaczy Wyspy Szetlandzkie i Wyspy Owcze. Wymylne instrumenty nawigacyjne, ktre niekiedy przypisuje si

85
Podrowanie i statki

 

wikingom, opierajc si na do wtych poszlakach, nie byy w gruncie rzeczy niezbdne dla uprawianej przez nich eglugi.
W wielu miejscach wzdu skandynawskich brzegw znajduj si dobre porty naturalne, a wiele statkw miao tak niewielkie zanurzenie, e z powodzeniem mona byo na nich dopyn do samego brzegu i atwo zepchn je potem na wod. Dotyczy to rwnie wskich okrtw wojennych, ktre miay liczn zaog. Due frachtowce w rodzaju Skuldelev nr l adowano i rozadowywano zapewne przy uyciu mniejszych odzi, tam gdzie nie byo urzdze portowych, ale due orodki handlowe owych czasw, jak Hedeby, Birka i Kaupang miay odpowiednie nabrzea.
Umiano take dba o statki. W zimie w wielu miejscach umieszczano je w specjalnych budynkach - naust - ktrych w Norwegii znamy wiele. W wielu te miejscach mona byo dokona naprawy statku: lady urzdze remontowych znaleziono w Hedeby oraz w orodku handlowym Paviken na Gotlandii. Na wyspie Falster odkopano regularn stoczni z pnego okresu wikingw. Stosowano tu w szerokim zakresie wtrne wykorzystywanie fragmentw skasowanych statkw, czego efekty mona te dostrzec na okrcie Skuldelev nr 5.
Jako swoisty fenomen naley wreszcie wspomnie kana Kanhave na wyspie Sams0, dugoci okoo l kilometra i szerokoci 11 metrw. Pozwala on statkom o zanurzeniu do 1,25 metrw na bezporednie wyjcie z gboko wcitego fiordu Stavnsfjord na morze w kierunku zachodnim. Kana jest datowany dendrochronologicznie na 726 rok i zosta prawdopodobnie wybudowany w celu miltarnym: panowania nad obszarem wd duskich widocznych z wyniosego wzniesienia na wyspie w Stavnsfjord. Moliwe, e kanay budowano take w wielu innych miejscach, gdzie wskie pasmo ldu zagradzao drog egludze.


rda utrzymania i warunki zaludnienia
Przy kocu okresu wikingw, okoo 1075 roku, zakonnik Adam z Bremy przekaza nam wiele wiadomoci o Skandynawii w swojej historii biskupw z Hamburga. Midzy innymi zajmuje si rdami utrzymania i warunkami zaludnienia w poszczeglnych krajach. Oto podsumowanie jego spostrzee:
Jutlandia to, z wyjtkiem poaci pooonych w pobliu rzek, kraj jaowy i okrutny, i niemal nigdzie nie jest uprawny. Brakuje ywnoci i jest to kraina waciwie niezdatna do zamieszkania przez ludzi. Jednak w miejscach, gdzie morze wrzyna si w ld, s due miasta. Ze Szlezwiku wysya si statki do krajw sowiaskich (poudniowy brzeg Batyku), do Semlandii [Sambii] [na poudniowo-wschodnim kracu Batyku], a nawet a do "Grecji" (tj. do pastwa bizantyjskiego ze stolic w Bizancjum, dzisiejszym Istambule). Z Ribe statki kieruj si do Fryzji, Anglii lub Saksonii; z Arhus pywa si na Fioni, Zelandi i do Skanii, a nawet do Norwegii, a z Alborga rwnie do Norwegii. Najwikszym miastem Fionii jest Odense, a liczne mniejsze wyspy wok Fionii s bardzo yzne. Roskilde jest najwikszym miastem Zelandii i siedzib krla Danw. Wyspa ta synie z odwagi jej mieszkacw i z yznej ziemi. Jest tam mnstwo zota, ktre mieszkacy gromadz na wyprawach pirackich; sprzedaj te niewolnikw, wrd ktrych zdarzaj si krajanie. Skania to najpikniejsza cz Danii, ludna, yzna i bogata w towary. Bornholm jest najbardziej uczszczanym duskim portem, gdzie rzucaj kotwice statki obierajce kurs na kraje barbarzyskie (tzn. niechrzecijaskie) i na "Grecj".
Szwecja otoczona wielkimi, wysokimi grami jest krajem bardzo yznym; ziemia rodzi tu bogate plony i mid. Jest wicej byda ni w jakimkolwiek innym kraju. Jest wiele poytecznych rzek i lasw, i wszystkie czci kraju opywaj w dostatek towarw zagranicznych. "Wszystko, co suy prnoci i pysze, a wic zoto, srebro, szlachetne rumaki, skry bobrw i kun, ktre nas

87
rda utrzymania i warunki zaludnienia

 

napawaj zachwytem maj za nic". Najwikszym miastem Gotw jest Skara (w Yastergotland); w pobliu Batyku znajduje si wielkie miasto Swearw, Sigtuna; wymienia si take (Soder)talje. Wiele razy wspomina si o miecie Birce, niedaleko Sigtuny (cho w okresie, gdy pisa Adam, byo ju opuszczone). Na wschodzie znajduj si ziemie pustynne i ogromne poacie niegu, gdzie "hordy czekopodobnych potworw uniemoliwiaj dalsz podr".
Norwegia to "najdalsza kraina na caej ziemi", a z powodu dzikich gr i straszliwego zimna jest te najbardziej jaowa, zdatna tylko do hodowli byda, z ktrej si tam utrzymuj, ywic si mlekiem i odziewajc w wen zwierzt. Stada pas si tu na odlegych pustkowiach (chodzi zapewne o letni wypas na halach). W wielu miejscach w Szwecji i w Norwegii nawet wysoko urodzeni zajmuj si bydem i yj z pracy wasnych rk. Norwegia wydaje dzielnych wojownikw, gdy nadmiar urodzaju ich nie osabia. Z powodu swego ubstwa - a Danowie s rwnie jak oni ubodzy - przemierzaj cay wiat jako wikingowie, by w ten sposb zaradzi na bied we wasnym kraju. Po przyjciu chrztu nauczyli si jednak godzi ze skromnymi warunkami. Najwikszym miastem jest Trondheim, do ktrego wielu poda ze wzgldu na cuda przy grobie witego Olafa.
Daleko na pnocy, nad brzegiem oceanu, mieszkaj ludy pogaskie, ktre znaj czary. Powiadaj, e s tam rwnie kobiety z brodami, ktrych mowie mieszkaj w lasach. Ubieraj si w skry dzikich zwierzt i mwi niezrozumiaymi jzykami. W pokrytych niegiem grach zamieszkuje inny lud. W rejonach grzystych jest tak wielka liczba zwierzyny, e stanowi ona podstaw wyywienia. Podobnie jak w Szwecji chwyta si osie i inne due zwierzta. Jednake czarne lisy i zajce oraz biae kuny i biae niedwiedzie (polarne) znajduj si tylko w Norwegii.
Europejczyk z Zachodu Adam nie ukrywa, e caa Norwegia i w ogle pnocne czci Pwyspu Skandynawskiego to dla niego bardzo dalekie i surowe krainy, tak egzotyczne pod wzgldem zamieszkujcych je ludzi i ich sposobu ycia, e prawie nie do pojcia. O Pwyspie Jutlandzkim te nie ma zbyt wiele dobrego do powiedzenia i w gruncie rzeczy tylko wschodnia cz Danii i Szwecja zasuguj na jakie pochway. Adam pisze, e jego wiadomoci w znacznej mierze pochodz od duskiego krla Swena Estridsena, ktry przez dwanacie lat suy krlowi szwedzkiemu. Adam najwidoczniej sam nigdy nie by w Norwegii ani w Szwecji, a w Danii zapewne niezbyt wiele razy. Jego wiedza jest ograniczona, czsto uoglnia lub upraszcza, a take moralizuje w duchu chrzecijaskim. Mimo to jego relacja naley do interesujcych, poniewa jest to ocena wspczesna i do pewnego stopnia take odzwierciedla pogldy Swena Estridsena.

Skandynawia
Tymczasem warunki ycia i zaludnienie w cigu trzech stuleci okresu wikingw przedstawiay si w sposb znacznie bardziej zoony, a w niektrych sprawach relacja Adama jest wrcz mylca. Spjrzmy, jak te sprawy wygldaj w wietle rde skandynawskich oraz obecnych bada.
Rzecz jasna zajcia ludnoci byy uwarunkowane otoczeniem naturalnym i - jak to ju podkrelano wielokrotnie - byy one ogromnie zrnicowane na rozlegym terenie Skandynawii. Przewanie podstaw utrzymania stanowio rolnictwo, ale duski chop zarabia na swoje utrzymanie inaczej ni mieszkaniec pnocnej czci Skandynawii, gdzie hodowla zb miaa znaczenie marginalne, a hodowla zwierzt bya uzupeniana w istotny sposb przez rybowstwo, polowanie na renifery i osie, zwierzta futerkowe i ptactwo. Gdzieniegdzie nauczono si take wykorzystywa wielkie ssaki morskie do swoich celw, a take pokady elaza lub kamienie do produkcji garnkw, oseek i aren.
Dua rozmaito zaj rolniczych i pozarolniczych bya punktem wyjcia, dziki ktremu skandynawski chop z powodzeniem mg podj prby kolonizacji tak rnych obszarw, jak zielona Normandia i skaliste Wyspy Owcze porodku Atlantyku. Zarwno przed ekspansj na zewntrz, jak i w jej trakcie rozszerzaa si rwnie strefa zamieszkana w samej Skandynawii. Potwierdzaj to znaleziska archeologiczne i rozpowszechnienie pewnych typw nazw miejscowoci, nazw powszechnie uywanych w tym okresie, na przykad zakoczonych na sylaby -by, -torp, -toft, -tved, -setr. Podejmowano upraw ziemi midzy istniejcymi ju miejscowociami; karczowano lasy i oczyszczano kamieniste odogi, rwnie osiedlano si wyej i dalej, na mniej urodzajnych terenach lub w takich miejscach, ktrych zasoby dao si wykorzysta.
Zaludnienie najdalej na pnoc wysunitych wybrzey Pwyspu Skandynawskiego nastpio jednak znacznie wczeniej, w kadym razie w Norwegii, gdzie Golfsztrom agodzi klimat, i o ktrej wiemy najwicej. W okresie wikingw te tereny byy zamieszkane przez rozproszone mae spoecznoci niemal do pnocnego kraca Europy. Wykopano zagrody a do okolic Troms0 (w pobliu 70 rwnolenika), a drobniejsze znaleziska sigaj jeszcze dalej na pnoc. Mog to jednak by lady postojw w czasie podry na pnoc od zamieszkanych terenw.
Za krgiem polarnym yy ponadto plemiona Japoskie, ktre prowadziy nieco odmienny sposb egzystencji. Zamieszkiway one rwnie wntrze ldu, a ich gospodarka oparta bya na polowaniu i rybowstwie (dopiero w znacznie pniejszym okresie Lapoczycy zaczli hodowa due stada oswojonych reniferw). Jest wiele wiadectw na to, e - pomimo niewtpliwie istniejcych trudnoci jzykowych - utrzymywano z nimi kontakty, a moliwe, i cz Lapoczykw mieszkaa do daleko na poudniu. Wreszcie warto podkreli, e kultura na Wyspach Alandzkich u ujcia Zatoki Botnickiej bya w przewaajcej

89
rda utrzymania i warunki zaludnienia

 

mierze skandynawska (nie fiska) zarwno w okresie wikingw, jak przedtem i potem.
Dania
Nasze wyobraenia o tym, jak rozwijao si zaludnienie Danii zmieniy si radykalnie po 1970 roku, wskutek szeregu odkry archeologicznych. W tym samym czasie dowiedziano si nowych i bardzo konkretnych rzeczy o gstoci zabudowy wiejskiej, o wygldzie wsi i zagrody w okresie wikingw oraz o ich strukturze i sposobie gospodarowania.
Aczkolwiek zdarzay si odosobnione zagrody, jest w tej chwili udowodnione, e zasadnicz form zabudowy byy wsie. Stwierdzono rwnie (co badacze nazw miejscowoci twierdzili od dawna i wbrew Adamowi z Bremy), e na Jutlandii wsie byy bardzo liczne. Najlepsze dane, jakie mamy na ten temat, pochodz wanie ze wsi jutlandzkiej, z Yorbasse. Badania byy tu najbardziej zaawansowane i znaleziska stosunkowo dobrze zachowane. Technicznym warunkiem przeprowadzenia wykopalisk na tak duym obszarze (260 000 m2) byo szerokie zastosowanie maszyn.
Wykopaliska zostay przeprowadzone w odlegoci mniejszej ni p kilometra od dzisiejszej wioski Yorbasse i odsoniy lady jej licznych poprzedniczek, a do okresu okoo stu lat przed narodzeniem Chrystusa. Wsie rnych epok byy rozmaicie uformowane i - co zdaje si potwierdza na terenie wikszej czci kraju - zabudowa przesuwaa si nieco raz na sto do dwustu lat, a do pnego okresu wikingw, kiedy znalaza swoje stae miejsce w pewnym oddaleniu od poprzedniego.
Nie wiadomo dokadnie, czy te przenosiny i zmiany struktury byy skutkiem wsplnej decyzji, czy te zostay wymuszone przez posiadacza wikszego obszaru ziemi. O gbszych przyczynach nie mamy te pewnych wiadomoci, ale moemy si domyla, e byy zwizane z upraw ziemi: poa mocno wyeksploatowanej ziemi moga si doskonale nadawa pod zabudow; z kolei teren dawnej zabudowy po pewnym czasie mg sta si yzn, dobrze nawiezion ziemi orn dziki licznym odpadom. Trwao domw o drewnianych cianach, wkopywanych w ziemi, jest w duskim klimacie niewielka (rekonstrukcje wykazay, e ju po 20-30 latach niezbdne okazay si bardzo powane naprawy) - nie byo wic powodu, by od czasu do czasu nie przesun wioski na miejsce wyeksploatowanego pola. Jednoczenie mona byo lepiej dostosowa jej struktur do aktualnych potrzeb.
Kolejne pytanie, ktre si nasuwa, to dlaczego przesunito w kocu wie do daleko i pozostawiono ju na tym miejscu. Na to pytanie te nie posiadamy jednoznacznej odpowiedzi. Regu jest jednak, e historia duskich wsi -

90
Skandynawia
 

 

z niewielkimi wyjtkami - daje si ledzi w jednym miejscu wstecz do XI lub XII wieku.
W wielu miejscach, midzy innymi dotyczy to Yorbasse, wie obecna jest pooona korzystniej, jeli chodzi o uprawy zb, ni dawniejsze wsie, ktre z kolei byy pooone korzystniej dla hodowli trzody. Przemieszczenie Yorbasse i innych wsi moe by zatem wynikiem zmian w gospodarce rolnej: pooenie wikszego nacisku na upraw zb. Do tego moga dochodzi nowa forma uprawy ziemi z zastosowaniem puga i nawoenia.
Z kolei przyczyn pozostawienia od pewnego momentu wsi na nowym miejscu mogy by takie zmiany, ktre spowodoway, e w pnym redniowieczu zalety, wynikajce z przeniesienia, nie rwnowayy ju wynikajcych z tego strat. Spoeczno wiejska i stosunki wasnoci utrwaliy si w tym czasie, doszy te, zalene od posiadanej ziemi, opaty i daniny na rzecz krla i Kocioa. Ju w dokumencie pochodzcym z 1085 roku omawia si operacj oszacowania ziemi mansus (aciskie okrelenie pola jednego gospodarstwa) oraz obowizek daniny wojskowej, ktrej wysoko najprawdopodobniej zaleaa od iloci ziemi, i rne podatki na rzecz krla. Z pocztkiem XII wieku na Duczykw naoono dziesicin (podatek na rzecz Kocioa) i kraj zosta podzielony na gminy, z ktrych wikszo w cigu tego stulecia otrzymaa wasne kocioy kamienne. Przenosiny caej wsi w redniowieczu mogy by zatem nie tylko uciliwe dla mieszkacw, ale jednoczenie niepodane przez wadze.
W pierwszej poowie VIII wieku wie Yorbasse zmienia pooenie i struktur, podobnie jak wiele razy wczeniej. Przesuna si kilkaset metrw na poudnie i zostaa podzielona na siedem gospodarstw, pooonych przy ulicy szerokoci 8-10 metrw. Zagrody byy podobne: due, prostoktne parcele, ogrodzone parkanem, z szerok bram w kierunku ulicy, ktra zapewne bya wasnoci wspln. Kada miaa duy budynek gwny, mniej wicej porodku parceli, z czci mieszkaln w jednym kocu i stajni w drugim oraz wiele mniejszych budynkw - niektre pooone blisko ogrodzenia. Ponadto bya stodoa i wreszcie kilka niewielkich, do poowy wkopanych w ziemi pomieszcze, jakby ziemianek, czsto umieszczonych w pobliu bramy, w ktrych - sdzc ze znalezisk - znajdoway si przdzalnie. Niektre zagrody miay te studnie, a jedna - najdalej na zachd pooona w szeregu po poudniowej stronie -kuni. Ze wzgldu na niebezpieczestwo zaprszenia ognia, umieszczono j na skraju placu, jak to miao miejsce zazwyczaj.
Tylko te czci budynkw i ogrodze, ktre byy wkopane w ziemi, pozostawiy lady: ciemniejsze odciski zakopanego w ziemi budulca na janiejszym podkadzie, a jeeli chodzi o ziemianki, ciemne lady wkopania. Dlatego najwicej wiemy o rzucie na poziomie ziemi, a mniej o tym, jak wyglday budynki na niej stojce. Na tym miejscu mieszkali ludzie przez

rda utrzymania i warunki zaludnienia

 

I;
mniej wicej trzy wieki i w tym czasie wielokrotnie reperowano i wymieniano budynki i ogrodzenia. Czasami zmieniao si te pooenie ktrego z budynkw lub przesuwano troch ogrodzenie. Jeeli wszystkie te odciski w ziemi naniesiemy na jeden plan, otrzymamy mao przejrzysty rysunek. Jednak wyjtkowo korzystne warunki do zachowania, zwaszcza ogrodze, pozwalaj nam w znacznym stopniu rozrni, co w danym okresie byo jednoczenie w uyciu - a zatem, jak wtedy wie wygldaa. To, a take fakt, e jest to jedyna wie, pochodzca z okresu wikingw, odkopana w caoci, sprawia, i Yorbasse stanowi dzisiaj unikat. W czasach, kiedy ludzie w niej yli, bya to jednak z pewnoci cakiem przecitna wie.
Gwny budynek, ktrego dugo moga dochodzi do trzydziestu metrw, mia zaokrglone dusze boki i kopulasty dach; w czci stajennej znajdoway si miejsca dla 20-30 zwierzt, zapewne byda. Liczby wynikaj ze ladw po przegrodach. Elementy none budynku wykonane byy z solidnych belek, natomiast niekonstrukcyjne czci cian albo z desek, albo z plecionki uszczelnianej glin. Dach by z pewnoci kryty som lub sitowiem.
Rzadko udaje si dokadnie okreli funkcj, jak speniay poszczeglne mniejsze budynki w zagrodzie, wyjwszy wspomnian ju kuni i stodo w kadym obejciu, ktra zawsze odznaczaa si ladami czterech supw na planie kwadratu. Pozostae budynki stanowiy zapewne mieszkania dla suby i niewolnikw, warsztaty, spiarnie, przechowalnie paszy na zim i innych rzeczy, moe te pomieszczenia dla tych zwierzt, ktre nie potrzeboway przegrd. Na og byy one zbudowane w podobny sposb jak budynek gwny.
Ziemianki naleay do pospolitych budowli na znacznych obszarach Europy Pnocnej (naturalnie z wyjtkiem okolic podmokych czy tych, gdzie skaa sigaa powierzchni) poczwszy od V wieku po narodzeniu Chrystusa, a do koca okresu wikingw. Z reguy byy niewielkie i do poowy schowane w ziemi w taki sposb, e ziemia i wydobyty materia tworzyy ciany lub co najmniej ich cz. Dach oparty by na dwch wspornikach, umieszczonych porodku krtszych cian. Ziemianki zawdziczay z pewnoci swoje rozpowszechnienie atwoci budowy, dobrej izolacji, zapewnionej przez ziemi i niskie pooenie, oraz moliwoci wykorzystania naturalnego chodu w lecie i ciepa gruntu w zimie, wskutek czego ziemiank mona te byo atwo ogrza. W Yorbasse wszystkie niemal ziemianki byy prostoktne, miay 2,5-3 metra szerokoci i 3-4 metry dugoci i, jak si wydaje, uytkowano je jako tkalnie, czyli do prac bardzo istotnych dla kadego gospodarstwa. Gdzie indziej trafiay si ziemianki o nieco innych rozmiarach i ksztacie, uytkowane do innych celw, na przykad jako warsztaty, mieszkania lub magazyny.
Gospodarka we wsi Yorbasse musiaa si opiera gwnie na hodowli byda. W zagrodach byo wiele miejsca dla byda, a pooenie budynkw optymalne w stosunku do dobrych okolicznych pastwisk i pl pod siano. Uprawiano

92
Skandynawia
 

 

l
jednak rwnie zboe, gdy odkryto lady na polach. Gospodarstwa byy z ca pewnoci samowystarczalne, jeli chodzi o podstawowe produkty, ale miay te nadwyki, za ktre kupowano rzeczy z zewntrz, nawet z bardzo odlegych stron. Znaleziono skorupy ze steatytu oraz oseki pochodzce z Pwyspu Skandynawskiego, ceramiki z Nadrenii i liczne nadreskie arna i s to, z pominiciem ceramiki, wycznie przedmioty codziennego uytku. Podobne rzeczy znaleziono w wielu innych wsiach, co oznacza, e towary z importu sigay daleko poza miasta i orodki handlowe. Take budulec wydaje si sprowadzony z innych stron, gdy w najbliszej okolicy raczej nie rosy odpowiednie drzewa.
W wieku XI Yorbasse jeszcze raz ulego transformacji. Wie rozwina si w kierunku zachodnim, gdzie zbudowano trzy zagrody, w tym jedn dwa razy wiksz od dwch pozostaych. Na obszarze uprzednio zabudowanym nadal byy zagrody, cho zapewne wiksze, gdy ulica midzy nimi znika. czna liczba gospodarstw pozostaa chyba bez zmian. Trzeba jednak doda, e obraz tej fazy rozwoju nie jest do koca jasny, gdy ladw ogrodze pozostao niewiele.
W wikszoci gospodarstw na mieszkanie dla ludzi i byda przeznaczono teraz osobne budynki i nie byo ju ziemianek. Budynki mieszkalne stay si znacznie wygodniejsze wewntrz, gdy zrezygnowano ze supw, podpierajcych dach w rodku domu. Zastpiy je wsporniki zewntrzne, podpierajce zaokrglone ciany podune, ukonie, w staych odstpach i sigajce podstawy dachu. Typ domu wraz z podziaem na dwie mniejsze izby przy cianach szczytowych i trzy razy wiksz izb rodkow jest ten sam co w krlewskich grodach okrgych z okoo 980 roku. W duej zagrodzie od zachodu, ktra w jakim momencie zostaa rozbudowana i obejmowaa sporo budynkw, uprawiano rzemielnicz obrbk brzu i elaza, a w oborze byo miejsce na bardzo du liczb zwierzt, moe nawet do stu sztuk. Byo to gospodarstwo zamonego chopa i mimo e z pewnoci zatrudniano tam wielu ludzi, produkowao na pewno due nadwyki na sprzeda.
Gospodarstwo to, a take inne zagrody z Yorbasse oraz wykopane w innych miejscach, daj nam pewne wyobraenie o tym, co Dania miaa do zaoferowania na sprzeda innym krajom: produkty z hodowli zwierzcej. Najwczeniejsze wzmianki o produktach rolnych sprzedawanych na eksport mamy wanie z kocowego okresu istnienia duego gospodarstwa lub z okresu wkrtce po przeniesieniu wioski na jej obecne miejsce. Chodzi o maso, ktre duski arcybiskup Asser w latach dwudziestych XII wieku wraz z innymi darami, przekaza biskupowi Ottonowi z Bambergu.
Czy w okresie wikingw w innych regionach kraju istniaa nadprodukcja zb, nie wiemy. Z wielu pojedynczych bada wynika jednak, e zazwyczaj mniejsza lub wiksza powierzchnia ziemi bya obsiana. Najwaniejszymi rolinami siewnymi byy jczmie, yto i owies, a take groch, fasola i kapusta.

93
rda utrzymania i warunki zaludnienia

 

Pszenic znano, len prawdopodobnie take. Ziemi uprawiano za pomoc opat i szpadli drewnianych oraz hakw na styliskach i kopaczek z elaznymi kocami; ponadto uywano bron i rade albo puga. Radio wzruszao ziemi, ale jej nie odkadao tak jak pug. Kiedy ten ostatni zosta wprowadzony w Danii, nie wiadomo. Najdawniejsze lady jego uycia pochodz z XI wieku, ale zaledwie kilkaset kilometrw na poudnie pug by ju stosowany wkrtce po narodzeniu Chrystusa. Ani radio, ani pug z tego okresu nie zachoway si, tak e ich dokadnego wygldu nie znamy.
Mamy natomiast wiele narzdzi do sprztu podw rolnych: sierpy, krtkie kosy i noe do cicia gazi, a z Lindholm H0je (niedaleko N0rresundby) mamy nawet zachowany kawaek pola. Ocalao pod grub warstw piasku naniesionego przez jaki sztorm na pocztku XI wieku. Kiedy piasek zosta usunity, wyonio si pole jak przed sztormem, ze ladami stp zwierzt i ludzi z ostatniej orki i ze ladami k wozu. Zachowa si odcinek o dugoci do 30 metrw i szerokoci okoo 40 metrw. Pole skadao si z licznych dugich, rwnolegych, wskich i nieco uwypuklonych zagonw, przedzielonych pytkimi rowkami. Szeroko zagonw wynosia 50-100 centymetrw, wysoko poniej 10 centymetrw i wszystko wskazuje na to, e posugiwano si pugiem. Nie udao si ustali, jakie konkretnie roliny tu uprawiano, ale wiadomo, e chodzio o hodowl wymagajc pielenia. Rowkami mona chodzi, uatwiaj one rwnie odprowadzanie wody po wikszej ulewie.
Wrd zwierzt domowych powszechne byy w Danii krowy, konie, winie i owce, a kozy byy znane. Do tego dochodziy kury, gsi i kaczki. Pomiary koci wykazay, e zwierzta domowe byy znacznie mniejsze ni obecnie. Bydo dostarczao mleka do wielu wyrobw, stanowio si pocigow, dawao miso i skry, wykorzystywane z kolei do wyrobu rzemieni, toreb i butw, a skra cielca moga by wyprawiana na pergamin, na ktry byo due zapotrzebowanie w orodkach wiedzy w Europie Zachodniej.
Koni uywano jako wierzchowcw i zwierzt pocigowych; ich miso jadano (w kadym razie w czasach pogaskich), a skry rwnie znajdoway zastosowanie. Owce daway mleko, wen na ubranie, miso, skry do wyrobu cieplejszych rzeczy i na przykad butw. Kozy jadano i dojono. Skry wykorzystywano do wyrobu butw, by moe czciowo eksportowano, gdy okazao si, e wiele pergaminu wytwarza si z kozich skr. Drb dawa jaja i miso, a pierza uywano do pierzyn i poduszek. Z wybranych koci zwierzcych robiono ywy, rkojeci, wrzeciona, piszczaki i igy; z rogw powstaway puchary i wiele innych rzeczy. W gospodarstwach mieszkao te sporo odmian psw oraz koty.
Polowanie nie miao w Danii znaczenia jako rdo utrzymania. Byo jednak ulubionym sportem. Ryby stanowiy wane uzupenienie kuchni w okolicach nadmorskich, nad brzegami fiordw i jezior, produkty rybne stanowiy

94
Skandynawia
 

 

te prawdopodobnie przedmiot handlu. Jednak rybowstwo byo gwnym rdem utrzymania tylko dla nielicznych. Zapasy uzupeniano, gdzie to tylko byo moliwe, zbieraniem may i ostryg, owocw lenych i jagd oraz orzechw. Trudno wykluczy istnienie ogrodw, chocia nigdzie w Skandynawii nie zachoway si ich lady. Wiemy, e w Hedeby rosy liwy i morele.
Pszczelarstwo odgrywao z pewnoci istotn rol w wielu rejonach Skandynawii. Dawao bardzo cenione produkty, gdy mid by jedynym znanym rodkiem sodzcym, poza tym rodkiem konserwujcym i wanym skadnikiem wielu napojw alkoholowych, a wosk by niezbdny do wykonywania niektrych odleww i najlepszy jako surowiec do wyrobu wiec. Z okresu wikingw nie mamy materialnych dowodw na istnienie pszczelarstwa, ale znajdujemy je w niewiele tylko modszych rdach pisanych. Zbierano duo chmielu do produkcji piwa.
Pwysep Skandynawski
Na yznych i nizinnych terenach Yastergotlandu i by moe na poudniu Norwegii oraz w najyniej szych dolinach zaludnienie przedstawiao si podobnie jak w Danii, z wsi jako dominujc form zabudowy i niewielk liczb pojedynczych gospodarstw. Trudno to jednak stwierdzi z ca pewnoci bez wielkoobszarowych wykopalisk, a te s wci nieliczne. W yznej, lecz pagrkowatej okolicy Malar dominowaa, prawdopodobnie a do kofica okresu wikingw, zabudowa skadajca si z rozrzuconych zagrd i dopiero wwczas powstay pierwsze wsie. Podstaw takiej oceny s studia nad cmentarzyskami, ktre tu zachoway si prawie w caoci, gdy umieszczano je na poaciach kamienistych lub skaach, gdzie nigdy nie byo uprawy. Odlegoci pomidzy grobowcami, szacunkowa liczba grobw w poszczeglnych miejscach i rne inne dane pasuj doskonale do liczby osb, ktre w dugim czasie funkcjonowania cmentarzyska mogy y w pobliskim dworze, a liczba dworw wydaje si racjonalna dla danego obszaru. Podstaw gospodarki bya z pewnoci hodowla byda oraz uprawa zb, jak to podaje Adam z Bremy.
W niektrych regionach Pwyspu Skandynawskiego zasoby byy jednak tak rozproszone, a warunki topograficzne na tyle trudne, e pojedyncze dwory stanowiy jedyn moliw form zabudowy. Jeden z takich zbadanych dworw pooony jest w zachodniej Norwegii, w Ytre Moa, blisko zakoczenia dugiego na 200 kilometrw Sognefjordu. Pochodzi z IX-X wieku i skada si z szeregu niewielkich, prostoktnych budynkw o wewntrznych cianach drewnianych, od zewntrz chronionych przed zimnem i deszczem przez mury kamienne. Poszczeglne budynki miay z pewnoci rne funkcje, byy to mieszkania, stajnie, spiarnie, stodoy, pomieszczenia gospodarcze (do pieczenia, warzenia

95
rdla utrzymania i warunki zaludnienia

 

piwa, prania i przygotowywania wikszych iloci jedzenia, na przykad z okazji wit lub uboju).
Gospodarstwa zachodnionorweskie czsto opieray si na czonej hodowli zwierzt (bydo, winie, owce, kozy), rybowstwie, uprawie zb i zapewne troch na polowaniu w grach. Znaczenie poszczeglnych elementw takiej gospodarki mogo by jednak bardzo rne ze wzgldu na ogromne rnice uksztatowania krajobrazu, klimatu i moliwoci polowa, nawet na niewielkich stosunkowo odlegociach. Nad brzegami hodowla zwierzt bya bardzo uatwiona dziki temu, e bydo w agodnym klimacie mogo si wypasa samo przez cay rok. Jeeli paszy byo pod dostatkiem (wrzos nadawa si rwnie), mona byo hodowa du liczb zwierzt. W innych miejscach wybrzea i na wyspach podstaw gospodarki byo rybowstwo, a hodowla zwierzt i zb stanowia tylko uzupenienie. W gbi fiordw wykorzystywano w cigu lata moliwoci wypasu na halach; znajdowano tu dodatkowe poacie zarwno na pastwiska, jak i ki, eby zabezpieczy zapasy na zim.
Badania w wielu grzystych regionach Norwegii i Szwecji wzbogaciy nasz obraz gospodarowania. Groby i inne pozostaoci wskazuj, e rwnie w grach poudniowej Norwegii byy liczne siedliska caoroczne, gdzie yo si z polowania, zbieractwa i rybowstwa oraz wymiany towarw, zapewne zwaszcza skr i futer, z ludnoci rolnicz i kupcami.
W wielu miejscach odnaleziono ponadto lady wydobycia rudy elaza na wiksz skal. Do najlepiej zbadanych okolic Norwegii naley Mj0svatn w Telemarku, gdzie w okresie wikingw bardzo rozwina si produkcja elaza z rudy bagiennej. W Szwecji najwiksze orodki wydobycia elaza znajdoway si w Dalarna w poudniowej czci Norrlandii. Najprawdopodobniej eksploatowano take bagienne zoa rudy na Smolandii i by moe w niektrych rejonach wydobywano elazo ze zwykej rudy. W Danii nie znaleziono jak dotd ladw pochodzcych z okresu wikingw wiadczcych o wydobyciu elaza, wikszo tego potrzebnego produktu, by moe wszystko, sprowadzano z pnocy.
Wykorzystywano rwnie steatyt wystpujcy w wielu miejscach Norwegii i w obecnej Szwecji poudniowo-zachodniej. Steatyt jest tak mikki, e mona go kroi noem, nadawa si wic znakomicie na garnki. Wycinano je bezporednio ze skay, obrabiano na miejscu i sprzedawano w kraju i za granic. Oseki z upkw pochodzcych ze skandynawskich ska cieszyy si jeszcze wikszym popytem ni wyroby ze steatytu; powana ich cz (charakterystyczny jasny upek) pochodzia najprawdopodobniej z okolic Eidsborgu w norweskim Telemarku. Z gr pochodzi rwnie materia na arna, kryszta grski na paciorki, poroe osi i reniferw oraz naturalnie jagody, dziczyzna, futra i skry. Wykorzystanie zasobw grskich stanowio wany element utrzymania w wielu gospodarstwach, midzy innymi w wymienionym ju w Ytre

96
Skandynawia
Moa. Dla czci ludnoci, a dla Lapoczykw z pewnoci, stanowio gwne rdo utrzymania.
i	.                            .                           
Ottar z Halogalandii
Intensywne wykorzystanie rozlicznych zasobw gr i morza nabrao w okresie wikingw rozmachu, stao si podstaw rozwoju handlu na poziomie lokalnym i wymiany towarowej na due odlegoci. Mamy tego fascynujcy obraz w jedynej tego rodzaju przekazanej nam z okresu wikingw w Skandynawii relacji wodza Ottara z Halogalandii o jego posiadoci. Mniej wicej w roku 890 przebywa on na dworze krla angielskiego, Alfreda Wielkiego. Relacja Ottara zostaa wczona do poszerzonej nieco klasycznej ju, i wwczas liczcej czterysta lat, historii wiata Hiszpana Orosiusa. Wynika z tego, e Anglicy, co nie moe dziwi, uwaali jego sposb ycia za odmienny.
Ottar opowiada, e mieszka w Halogalandii, najdalej na pnoc z Norma-nw; dalej na pnoc mieszkaj ju tylko Lapoczycy. Mimo e nalea do najpotniejszych w swoim kraju, posiada tylko 20 krw, 20 owiec, 20 wi i niewiele ziemi ornej; ora j komi. Bogactwo tworzyy "dzikie zwierzta", Ottar mia 600 oswojonych reniferw, w tym sze zwierzt wabiw bardzo cenionych wrd Lapoczykw, gdy uywano ich do wabienia dzikich renw. Najwaniejsz czci jego dochodw byy podatki, pacone przez Lapoczykw w postaci skr zwierzcych, pir ptasich, koci wieloryba (lub kw morsa) oraz rzemieni. Lapoczycy opacali si w zalenoci od stanu: najwysi w hierarchii pacili pitnacie skrek kuny, pi skr reniferowych, jedn skr niedwiedzi, dziesi miar pir, sukni ze skry niedwiedzia lub wyder oraz dwa rzemienie po 60 okci, jedno futro foki i jedno morsa (?). O rybach si nie wspomina, by moe byo to oczywiste dla Ottara i Anglikw. Dowiadujemy si natomiast, e w jego kraju mona polowa na wieloryby. Wraz z picioma ludmi w cigu dwch dni zabi 60 sztuk tych zwierzt dugoci 48-50 okci.
Pewnego razu popyn na pnoc, aby zobaczy, jak daleko cignie si ld w tym kierunku i jacy ludzie tam mieszkaj, nastpnie skierowa si na wschd i w gb Morza Biaego. Istotn przyczyn tej podry byy rwnie wieloryby, "gdy maj doskonae koci w uzbieniu [...], a ich skra jest wymienita na rzemienie".
Opowiada rwnie o egludze na poudnie wzdu wybrzey Norwegii do orodka handlowego Sciringesheal (chodzi zapewne o Kaupang w Yestfoldzie). Cumujc na noc, nie da si tej trasy przepyn w miesic, nawet przy korzystnym wietrze. Podr z Sciringesheal do Hedeby zaja mu pi dni.
Kaupang by midzynarodowym orodkiem handlowym, a Hedeby byo najwikszym orodkiem handlowym Skandynawii. Celem podry byo z pewnoci sprzedanie pnocnoskandynawskich produktw w miejscu, gdzie byy

97
rda utrzymania i warunki zaludnienia

 

one przedmiotem zbytku i osigay wysokie ceny, co z kolei dawao mono nabycia towarw luksusowych i codziennego uytku trudno osigalnych na pnocy. W drog powrotn Ottar mg zabiera na przykad delikatne tkaniny, ceramik stoow, metale szlachetne i szko, biuteri, potrzebne metale, smakoyki i wiele innych rzeczy.
Z pewnoci takie podre statkiem zaadowanym futrami, skrami, pirami, rzemieniami i kami morsw podejmowane byy do regularnie zarwno przez Ottara, jak i innych. Ky morsw byy koci soniow owych czasw, uywan do wyrobu ozdb. Takie ozdoby Ottar przywiz take w darze dla krla Alfreda. Podobnie jak w przypadku futer rosyjskich i grenlandzkich rwnie pnocnoskandynawskie osigaj wysok jako ze wzgldu na ostre zimy, na ktre wystawiane s zwierzta. Ky morsa, dobre skry i futra stanowiy towary luksusowe w Skandynawii poudniowej i Europie Zachodniej. Popyt na nie by tak duy, e w sto lat po podry Ottara sta si najwaniejsz gospodarcz przyczyn nordyckiego osadnictwa na Grenlandii. Futra i skry, nawet miernej jakoci, byy ponadto najskuteczniejsz obron przed zimnem. Obroty musiay by znaczne.
Ottar mieszka najprawdopodobniej w pobliu Troms0, by moe na wyspie Bjark0y na poudnie od Senji. W kadym razie tu wanie znaleziono najdalej na pnoc pooone tunanlceg (osiedle specjalnego typu domw, ktrych ciany szczytowe wychodziy na owalny plac), a takie tunanlceg przewanie stanowiy osady wodzw w pnocnej Norwegii. Osiedle z Bjark0y funkcjonowao jeszcze w czasach Ottara, a pniej na wyspie miecia si z pewnoci osada wodza.
Jeli nawet wemiemy pod uwag wycznie Norwegi na pnoc od koa podbiegunowego, okae si zapewne, e Ottar nie by jedynym, ktry czerpa dochody z danin, w tym wypadku od Lapoczykw. W Borgu na Vestvag0y na Lofotach znaleziono lady osady wodzowskiej z pocztku okresu wikingw. Dwr wznosi si wysoko i dostojnie na wietrznym pagrku z piknym widokiem na okolic i doskonaym dojciem od strony morza. W budynku dugoci 83 metrw zgromadzono zoto i srebro, pijano z zachodnioeuropejskich szklanych kielichw i nalewano z kosztownych dzbanw takiego samego pochodzenia. Nieco w oddaleniu od dworu miecio si tunanlceg i dua szopa na odzie. Norweskie sagi krlewskie mwi te o potnych wadcach w tej okolicy, wprawdzie ju po okresie wikingw. W czasach witego Olafa, na pocztku XI wieku, wodzem w Bjark0y by Tor Hund i podobnie jak Ottar wypyn w rejs na Morze Biae, lecz nie po odkrycia. Najpierw handlowa z tubylcami, a nastpnie ich ograbi.
Znaczny wzrost wykorzystania tak wielu rnych zasobw i to zarwno lokalnych, jak i zagranicznego pochodzenia to podoe dobrobytu Skandynawii w okresie wikingw i niekiedy kolosalnych bogactw, moe najbardziej widocznych w odkopanych grobowcach i skarbcach, rwnie w Norwegii. Adam

98
Skandynawia
 

 

z Bremy ujmowa to dosy stronniczo, piszc, e ludzie z ubstwa staj si tu wikingami.
Te moliwoci gospodarcze nie powinny nam przesania faktu, e istotnie wielu ludzi yo na granicy ubstwa w warunkach, w ktrych nawet niewielki ubytek mg pocign za sob katastrofalne skutki. Wielu mieszkao te w izolacji i zmuszeni byli wykorzystywa miejscowe zasoby do ostatka. Nawet tym, ktrzy mieli wicej od innych, zdarzao si popada w gd i niedostatek wskutek znacznego nieurodzaju, pomoru, nieudanych pooww czy polowa. Dla wielu ludzi ycie codzienne oznaczao tward walk o przetrwanie dla siebie i rodziny.


Wymiana, srebro i towary
Do wielu innowacji wprowadzonych w Skandynawii w okresie wikingw naleao utworzenie systemw pozwalajcych na wymian towarow na du skal i to zarwno na znaczne odlegoci, jak i lokalnie. Wymiana obejmowaa towary luksusowe - co byo zupen nowoci - i towary powszechnego uytku, przedmioty due i cikie tak samo jak drobne, i docieraa ju w VIII wieku do zwyczajnych wiosek i zagrd. Wymiana moga przebiega na wiele rnych sposobw, czsto ze sob powizanych. Podstaw stanowia grabie i daniny pobierane od obcych, podporzdkowanych sobie ludw. Jednak, jak to wynika rwnie z poprzednich rozdziaw, take miejscowe warunki polityczne i gospodarcze mogy pociga za sob wtrny rozdzia dbr opierajcy si na daninach. Ponadto nastpi ogromny rozwj handlu i rzemiosa, handel wymienny sta si zjawiskiem powszechnym, ale rwnie sprzeda za zapat zataczaa coraz szersze krgi. Skandynawia bya pena zagranicznych towarw i wielu ludzi posiadao pikne i poyteczne wyroby, stworzone przez innych.
Warunkiem technicznym wymiany byy dobre rodki transportu. Do warunkw polityczno-spoecznych naleaa nadrzdna wadza, zdolna stworzy rozsdne gwarancje bezpieczestwa i odpowiednie ramy dla handlu. Produkcja nadwyek towarowych, rosnca specjalizacja, wiksza liczba orodkw handlowych i nowe formy zabudowy, miasta, w ktrych handel i rzemioso stanowiy ywotne elementy funkcjonowania - byy niezbdnymi elementami tej sytuacji. Konieczna bya te wsplna miara wartoci, uznawana na rozlegym terytorium. W wiecie wikingw tak wartoci byo srebro na wag, a w niektrych regionach take moneta srebrna. Srebro w postaci biuterii i innych oznak bogactwa byo jednoczenie towarem, ktry mg si rzdzi wasnymi prawami.

100
Skandynawia
 

 

Formy wymiany
Czsto nie mona rozstrzygn, w jaki sposb okrelone towary i rodki patnicze trafiay do nowych rk, czy w jaki sposb zagraniczne towary docieray do Skandynawii. Pojcia handlu wewntrznego i zagranicznego s anachroniczne dla epoki wikingw z jej luno uksztatowanym systemem pastwowoci, a nie zawsze da si spraw wyjani tradycyjnymi kontaktami handlowymi midzy dwoma okrgami.
Dawanie prezentw byo na przykad bardzo istotnym elementem ycia spoecznego zarwno w samej Skandynawii,Jak i poza ni. Krlowie i ksita nagradzali czyny darami: dawali zote piercienie za udane poematy skal-dyczne, a wszelkie wizyty i negocjacje rozpoczynano od skadania darw. Opowiadaj na przykad, e brat krla duskiego Sigfreda, Halfdan, podczas wizyty dyplomatycznej w 873 roku wrczy Ludwikowi Niemieckiemu miecz ze zot rkojeci. Misjonarz Ansgar wiz ze sob bogate dary od cesarza, gdy w 830 roku uda si do krla Bjrna w Birce. Po drodze jednak dary te zostay zagrabione przez piratw, wraz z czterdziestoma ksikami do naboestwa. Prawdopodobnie wic cz przedmiotw zbytku odnalezionych przez archeologw - moe midzy innymi paw, ktrego resztki znaleziono w norweskim grobie ksicym w Gokstad - to podarki wymieniane midzy sob przez monych. Nie ulega wtpliwoci, e wiele bardziej pospolitych przedmiotw zmieniao w podobny sposb wacicieli wrd warstw niszych. Podobna forma redystrybucji miaa miejsce w postaci wiana z okazji maestwa. Jednake ani podarki, ani wiana nie mogy mie jakiego decydujcego znaczenia.
O wiele waniejszymi formami wymiany byy podatki i daniny, grabie oraz handel. Z informacji Ottara przekazanych krlowi Alfredowi wynika, e daniny od Lapoczykw stanowiy istotn cz jego dochodw. Skadano je w naturze (posta powszechna w caym redniowieczu) i podobnie byo najpewniej z wikszoci powinnoci otrzymywanych midzy innymi przez wielkich wacicieli. Prawdopodobnie to samo dotyczy czci danin paconych przez ludy podbite, na przykad sowiaskich Obodrytw i Normanw w okresie zalenoci od duskiego krla. By moe cz norweskich podatkw bya wypacana w postaci futer, elaza, kw morsa, steatytu i kamieni szlifierskich. Powana cz wpyww krlewskich i ksicych, pochodzcych z danin, podatkw i grabiey, rozdzielana bya midzy rycerzy lub skadana w skarbcu, ale reszt z pewnoci sprzedawano, tak jak to uczyni Ottar.
Take zdobycze szeregowych wikingw z dalszych i bliszych wypraw szy z pewnoci w znacznej czci na sprzeda lub wymian albo, gdy chodzio o kruszec i monety, wykorzystywane byy jako rodek patniczy. Zapewne takie byo podoe umowy, zawartej w 873 roku midzy wojskiem wikingw we

101
Wymiana, srebro i towary

 

Francji a krlem francuskim, ktry czasowo zezwoli wikingom zamieszka na wyspie na Loarze i prowadzi handel. Cesarskie podarki i liczne ksigi zrabowane Ansgarowi na Batyku musiay take stanowi niezy zysk, a znaczne iloci srebra, zdobyte przez Ulfa z Yttergarde w Anglii okoo 1000 roku (patrz str. 217) mogy by z korzyci wymienione w kraju.
Srebro i monety
Widziane w szerszej perspektywie ogromne iloci srebra i zota, zdobywane i przywoone do domu przez wikingw z wypraw do wschodniej i zachodniej Europy, musiay zwikszy ich si nabywcz, a zatem porednio inspirowa znaczne obroty handlowe zarwno w Skaridynawii, jak i wszdzie tam, gdzie wikingowie trafiali podczas swoich podry - od Dublina na zachodzie do Wogi na wschodzie. rda pisane podaj, e tylko wodzowie frankoscy i ich podwadni wypacili w IX wieku wikingom co najmniej 44 000 funtw kruszcu. Do tego dochodz opaty bez podanej wysokoci sum i takie, ktrych w ogle nie ujto w kronikach, oraz dobra i metale szlachetne, ktre najzwyczajniej zagrabiono. Z oficjalnych rde w Anglii otrzymali wikingowie w okresie od 991 do 1014 roku 150 000 funtw srebra, co odpowiada przynajmniej 36 milionom wczesnych monet.
W odniesieniu do Europy Wschodniej rda pisane nie podaj adnych liczb. Jednake blisko 1000 skarbw z okresu wikingw znalezionych w Skandynawii stanowi wystarczajco wymowny dowd na przepyw srebra ze wschodu i zachodu. W praktyce skarb definiuje si jako co najmniej dwa przedmioty z metali szlachetnych, umylnie zakopane w ziemi - w grobach rzadko skadano przedmioty ze srebra lub zota, moe w obawie przed okradaniem grobw. Skarby mog skada si z monet, biuterii, sztabek, oku i tym podobnych czci tyche oraz rozmaitych drobnych odamkw najrniejszego rodzaju. Wielko tych skarbw waha si do znacznie w Skandynawii, w granicach od kilku przedmiotw do 8-9 kilogramw srebra. Najwikszy ze znanych skarbw z okresu wikingw pochodzi z Cuerdale w Anglii i zawiera okoo 40 kilogramw srebra.
Kilka skarbw wikingw skada si ze zota, lecz zazwyczaj zawieraj tylko srebro, ewentualnie z dodatkiem nielicznych przedmiotw zotych, jak na przykad najwikszy ze znanych skarbw srebrnych w Norwegii, skarb ze Slemmedal znaleziony w pobliu T0nsbergu. cznie 2116 kilogramw srebra, w tym: osiem naszyjnikw, siedem bransolet, trzy due guzy z zapinki okrgej, cztery pozacane okucia frankoskiego pasa od miecza (dwa z nich z runami na spodzie), jeszcze jedno okucie i pi monet: cztery arabskie i jedna anglosaska. Zota byo 291 gramw: cztery bransolety, jeden piercionek, jeden medalion,

Skandynawia
102
 

 

jeden krzy na szyj i dwa zote okruchy. Monety wskazuj, e skarb zosta zakopany po 918 roku.
Monety stanowi klucz do ustalenia, skd pochodziy znaczne iloci skandynawskiego srebra. Znamy ich wiele i wikszo z nich posiada inskrypcje wskazujce, gdzie i kiedy je wybito. Wprawdzie miejsce powstania mona -dla niektrych przynajmniej klejnotw i oku z odlegych krajw - ustali na podstawie ksztatu i zdobienia (na przykad okucia pasa od miecza w skarbie ze Slemmedal), lecz wikszo metali szlachetnych przetapiano lub przekuwano na nowe przedmioty i ozdoby, zgodne z miejscowym gustem. W wielu miejscach uznawano jednak, e warto zachowa cz zagranicznych monet w celach handlowych, normalnie rozliczano si przecie wedug wagi. Monety te wa od 0,5 do 3 gramw w zalenoci od tego, gdzie i kiedy zostay wybite, stanowi wic dobry probierz. Najcisze byy arabskie lub "kufickie" dirhemy (kufickie ze wzgldu na pismo na monetach, pochodzce z miasta Kufy w Iraku).
Ponad 200 000 monet znamy ze skandynawskich znalezisk z okresu wikingw, w ogromnej wikszoci szwedzkich, z czego 2/3 z Gotlandii. Z IX wieku niewiele jest monet frankoskich mimo wielkich patnoci wymienianych w rdach pisanych. To samo dotyczy monet anglosaskich. Sporo jest natomiast ruskich piercieni i monet arabskich; take w X wieku a do 970 roku arabskie monety stanowi zdecydowan wikszo. Znamy ich okoo 85 000 ze skandynawskich znalezisk. Wiele z nich powstao we wschodniej czci kalifatu, w obecnych miastach Samarkanda i Taszkient.
Warto podkreli, e mimo znacznych iloci monet tylko niewielka cz srebra z Orientu dostawaa si w rce wikingw. Przewanie zdarzao si to w Europie Wschodniej. Poczwszy od 970 roku, Skandynawowie musieli zwrci si w stron Europy Zachodniej, by zaspokoi swj gd srebra, gdy wschodnie drogi dostaw wysychay w szybkim tempie. W tym okresie jednak rozwina si eksploatacja niemieckich kopal w Harzu i od tego momentu wiele niemieckich monet trafiao do Skandynawii; znamy ich okoo 70 000. Do tego dochodzi ponad 40 000 monet anglosaskich, take z drugiej poowy X i z XI wieku. To wicej ni znamy z wykopalisk angielskich. Spora cz z nich pochodzi na pewno ze spaty daniny Danegeld.
Zawarto odnalezionych skarbw i zestaw klejnotw, monet, zomu srebrnego i tym podobnych w rnych rejonach, rzuca take wiato na inne stosunki gospodarcze. Przy uyciu maych, skadanych wag, ktre wraz ze standardowymi odwanikami mona byo zmieci w niewielkiej puszce, atwo byo odway potrzebn ilo srebra do opacenia jakiego towaru, a jeeli zabrako srebra, odcinao si po prostu kawaek biuterii, na przykad bransolety lub naszyjnika. Tego rodzaju ozdoby byy bowiem gwnie, jak wczeniej wspomniano, praktycznym sposobem przechowywania kruszcu. Dlatego niekiedy nadawano im standardowy ciar, a co za tym idzie standardowe wartoci:

103
Wymiana, srebro i towary

 

bya to waciwie "biuteria patnicza". Poniewa rne typy monet miay sta wag, mogy te w pewnym zakresie suy do rozliczania bez waenia, wystarczyo je policzy.
Znalezione skarby wykazay ponadto, e dzielenie biuterii byo szczeglnie rozpowszechnione w poudniowej Skandynawii (Dania i Skania) w kocu X wieku i na pocztku XI wieku, a fragmenty czsto odpowiadaj wag arabskim lub europejskim monetom. Podobnie jak powki czy wiartki monet, kawaki biuterii byy z pewnoci czsto uywane do drobnych transakcji i pacenia bez uycia wagi. Istnia wic obrt monetarny. Z kolei w pnocnej Norwegii nie znaleziono okruchw srebrnych, z czego by wynikao, e handel wymienny wci jeszcze dominowa.
Niezwykle liczne i due skarby odkryte na Gotlandii stanowi osobny problem, ktry jak dotd nie doczeka si rozwizania. Przez dugi czas uwaano, e to lady nadwyek z handlu na samej wyspie i poza ni oraz e wiele z tego srebra pochodzio z zyskw w handlu z Rusi. Nie jest to jednak pewne. Wiadomo, e wikingowie prowadzili tam handel, ale moliwe, e gotlandzkie skarby to upy z grabiey i wymusze. Argumentuje si midzy innymi, e kupcy uprawiajcy czynnie swj zawd nie maj zwyczaju zakopywa srebra na podwrkach -jak to czsto zdarzao si na Gotlandii. Wol nim obraca na powierzchni. W znaleziskach gotlandzkich brak te dzielonych monet arabskich. Na targowisku w Paviken znaleziono jednak malekie kawaki, ktre wskazuj, e jaki handel na wyspie si jednak odbywa.
Jeeli skarb zawiera monety, to czas jego zakopania na og mona ustali z do du dokadnoci. Przyczyny, dla ktrych go schowano, mog by jednak rne: niepokoje w danej okolicy, wyjazd i inne powody, jak na przykad na Gotlandii, gdzie chowanie przedmiotw wikszej wartoci przy domu najwyraniej naleao do zwyczaju. Jednoznaczna wydaje si natomiast przyczyna pozostawienia skarbu w ziemi - to mogo oznacza tylko nieszczliwy koniec waciciela, ktry zabra tajemnic do grobu. Te i inne jeszcze okolicznoci dowodz, e nie da si ustali stopnia zamonoci i rozwoju poszczeglnych rejonw na podstawie liczby i wielkoci wykopanych skarbw.
Pierwszym krajem skandynawskim, ktry zacz bi monety, bya Dania. Ju w VIII wieku obracano nimi na targu w Ribe, gdy znaleziono ich tu wiksz ilo. Chodzi o monety fryzyjskie (lub ewentualnie duskie), tak zwane sceattas. Na pocztku IX wieku bito ju monet w Hedeby. Imitowano monety Karola Wielkiego bite we fryzyjskim miecie Dorestad, ale bito rwnie inne rodzaje monet mniej lub bardziej oparte na wzorcach karoliskich. Produkcja ta nie bya jednak obliczona na znaczn skal i zaniechano jej w drugiej poowie stulecia, po czym podjto znowu okoo 900 roku. Dopiero jednak poczwszy od 975 roku, za Haralda Sinozbego, bicie duskiej monety ruszyo na dobre. Mennice powstay w kilku rnych miejscach i midzy innnymi opierano si

104
Skandynawia
 

 

l
na wzorcach bizantyjskich. Prawdopodobnie bito te monety z porki krla, jak w caej Europie, ale nie da si tego odczyta z najstarszych monet, bitych bez adnych inskrypcji.
Tu przed fokiem 1000 zacza si nowa era w biciu monety, wprawdzie trwaa do krtko i na ograniczonym obszarze, ale obja wszystkie trzy kraje skandynawskie i oparta bya na angielskich wzorach - by to okres wypraw na Angli i wielkich wypat z tytuu Danegeld. Na monetach uwidacznia si teraz imiona krlw: Swena (Widobrodego) w Danii, Olafa (Tryggyasona) w Norwegii i Olofa (Sktkonunga) w Szwecji. Nastpca Olofa, Anund Jakob, take przez jaki czas kaza bi monet, a okoo 1030 roku pojawia si imi Knuda Wielkiego na monetach bitych w Sigtunie. Potem nastpia przerwa w biciu szwedzkiej monety, ktra trwaa ponad sto lat. W Norwegii bito monety ponownie za panowania Olafa witego (1015-1030)*, ale dopiero za Haralda Hardrade (1047-1066) zaczyna si regularne bicie norweskiej monety, na ktrej ju podaje si rwnie nazw mennicy. Wprowadzono obrt monetarny i odtd przestaj si pojawia mieszane skarby zawierajce okruchy i monety.
W Danii bito monety prawdopodobnie rwnie za panowania Swena Widobrodego i Haralda Svendssona, a za panowania Knuda Wielkiego (1018-1035) i jego nastpcw na pewno w duych ilociach. Nadal trzymano si anglosaskich wzorw. Monety czsto bito w angielskich mennicach z podaniem ich nazw. Duczycy wkrtce tak si przyzwyczaili do uywania monet, e biuteria, sztabki i okruchy srebrne przestay si pojawia w odnalezionych skarbach. Za po wielkiej reformie monetarnej okoo 1070 roku rwnie zagraniczne monety przestay si pojawia. Podobnie jak to ju od dawna byo w zwyczaju w Anglii i w wielu krajach Europy Zachodniej, legalnym rodkiem patniczym stay si odtd wycznie krajowe monety. Po duszym okresie rozwoju wprowadzono wreszcie narodow gospodark pienin z korzyci dla handlu i krla.
Towary
rda pisane informuj o pewnych towarach, ktre wymieniano w Skandynawii, a szczeglnie o niewolnikach i futrach. Wikszo naszej wiedzy wynika jednak z bada naukowych, w tym bada archeologicznych. Daleko
* Przyjty w pracy okres panowania Olafa witego (1015-1030) wymaga wyjanienia. Wadca ten panowa w latach 1015-1028, a nastpnie w obawie przed Knudem Wielkim opuci Norwegi i uda si na Ru. Powrci do kraju w 1030 roku i zgin w bitwie pod Sti-klestad. W konsekwencji Norwegia znalaza si w latach 1028-1035 pod panowaniem Knuda Wielkiego, ktrego pocztkowo zastpowa Hakon z Lad, a nastpnie wadz w Norwegii obj syn krla duskiego Swen Alfivasson (1030-1035) - przyp. red.

105
Wymiana, srebro i towary

 

nam jeszcze do zestawienia penej listy towarw, bdcych w obrocie w owym czasie, czsto bowiem trudno osdzi, czy jaki przedmiot zosta wykonany sposobem gospodarczym czy profesjonalnie i skd pochodzi. Wiele towarw ulego te czciowemu lub cakowitemu zniszczeniu. Dotyczy to oczywicie produktw spoywczych oraz ubra, ktre w normalnych warunkach zgniy. Oba rodzaje towarw odgryway jednak z pewnoci spor rol w handlu.
S jednak towary, ktre pozostawiy bardzo wyrane lady. Midzy innymi dotyczy to przedmiotw, do ktrych surowce byy na miejscu nieznane, na przykad jedwabiu czy specjalnych odmian kamieni lub metali. Z kolei, jeeli na jakim terenie znajdujemy te koci pospolitych zwierzt jadalnych, ktre pozostawia si przy misie, a adnych ladw tych elementw kostnych, ktre odrzuca si w rzeni, to jasne jest, e miso nie pochodzio z tej okolicy. Czasami moliwe jest take ustalenie, czy przedmiot z importowanego surowca, na przykad klejnot, zosta wykonany przez miejscowego rzemielnika czy sprowadzony z daleka, czy te zosta obrobiony na miejscu przez rzemielnika--obcokrajowca. W takim wypadku wygld, technika wykonania i ewentualne lady obrbki umoliwiaj ustalenie pochodzenia. Przy ocenie tego, czy jaki przedmiot uytkowy, dla przykadu: para butw zostaa sporzdzona domowym sposobem czy przez wyspecjalizowanego rzemielnika, bada si stopie trudnoci wykonania oraz porwnuje standaryzacj kroju i techniki w wielu parach butw znalezionych w rnych miejscach.
Najoglniej rzecz biorc, profesjonalna obrbka towarw przeznaczonych na sprzeda, w tym licznych przedmiotw codziennego uytku, rozwina si bardzo w cigu X wieku. Wizao si to rzecz jasna z rozwojem handlu. Jest jednak oczywiste, e nie wszdzie i nie dla wszystkich warstw ludnoci sprzedawano tyle samo. Zaleao to midzy innymi od miejscowych zasobw, kontaktw kulturowych i zamonoci. Bardzo wielu mieszkacw byo jednake w posiadaniu licznych przedmiotw, bdcych wytworem zawodowych rzemielnikw i niektrych przedmiotw pochodzcych z bardzo odlegych krajw lub w kadym razie z surowcw odlegego pochodzenia. Ludzie byli samowystarczalni, jeli chodzi o produkty podstawowe, lecz potrzeby wykraczay poza nie i czsto znajdoway si rodki do ich zaspokojenia - nawet w zwykych gospodarstwach. Stosunek produktw domowego wyrobu do wyrobw rzemiosa nie rni si znacznie od znanego nam na wsi przed epok industrializacji.
Podane niej przykady daj pewne wyobraenie o rodzajach przedmiotw znajdujcych si w obrocie w Skandynawii w okresie wikingw. Ale, jak wspomniano, listy te s niekompletne, wyszczeglniamy tu tylko towary znane z wielu wykopalisk lub wielokrotnie wymieniane w rdach pisanych, musiay wic stanowi przedmiot systematycznego handlu i suy do zaspokajania istotnych potrzeb. Poza tym istnieje wiele pojedynczych znalezisk o charak-

106
Skandynawia
 

 

rrwsl
terze bardziej egzotycznym, z ktrych cz z pewnoci stanowi pamitki, przedmioty zagrabione, podarki z zagranicy lub otrzymane od obcokrajowcw.
Spoza Skandynawii sprowadzano przede wszystkim przedmioty zbytku, w tej liczbie midzy innymi metale nieelazne; nie jest jednak wykluczone, e w czasie trwania omawianego okresu rozpoczto ju wydobywanie miedzi w Falun, w Dalarna w Szwecji. Wiele dobrych kling do mieczy oraz pancerzy sprowadzano z Francji, gdzie jednak kilkakrotnie wydawano zakaz sprzeday dla wikingw. Rwnie z Francji sprowadzano dobrej jakoci sl, a z okrgu Nadrenia sukna, skorupy orzechw woskich do farbowania, kamie szlifierski z bazaltu z Mayen, wykwintne naczynia z ceramiki i szka oraz inne wyroby szklane, a take wina.
Z Orientu, Rusi i krajw Europy Wschodniej napyway jedwabie oraz inne delikatne tkaniny, przyprawy, szko, ozdobne naczynia, paciorki z kamieni pszlachetnych, midzy innymi z karneolu i krysztau grskiego, by moe rwnie bursztyn i futra.
Niewolnikw brano, skd si dao, a ich znaczenie zarwno jako towaru, jak i siy roboczej musiao by due. rodki patnicze, metal na biuteri i symbol bogactwa - srebro napyway w duych ilociach ze Wschodu i z Zachodu; wspomniano ju jednak, e proporcje zmieniay si kilkakrotnie w okresie wikingw.
Za granic sprzedawano naturalnie take czysto skandynawskie produkty: skry i futra, ky morsa, elazo, kamie szlifierski, garnki ze steatytu i z pewnoci wiele innych rzeczy oraz niewolnikw. Wrd skandynawskich produktw, stanowicych przedmiot obrotu w samej Skandynawii, naley znowu wymieni liczne gatunki skr i futer, pira i pierze, ky morsa, rzemienie ze skr ssakw morskich, elazo, kamie szlifierski z upkw, garnki ze steatytu, tekstylia, artykuy spoywcze, jak ryby i pody rolne, prawdopodobnie budulec drewniany. Do tego naley doliczy produkty rzemiosa, na przykad obuwie skrzane, grzebienie z rogu jeleni, reniferw i osi, przedmioty kute z elaza, ozdoby z brzu, szklane paciorki i wiele innych. "Przedmiotem" obrotu byli take niewolnicy.
Na pierwszy rzut oka obroty towarowe na terenie Skandynawii nie dorwnyway egzotyk czy rnorodnoci urozmaiconemu importowi przedmiotw zbytku ze Wschodu i Zachodu, ale niejednokrotnie transport odbywa si na duszych dystansach, towary docieray do wikszej iloci odbiorcw. Ten handel na poziomie lokalnym mia podstawowe znaczenie gospodarcze i spoeczne, cementowa jedno Skandynawii i tworzy podwaliny dla importu, a lokalnie sta si baz powstania licznych targw, orodkw handlowych i miast.

Handel i miasta

iit
Dopiero w ostatnich latach uwiadomiono sobie, jak liczne byy zasoby Skandynawii i jak znaczny zakres wewntrznych i lokalnych obrotw towarowych. Do tego czasu bogactwo Skandynawii byo waciwie niewyjanione. Wielu uwaao, e jedn z istotnych przyczyn stanowia umiejtno obsugiwania przez wikingw dalekiej trasy z Orientu, rzekami a do Batyku, a nastpnie do Europy Zachodniej, ktr to drog przewozili wschodnie przedmioty zbytku w jedn stron, a zachodnioeuropejskie w drug. Krtsze szlaki handlowe uwaao si za zamknite, odkd Arabowie opanowali rejon Morza rdziemnego. Zgodnie z t teori Skandynawia penia funkcje tranzytowe, a jej mieszkacy dorabiali si na poredniczeniu w handlu. Teoria ta wymaga jednak powanej modyfikacji.
Nie ulega wtpliwoci, e Skandynawowie poredniczyli w dostarczaniu czci zachodnioeuropejskich przedmiotw zbytku do pnocnych rejonw Europy Wschodniej oraz dostarczali stamtd szereg towarw, na przykad futra przewozili zarwno na teren poudniowej Rusi, jak i do Europy Zachodniej. Wtpliwe jednak, by w gr wchodzi tranzyt na wielk skal, gdy nadal istniay bezporednie drogi ze wschodu na zachd, dla przykadu szlak przez europejski kontynent z Moguncji do Kijowa, a wschodnioeuropejskie, orientalne i zachodnioeuropejskie towary, ktre trafiay do Skandynawii wydaj si sprowadzane przede wszystkim na wasny uytek. Skandynawia miaa, jak ju wykazano, liczne i zamone rzesze nabywcw (srebro i towary mona byo te zdoby inaczej ni drog kupna). Handel kwit, a wraz z ekspansj wikingw na pnocnym Atlantyku, w Europie Zachodniej, na Wyspach Brytyjskich oraz w pastwach nadbatyckich, Rusi poudniowej i powstawaniem tam kolonii oraz orodkw handlowych rynek jeszcze bardziej si rozrs.
Obecnie wikszo badaczy jest te zgodna, e Skandynawowie sami odgrywali gwn rol w handlu we wasnych krajach i niema gdzie indziej.

108
Skandynawia
 

 

Hwl
Dawniej uwaano, e monopol na handel mieli Fryzyjczycy. Do Skandynawii przybywao jednak wielu obcych kupcw, w tym nie tylko fryzyjscy, ale i saksoscy, sowiascy i wschodnioeuropejscy. wiadcz o tym midzy innymi obrzdy pogrzebowe na duych cmentarzach Hedeby i Birki. Bywali pewnie rwnie Anglicy, wiadomo te, e pewien hiszpasko-arabski kupiec, At-Tartuschi, odwiedzi Hedeby w poowie X wieku. Uwaa jednak, e miasto to ley "na najbardziej odlegym kracu wiatowego oceanu".
Liczne wartociowe towary i dua ilo srebra bdca w obiegu przycigay piratw i innych rozbjnikw, co z kolei powodowao, jak ju wspominano, konieczno zapewnienia bezpieczestwa. Na targach i w miastach niezbdne byy jakie gwarancje porzdku i bezpieczestwa, w przeciwnym razie kupcy trzymaliby si od nich z dala. Takim gwarantem bywa najczciej krl lub miejscowy rzdca, ktry w zamian otrzymywa odpowiednie daniny i by moe prawo pierwokupu. Zainteresowanie wadcw handlem wynikao midzy innymi z ich zaangaowania w bicie monety oraz z faktu, e ju w IX wieku mieli swoich reprezentantw i posiadali ziemi w najwaniejszych miastach i orodkach handlowych - Hedeby, Ribe i Birce. Krlowie czsto odwiedzali te miejsca, wydaje si te, e niejednokrotnie przyczyniali si do zakadania lub powanej przebudowy i umocnienia miast.
Na duszych trasach kupcy czsto czyli si w wiksze grupy z uwagi na bezpieczestwo, jednak silni krlowie i wadcy byli w stanie da dobre gwarancje bezpiecznego poruszania si na ich terytorium zarwno wasnym poddanym, jak i obcym; w tym drugim przypadku z pewnoci na podstawie umw i odpowiednich opat.
Znamy te z Europy wiele przykadw na zawieranie umw midzy dwoma krlami, zapewniajcych ich poddanym bezpieczestwo w czasie podry przez terytorium drugiego kraju. Nie jest wykluczone, e bya to pospolita procedura. Z umw dotyczcych Skandynawii najwicej wiemy o umowie z 873 roku, utrwalonej w Rocznikach Fuldy. Stwierdza si w niej, e wysannicy krla duskiego, Sigfreda, przybyli do Worms, aby zawrze umow z Ludwikiem Niemieckim "dla zabezpieczenia pokoju w krajach granicznych midzy nimi a Sasami oraz aby kupcy podrujcy midzy obu krajami mogli spokojnie kupowa i sprzedawa towary; co te krl [tj. Ludwik Niemiecki] ze swej strony przyrzek dotrzyma". Do tego obrazu sytuacji pasuje rwnie wiadomo o tym, e ksi Ottar wstrzyma swj pochd na pnoc na Morzu Biaym, gdy dotar do kraju otyszw; ba si podrowa dalej z uwagi na unfrithe. Sowo unfrithe nie oznacza niepokoju w dzisiejszym rozumieniu tego sowa, ale brak umowy o bezpieczestwie, ktra stanowia podstaw swobodnego podrowania wrd otyszw i prowadzenia z nimi handlu.
Handel odbywa si przewanie w porze roku sprzyjajcej podry. W wikszoci wypadkw przypadao to na ciep poow roku i w tym czasie wy-

Handel i miasta
109
 

 

ruszano na dalekie wyprawy za granic. W wielu miejscach utworzono stae siedziby handlowe dla kupcw i czsto trzeba byo na miejscu zimowa. Jednake w krainie jezior rodkowej Szwecji, gdzie trway ld i nieg byy zapewnione w lutym, odbyway si rwnie wielkie jarmarki zimowe. Na og handel zimowy ogranicza si jednak do lokalnej wymiany towarw pierwszej potrzeby.
Istniao wiele form dziaalnoci handlowej, ale niewiele jest na ten temat rde, wic nie znamy szczegw. W duych orodkach handlowych, jak Birka czy Hedeby, musieli przebywa kupcy, dla ktrych handel by jedynym zajciem. Wielu jednak skandynawskich kupcw zajmowao si przede wszystkim rolnictwem, polowaniem lub rybowstwem, a tylko od czasu do czasu czyli si w ekonomiczne spki, felagi, dla odbycia podry w celach handlowych. Inni z kolei, jak Ottar, byli wodzami lub posiadaczami wielkich obszarw ziemi i sami mogli zapewni tak znaczn ilo towarw, e wyruszali wasnym statkiem z wasnym adunkiem. Wielu rzemielnikw z pewnoci sprzedawao swe wyroby bezporednio w warsztacie lub sami przynosili produkty na targ. Zapewne znano te wdrownych rzemielnikw i handlarzy, ktrzy objedali dwory, oferujc swoje usugi.
Handel odbywa si gwnie w miastach oraz na targach i w orodkach handlowych, ktre w okresie wikingw wyrastay jak grzyby po deszczu i kwity przez duszy lub krtszy okres. Niektre z nich wymieniane s w rdach pisanych, a archeolodzy wci odkrywaj nowe. Zazwyczaj ulokowane byy przy osonitych przez naturalne warunki portach lub nad fiordami, ktre miay poczenie z morzem, a wraz z rozwojem handlu przybywao miast rwnie w gbi ldu. Na sabo zaludnionych obszarach pnocnej Norwegii i Szwecji nie znamy staych orodkw handlowych z okresu wikingw, ale prawdopodobnie tylko dlatego, e jeszcze nie udao si natrafi na ich lad. Miast nie byo jednak na pewno (w redniowieczu rwnie ich brakowao). Najdalej wysunite na pnoc byo Trondheim [Nidaros] w bogatym okrgu Tr0ndelag.
Miasta definiuje si czsto jako due, mocno zagszczone zabudowy caoroczne, penice jakie funkcje zbiorcze dla wikszej lub mniejszej poaci kraju, najczciej w zakresie handlu. Miasto mogo ponadto by orodkiem kultu, miejscem narad (thingu), centrum administracyjnym okrgu, miejscem bicia monety. Jego mieszkacy wykonywali wic, wycznie lub najczciej, prace niezwizane z upraw, myliwstwem czy rybowstwem i wielu z nich utrzymywao si z handlu i rzemiosa. Sprzedawano tu i produkowano towary do uytku w miecie i poza jego granicami, gdy miasta mogy zapewni rzadkie przedmioty i materiay oraz fachow si robocz. Najwaniejsze miasta stanowiy czci sieci handlowej, ktra czya handel lokalny z tym prowadzonym na odlegych terenach.

110
Skandynawia
 

 

Z pobliskiego zaplecza miasta otrzymyway ywno i opa: miso, ziarno i drewno. Z bardziej odlegych terenw docieray surowce: elazo i inne metale, rg, skry, a take produkty codziennego uytku niewytwarzane na miejscu oraz przedmioty zbytku. Towary przy nabywaniu opacano niezbdnymi przedmiotami, takimi jak noe, ozdoby z brzu, grzebienie, obuwie, szklane paciorki lub przedmiotami zbytku czy srebrem. Miasta stanowiy skomplikowane struktury gospodarcze i spoeczne. W Skandynawii naleay one do innowacji wprowadzonych w okresie wikingw.
Hedeby
Hedeby byo najdalej na poudnie wysunitym miastem Skandynawii. Znajdowao si na wschodnim kracu podstawy Pwyspu Jutlandzkiego (niedaleko na poudnie od Szlezwiku), blisko dawnej granicy z Fryzyjczykami, Sasami i Sowianami. Ssiadowao z waem granicznym Danevirke. W tym miejscu droga ldowa w poprzek Jutlandii jest najkrtsza, gdy niewiele kilometrw dzieli miasto na kocu wyduonego, wskiego fiordu Slien od strumieni wpadajcych do rzeki Ejdery i do Morza Pnocnego. Nie opodal Hedeby przebiegaa jutlandzka magistrala pnoc-poudnie, ktr pniej znano pod nazw Drogi Wojsk lub Drogi Wow. Miejsce to miao znakomite warunki, by sta si punktem wzowym dla midzynarodowego handlu.
Najstarsza zabudowa, pooona na poudnie od pniejszego Halvkreds-vold* pochodzi z VIII wieku. Wikszo z odnalezionych budynkw to mae, do poowy zakopane ziemianki, w ktrych znaleziono lady uprawiania rzemiosa. W 804 roku Hedeby wkroczyo do historii, jako e Frankoskie roczniki pastwowe informuj, i do tego miasta przyby krl duski Godfred z wojskiem. Cztery lata pniej te same dokumenty donosz, e Godfred zniszczy sowiaski orodek handlowy o nazwie Reric, skd czerpa znaczne podatki, przenis kupcw stamtd do Hedeby i postanowi umocni waem swoj poudniow granic.
Od tej pory Hedeby wymieniane jest czsto w rdach pisanych, obcych i rodzimych (na runach i w poezji skaldycznej), przez cay okres wikingw. Pojawia si pod rnymi nazwami (Sliesthorp, Sliaswich, Slesvic, ast Haethum, miasto Haitha) i z opisw wynika, e miasto to penio wiele funkcji centralnych, byo silnie zwizane z krlem i miao liczne powizania zagraniczne we wszystkich kierunkach. Bogaty grd by te wielokrotnie oblegany i zdobywany, a w 850 roku wanie w tym miecie misjonarz Ansgar uzyska pozwolenie krla Horika na zbudowanie kocioa - pierwszego kocioa w Danii.
* Wa Pkolisty - przyp. tum.

Handel i miasta
111
 

 

Od czasw wikingw lustro wody wok Hedeby podnioso si o 120 cm. W podmokym gruncie panuj warunki sprzyjajce zachowaniu drewna i innych materiaw pochodzenia organicznego. Wykonano due wykopaliska, zarwno na terenie centrum zabudowy wewntrz Halvkredsvold (jednak tylko 5% z 24 ha), jak i w porcie (jednak zaledwie 0,5%) oraz na cmentarzysku. O adnym innym skandynawskim miecie z okresu wikingw nie wiemy tyle, co o Hedeby.
Miasto jest rozmieszczone planowo nad brzegami strumienia, ktry przecina je z zachodu na wschd i ktry wczenie zosta uregulowany. Ulice pokryte drewnianym brukiem biegy prostopadle lub rwnolegle do strumienia i obrzeone byy maymi, ogrodzonymi parcelami ze stosunkowo niewielkim, prostoktnym budynkiem - takie budynki wydaj si charakterystyczne dla zabudowy miejskiej. Na niektrych parcelach by te rodzaj szopy, czsto take studnia, a prawie we wszystkich przypadkach parcela zachowywaa niezmienione rozmiary. Jeden z budynkw o wymiarach 5x12 metrw (nieco wikszy od przecitnych) przetrwa w doskonaym stanie i jest obecnie w caoci zrekonstruowany.
Kilka tysicy kawakw budulca zbadano metod dendrochronologiczn: najstarszy kawaek pochodzi z 811, a najmodszy z 1020 roku. W ten sposb zbliamy si bardzo do daty 808 roku, kiedy to krl Godfred ewakuowa kupcw z Reric i zbudowa umocnienia graniczne. Najprawdopodobniej zdecydowa jednoczenie o przebudowie grodu, zgodnie z wymogami wspczesnego centrum handlowego o midzynarodowym zasigu. Jak ju wspomniano, mniej wicej w tym samym czasie zaczto tu bi pierwsze skandynawskie monety.
W basenie portowym, osanianym pkolist palisad od strony wody, odnaleziono resztki pomostw wychodzcych w wod prostopadle w stosunku do brzegu, a w wodzie wok nich mnstwo zgubionych i wyrzuconych drobiazgw, zarwno towarw, jak i odpadkw. Znaleziono te pozostaoci statkw, midzy innymi duego frachtowca i wyjtkowo eleganckiego okrtu wojennego.
Duy Wa Pkolisty (Halvkredsvold), ktry dzi dominuje nad sylwetk Hedeby ma 1300 metrw dugoci i miejscami 10-11 metrw wysokoci. Wzniesiono go w czasie niepokojw w poowie X wieku, ale nigdy nie zabudowano caej ogrodzonej przestrzeni. Za porednictwem nieco pniejszego cznika (Forbindelsesrold) zosta poczony z waem granicznym Danevirke, by wielokrotnie wzmacniany i rozbudowywany o podwale i szereg fos od strony poudniowej. Hedeby stao si umocnion twierdz. Uprzednio chroniono si zapewne na umocnionym wzniesieniu Hochburg, na pnoc od miasta.
Liczne znaleziska (ponad 340 000 rzeczy) oraz koci i obiekty botaniczne pomagaj nam stworzy sobie obraz tej spoecznoci i przekazuj dane, midzy innymi o yciu codziennym, poywieniu i handlu. Znajdujemy tu - co wynika te ze rde pisanych - przedmioty z wszelkich moliwych krajw. Najwyraniej jednak wizi z regionem Batyku byy silniejsze ni z Europ

112
Skandynawia
Zachodni. S te lady uprawiania najrozmaitszych rzemios. Wytwarzano tu obuwie skrzane, szklane paciorki, grzebienie, igy, piszczaki, bierki do gry i inne wytwory z rogu i koci; kuto i odlewano biuteri; obrabiano ky morsa, bursztyn i gagat (specjalny rodzaj wgla) na ozdoby; toczono drewno, kuto elazo, naprawiano statki i wykonywano wiele innych prac, przy czym prace rzemielnicze ulegy wyranej specjalizacji w cigu X wieku. Nie wydaje si natomiast, by uprawa roli czy hodowla byda odgryway jak wiksz rol -co zgadzaoby si z funkcj orodka centralnego.
Na terenach odkopanych nie ma adnych ladw rezydencji krlewskiej czy magnackich dworw. Cmentarzyska w Hedeby wskazuj jednak na istnienie ogromnych rnic spoecznych. Wikszo grobw jest prosta i pasuje do niewielkich domw w miecie. Ale z X wieku mamy te bogato wyposaone komory grobowe i jeden grb ksicy (tzw. pochwek odziowy), zawierajce miecze, rynsztunki rycerskie i serwis stoowy, zamknite wraz ze zmarym i dwoma jego pachokami w komorze grobowej pod okrtem wojennym lub podrnym dugoci 20 metrw, nad ktrym usypano kopiec.
Wedug rde pisanych Hedeby byo kilkakrotnie niszczone w poowie XI wieku, a odkrycia archeologiczne wskazuj, e zabudowa w tym miejscu ustaa. Jednak w miar upadku Hedeby rs Szlezwik. Wyglda na to, e miasta te w XI wieku czciowo uzupeniay si i jest moliwe, e rezydencja krlewska i siedziba jego reprezentanta rwnie wczeniej znajdoway si w Szlezwiku. Szlezwik ley na zachodnim kracu zatoki Slien, podczas gdy Hedeby pooone byo troch gbiej, przy jej poudniowym odgazieniu. Zapewne budowa statkw o gbszym zanurzeniu przyczynia si do zwikszenia atrakcyjnoci Szlezwiku w porwnaniu z Hedeby.
Birka
Birka bya najwikszym miastem Szwecji. Miecia si na maej wyspie Bjork na Malar (30 kilometrw na zachd od Sztokholmu) i w okresie wikingw, kiedy ld znajdowa si 5 metrw niej ni dzi, miaa poczenie drog wodn z Batykiem w okolicach Sdertalje. Od pnocy posiadaa poczenie z dawnym centrum pastwa Swearw, Uppsal.
Okrg Malaren by bogaty. Ju w V wieku naszej ery miecio si tu centrum handlowe i produkcyjne - Helg, pooone 12 kilometrw na wschd, by moe powizane z duym dworem. W okolicy znajduj si take liczne, bogato wyposaone groby, ktre wskazuj na dobrobyt sigajcy odlegych czasw, s te grobowce, jak na przykad Yendel i Yalsgarde, gdzie we wspaniale wyposaonych okrtach i odziach przez szereg pokole chowano przedstawicieli bogatych rodw ksicych. Dochody, podobnie jak w Birce, pochodziy prawdopodobnie ze skupu i odsprzeday elaza, futer i skr z pnocy.

Handel i miasta
113
 

 

Birka zostaa przypuszczalnie zaoona w VIII wieku i bya ju kwitncym grodem w okresie pierwszej o niej wzmianki - z okazji wizyty Ansgara w 830 roku. W ksice Rimberta z okoo 875 roku, powiconej yciu Ansgara, znajduje si do obszerny opis miasta, odwiedzane byo bowiem przez wielu misjonarzy, ktrzy zatrzymywali si tam na czas duszy lub krtszy. Sam Ansgar odwiedzi miasto ponownie w 852 roku.
Podobnie jak Hedeby, rwnie Birka penia szereg funkcji centralnych. Znajdujemy wzmianki na przykad o krlu, jego reprezentantach, thingu, obrzdach i handlu midzynarodowym, w ramach ktrego utrzymywano kontakty z wanym miastem fryzyjskim Dorestad. Tu rwnie odbyway si due targi zimowe, gdzie midzy innymi musiano obraca znacznymi ilociami ciepych futer wysokiej jakoci i tu zbudowano pierwszy koci w Szwecji.
Cz miasta zostaa odkopana w kocu XIX wieku. W kolejnych latach zbadano umocnienia i nadbrzea, a w 1990 roku ruszyy nowe, na du skal zakrojone wykopaliska. Znaleziono domy i bardzo wiele rnych przedmiotw, w tym pochodzcych z importu, oraz wiele ladw rzemiosa. Znaleziska s w znacznej mierze porwnywalne z Hedeby.
Miasto leao na pnocno-zachodnim kracu wyspy i w X wieku, podobnie jak Hedeby, zostao umocnione od strony ldu przez pokrge obwaowanie. Od pnocy sigao a do play; od poudnia dochodzio prawdopodobnie do maego skalnego paskowyu, zabudowanego obronn twierdz. Jeeli tak byo, to wa obejmowa obszar niespena 7 hektarw, a w lukach, widocznych obecnie midzy resztkami waw, wznosiy si pewnie drewniane wiee. W rodku zabudowy (na "czarnej ziemi", zwanej tak od czarnego koloru gleby w tym miejscu) znajduje si maa zatoka, do ktrej mogy wpywa statki o niewielkim zanurzeniu. Znaleziono tu resztki nabrzey, a pozostaoci palowania w wodzie wskazuj na istnienie chronionego portu.
W pnocnym kocu zabudowy znajduje si druga zatoczka, zwana Kugg-hamn, ktra tradycyjnie uwaana jest za miejsce postoju statkw o wikszym zanurzeniu. Jeeli ta nazwa siga czasw istnienia Birki, to mogaby wskazywa, e Kugghamn by uywany przez statki z Dorestad - fryzyjskie kogi. W kierunku wschodnim znajduj si jeszcze dwie zatoki majce charakter portw, noszce nazwy Korshamn i Salviken.
Liczne groby otaczaj miasto i na podstawie ich liczby prbowano ustali orientacyjn liczb mieszkacw Birki. Rezultaty wahaj si od 500 do 600 lub od 700 do 1000, ale jest to w kadym wypadku znaczna liczba. Pochwki wskazuj take wyranie na due zrnicowanie spoeczne.
Odkopano ich mniej wicej 1100 w latach 1871-1895 i znaleziska zostay dokadnie opracowane i wyeksponowane. Grobowce z najbogatszym wyposaeniem, zawierajce midzy innymi orientalne materiay i cae stroje, brytyjskie pmiski, fryzyjskie dzbany, ozdoby Japoskie i mnstwo innych rzeczy,

114
Skandynawia
wiadcz o kolosalnym zbytku i wielorakich powizaniach midzynarodowych, przewanie ze Wschodem. Pochwki te, prezentujce rwnie szczeglny rytua pogrzebowy, daj nam fascynujcy obraz kosmopolitycznej elity miasta Birki oraz wspaniay przegld towarw i przybyszw na wielkich targowiskach. W Birce rozbrzmiewao wiele rozmaitych jzykw i oddawano cze wielu rozmaitym bogom.
Okoo 975 roku miasto zostao opuszczone - po tej dacie nie ma adnych ladw aktywnoci. Pojawia si jednak Sigtuna. Miasto to pooone byo nieco na pnoc od Birki, w kierunku Uppsali i byo mocno zwizane z krlem. Okoo 1000 roku bito tu take monet - mennica zostaa odkopana. Nie znamy przyczyny upadku Birki, prawdopodobne jest jednak, e podnoszenie si ldu w pewnym momencie zamkno wejcie od strony morza przy Sdertalje; moliwe te, e brak srebra z krajw arabskich, ktre wanie w tym okresie stao si nieosigalne, spowodowa ekonomiczne zmiany, ktre podkopay racj bytu Birki.
Kaupang
Kaupang leao w Yestfoldzie, w zatoce na lewym brzegu fiordu Oslo, przy jego ujciu, w pobliu obecnego miasta Larvik. Take tutaj ld podnis si znacznie od czasw wikingw i dlatego warunki eglugi byy wwczas znacznie lepsze ni obecnie.
Yestfold nalea do najbogatszych i najbardziej yznych rejonw Norwegii. Norweski rd krlewski zapuci tu korzenie, poczwszy od Haralda Pikno-wosego z rodu Ynglinge, i z tego miejsca pochodzi cz najbardziej prominentnych pomnikw i znalezisk z norweskiego okresu wikingw: grobowce ksit i krlw w Borre, grobowiec Gokstad, grobowiec Oseberg. Teren ten by rwnie sporny, bowiem z Frankoskich rocznikw pastwowych wynika, e na pocztku IX wieku panowali tu krlowie duscy.
Kaupang, ktrego rodowd najprawdopodobniej siga VIII wieku, lecz ktry przesta odgrywa istotn rol okoo 900 roku, nigdy nie sta si miastem posiadajcym staych mieszkacw i nigdy nie zosta obwarowany. Byo to midzynarodowe targowisko, zapewne odbyway si tu wielkie targi sezonowe. Nazwa oznacza miejsce targu. Odkopano okoo 1400 m2 z szacunkowych 40 000 m2 powierzchni i na tym terenie, oraz w pobliskich grobowcach, znaleziono mnstwo przedmiotw pochodzcych z importu, wskazujcych na liczne kontakty, przede wszystkim z Dani i Europ Zachodni. Midzy innymi mamy tu ceramik i szko z okrgw nad Renem, okucia z brzu z Wysp Brytyjskich oraz ceramik z Danii. Znaleziono take lady uprawiania rzemiosa i resztki

115
Handel i miasta
 

 

nabrzea portowego, a pi z szeciu odnalezionych budynkw wyglda na warsztaty, a nie domy mieszkalne.
W niektrych grobach natrafiono midzy innymi na narzdzia do uprawy roli i najprawdopodobniej wikszo pochowanych tu to miejscowi rolnicy, z ktrych cz niekiedy odbywaa handlowe podre. By moe niektrzy zajmowali si wycznie handlem. Gospodarcz podstaw egzystencji Kaupangu musiao by sprowadzanie takich towarw, jak kamienie szlifierskie, elazo, produkty myliwstwa i garnki ze steatytu z niedalekich terenw oraz zapewne pnocnoskandynawskich przedmiotw zbytku, a lokalizacja tego targowiska i speniane przez nie funkcje wskazuj, e to wanie byo Sciringsheal, do ktrego w 890 roku zawin Ottar z Halogalandii podczas swojej podry do Hedeby.
Nie wiemy, gdzie dokadnie szuka nastpcy Kaupangu. Okoo 1000 roku wyroso nie opodal miasto Skien. Podstaw jego egzystencji by handel elazem, kamieniem szlifierskim i produktami mylistwa z rejonu Telemarku. atwo byo drog wodn dostarczy te towary do Skien, a nastpnie przewie je dalej.
Inne targowiska i miasta
W Norwegii nie znamy dzi innych midzynarodowych targowisk i w ogle adnych miast z IX i X wieku. Jest to jednak z pewnoci dzieem przypadku, gdy w kilku miejscach znajdujemy dogodne warunki do powstania orodka handlowego, na przykad w okolicach Trondheim i Oslo. Bardzo prawdopodobne, e w zaraniu tych miast mieciy si tam due, zorganizowane targowiska, na ktrych lady jeszcze nie natrafiono. Due wykopaliska potwierdziy informacje zawarte w sagach o tym, e Trondheim zostao zaoone przez krla Olafa Tryggvasona na krtko przed 1000 rokiem, podczas gdy Oslo jest niewiele modsze.
Trondheim stao si wan siedzib krlewsk i rwnie wanym orodkiem kultu kanonizowanego monarchy, Olafa Haraldssona (witego), wkrtce po jego mierci w 1030 roku. Tutaj, jak rwnie prawdopodobnie w Hamar w poudniowej Norwegii, bito monet ju okoo 1050 roku.
Niektre z istniejcych obecnie miast w Danii i Szwecji maj histori, ktra siga koca X wieku lub pierwszej poowy XI wieku, szczeglnie w Danii, gdzie rwnie w redniowieczu powstaa najwiksza liczba miast. Poza Szlezwikiem i Sigtun, midzy innymi Yiborg, Odense, Roskilde, Lund, Skara, Ldse, Sdertalje i Visby. W wielu wypadkach nie jest jednak jasne, jak posta miaa wwczas zabudowa. Czsto kultowe (chrzecijaskie) funkcje centralne wysuwaj si na pierwszy plan. Z wyjtkiem trzech ostatnich, wszystkie pozostae byy siedzibami biskupstw ju przed 1060 rokiem. Z pominiciem


 

116
Skandynawia
 

 

czterech ostatnich, wszdzie bito monet (a oprcz tego w jeszcze kilku duskich miastach) take przed t dat.
Tylko w dwch skandynawskich miastach znaleziono lady starszego pochodzenia. S to Ribe i Arhus. W Ribe, w zasigu wpyww fryzyjskich, odkopano wyrane lady po warsztatach, zaoonych na odgraniczonych parcelach, pochodzce z VIII wieku i wskazujce na uprawianie wyspecjalizowanego rzemiosa, midzy innymi produkcj paciorkw, szlifowanie bursztynu, wyrb grzebieni i odlewy z brzu. Ich produkcja bya te wyranie nastawiona na skandynawskiego odbiorc, chocia znaleziono take wiele rzeczy z importu, z okolic nadreskich oraz monety typu sceatta. Ribe by to duy, dobrze zorganizowany targ sezonowy, zaoony w planowy sposb midzy 705 a 710 rokiem, gdzie o okrelonych porach roku zbierao si wielu ludzi i gdzie zapewne gwnie handlowano bydem - znaleziono bowiem grube pokady odchodw bydlcych. Z pniejszych stuleci mamy tylko nieliczne i rozproszone znaleziska, cho skdind wiadomo, e Ansgar przyby tutaj w 860 roku i zbudowa koci oraz e od 948 roku byo tu biskupstwo, a take i od pocztku XI wieku bito monet. W poowie X wieku Ribe zostao obwarowane, lecz w wieku XII miasto przenioso si na drugi brzeg strumienia.
Arhus powstao w poowie X wieku i zostao ju na pocztku, albo niewiele pniej, otoczone potnym, pkolistym obwaowaniem, a wic zdarzyo si to mniej wicej w tym samym czasie, gdy powstay umocnienia wok He-deby i Birki. Na obszarze 4-5 hektarw otoczonych waem znaleziono lady rzemiosa. Z budynkw tego okresu udao si jednak jak dotd odnale tylko ziemianki i to na bardzo niewielkim terenie. By moe funkcja obronna miaa podstawowe znaczenie w najstarszym okresie Arhus, a dopiero nieco pniej powstao waciwe miasto z wiksz liczb staych mieszkacw. W latach 948, 965 i 988 wspomina si o Arhus jako biskupstwie; na krtko przed 1050 rokiem zaczto tam bi monet, a od 1060 bya to staa siedziba biskupa.
Wydaje si pewne, e poznalimy tylko niewielk cz midzynarodowych i lokalnych targowisk i jarmarkw z okresu wikingw, ktre z pewnoci byy dostosowane do warunkw ekonomicznych, politycznych i topograficznych owych czasw. Nie byy one stae, czsto je likwidowano lub przenoszono z miejsca na miejsce. To, e Ribe pozostao (prawie) w jednym miejscu, musiao by uzasadnione szczeglnie dogodn topografi, a oprcz Szlezwiku i Sigtuny na pewno niejedno jeszcze spord jedenastowiecznych miast narodzio si z pobliskich orodkw handlowych. Na podstawie nowych wykopalisk mona ju przypuszcza, e Paviken w pobliu Yastergarn - orodek handlowy na Gotlandii, ktry rozkwita w X wieku - by zalkiem Yisby, jedynego na Got-landii i by moe najwaniejszego skandynawskiego miasta handlowego w redniowieczu. Daje si bowiem obecnie wywie pochodzenie Yisby z okresu, gdy Paviken przestao istnie.

Handel i miasta
117
 

 

W wieku XI rozpocza si najwyraniej nowa epoka dla wielu miast w Skandynawii. Pojawiy si nowe, stabilizujce czynniki, w tym Koci i umacniajca si wadza centralna. Znaczenie poszczeglnych funkcji centralnych bywa jednak bardzo zrnicowane i podobnie musiao by wczeniej. Nadal te powstaway i obumieray orodki handlowe, jak Kpingsvik na Olandii, rozkwitajce w XI i XII wieku, ktre nigdy nie zostao miastem.

Umocnienia, bro i walka
Umocnienia buduje si w niespokojnych czasach, a wiksze budowle obronne wymagaj zorganizowania spoeczestwa, w skali regionu lub nawet pastwa. Jednake nie liczc wau Danevirke, wzniesionego przez krla Godfreda w 808 roku, nie mamy adnych rde pisanych, mwicych nam, kto podj budow umocnie w Skandynawii w okresie wikingw, podobnie na temat organizacji siy roboczej i materiaw. Najprawdopodobniej umocnienia budowane byy przewanie w ramach powszechnego obowizku obrony, ktry przynajmniej od czasu do czasu, zamiast obowizku suby czynnej w wojsku, przyjmowa posta obowizkowego udziau w pracach i dostawie materiaw. Wydaje si take rzecz do oczywist, e inspiratorami duych budowli byli przewanie krlowie jako naczelni dowdcy armii.
Liczne i rnorodne obwarowania, ktre pojawiy si lub zostay przywrcone do uytku w Skandynawii w okresie wikingw s bardzo wanym elementem tumaczcym wpraw, jak wykazywali wikingowie poza granicami w obchodzeniu si z tego rodzaju rodkami obrony. Chodzi tu zarwno o dziaania zaczepne, jak i obron wasnych pozycji w polu oraz zdobywanie kwater czy staych baz w okresie zimowym. Wiele skandynawskich urzdze obronnych to skomplikowane dziea sztuki inynieryjnej, ale nie wszystkie s czysto skandynawskiego pochodzenia. Niektre powstay z pewnoci pod wpywem konstrukcji zagranicznych.
Way miejskie, twierdze i zapory wodne
W poowie X wieku wyprawy wikingw do Europy Zachodniej przestay dawa tak obfite upy jak dawniej, midzy innymi dlatego, e wzniesiono wiele budowli obronnych. Natomiast otwarte skandynawskie centra handlowe, obfitujce w towary, stay si atrakcyjnym upem i w trzech najwikszych: Hedeby, Ribe i Birce szybko zdecydowano si na podobne rozwizanie jak

Handel i miasta
119
 

 

za granic; w wypadku Hedeby i Ribe istotn rol odegray by moe take dusko-niemieckie konfrontacje. Arhus prawdopodobnie powstao jako twierdza, za wok Hedeby utworzono z czasem zawiy system linii obronnych w powizaniu z Danevirke. Take wa Yastergarn w Paviken na Gotlandii pochodzi z okresu wikingw.
Way miejskie budowano w ksztacie pkola zwrconego w stron ldu. W Hedeby i prawdopodobnie rwnie w Birce obszar portu chroniony by palo-waniem w wodzie. Co podobnego mogo si rwnie znajdowa w Arhus - tu jednak ewentualne lady zostay zatarte lub zasonite przez obecny port. Way budowano z materiaw typowych dla owych czasw. Wypenienie stanowia przewanie ziemia z umieszczonej przed waem fosy z dodatkiem kamieni, wierzch wau przykryty by darni lub drewnem i w wikszoci przypadkw prawdopodobnie wznoszono jeszcze na szczycie palisad. By moe wzdu wau rozmieszczone byy drewniane wiee, a w Hedeby odnaleziono lady trjktnych bram.
W Hedeby i Birce istniaa take konieczno obrony jeszcze przed wzniesieniem waw i w obu tych miejscach znajdujemy warownie na pobliskich wzgrzach: Hochburg koo Hedeby i Borg koo Birki, ktre na pewno suyy za kryjwki, w ktrych mona byo zebra ludzi, zwierzta i dobytek w razie zagroenia. Taki sposb obrony znany by od dawna. Nie udao si ustali wieku ani czasu funkcjonowania Hochburga, z wykopalisk archeologicznych wiadomo natomiast, e Borg by wykorzystywany w okresie wikingw, za w ywocie Ansgara czytamy, e mieszkacy. Birki znaleli w nim schronienie podczas jednego z napadw w IX wieku, kiedy to miasto zostao zdobyte. Zakada si take, e garnizon miejski (jeli takowy istnia) stacjonowa w Borgu. Poza ju wymienionymi, nie znamy innych umocnie orodkw handlowych z okresu wikingw; jest wprawdzie wa wok Lddekpinge w Skanii, ale nie wiadomo, czy z okresu wikingw.
W okolicach naraonych na ataki rwnie ludno wiejska potrzebowaa jakiej obrony w czasach niepokoju i w wielu miejscach, gdzie teren sam nie stwarza dobrych moliwoci ukrycia, na pewno istniay warownie dla najbliszej okolicy. Ze rde pisanych wiemy, e w okresach zagroenia czuway strae brzegowe, ktre za pomoc ognia i sygnaw dymnych z wysoko pooonych miejsc, mogy alarmowa na do due odlegoci o koniecznoci szukania kryjwki lub ucieczki do warowni. Jednake wiele z dawnych warowni skandynawskich zniko bez ladu, a z tych, ktre znamy, tylko nieliczne zostay gruntownie zbadane, jedynie o kilku wiemy na pewno, e peniy swe funkcje w okresie wikingw. Byo jednak z pewnoci normaln praktyk, e wykorzystywano ponownie lub rozbudowywano starsze, mniej lub bardziej podupade, obwarowania, kiedy po duszym okresie pokoju znw zasza taka potrzeba. Podobnie wojska wikingw czsto wykorzystyway istniejce twierdze w czasie

Skandynawia
120
 

 

i

it r.:.
swoich wypraw zagranicznych, gdy zachodzia konieczno umocnienia si w jednym miejscu.
W Skandynawii w okresie wikingw najwiksz warowni uywan jako tymczasowe schronienie by Torsburgen na wschodnim wybrzeu Gotlandii, cofnity troch w gb ldu. Warownia ta umieszczona jest na skalnym paskowyu i na przestrzeni okoo dwch kilometrw, gdzie brak naturalnej osony, umocniona kamiennym murem. Obejmuje obszar 112,5 hektarw i nie znaleziono tu ladw staej zabudowy. Naukowe datowania wskazuj, e wzniesiono j we wczesnej rzymskiej epoce elaza na wiele setek lat przed okresem wikingw i e zarwno wczeniej, jak i w okresie wikingw bya wielokrotnie naprawiana i umacniana. Nie wiemy nic pewnego o funkcjach, jakie penia, ale wedug wspczesnych oblicze byo tam dosy miejsca dla caej wczesnej ludnoci wyspy wraz z inwentarzem i zapasami paszy. Szybkim marszem mona tu byo dotrze z wikszoci zaktkw Gotlandii, a z punktu obserwacyjnego na wysunitym wschodnim kracu wyspy roztacza si dobry widok na morze i nadchodzcych nieprzyjaci. Dziki wodzie bdcej do dyspozycji na miejscu, w warowni moliwe byo przetrwanie okoo dwch tygodni, a przy sprawnej zaodze wojskowej miejsce byo rwnie dogodne dla taktycznych wypadw.
Inn du twierdz gotlandzk jest Bulverk na moczarach Tingstade, najwikszego jeziora na wyspie. Jest to budowla czworoktna, z drewnianych bali, o rozmiarach okoo 170x170 metrw i w rodku niezabudowana, pochodzca z pnego okresu wikingw. Nie wiadomo jednak, czy zbudowali j mieszkacy Gotlandii czy przybysze z drugiej strony Batyku, na co mogaby wskazywa cz odnalezionych przedmiotw i niektre cechy konstrukcji. W kadym razie jest to jak dotd budowla bez precedensu w Skandynawii.
Rwnie na pooonej bardziej na poudnie, dugiej, paskiej i wskiej Olandii odsonite twierdz Eketorp, ktra bya w uyciu w pnym okresie wikingw. Historia warowni Eketorpu siga, tak jak Torsburgen, czasw wczesnej rzymskiej epoki elaza, do okoo 300-400 roku po narodzeniu Chrystusa. Rozbudowano j i umocniono okoo 400 roku, po czym bya stale zamieszkana przez mniej wicej trzy stulecia. Pniej Eketorp bya zapewne uywana okresowo, w razie potrzeby, lecz stopniowo podupadaa, a do 1000 roku, kiedy j ponownie zasiedlono. Wykorzystano i rozbudowano resztki starego piercienia murw, a na zewntrz niego zbudowano jeszcze jeden piercie. Na budulec, podobnie jak poprzednio, uyty zosta miejscowy, atwy w obrbce wapie ukadany bez zaprawy.
Mury tworz zamknite okrgi, a mur wewntrzny obejmowa powierzchni o przyblionym promieniu 80 metrw. Z wyjtkiem otwartego placu w rodku, cay teren by gsto zabudowany dugimi, promienicie ustawionymi budynkami dla ludzi i byda. Ten trzeci i ostatni etap w istnieniu Eketorpu trwa do

121
Handel i miasta
 

 

pierwszej poowy XIII wieku i uwaa si, e by to w tym okresie garnizon. Nie byo to w kadym razie schronienie dla okolicznych mieszkacw. Wanym powodem istnienia tej szczeglnej twierdzy musia by ukad si militarnych w rejonie Batyku, gdzie narody sowiaskie uprawiay korsarstwo i przeyway czas ekspansji, a Dania, zwaszcza po mierci Hardeknuda w 1042 roku, wesza w okres niepokojw i braku politycznej stabilizacji. By moe na Olandii istniao wicej tego rodzaju umocnie, gdy niewiele tu byo naturalnych kryjwek. Wykopaliska wskazuj, e wiksza nieco twierdza Graborg, rozbudowana w redniowieczu, bya uywana take w okresie wikingw.
Poniewa w wielu rejonach Skandynawii istniao zagroenie ze strony morza, czsto budowano specjalne urzdzenia bronice przed niespodziewanym desantem z morza. Omawialimy ju palowanie w awanportach Hedeby i Birki. Zapory wodne bardzo rozmaitej konstrukcji zakadano zazwyczaj w fiordach i zatokach. Wspln dla nich wszystkich koncepcj byo zabarykadowanie drogi wodnej prowadzcej do okrelonego osiedla czy okolicy za pomoc wbitych w dno pali, kamieni lub zatopionych statkw (jak na przykad piciu statkw ze Skuldelev), pozostawiajc wskie przejcie, znane tylko miejscowym.
Zapory wodne zakadano przed okresem wikingw, w czasie jego trwania i po zakoczeniu, znano je take poza rejonem Skandynawii - midzy innymi stosowano czsto w Europie, zagradzajc w taki czy inny sposb bieg rzeki, by zapobiec inwazji wikingw. W poudniowej Skandynawii zbadano szereg z nich, pochodzcych z epoki wikingw, zwaszcza z XI wieku, nacechowanego okresami niepokojw. Byy to czsto due materiao- i pracochonne instalacje i nie zawsze, jak to donosi Adam z Bremy, zupenie bezpieczne dla miejscowych:
W tym miejscu z morza zwanego Batyckim lub Barbarzyskim wysuwa si zatoka w kierunku pnocy i tworzy bardzo dogodny port dla barbarzycw zamieszkujcych te brzegi, jednak jest niebezpieczna bardzo dla tego, kto nie baczy pilnie drogi lub nie zna panujcych tu warunkw. Mieszkacy Birki padaj mianowicie nieraz ofiar napadw korsarskich, ktre bywaj czste, kiedy za nie s w stanie sprosta wrogowi orem, uciekaj si do podstpu. Niespokojne wody zatoki przegrodzili na przestrzeni 100 staja z gr [okoo 200 metrw] za pomoc kamieni niewidocznych pod wod, czynic tym wejcie do portu rwnie niebezpiecznym dla wasnych co dla korsarskich jednostek.
Danevirke
Danevirke chroni poudniow granic Danii i naley do najwczeniejszych fortyfikacji w historii Europy Pnocnej. Kompleks skada si dugiego wau, ktrego czci zbudowano w rnych okresach, przy czym wiele z istniejcych odcinkw byo wielokrotnie naprawianych lub rozbudowywanych w celu

122
Skandynawia
 

 

dostosowania do nowych potrzeb obronnych i nowych technik walki. Wa funkcjonowa zapewne od VII do XIII wieku, ale zosta ponownie rozbudowany w 1864 roku, a po raz ostatni w czasie II wojny wiatowej, kiedy Niemcy urzdzili tu rw przeciwpancerny.
Do przyczyn wzniesienia wau trzeba zaliczy uksztatowanie terenu, blisko granicy i konflikty z ludami i pastwami pooonymi na poudnie. Fortyfikacje o cznej dugoci okoo 30 kilometrw cign si od okolic Hedeby w gbi fiordu Slien na wschodzie, do strumieni Rheide i Treene na zachodzie. Zamykaj one skutecznie dostp do Danii, gdy dalej na zachd normalny ruch jest niemoliwy ze wzgldu na strumienie i ich szerokie podmoke doliny. Gwny trakt Jutlandii z pnocy na poudnie - Droga Wojsk czy Droga Wow, przechodzi przez bram w Danevirke, nie opodal Hedeby, a pas o szerokoci okoo 20 kilometrw, od wau do granicznej rzeki Ejdery, pokryty by dziewiczym lasem. Na poudnie od niego mieszkali Sasi, na zachd Fryzyjczycy, na wschd plemiona sowiaskie.
Wykopaliska przyniosy wiele informacji o wygldzie waw, a za pomoc dendrochronologii mona obecnie ustali precyzyjnie daty powstania niektrych odcinkw, z kolei rda pisane nawietlaj to polityczne budowy. Trzy rne linie waw nastpoway kolejno po sobie i peniy swoje funkcje przez krtsze lub dusze okresy. Zawia historia Danevirke jest jednak wci przemiotem bada i rewizji.
Najstarszy znany nam wa zosta wzniesiony w 737 roku, w tym bowiem czasie cito drzewa na budulec, a budulca nie skadowano. Ten wa, dugoci okoo 7 kilometrw, szeroki na 10 metrw i 2 metry wysoki, by zbudowany z ziemi i z przodu obudowany drewnianymi belkami. Obejmowa Wa Pnocny (tylko jeden etap budowy, biegnie na pnoc od Hedeby) oraz jeden z licznych etapw Wau Gwnego. Tam, gdzie wa przecina tereny podmoke, wykonano dodatkowe prace ziemne, a na obszarze bagna zamiast wau bya przejezdna grobla, ktra pozwalaa na poruszanie si wzdu linii obrony. Na odcinkach staego ldu, blisko przed waem wykopana bya fosa.
W adnych rdach pisanych nie znajdujemy bezporednich informacji o politycznych i wojskowych przyczynach zbudowania tego duego obiektu, by moe obejmujcego jeszcze jedn lini waw, Wa Wschodni. Wiadomo jednak, e Duczycy mieli wwczas bardzo samodzielnego wadc Ongendusa, ktry uparcie odmawia przyjcia chrztu od wysanego z Francji misjonarza Willibrorda (zm. 739 r.). Poniewa zbudowanie wau granicznego tych rozmiarw wymaga znacznej wadzy, by moe zosta on wzniesiony przez Ongendusa, a Danevirke mogo by wwczas zwrcone przeciwko Sasom lub Sowianom. Moliwe jest jednak rwnie, e wzniesiono go wskutek politycznych napi, ktre poprzedziy kampani potnego krla Frankw, Karola Mota, przeciw Sasom w 738 roku.

123
Handel i miasta
 

 

l
Po pniejszym zdobyciu Saksonii przez cesarza Karola Wielkiego Fran-kowie i Danowie stali si ssiadami i na pocztku IX wieku doszo na granicy do ostrych konfrontacji. Jednoczenie Duczycy podejmowali wyprawy wikingw przeciwko francuskim prowincjom nadmorskim i wymuszali daniny. Frankoskie roczniki pastwowe donosz midzy innymi o zmiennych sojuszach rnych ludw sowiaskich z Frankami i Danami, o kolejnym samodzielnym krlu duskim Godfredzie i jego wielkiej armii przewoonej morzem, ktra wyldowaa w Hedeby i o wale granicznym, ktry w 808 roku postanowi zbudowa od Batyku do Morza Pnocnego i ktry mia mie tylko jedn bram. Zaraz potem Karol Wielki rozkaza zbudowa twierdz nad ab, a sowiascy Obodryci wznieli twierdz w Alt-Liibeck, podczas gdy walki graniczne trway wiele lat przy zmieniajcych si sojuszach.
Wa krla Godfreda by zatem elementem zawiej gry politycznej, ale jak dotd nie wiadomo, o ktr cz Danevirke chodzio. adna linia ani faza budowy nie zostaa oznaczona dat przypadajc na okres jego rzdw. Moe chodzio tylko o napraw wau z 737 roku; moe o tak zwany mur granitowy? A moe dugi na 6,5 kilometra, wijcy si wa Kovirke, zbudowany w jednym tylko etapie w jeszcze nieokrelonym czasie. By waem ziemnym z frontem z belek, poprzedzonym wykopem i cign si na poudnie od Hedeby.
Trzecia linia waw Danevirke rozcigaa si na 14 kilometrw i jak olbrzymi zygzak przecinaa dostpn cz ldu. Obejmowaa starsze czci Wau Gwnego, a za porednictwem cznika wczya zapewne take troch starszy Wa Pkolisty wok Hedeby i jego poudniowe Podwale do systemu obrony. Od strony zachodniej Krunwolden stanowi powane przeduenie. Ta linia miaa 12-13 metrw szerokoci i okoo 3 metry wysokoci. Zbudowana bya z ziemi ze strom cian frontow z wrzosowej darni i zapewne ukoronowana szacem z belek.
Wzniesienie najstarszej czci cznika zostao ustalone za pomoc den-drochronologii na 968 rok i prawdopodobnie w tym czasie - za rzdw krla Haralda Sinozbego - zbudowano take znaczn, cz tej linii waw.
rda pisane donosz o konfliktach z cesarstwem niemieckim, wystpujcych wanie w owych latach - to mogoby wyjani przyczyny podjcia budowy tej wielkiej fortyfikacji granicznej. Do otwartych walk doszo jednak dopiero w 974 roku i chocia Harald Sinozby jako suzeren Norwegii otrzyma wsparcie od Hakona, j aria z Tr0ndelagu, Danevirke zosta zdobyty. W strefie granicznej stany niemieckie wojska, ale wa zosta odbity w 983 roku, bez wtpienia midzy innymi dziki przybyciu wojownikw z wanie powstaych geometrycznych grodw okrgych.
Nastpnie Danevirke zosta ponownie rozbudowany, a za krla Waldemara Wielkiego (1157-1182) front pokryto ceg. Wielokrotnie toczyy si tu walki, w XI wieku narastao zagroenie zwaszcza ze strony ludw sowiaskich,

124
Skandynawia
 

 

i kilka razy doszo do zdobycia fortyfikacji granicznej. Przez ponad pi stuleci wa stanowi jednak jasno wytyczon lini, czsto take skuteczn obron poudniowej granicy Danii, a co za tym idzie caej Skandynawii.
Grody krlewskie
O ile wiadomo, grody krlewskie istniay w Skandynawii tylko krtko w okresie wikingw i to wycznie w Danii. Znamy dzi trzy lub cztery, rozproszone na terenie kraju: Trelleborg na Zelandii, Fyrkat w Jutlandii pnocno--wschodniej, Aggersborg w Jutlandii pnocnej niedaleko Limfjord i prawdopodobnie Nonnebakken w Odense na Fionii (lady tego ostatniego zostay niemal zatarte przez klasztor redniowieczny, now zabudow podmiejsk i due wykopaliska na przeomie wiekw). Wszystkie zostay wzniesione wedug tego samego, cile geometrycznego planu mniej wicej w 980 roku (Trelleborg i Fyrkat maj chronologi okrelon precyzyjnie przy zastosowaniu dendrochro-nologii), ale nie wiemy, czy byo ich wicej i nie ma na ten temat wzmianek w rdach pisanych. Ich rzucajce si w oczy podobiestwo i to zarwno, jeli chodzi o cise przestrzeganie planu, jak i dat powstania, wskazuje na jednego budowniczego, a w gr wchodzi tylko wadza centralna, a zatem krl, ktrym wwczas by Harald Sinozby.
Grody te odznaczay si nastpujcymi istotnymi cechami wsplnymi: wa mia ksztat koa i zbudowany by z ziemi i darni, od rodka podparty belkowaniem, z drewnianym licem i pochyym frontem. Bramy kryte, by moe z wieami na wszystkie cztery strony wiata, poczone parami przez drogi wyoone drewnianym brukiem, prowadzce poprzez rodek i wzdu waw. Rw mia przekrj litery "V" i ksztat koa koncentrycznego z waem, ale by od niego oddzielony wskim skrawkiem ziemi. Kada z wiartek grodu miecia due, jednakowe budynki z belek w ksztacie czteroskrzydowych dworkw. Grody te nie byy jednak identyczne. Najbardziej oczywiste s rnice wielkoci:


Promie grodu

Szeroko rowu

Szeroko wykopu

Dugo domw

Aggersborg

240

11

4

32, 0

Trelleborg

136

19

18

29,4

Fyrkat

120

13

7

28, 5

Nonnebakken

120

17 ?

7 ?

?


125
Handel i miasta
 

 

Ponadto w Trelleborgu i Fyrkat znaleziono grobowce tu za lini waw. W Trelleborgu i Aggersborgu znajdujce si tu wczeniej wsie zostay usunite w celu zbudowania twierdzy. Przynajmniej w pierwszym wypadku dokonano tego w sposb gwatowny, gdy wykopaliska odsoniy zasypane studnie ze szkieletami dzieci. W Trelleborgu i Fyrkat musiano dokona duych prac ziemnych przed przystpieniem do waciwej budowy, gdy wskie cyple ldu trzeba byo poszerzy, eby stworzy odpowiednie miejsce. Mimo jednak ogromnego nakadu pracy, materiaw i koncepcji, grody zostay po niewielu latach opuszczone. Nie ma adnych ladw napraw, chocia zarwno domy z belek, jak i licowane drewnem way musiay ich wymaga po stosunkowo krtkim czasie i pomimo e w Fyrkat wa si wkrtce obsun w czci umieszczonej na nasypie. Grody geometryczne odkryto ponownie dopiero w czasie wykopalisk w roku 1930 i pniejszych.
Zagadnienie pierwotnego wygldu duych domw oraz wzorcw dla tych grodw, ich dokadnego wieku i funkcji wzbudzio zacieke dyskusje. Jedynym ladem istnienia budynkw byy ciemne lady supw i desek, niegdy wkopanych w ziemi oraz due paleniska. Z drewna nie zachowao si nic. Jeeli wic mamy sobie wyobrazi wygld tych budynkw, musimy wyj od planu i oceny poszczeglnych supw i desek, uzupeniajc to ogln wiedz o technice budowlanej owego czasu. Najlepsze wyobraenie daje nam dzisiaj rekonstrukcja naturalnej wielkoci jednego z domw w Fyrkat, wybudowana tu koo samego grodu. Byy to budynki typowe, odpowiadajce koncepcj domom mieszkalnym budowanym we wspczesnych lub nieco pniejszych dworach, jak na przykad w Yorbasse. W grodach mamy jednak do czynienia z monumentalnym zestawieniem budynkw, nie wszystkie suyy za mieszkania. Niektre przeznaczono na warsztaty, gdzie midzy innymi kuto zoto, srebro i elazo, inne suyy prawdopodobnie za stajnie, stodoy i magazyny. Przypuszczalnie cz budynkw bya bogato zdobiona rzebieniami i pomalowana na jaskrawe kolory.
Nie znamy bezporednich wzorcw architektonicznych dla tych grodw, chocia czego podobnego poszukiwano w caej Europie, a take na Wschodzie. Szereg grodw w ksztacie koa, rozmieszczonych wzdu wybrzey Holandii i Belgii posiada jednak pewne cechy podobiestwa, za Souburg na wyspie Walcheren przy ujciu Szeldy ma zarwno wa w ksztacie okrgu, jak i bramy na cztery strony wiata oraz uliczki czce przeciwlege bramy. Znajdujemy jednak rwnie liczne elementy, ktre rni Souburg od duskich grodw, midzy innymi typ domu. Nie wiemy te, czy Souburg jest troch starszy czy troch modszy. Niedawno odkopany okrgy grd z okresu wikingw w Trelleborgu w Skanii jest rwnie inny. Moliwe, e wszystkie te twierdze zostay wybudowane wedug jednego wsplnego wzorca. Jeeli tak, to w kadym razie w Danii posuono si tym wzorcem do dowolnie, gdy

126
Skandynawia
 

 

budulec i typ domu jest zdecydowanie skandynawski. Inne elementy, jak geometryczny plan i czteroskrzydowe dworki, mogy by zainspirowane przez monumentaln architektur Karolingw lub Ottonw. Duskie grody same stanowi przykady architektury monumentalnej i musiay spenia nadrzdne funkcje polityczno-militarne. Takie centra istniay w wielu miejscach Europy poza Skandynawi i Orientem. Wikingom taki pomys na pewno nie by obcy.
Datowanie wzniesienia grodw w przyblieniu na 980 rok i bardzo krtki okres ich uytkowania pogrzebay wczeniejsz teori goszc, e peniy one role koszar i obozw treningowych dla wikingw, ktrzy za Swena Wido-brodego i Knuda Wielkiego najpierw rabowali, a w kocu zdobyli Angli. Miao to bowiem miejsce dopiero nieco pniej. Ponadto wiadomo ju, e aczkolwiek stacjonowao tu wielu onierzy, to grody nie miay wycznie wojskowego charakteru. Przebyway tu rwnie kobiety, dzieci i rzemielnicy. Do tego dochodzi fakt, e lokalizacja sprzyjaa przede wszystkim nadzorowaniu wasnego pastwa; aden z grodw nie lea nad morzem, a wszystkie mieciy si przy wanych liniach drg. Aggersborg by jednak z pewnoci skierowany rwnie przeciwko Norwegii, dokd byo blisko przez nieistniejc obecnie cienin, prowadzc z Limfjordu koo Aggersborga na pnoc do Skagerraku.
Rozpatrujc sytuacj polityczn i gospodarcz w Danii okoo 980 roku dostrzegamy, e musiay istnie powane problemy, spowodowane midzy innymi bardzo odczuwalnym brakiem srebra w okresie, gdy po 970 roku srebro arabskie przestao zasila - jak uprzednio - Skandynawi. Do tego dosza poraka w walce z cesarzem niemieckim w 974 roku pod Danevirke, a wkrtce potem utrata zwierzchnictwa nad Norwegi i zwizanych z tym podatkw. Harald Sinozby kaza w dugim okresie swoich rzdw wznosi wyjtkowo wiele i to duych budowli. W znacznej mierze opiera si przy tym zapewne na nakadaniu obowizku wykonywania robt publicznych, a mamy lady we wczeniejszych rdach pisanych, e mogo to prowadzi do buntw.
Na tym tle naley uzna za prawdopodobne, e Harald Sinozby w owym czasie musia dokona konsolidacji swojej wadzy w celu umocnienia wpyww i podtrzymania nadweronego autorytetu. Grody miayby zatem sens jako rodki represji: regionalne orodki wadzy krlewskiej majce utrzyma ludno w posuszestwie i miejsca, skd mona byo sprawnie realizowa polityk krla oraz jego administracji. Zaogi tych grodw mogy te szybko ruszy w drog - gdy obcy ksita najedali kraj, jak rwnie wtedy, gdy krl wyrusza z wasnej inicjatywy. Mogy te dostarcza krlowi dbr i zota poprzez rabunek i wymuszenia poza granicami kraju. Nieco starsze twierdze znajdoway si, jak wspomniano, w Hedeby, Ribe i Arhus, a szczeglny wygld i wielko grodw okrgych wynika moe jedynie ze wzgldw prestiowych.
Najprawdopodobniej dla wielkiego Aggersborga byy przeznaczone szczeglne zadania. Jak ju mwiono, by std bliski dostp do Norwegii, gdzie

127
Handel i miasta
 

 

Harald Sinozby prowadzi wiele ywotnych interesw. Z Aggersborga mg ponadto sprawowa kontrol nad przepraw i ciga myto za korzystanie z drogi z pnocy na poudnie przez Jutlandi oraz pobiera opaty za eglug na Limfjordzie, stanowicym najbezpieczniejsz drog do Europy Zachodniej
Duy most nad Ravning Enge, zbudowany rwnie okoo 980 roku, by zapewne czci tego samego planu i ju w roku 983 utracona strefa graniczna zostaa - jak wiadomo - odzyskana. Mniej wicej w 986 roku wybucho mimo wszystko powstanie przeciwko Haraldowi Sinozbemu. Krl zosta zmuszony do ucieczki i zmar nie pniej ni w 987 roku. Zupenie moliwe, e grody geometryczne, symbole jego nieudanej polityki, zostay poniechane, kiedy jego zbuntowany syn, Swen Widobrody, przej wadz w kraju. W kadym razie wkrtce zostay zapomniane i zamieniy si w ruiny. Pozostay tylko epizodem.
Bro i walka
W poprzednich rozdziaach wspominalimy ju o prywatnych druynach krlw i ksit, lid, o publicznej organizacji zacigu pod dowdztwem krla oraz obowizku suby w okrgach uznajcych jego zwierzchno. Do tego naley doda obowizek obronny dla wszystkich mczyzn zdolnych do noszenia broni: obowizek bezzwocznej obrony wasnego rejonu, gdy rozsyano specjalne wici lub podawano odpowiedni sygna. Niewiele wiemy o tych formach organizacyjnych wojska, ale zacig raczej nie suy do celw ofensywnych za granic. Prawdopodobnie wojska wikingw dziaajce poza granicami werbowane byy na zasadzie dobrowolnoci jako pewna liczba lid. Ponadto istniay mniejsze dobrowolne stowarzyszenia, ktre sporadycznie uprawiay korsarstwo na wodach krajowych i zagranicznych.
Za to znamy narzdzia wojowania, bro, i to w wielkiej liczbie, pochodzce z rnych miejsc z okresu trwajcego krcej lub duej pogastwa, bowiem w czasach wikingw zwyczajem byo wkadanie broni do grobu; pod wod lub na moczarach znaleziono te bro innego rodzaju, by moe skadan w charakterze ofiary. Mamy take liczne opisy techniki i dziaa wojennych. Najpeniejsze z nich pochodz z zagranicy: ksidza Abbo opis ataku wikingw na Pary w 885-886 roku, rozmaite europejskie roczniki, Kronika anglosaska oraz anglosaski epos bohaterski o bitwie pod Maldon midzy Anglosasami a wikingami w 991 roku.
Wolni mczyni mieli prawo i obowizek posiadania broni, a broni wikingw byy miecze, topory, wcznie, oszczepy, uki i strzay oraz kamienie, a take, do obrony, tarcze, hemy i rnego rodzaju osony ciaa, midzy innymi kolczugi. Przy obleniu stosowano niekiedy specjalne konstrukcje, takie jak katapulty lub osony przy ataku, kierowano te na wroga zapalone okrty.

128
Skandynawia
 

 

Z licznych opisw dziaa wikingw poza granicami wynika te, e opanowali budowanie umocnie polowych, a w kadym razie armia nacierajca na Pary w 885 roku zatrudniaa kilku budowniczych, ktrzy kierowali budow duych maszyn oblniczych, prawdopodobnie taranw.
Najszlachetniejsz i najdrosz bro stanowiy miecze. Byy to miecze jednorczne, do rbania, o mocnych, szerokich klingach dugoci 75-80 centymetrw z szerokim uchwytem na do. czna dugo przekraczaa zazwyczaj 90 centymetrw. Z najstarszego okresu wikingw znamy miecze jednostronne, ale typowe dla okresu byy miecze obusieczne z nawierconymi w rodku klingi otworami w celu zmniejszenia ciaru oraz atwiejszego operowania broni. Aby osign may ciar, gitko w kierunku dugoci oraz twardo i ostro krawdzi tncej stosowano wyrafinowane techniki kowalskie, midzy innymi obrbk ozdobn partii centralnej i obrbk specjaln krawdzi tncych. Klingi z wzorami byy ponadto dekoracyjne, a jako miecza i pozycj waciciela mona byo jeszcze podkreli poprzez dobr materiau i wykonanie rkojeci. W uyciu by cay rejestr rodkw, poczwszy od prostych uchwytw z rogu jelenia do bogato zdobionych rkojeci zotych i srebrnych.
Rkojeci byy zazwyczaj robione w Skandynawii, ale - jak ju wspominano - importowano te duo dobrych kling do mieczy zdobionych inskrypcjami, midzy innymi z Francji. Badania nad technik obrbki kowalskiej oraz narzdziami i wyposaeniem kuni wskazuj, e take w Skandynawii posiadano umiejtno produkowania broni wysokiej jakoci, by moe nawet wykuwania wzorw. Miecze nosio si w pochwach drewnianych lub skrzanych, wykadanych wen lub tkanin i zawieszanych przy lewym boku na pasie przeoonym przez prawe rami. Pochwy byway wspaniale zdobione, odpowiednio do zawartoci.
Miecze stanowiy rwnie symbol pozycji spoecznej. Ozdobne naleay do ksicych upominkw, dobre miecze byy niekiedy dziedziczone z pokolenia na pokolenie. Wasnoci i wygld mieczy opiewano w poematach bohaterskich, a wielu mieczom nadawano imiona, jak np, Brynjubitr (ksajcy zbroje) czy Gullinhjalti (o zotej rkojeci), gdy wyrniay si szczeglnymi cechami lub wygldem bd te byy zwizane z okrelon osob albo wydarzeniem.
Do powszechnie uznaje si topr za bro najczciej stosowan przez wikingw. Ta grona bro sieczna osadzona na dugim trzonku bya przez wielu uywana do walki. Jednake zarwno znaleziska w grobach, jak i postanowienia w prawie norweskim wskazuj, e topr - w kadym razie we wczesnym okresie wikingw - czsto stanowi mniej kosztown alternatyw dla kombinacji miecza z wczni, preferowanej przez warstwy lepiej sytuowane. Z bogatych grobowcw znamy jednak nieliczne przykady wyszukanych, zdobionych srebrem toporw, ktre - podobnie jak wspaniae okazy mieczw -suyy prawdopodobnie rwnoczenie jako bro i symbol pozycji spoecznej.

Handel i miasta
129
 

 

Naley doda, e gowice toporw mieway bardzo rozmaite ksztaty, a czsto trudno odrni topr wojenny od roboczego. Moliwe, e niektrzy uywali ich do obu celw.
Znano take wcznie. Ich ostrza sigay nawet p metra dugoci; niektre miay ozdobnie wykonane groty lub nasady zdobione srebrem. Oszczepy byy zwykle pozbawione dekoracji, jednak liczne ostrza, take ozdobne, maj wielko odpowiedni zarwno dla wczni, jak i broni do rzucania. Jest rzecz oczywist, e oszczepy nadaway si rwnie do polowania, ulubionego sportu warstw uprzywilejowanych, podobnie jak uk i strzay. Znamy jeden uk z Hedeby, zachowany w caoci o dugoci 192 centymetrw, wykonany z cisu. Groty strza byy elazne, sama strzaa z drewna z rowkami na kocu i umocowanymi lotkami z pir. Gar strza z grobu ksicego blisko Hedeby (tak zwanego pochwku odziowego, zawierajcego take nader wyszukany miecz) wyrnia si szczeglnym wykonaniem, jako e groty miay okucia z brzu.
Rzecz najbardziej rzucajc si w oczy dla obserwujcego oddzia wikingw z dystansu musiay by due, okrge tarcze, czsto pomalowane na jaskrawe kolory. Jak ju wspomniano, z okrtu w Gokstad znamy tarcze te i czarne; tarcze czerwone wymienia si we wspczesnym pimiennictwie, a w Ragnarsdrapa - najstarszym z zachowanych poematw skaldycznych -mwi si o tarczy zdobionej postaciami z popularnych opowieci o bogach i bohaterach. Tarcza chroni ciao jedynie od brody do kolan, tote zachowane w caoci tarcze z Gokstad maj promienie niespena metrowej dugoci.
Tarcze wykonywane byy z drewna z rozmaicie wzmocnionymi brzegami i umieszczonym porodku guzem elaznym ochraniajcym rk.
Wikingowie nosili pewnie jakie osony gowy i tuowia, ale zachoway si jedynie nieliczne, gdy wyjtkowo tylko wkadano takie rzeczy zmarym wojownikom do grobu. Hemy uwidocznione s jednak na licznych obrazach wikingw i przewanie przedstawiane jako spiczasto zakoczone stoki, czasami z oson nosa. Jest to ten rodzaj hemu, ktry by te rozpowszechniony w pnym redniowieczu, uywany przez Normanw i Anglosasw, uwidoczniony midzy innymi na tkaninie z Bayeux z lat siedemdziesitych XI wieku. Nieliczne jednak ocalae resztki hemw s zaokrglone u gry, a nie spiczaste i bardziej w stylu starszych hemw. Jedyny zachowany jako tako pochodzi z bogato wyposaonego grobu w Gjermundbu w poudniowej Norwegii. Okrge nakrycie gowy jest wzmocnione tamami elaznymi dookoa skroni i na szczycie, a z przodu wyposaone w oson oczodow i nosa podobn w ksztacie do okularw. Z tyu najprawdopodobniej istniaa te osona karku.
Resztki kolczugi z tego samego grobu stanowi take najlepiej zachowany egzemplarz, jaki znamy. Nie daj nam one jednak jasnego wyobraenia o tym, jak takie kolczugi wyglday. Najprawdopodobniej sigay do kolan i miay

Skandynawia
130
 

 

dugie rkawy, zgodnie z tym, co znamy z czasw wczeniejszych i pniejszych. W wielu innych miejscach znaleziono drobne fragmenty, a opisy w poezji skandynawskiej pozwalaj przypuszcza, e przynamniej zamoniejsi rycerze czsto byli w ich posiadaniu. Z warowni w Birce znamy ponadto fragmenty innego rodzaju zbroi, zoonej z niewielkich, poczonych pytek elaznych, ktra moe tu wystpowa ze wzgldu na bliskie powizania Birki z Rusi i Orientem, gdzie takie kolczugi byy pospolite.
Liczne, krtsze i dusze, opisy walk wikingw pozwalaj nam wnioskowa, e - w przeciwiestwie do Frankw - przewaali wrd nich piesi wojownicy. Koni uywano w wojsku do celw transportowych na ldzie, marszw i podchodw zmierzajcych do wyledzenia manewrw przeciwnika. Nie mona oczywicie wykluczy, e rwnie wikingowie wdawali si niekiedy w walk, siedzc na koniach.
Okrty byy take niezbdnym rodkiem transportu, umoliwiajcym zebranie si w okrelonym miejscu, jak na przykad w 804 roku, kiedy krl Godfred zgromadzi znaczne wojsko pod Hedeby w celu odparcia oddziaw Karola Wielkiego, lub kiedy druyny wikingw dziaay poza granicami kraju. Odbyway si jednak rwnie bitwy morskie. Jedn z najbardziej znanych bya synna bitwa morska pod Svolder okoo 1000 roku, w ktrej straci ycie krl Olaf Tryggvason. W czasie walk na morzu (i atakw korsarskich) rozpoczynano zazwyczaj od ciskania kamieni i oszczepw oraz wystrzeliwano mnstwo strza, po czym trzeba byo przej do abordau i wywalczy sobie zwycistwo mieczem, wczni lub toporem.
Przed rozpoczciem walki na ldzie wodzowie czsto wygaszali pomienne mowy do swoich onierzy, niekiedy obliczone na przeraenie przeciwnika. Na wstpie wykrzykiwano liczne obelgi pod adresem nieprzyjaciela, grzechotano koczanami i wznoszono bojowe okrzyki, aby doda odwagi sobie i nastraszy wroga. Wznoszono je rwnie w czasie walki. Nastpnie sypano grad kamieni, strza i oszczepw, po czym nastpowao starcie z bliska na miecze, wcznie i topory - tak jak na morzu. Instrumentw dtych uywano do sygnalizacji. Krl czsto walczy na czele swojej armii, otoczony najlepszymi rycerzami, ktrych zadaniem bya gwnie ochrona jego ycia. W pobliu krla lub wodza kroczy chory, wybrany take ze wzgldu na specjalne umiejtnoci, gdy nie mg upuci sztandaru - w tumulcie walki oznacza on bowiem miejsce, gdzie znajdowa si dowdca. Mimo to w 878 roku w Anglii zdobyto w potyczce z wikingami ich proporzec z figur kruka (symbolem boga wojny Odyna), a w roku 891 w bitwie pod Dyle (na terenie obecnej Belgii) 16 proporcw krlewskich, ktre przesano do Bawarii w dowd zwycistwa.
Rzecz jasna umiano ju wykorzysta zalety terenu i podczas walk z konnymi Frankami wykopywano rowy lub zajmowano pozycje na obszarach niedostpnych dla konnicy, a take wznoszono zapory polowe. rda zachodnioeuro-

Handel i miasta
131
 

 

pejskie podaj rwnie, e wikingowie czsto wykorzystywali wyspy, warownie, umocnione miasta i kamienne kocioy jako swoje bazy. Dusze oblenia zdarzay si rzadko, ale jeli byway, wikingowie czsto posugiwali si maszynami oblniczymi i wykonywali rozmaite taktyczne umocnienia i wykopy. Zarwno w czasie ataku, jak i obrony stosowano liczne podstpy wojenne, czsto ku wielkiemu zdumieniu zachodnioeuropejskich przeciwnikw, ktrzy nierzadko byli pod duym wraeniem ruchliwoci i pomysowoci oddziaw wikingw.
Obyczajem wikingw byo oznajmianie pokoju wysoko uniesion tarcz - powiadaj niemieckie Roczniki Fuldy. Pewnego razu, gdy wikingowie byli zamknici w twierdzy w Elsloo (nad rzek Moz, niedaleko obecnej granicy midzy Belgi a Holandi), okazao si to jednak podstpem wojennym. Z rnych rde wynika, e przy zawieraniu pokoju czsto przysigano na bro, potwierdzajc to wymian obietnic i cennych zakadnikw oraz kosztownych podarunkw. Inne rda donosz, e wikingowie niekiedy skadali przysig na wity piercie. Kiedy wojska wikingw odnosiy zwycistwo za granic, warunki pokoju zazwyczaj obejmoway rwnie zapacenie daniny i zaopatrzenie dla wojska.
Bro stanowi powan cz zachowanych znalezisk z okresu wikingw, a walki i ideay rycerskie przeplataj si jak czerwona ni poprzez napisy runiczne i poematy skaldw: odwaga, sia, zamiowanie do broni, fascynacja walk, lojalno wobec towarzyszy, wierno wobec wodza a do mierci:
Walczyem krwawym mieczem i mig wczni; kruk mi towarzyszy; wikingowie (nasi) parli do przodu; walczylimy natchnieni; ogie poera domy; za sob pozostawilimy martwe, skrwawione ciaa.
,	(strofa Egila Skallagrimssona, okoo 925 roku)
Saxe wznis ten kamie ku pamici Esberna, syna Tokego. Pod Uppsal nie szuka on ratunku w ucieczce, lecz walczy, jak dugo mg utrzyma bro.
(Kamie z Sjrup, Skania, okoo 1000 roku)
Nie byy to jednak wycznie skandynawskie ideay, lecz wsplne dla owych czasw. Znajdujemy je midzy innymi take w anglosaskiej poezji bohaterskiej, na przykad w poemacie o bitwie pod Maldon, gdzie Brihtnoth ponis mier wraz ze swoj druyn. Take w Skandynawii, podobnie jak gdzie indziej, yli oczywicie ludzie zapatrujcy si na sprawy tego wiata w sposb bardziej pokojowy.

Stara i nowa religia
Przez wiksz cz okresu wikingw mieszkacy Skandynawii wyrniali si spord innych ludw z krajw pooonych bardziej na poudnie w Europie religi inn ni chrzecijaska. Chrzecijanie obdarzali ich pogardliwym mianem pogan, paganos, stosowanym wobec wszystkich ludzi o innej wierze. Z wyjtkiem obszarw zamieszkanych przez mahometan w Hiszpanii i niektrych innych rejonw Morza rdziemnego caa Europa Zachodnia i Poudniowa bya chrzecijaska. Innym religiom hodowano w Europie Pnocnej i Wschodniej: u ludw skandynawskich, a take midzy innymi Sowian, Finw i Lapoczykw.
Chrzecijastwo jest religi misyjn. Najblisi ssiedzi Skandynaww od poudnia przyjli chrzest na pocztku okresu wikingw. Fryzyjczycy zostali ochrzczeni w VIII wieku, Sasi pod koniec tego samego stulecia i w obu przypadkach miao to miejsce w ramach przyczenia do imperium Frankw. Wyjtkowo brutalnie przeprowadzono chrzest w Saksonii za panowania Karola Wielkiego. W pniejszym czasie akcja misyjna posuwaa si dalej na pnoc i wschd, gdy nadarzay si sprzyjajce okolicznoci polityczne. Okoo 965 roku chrzest przyja Dania. Norwegia posza jej ladem na pocztku XI wieku, za Szwecja zostaa nawrcona stopniowo w cigu tego samego stulecia.
W krajach tych chrzecijastwo towarzyszyo umacnianiu wadzy krlewskiej - podobnie jak w Polsce, ruskim pastwie kijowskim i na Wgrzech, gdzie chrzest przyjto odpowiednio w 966, 988 i 1000 roku. Blisko roku 1000 chrzest przyjy rwnie atlantyckie kolonie wikingw, potwierdzajc w ten sposb radykalne postpy religii chrzecijaskiej w Europie. Chrzest Skandynawii by czci tego procesu, ktry w kolejnych stuleciach obj rejon Batyku, pnocn cz Rusi i Lapoczykw w pnocnej Skandynawii. Chrzecijastwo czsto torowao sobie drog mieczem, od tej pory rwnie skandynawskim.

Stara i nowa religia
133
 

 

Misje nie miay jednak charakteru skoordynowanej akcji i chrzecijastwu byo bardzo daleko do jednolitoci. Po pierwsze istniay dwa, rywalizujce ze sob Kocioy, rzymskokatolicki z papieem w Rzymie i greckokatolicki z patriarch w Bizancjum. Oba pretendoway do posiadania monopolu na jedyn prawdziw wiar. Dziki cisym powizaniom z Europ Wschodni i Bizancjum wielu Szwedw zapewne poznao wiar greckokatolick, ale w Skandynawii zwyciy Koci rzymskokatolicki. Czsto jednak dochodzio do rywalizacji. Misje wysyane byy przewanie przez arcybiskupstwa, ktrych presti, wpywy i dochody rosy w miar jak przybywao terenw objtych chrzecijastwem. Prowadzio to niekiedy do konfliktw midzy stolicami arcybiskupimi o podzia wpyww i terenw misyjnej eksploracji. W sytuacji, gdy organizacje kocielne w poszczeglnych krajach zwizane byy blisko z wadz krlewsk, nierzadko kocielna polityka misyjna sza rka w rk z polityk pastwa.
Wszdzie wprowadzenie chrzecijastwa tworzyo cezur kulturow. Chodzio nie tylko o nowe rytuay i now wiar, ale rwnie zmian szeregu norm moralnych i stopniowe odejcie od zakorzenionych wzorcw kulturowych. Chrzecijastwo oznaczao masow europeizacj wielu istotnych aspektw ycia.
Stare wierzenia
Nieomal wszystkie relacje dotyczce przedchrzecijaskiej religii w Skandynawii s dzieem autorw chrzecijaskich, a najpeniejsze z nich zostay zapisane w wiele stuleci po nawrceniu. Najwaniejszymi rdami s poematy o bogach ze Starszej Eddy spisane w XIII wieku oraz dzieo Snorriego Stur-lusona o sztuce poetyckiej z okoo 1220 roku (por. s. 17 i 156). Zawiera ono mitologi nordyck kompletn na tyle, na ile mona to byo osign piszc w dwiecie lat po wprowadzeniu chrzecijastwa. Czsto jednak dostrzega si wpywy nowej religii. Opisy arabskich podrnikw, relacje chrzecijaskich Zachodnioeuropejczykw, poematy skaldyczne oraz kamienie runiczne przekazuj nam pewne fragmentaryczne informacje wspczesne, ale nie przynosz adnych dowodw zainteresowania misjonarzy religi nordyck. Dodatkow wiedz na temat pogaskich obyczajw mona uzyska studiujc wnikliwie zakazy zawarte we wczesnych aktach prawnych oraz mitologiczne opowieci z XII i XIII wieku. Archeologia przynosi informacje przede wszystkim o obrzdach pogrzebowych, pomnikach pogaskich, symbolach i ofiarach, ale nie zna przykadu wityni. Obrazy, ktre jednak nieczsto da si precyzyjnie zinterpretowa, przekazuj nam wiadomoci o obrzdach i rytuaach, potwierdzaj te niektre mity o bogach, za nazwy miejscowoci daj nam midzy innymi

134
Skandynawia
 

 

wyobraenie o rozpowszechnieniu kultu rnych bogw w poszczeglnych rejonach Skandynawii.
Nasze wyobraenia o przedchrzecijaskiej religii i jej formach wyrazu stanowi zatem w znacznej mierze kompilacj wiadomoci pochodzcych z wielu rde i rnych czasw oraz od ludzi hodujcych zupenie innej religii. Najprawdopodobniej to wanie sprawia, e wyobraenia tej religii czsto przedstawia si jako rozproszone, bez staej struktury i troch prymitywne. Trzeba uwzgldni, e pojcia tej wiary podlegay rozwojowi w czasie trwania omawianego okresu, midzy innymi z pewnoci na skutek oddziaywania chrzecijastwa, a niektre z bstw cieszyy si szczegln popularnoci w okrelonych warstwach spoeczestwa czy w rnych regionach Skandynawii. Z kolei na przykad w Szwecji wschodniej mogy by odczuwane religijne wpywy wschodnioeuropejskie, podobnie jak wpywy kulturowe z tego obszaru. Przedchrzecijaska religia bya bowiem, w odrnieniu od chrzecijaskiej, tolerancyjna, czcia wielu bogw i dopuszczaa rwnie nowych. W ywocie Ansgara mwi si na przykad, e w Birce zaczto oddawa cze zmaremu krlowi Brykowi. W gwnych zarysach religia bya jednak wsplna dla caej Skandynawii.
Bogowie byli najwaniejsi z caego szeregu nadziemskich istot i kady odgrywa mniej lub bardziej jasno zdefiniowan rol i ponosi odpowiedzialno za okrelone dziedziny ludzkich poczyna. Bogowie przyjmowali postacie ludzkie i zachowywali si w wielu sprawach bardzo podobnie do ludzi. yli w zorganizowanych spoecznociach bardzo przypominajcych otoczenie wspczesnych zamonych kmieci i dzielili si na dwa rody: Asw i Wanw.
Asowie byli liczniejsi. Gow rodu by Odyn, wszechwiedzcy bg-wadca, bg mdroci, poezji i walki. By on jednak, w przeciwiestwie do innych bogw, dziki i nieobliczalny, posiada ponadto wiele dziwnych zdolnoci zdobytych tajemniczymi i cudownymi poczynaniami, ktre doprowadziy go do kontaktu ze mierci. By jednooki; drugie oko odda w zamian za prawo napicia si ze rda mdroci. Ulubion broni Odyna bya wcznia, a dosiada on omionogiego konia zwanego Sleipnir. Dwa kruki - Hugin i Munin wyfruway kadego dnia na rekonensans po wiecie i przynosiy mu wiadomoci o wszystkim, co si wydarzyo. Odyn rezydowa w Walhalli, "holu zabitych". Docierali tu jego wybrani wojownicy, doprowadzani z pola walki przez walkirie, szczeglny rodzaj kobiet, ktre waciwie nie byy boginiami. Wojownicy spdzali czas w oczekiwaniu na ostatni, rozstrzygajc bitw z wszystkimi siami za, zabawiajc si walk i ucztowaniem - w podobny sposb, w jaki spdzay czas uprzywilejowane klasy wojownikw na ziemi. W Walhalli nie byo jednak prawdziwych kobiet. Odyn i jego wojownicy przegrali bitw. Bg zosta poarty przez wilka Fenrira. Nastpi Ragnarok, koniec wiata. Powsta jednak nowy wiat.

r
 

Stara i nowa religia
135
 

 

Odyn czczony by przede wszystkim przez krlw, wodzw i ich druyny. To ich potrzeby zaspokaja, gdy by w odpowiednim nastroju. Nazwy miejscowoci wskazuj, e w Danii oraz w krajach Gotw istnia oficjalny kult Odyna. W Norwegii i na Islandii najwyraniej nie cieszy si szczegln popularnoci, jednake omionogi ko z jedcem, wyryty na gotlandzkich kamieniach, to z pewnoci Sleipnir, a jedcem by moe jest Odyn. Okoo 1075 roku Adam z Bremy donosi, e wrd trzech posgw bogw w wielkiej wityni pogaskiej w Uppsali znajduje si "Odyn, czyli Wcieko. Prowadzi wojny i daje ludziom odwag w walce z wrogami". Liczne niezwyke waciwoci i wyszo Odyna tumacz, dlaczego jego imi nie wystpuje jako element imion pospolitych, nie znajdujemy go take na kamieniach runicznych. Imi boga zostao jednak wygrawerowane na kawaku ludzkiej czaszki znalezionej w Ribe.
Zdaniem Adama z Bremy Thor by najpotniejszym z trzech bogw przedstawionych w wityni w Uppsali. "Powiadaj, e Thor rzdzi powietrzem, wada piorunem i grzmotem, burz i niepogod, pogod i urodzajem. Gdy grozi duma i gd, skada si ofiary na otarzu boka Thora". Thor by synem Odyna, ale mia zupenie inny charakter. By logiczny i mona byo na nim polega. By symbolem fizycznej siy i w myl literatury zachodnionordyckiej zwalcza zo, symbolizowane przez olbrzymy i potwora z Midgardu. Popularna legenda, znana rwnie z rysunkw na kamieniu w Upplandii, Gotlandii, Danii i Anglii pnocno-zachodniej opowiada o poowie, w czasie ktrego Thor zapa potwora na hak; potworowi udao si uratowa, poniewa olbrzym Hymer przeci sznur od wdki. Thor porusza si powozem cignionym przez kozy, a jego orem by niezwyky mot Mjollnir. Thor by czczony w bardzo szerokich krgach w niemaym wiecie wikingw, a wizerunek mota w postaci ozdoby na szyj sta si rozpowszechnionym symbolem wiary: jedynym przedchrzecijaskim, ktry udao si zidentyfikowa bez adnych wtpliwoci. Wraz z przyjciem chrzecijastwa zosta zastpiony przez krzy. Do Thora odwouje si rwnie wiele kamieni runicznych; skaldowie tworzyli poematy na jego cz, a jego imi weszo jako czon do licznych imion wasnych, bdcych jeszcze dzisiaj w uyciu.
Przedstawicieli rodu Asw byo znacznie wicej, midzy innymi dobry syn Odyna, Baldr i dziwny herold bogw, Heimdall. Trzecim bogiem w wityni w Uppsali by jednak kto z rodu Wanw, Frey. Adam Bremeski wyjania, e "przynosi on ludziom pokj i satysfakcj. Jego wizerunek odznacza si ogromnym penisem", a przy zawieraniu maestwa jemu skada si ofiary. Frey by bogiem podnoci. Uwaano go przede wszystkim za boga Swearw, a poemat Ynglingatal czyni go zaoycielem rodu Ynglinge, ktry sta si rodem krlewskim w Uppsali i Yestfoldzie w Norwegii. Nazwy miejscowoci, imiona wasne i poezja mwi nam, e czczono go rwnie w innych czciach

136
Skandynawia
 

 

Skandynawii, a niektre opowieci wskazuj, e wiosn odbyway si na jego cze rytualne wita z pochodami w ramach kultu podnoci. Adam z Bremy informuje nas take, i witobliwy biskup Egino rozbi synny posg Freya z Yastergotlandu, prawdopodobnie w Skara. Jednake maej figurce Freya z brzu z pnego okresu wikingw udao si przetrwa do dzi dnia. Znaleziono j w Sodermanland, w Szwecji. W caej Skandynawii znane s te malekie byskotki ze zota, tak zwane guldgubbe* (zotki) wyobraajce mczyzn i kobiet poczonych czuym uciskiem, ktre na pewno miay jaki zwizek z kultem podnoci, moe zwizanym z Freyem i Freyj.
Freyja bya siostr Freya i jego eskim odpowiednikiem, bogini mioci i podnoci i take cieszya si znaczn popularnoci. Bya zwierzchniczk disw [disir], stworze rodzaju eskiego, ktre odpowiaday za podno w przyrodzie i u ludzi. Disy byy prawdopodobnie przedmiotem kultu u Swe-arw, ale nazwy miejscowoci mwi o ich popularnoci rwnie w Norwegii i pozostaych czciach Szwecji, gdzie czczono je w czasie prywatnych uroczystoci.
Zupenie niezalene od obu boskich rodw byy Norny, boginie przeznaczenia, ktrym podporzdkowa si musieli zarwno ludzie, jak i bogowie oraz wspomniane wczeniej walkirie. Byy te ze olbrzymy, wrogowie bogw i ludzi, zamieszkujce zewntrzny krg ziemi, cho mona je byo rwnie spotka w miejscach niezamieszkanych, oraz dziwny, przebiegy i kamliwy Loki, ojciec midzy innymi potwora z Midgardu i wilka Fenrira. Obraca si zarwno wrd bogw, jak i olbrzymw, podjudza ich przeciw sobie i wielokrotnie oszukiwa jednych i drugich. Krasnale take mieszkay w odludnych miejscach. Wyrniay si mdroci i sprytem, byy doskonaymi rzemielnikami. Ponadto byy elfy mieszkajce w ziemi oraz fylgjur [latajce zwierzta] - duchy towarzyszce, przypisane do rodziny lub okrelonej osoby i reprezentujce gwnie to, co my bymy nazwali cechami wrodzonymi. Zmarym w rodzinie naleao okazywa trosk; kontynuowali oni swj byt jako rodzaj cieni. wiat a si roi od istot, ktre mogy wywiera wpyw na ycie i powodzenie czowieka i trzeba byo utrzymywa z nimi dobre stosunki. Naleao dochowywa wiernoci obyczajom, czci bogw i inne istoty nadprzyrodzone i dawa im to, co im si naley. Nornom nie skadao si jednak ofiar. Przdy one ni nieodwracalnego przeznaczenia.
Wiele nazw miejscowoci wiadczy o wierzeniach przedchrzecijaskich, ale niewiele wiemy o tym, w jaki sposb czczono dawne bstwa, a relacja Adama z Bremy o wityni w Uppsali, jej kapanach i posgach, pochodzi z okoo 1075 roku, kiedy chrzecijastwo ju zapucio w Skandynawii mocne
* Nazwa ta moe oznacza: zoty staruszek (staruch), ale rwnie ramol, lubienik - przyp. red.

Stara i nowa religia
137
 

 

korzenie. Nie mona wic wykluczy, e zarwno sama witynia, jak kapani i posgi s ju wynikiem wpyww chrzecijaskich, bowiem starsze rda o niczym podobnym nie informuj.
Wydaje si, e dawny kult mia charakter zdecentralizowany i e rol jego stranikw penili lokalni wodzowie lub zamoni wolni waciciele. Przy okrelonych okazjach chopi z danej okolicy zbierali si w jednym miejscu, by uczci bogw, spoywajc uroczysty posiek, blt. Odbywao si to zazwyczaj w domu naczelnika kultu, nazywanym chyba z tej okazji hof - dworem. Rwnie w domu praktykowano kult bogw. W poemacie Austrfararvisur z okoo 1020 roku, ochrzczony skald Sigvat opowiada, jak to pewnego wieczoru nie sposb byo znale schronienia (zdarzyo si to prawdopodobnie gdzie w Yastergtland), gdy wszdzie odbywa si blt. Jaka kobieta powiedziaa, e to blt na cze elfw. Na temat stosunkw w Hedeby mamy relacj hiszpasko-arabskiego podrnika, At-Tartuschiego, ktry odwiedzi miasto w poowie X wieku:
Maj wito, w czasie ktrego wszyscy schodz si w jednym domu, by czci boga, je i pi. Ten, ktry zarzyna zwierz ofiarne, ustawia przed wejciem do swojej zagrody pale i nadziewa zabite zwierz, czy to bdzie w czy baran albo kozio, czy te winia, aby ludzie wiedzieli, e skada bogu ofiar.
Ponadto kult bogw i innych nadprzyrodzonych istot mona byo uprawia pod goym niebiem: w zagajnikach, w specjalnie oznaczonych miejscach zwanych vi, na wzgrzach, w pobliu rde, gr oraz w innych miejscach o szczeglnym uksztatowaniu terenu. Mona te byo odprawia uroczystoci przy h0rg - pierwotnie najpewniej kopcu usypanym z kamieni w szczerym polu, cho w pniejszym okresie wikingw by to ju specjalny budynek. By moe obrzdy religijne odprawiano rwnie przy najwikszych spord formacji skalnych w ksztacie statkw, zwanych skalnymi statkami, ktre istniay zwaszcza w Szwecji i w Danii. Rzadko bowiem znajdujemy w nich groby, a czsto mae groty z resztkami wgla drzewnego i innego paliwa. Byo tam do miejsca dla wielu ludzi naraz. Najdusze ze znanych maj 90 metrw.
Wspomniano ju, e prawdopodobnie w niektrych regionach istnia oficjalny kult Odyna i e krlowie mieli do tego boga szczeglny stosunek. Nie wydaje si jednak prawdopodobne, by swoje obowizki kultowe sprawowali inaczej ni pozostali wodzowie. Odbyway si natomiast due centralne uroczystoci religijne. Opisano takie zdarzenia w Lejre, w Danii, oraz w Uppsali. W obu tych miejscach znajduj si due posgi (w Lejre m.in. pozostaoci statku skalnego dugoci 80 metrw). Oba te miejsca wydaj si te w jaki sposb zwizane z wadz krlewsk. Obrzd w Lejre zosta opisany przez Niemca, Thietmara z Merseburga, w p wieku po oficjalnym wprowadzeniu

Skandynawia
138
 

 

chrzecijastwa w Danii, podczas gdy Adam z Bremy relacjonuje wspczesne sobie obchody w Uppsali, gdzie jednak nigdy nie by osobicie.
Obie relacje maj istotne cechy wsplne, podobnie jak obie miejscowoci. W obu miejscach zbierano si raz na dziewi lat i w obu skadano ofiary i z ludzi, i ze zwierzt: w Lejre powicano 99 osb oraz 99 koni, psw i kogutw; w Uppsali po dziewiciu osobnikw mskich z kadego yjcego gatunku, przy czym ciaa zawieszano w witym gaju w pobliy wityni. Adam Bremeski donosi rwnie, i caa Szwecja wsplnie odbywaa t uroczysto religijn i wszyscy, krl rwnie, posyali dary oraz e chrzecijanie musieli opaca si od nieuczestniczenia. Lejre okrela si jako najwaniejsz miejscowo w pastwie (caput istius regni).
Lokalizacja miejsc skadania ofiar nie zostaa ustalona (nie znaleziono te ladw wityni), za to na Gotlandii i Upplandii znaleziono wielkie ofiary z okresu wikingw wraz z czciowo zniszczon broni, zoon na mokradach i w innych wilgotnych miejscach. Najwikszym znaleziskiem s pola Guding na Gotlandii, gdzie odkryto ponad 500 grotw oszczepw lub wczni. Niewiele te pozostao materialnych ladw po obrzdach kultowych. Nie ulega jednak wtpliwoci, e to, co ukazano na gobelinie z Osebergu, gdzie wida osoby jadce wozami i konno oraz idce, z ktrych cz jest wyposaona we wcznie i zbroje, oraz okutan posta w masce zwierzcej, to pochd obrzdowy. Najwyraniej ludzie przebrani za zwierzta odgrywali jak istotn rol przy niektrych obrzdach. Postacie takie napotykamy rwnie w Szwecji, a wrd wykopalisk z portu w Hedeby znaleziono dwie bardzo udane, trjwymiarowe maski zwierzce, z ktrych jedna przedstawia jakie mniejsze zwierz w rodzaju lisa, psa czy owcy, a druga gow wou. Rwnie z gobelinu z Osebergu oraz innych znalezisk znamy postacie mczyzn z nakryciem gowy przyozdobionym rogami. Byy to zapewne rekwizyty obrzdowe, nie majce nic wsplnego z hemami, uywanymi przez wikingw na wyprawach.
Istniay te liczne rytuay zwizane ze mierci i pochwkiem. Niewiele o nich wiemy, ale musiao ich by sporo, gdy religia wskazywaa na szereg rnych moliwoci tego, co moe si sta z czowiekiem po mierci. Obrzdy pogrzebowe, na tyle, na ile moemy je ledzi dziki archeologii - byy bardzo zrnicowane, zalenie od pozycji spoecznej, regionu i innych uwarunkowa. Ze rde pisanych wiemy o kilku wiatach umarych. Poniewa rda te s mocno rozproszone, a niekiedy sprzeczne ze sob, daj nam bardzo niekompletny i z pewnoci nie w peni zrozumiay obraz poj przedchrzecijaskich.
Jednym ze wiatw umarych by przygnbiajcy i ciemny Hel, ktrego wadczyni, noszca to samo imi, bya siostr potwora z Midgardu i wilka Fenrira. Do tego wiata trafiali i mczyni, i kobiety. Walhalla Odyna bya, jak ju wspominano, dla wybranych wojownikw, ale rwnie w domu Freyji przebywali jacy wojownicy. Istniej podania o zmarych, ktrzy yli dalej

139
Stara i nowa religia

 

w grobach, a take opowie o umierajcej, ktra szykuje si w drog do Freyji. Wikszo zachowanych poda mwi jednak o mczyznach.
Obrzdy pogrzebowe rniy si znacznie od chrzecijaskich. Po pierwsze wielu nieboszczykw otrzymywao do grobu wyposaenie do uytku w yciu przyszym. Rodzaj i ilo tego wyposaenia obejmuje ca gam moliwoci: od pojedynczego noa w grobie ubogiego, do wspaniaej luksusowej wyprawy pomiertnej arystokratw z Birki czy grobu w Osebergu. W Norwegii czsto spotyka si narzdzia do uprawy roli, do pracy w warsztacie, w kuchni czy przdzalni. W caej Skandynawii odnajdujemy symbole pozycji spoecznej klas uprzywilejowanych i or wojownikw, a zawarto wielu grobw zamonych wojownikw, w tym midzy innymi w Danii z X wieku, daje obraz cakowicie zgodny z przedstawionymi wyobraeniami o Walhalli. W Norwegii i w Szwecji przedstawicieli klasy uprzywilejowanej chowano niejednokrotnie w statkach lub odziach, w caej Skandynawii natrafiamy na groby mskie zawierajce wierzchowce, a w Danii w grobach kobiecych z X wieku znajdujemy czsto nadwozie uyte w charakterze trumny: jako symbol wozu. Wielokrotnie zostawiano zmaremu zapasy jedzenia i picia - wyposaenie, ktre wskazuje, i wierzono, e przejcie do wiata umarych ma charakter podry. Take w rdach pisanych odnajdujemy lady tego rodzaju wierze. Szczeglnie makabrycznym z naszego punktu widzenia by zwyczaj dodawania zmaremu towarzystwa: zabitego sugi, zapewne niewolnika pci mskiej lub eskiej.
Nie stwierdza si jednak jednoznacznych relacji midzy iloci wyposaenia a pozycj pochowanego; nie wszyscy bogacze otrzymywali wyposaenie pomiertne, a w pewnych krgach by zwyczaj palenia zmarego i ewentualnego wyposaenia oraz grzebania pozostaoci. Arabski dostojnik Ibn Fadhlan, ktry zetkn si z rosyjskimi wikingami nad Wog i by obecny na pogrzebie, otrzyma takie wyjanienie: "Palimy ich szybko. Wtedy od razu trafiaj do raju". Ibn Fadhlan pozostawi nam rwnie opis naocznego wiadka obrzdu pogrzebowego, na pewno zblionego do tego, ktry celebrowano w Skandynawii. Potwierdzenie wielu szczegw znajdujemy bowiem w wykopaliskach archeologicznych. W duym skrcie jego relacja przedstawia si nastpujco:
Gdy umiera wdz, pytaj niewolnikw i sugi, kto chce umrze wraz ze swoim panem. Ten, ktry si zgosi, nie moe si ju wycofa. W tym wypadku bya to kobieta, ktr otoczono troskliw opiek w czasie przygotowywania pochwku. W dniu pogrzebu statek wodza wycignito na ld, po czym krono wok niego, wypowiadajc jakie zaklcia. Na pokadzie umieszczono nosze, a na nich stara kobieta nazywana Anioem mierci rozpostara sukna i poduszki. Ona kierowaa wszystkimi przygotowaniami. Zmary, do tej pory umieszczony w grobie, zosta z niego wyjty i ubrany we wspaniay, specjalnie na t okazj uszyty strj. Usadowiono go podpartego poduszkami na okrcie, pod namiotem,

Skandynawia
140
 

 

stawiajc pod rk napj alkoholowy, jedzenie, pachnce zioa i ca jego bro. Nastpnie zabito psa, dwa konie, dwie krowy, koguta i kur i woono do okrtu. Kobieta, ktra miaa umrze, przechodzia z namiotu do namiotu i w kadym odbywaa stosunek z jego wacicielem. Nastpnie wykonaa szereg rytualnych czynnoci. Trzykrotnie przenoszono j nad czym, co przypominao prg drzwi, a ona wypowiadaa sowa: "Widz mego pana siedzcego w raju, piknie tam i zielono. Wraz z nim widz mw i modzie, wic prowadcie mnie do niego". Nastpnie zabia kur i zostaa przyprowadzona do okrtu, gdzie zdja swoje ozdoby, wypia dwa puchary i zaintonowaa pie, wreszcie zostaa przez Anioa mierci wprowadzona do namiotu swego pana. Szeciu mczyzn weszo do namiotu i odbyli z ni stosunek, po czym j umiercono. Najbliszy krewny zmarego wodza podpali stos uoony pod okrtem. Inni podpalali dookoa i w cigu godziny wszystko zostao spalone. Nastpnie usypano na tym miejscu kopiec, a na jego szczycie wbito pal z imieniem wodza i jego krla, po czym wszyscy si oddalili.
W Skandynawii grobowce umieszczano blisko domu, eby atwo byo utrzymywa kontakt z przodkami. We wsiach czsto jednak urzdzano wsplny cmentarz na otwartym terenie pooonym rwnie w pobliu. Groby oznaczano za pomoc pali, kamieni, budowli kamiennych rnych ksztatw (m.in. maych statkw z kamieni) czy kopcw. Kamienie runiczne nie maj na og adnego powizania z pochwkami. Byy to znaki dla upamitnienia czego i stawiano je w uczszczanych miejscach.
Rzecz jasna z duym i kosztownym pochwkiem wiza si odpowiedni presti, obejmujcy rwnie rodzin zmarego, tote liczne groby bogatych i wanych osb oznaczano wysokim kopcem w sposb widoczny dla otoczenia. Tak jest w wypadku grobowcw z Borre, Osebergu i Gokstad w Norwegii, w Skopintull na wyspie Adels koo Birki w Szwecji, a w Danii w Jelling, gdzie pnocny kopiec zosta wzniesiony na cze krla Gorma, pierwszego z nowej dynastii i ostatniego pogaskiego krla w pastwie. Zoono go do komory grobowej okoo 950 roku, dodajc mu konia z rzdem i broni, srebrny puchar, ozdobnie rzebione i malowane przedmioty z drewna, trumn i wiele innych rzeczy, z ktrych prawie wszystko przepado. Na jego grobie Harald Sinozby wznis najwikszy kopiec nagrobny w Danii, ktry dzi ma wysoko 8,5 metra i okoo 65 metrw w promieniu.
Od pogastwa do chrzecijastwa
Chrzecijastwo stao si oficjaln religi w krajach skandynawskich w momencie, gdy wielu ju poznao j wczeniej. Niektrzy zdyli si ochrzci,

Stara i nowa religia
141
 

 

jeszcze wicej zawaro ju znajomo z obrzdami, wikszo syszaa o chrzecijastwie, a wszdzie jego wprowadzenie byo popierane przez krla.
W czasie wypraw wikingw, podczas podry handlowych i dyplomatycznych do Europy i'Bizancjum, wielu widywao kocioy, cerkwie i klasztory, suchao wystpie biskupw i ksiy i zapoznao si z tradycjami i normami etycznymi chrzecijastwa. Wraenie robia take jego potga: imponujce katedry z kamienia, wspaniae ceremonie, fascynujca muzyka, ogromne bogactwa (ktre niekiedy staway si bogatym upem). Przekonano si, e potni krlowie i cesarze odnosz si z wielk estym do Boga i jego syna Chrystusa. Wielu wikingw zostao za granic ochrzczonych, niekiedy po kilka razy. Chrzest by bowiem czsto warunkiem zawarcia politycznego sojuszu lub korzystnego pokoju, a wraz z chrztem szy nowe szaty, podarunek chrzestny i wystawne chrzciny. Inni Skandynawowie zostali wstpnie nawrceni: przyjli krzy jako tymczasow oznak wiary, co nieraz okazywao si poyteczne w kontaktach z chrzecijanami, na przykad przy handlu, a nie stanowio przeszkody w oddawaniu czci dawnym bogom. Inni jeszcze poznali zasady chrzecijaskie poprzez przyjaci i krewnych, ktrzy wywdrowali do krajw chrzecijaskich, takich jak Anglia, Irlandia czy Normandia. Imigranci przyjmowali bowiem wkrtce miejscow wiar. Na kilkaset lat przed nawrceniem pojawiali si ju w Skandynawii chrzecijascy kupcy i dyplomaci oraz misjonarze. Mona przyj, e w caym okresie wikingw, u siebie i za granic, byli Skandynawowie, ktrzy z przekonania wybrali religi chrzecijask i tacy, ktrzy wczyli Chrystusa do licznego panteonu bogw skandynawskich i przy rnych okazjach jemu take skadali ofiary.
Misjonarze odgrywali szczegln rol, gdy nauczali i odprawiali chrzecijaskie obrzdy w rodowisku nawracanych. Pierwszym, o jakim wiemy, by "fryzyjski aposto" Willibrord, ktry w VIII wieku bezskutecznie prbowa nawrci krla Danw, Ongendusa. Ebo, arcybiskup z Reims, wygasza w Danii kazania w 823 roku. Podobno wiele osb ochrzci, prawdopodobnie dziaa jako wysannik cesarza francuskiego Ludwika Pobonego, udzielajcego politycznego poparcia krlowi Haraldowi Kakowi. W 826 roku Harald Klak zosta pierwszym chrzecijaskim wadc skandynawskim, przyjmujc wraz z rodzin i wit chrzest w Moguncji, uwietniony wspania ceremoni w paacu cesarskim w Ingelheim.
Ansgar, nieco mylco nazywany apostoem Skandynawii, towarzyszy mu w drodze powrotnej do Danii i dziaa na miejscu przez rok, dopki Harald Klak nie zosta wypdzony. W kilka lat pniej o misjonarza poprosili Swearowie i Ansgar - z bogatymi darami, ktre w drodze pady upem grabiecw - uda si do Birki, gdzie przez kilka lat dziaa w porozumieniu z krlem. Okoo 850 roku podj dziaalno misyjn w Danii, rwnie w porozumieniu z krlem. Umar jako arcybiskup nowego arcybiskupstwa hambursko-bremeskiego,

142
Skandynawia
 

 

stworzonego jako punkt wypadowy dla misji na Skandynawi i stanowicego te stolic arcybiskupi, a do utworzenia samodzielnego arcybiskupstwa w Lund w Skanii, w 1103 roku.
Misja Ansgara i jego pomocnikw bya obliczona przede wszystkim na due centra handlowe - Birk, Hedeby i Ribe, gdzie byli ju chrzecijanie i gdzie bywali chrzecijascy kupcy. Chrzczono wielu nowo nawrconych i budowano kocioy - w Ribe i Hedeby, uzyskano take prawo bicia w dzwony, chocia poganie tego nie lubili. Oficjalne uznanie chrzecijastwa oraz stworzenie moliwoci chodzenia do kocioa sprzyjao rozwojowi midzynarodowego handlu, jak to napisano bez ogrdek w ywocie Ansgara. By to z pewnoci jeden z istotnych powodw, dla ktrych krl przez jaki czas popiera dziaalno misyjn.
Poczynania Ansgara w Skandynawii wywoay wiele pogaskich reakcji i w drugiej poowie IX wieku klimat nie by, jak si wydaje, sprzyjajcy dziaalnoci misyjnej. Lecz w 930 roku arcybiskup Unni uda si do Birki, by kontynuowa wszczt prac, a w 934 roku krl duski zosta podobno ochrzczony si po klsce poniesionej w walce z krlem niemieckim Henrykiem Ptasznikiem. Dziaalno misyjna nasilia si i w 948 roku wspomina si o istnieniu biskupw w Szlezwiku (Hedeby), Ribe i Arhus; byli to bez wtpienia biskupi misjonarze, ktrych zadaniem byy podre i goszenie wiary.
Wraz z misjonarzami chrzecijastwo docierao coraz dalej na pnoc i wschd. Tworzono wci nowe biskupstwa, kolejne narody i pastwa przyjmoway now wiar, cho z przerw na reakcj pogask w Norwegii i Szwecji. Nawrceni przyjmowali chrzest. Stanowi on wprowadzenie do wiary, ale zdarzao si, e udzielano go dopiero na ou mierci. Wiele kamieni runicznych na Upplandii wzniesiono dla upamitnienia mw, ktrzy zmarli "w biaych szatach" (i hvitavadum), co oznaczao szat zakadan do sakramentu chrztu i noszon przez tydzie po jego przyjciu.
Jakie byo jednak przesanie chrzecijastwa i jakie metody stosowali misjonarze? Chrzecijastwo byo przede wszystkim religi kroczc w zwyciskim pochodzie wci naprzd. Bg i Chrystus byli silnymi bogami i udzielali skutecznej pomocy. Mona si byo o tym przekona, patrzc na wadz i przepych Kocioa za granic i na wizerunki tryumfujcego Chrystusa. Sabo dawnych wierze ukazywaa si te wyrazicie, gdy misjonarze niszczyli witoci i nic zego ich za to nie spotykao. By moe lepiej byo mie jednego Boga ni wielu, ktrzy czsto okazywali si bezradni. W owych gwatownych czasach Koci gosi ponadto pokj i miosierdzie dla bliniego, za dobrzy misjonarze praktykowali te zasady w yciu, midzy innymi wykupujc osobicie i zachcajc innych do wykupywania jecw i niewolnikw i udzielajc ubogim jamuny. Gosili take rezygnacj z przemocy i rwno ludzi wobec Boga oraz e to wasne postpki decyduj o powodzeniu w yciu i przyjciu "do

Stara i nowa religia
143
 

 

wiata i Raju", jak to uwidoczniono na kamieniu runicznym w Upplandii. Ju nie ni przdzona przez Norny czy nieobliczalno Odyna miay decydowa, we wsplnym wiecie pozagrobowym spotkaj si wszyscy, ktrzy yli jak naley.
Dla krlw byo rzecz istotn, e nowa wiara oznaczaa wzmocnienie wadzy centralnej i to zarwno na krtk, jak i na dusz met. Koci bowiem by organizacj centralistyczn i tradycyjnie bardzo zalen od wadzy krlewskiej. Do tego naley doda, e obrzdy religijne byy odprawiane przez kler, wobec czego wadza lokalnych wodzw pozbawionych funkcji religijnych ulegaa osabieniu. Zerwanie z tradycj mogo rwnie uatwi wadcom wprowadzenie nowych zasad spoecznych i form sprawowania wadzy. Ponadto przyjcie chrzecijastwa stwarzao wiksze szans na pokojowe wspycie z wadcami i ludnoci innych krajw chrzecijaskich - gdyby Knud Wielki by poganinem, nigdy by go nie zaakceptowano jako krla Anglii. Oficjalne przyjcie chrzecijastwa pozbawiao poza tym inne pastwa moliwoci powoania si na konieczno obrony jedynej prawdziwej wiary w razie ekspansji militarnej. Dobrowolne przyjcie nowej wiary nie musiao zreszt oznacza gwatownych metod.
Aby osign cel, misjonarze musieli dobrze zna lokalne zwyczaje i miejscowy jzyk. Wydaje si, e zwyk procedur byo zwracanie si do monarchy lub lokalnego przywdcy o zezwolenie na dziaalno, a w wielu wypadkach mamy przekazy informujce, e przynoszono bogate dary i wydawano wystawne uczty. Misjonarze stawali si gomi i odpowiednio do tego otrzymywali ochron. Cechami podkrelanymi u misjonarzy (w rdach chrzecijaskich) byy: wiara w chrzecijaskie posannictwo, prawo, wiedza, rozum w zwykym tego sowa znaczeniu, cnotliwo i dobre uczynki - krtko mwic ycie zgodne z goszon przez siebie nauk. Robio to wraenie na poganach. W praktyce misjonarze czsto wykupywali modych niewolnikw, by nawrci ich na chrzecijastwo i wyksztaci pomocnikw.
Wobec tego, e chrzecijastwo byo religi monopolistyczn, za suszne uwaao si niszczenie witoci pogaskich. Mamy na ten temat wiele przekazw z Norwegii i Szwecji i prawdopodobnie zdarzao si to rwnie w Danii. Adam z Bremy przekazuje nam opowie, ktra rzuca wiato na motywy takich dziaa. Opowiada, jak to cnotliwy biskup Adalward, okoo 1060 roku wyruszajc z misj do Swearw w Sigtunie, zawar umow z biskupem Egino ze Skanii, by ruszy wsplnie do Uppsali celem zniszczenia tamtejszej wityni, jako e "gdy zostanie ona zburzona lub lepiej jeszcze spalona, nawrcenie ludnoci nastpi samoczynnie". Lecz chrzecijaski krl Szwecji Stenkil, ktry zaprosi Adalwarda do Sigtuny, odwid ich od tego planu, wskazujc, e rezultatem takiego czynu byoby skazanie ich przez Swearw na mier, przepdzenie z kraju i wydanie pozostaych chrzecijan na ask i nieask pogan. Obaj biskupi odbyli zatem podr wrd Gotw "burzc pogaskie

144
Skandynawia
 

 

wizerunki i zdobywajc tysice dla chrzecijastwa". Na tamtym terenie jednak chrzecijastwo miao ju solidne podstawy wyjciowe i ryzyko odwetu byo niewielkie.
Przyjcie chrzecijastwa
Kronikarz saski Widukind pozostawi nam niemal wspczesn relacj o przyjciu chrztu przez Haralda Sinozbego i Dani okoo 965 roku. Nie znamy dokadnej daty. Kapan Poppo (nie wydaje si, aby by wysannikiem arcybiskupstwa hambursko-bremeskiego) dokona cudu, za pomoc ktrego wykaza, e Chrystus jest wikszy od wszystkich innych bogw: nosi w rku duy kawaek rozarzonego do czerwonoci elaza, a na rce nie zosta aden lad. "Na to krl si nawrci, postanowi uznawa tylko Chrystusa i nakaza poddanym, aby poniechali bokw i odtd okazywa ksiom i sugom Boym naleny im szacunek". Harald kierowa si jednak rwnie motywami natury politycznej: pragnieniem wzmocnienia wadzy krlewskiej we wasnym pastwie i uniknicia konfliktw z pastwem niemieckim.
O ile nam wiadomo, wprowadzenie nowej religii odbyo si w sposb pokojowy. Rwnie wzniesione przez Haralda wielkie pomniki w Jelling zdaj si wskazywa na istnienie programu agodnego przechodzenia na now wiar. Mamy bowiem pogaskie i chrzecijaskie elementy poczone w jedn, imponujc cao. Chronologia i znaczenie poszczeglnych elementw nie s do koca wyjanione. Do najstarszych naley z pewnoci mniejszy kamie runiczny wzniesiony przez krla Gorma na pamitk krlowej Thyri. Jego pierwotnego umiejscowienia nie znamy. Ponadto resztki duej budowli kamiennej, zapewne statku kamiennego dugoci 170 metrw, ktry w takim razie byby najwikszym tego typu w kraju. Dochodzi najprawdopodobniej do rodka pnocnego kopca, z epoki brzu. Kopiec pnocny zosta wzniesiony na cze krla Gorma, a wedug datowa dendrochronologicznych miao to miejsce pod koniec szstego dziesiciolecia X wieku, gdy komora grobowa zostaa zamknita w 958 lub 959 roku.
Kopiec poudniowy, wikszy jeszcze od pnocnego, nie zawiera adnego grobu. Przykrywa poudniowy kraniec budowli kamiennej i prawdopodobnie j zniszczy. Nie znamy powodu wzniesienia tego kopca. Wedug bada dendrochronologicznych powsta on na pocztku lat szedziesitych X wieku, czyli w ostatnich latach pogastwach lub pierwszych chrzecijastwa. Moe dla upamitnienia czego, a moe jego paski szczyt mia suy jako podium podczas oficjalnych uroczystoci. Tradycyjnie uwaa si kopce za pogaskie. By moe mamy tu do czynienia z wyjtkiem.

Stara i nowa religia
145
 

 

: W kadym razie po wprowadzeniu chrzecijastwa kompleks w Jelling zosta gruntownie przebudowany. Dokadnie porodku, midzy obydwoma wzgrzami, krl Harald wznis najwspanialszy z kamieni runicznych, na pamitk swoich rodzicw i o samym sobie (patrz rwnie str. 65), powoujc si rwnie na chrzest Duczykw pod wielkim obrazem Chrystusa. Tu obok, na pnoc od kamienia, kaza zbudowa duy koci drewniany, dugi co najmniej na 30 metrw i 14 metrw szeroki, obejmujcy rwnie elegancki grobowiec we wschodnim kocu nawy. Wykopaliska z lat 1976-1979 wykazay, e zawiera on wikszo koci mczyzny, ktry poprzednio by pochowany w innym miejscu oraz nici zote i dwa wykwintnej roboty okucia z szaty, w ktr lune koci byy owinite.
Wszystko przemawia za tym, e jest to grb Gorma: e Harald kaza przenie koci ojca z pogaskiego kopca do nowego kocioa pomidzy kopcami, aeby jego take wczy do chrzecijastwa, a zarazem podtrzyma wi z przeszoci. Komora grobowa w kopcu nie zawieraa bowiem adnych koci, gdy zbadano j w ubiegym stuleciu. Wida te byo jasno, e w odlegej przeszoci jej spokj zosta zakcony, jednak naprawiono j starannie, a take otwr w powale, wydrony dla utorowania sobie drogi, co raczej wyklucza pospolit kradzie. Oba okucia znalezione w grobie w kociele s na dodatek stylistycznie bardzo blisko spokrewnione z okuciami znalezionymi w kopcu.
W kociele pozostawiono miejsce na jeszcze jeden grb, obok odkopanego. Mona si domyla, e mia by przeznaczony dla samego Haralda i e witynia w Jelling miaa by kocioem-grobowcem, podobnie jak wybrane kocioy za granic, w ktrych chowano krlw. Jednake Harald zmar, jak wspomniano, po rokoszu wznieconym przez jego syna, Swena Widobrodego, i zosta pochowany w kociele w Roskilde, ktrego obecnym nastpc jest katedra w Roskilde. Jelling stracio znaczenie. Nadal jednak znajduje si tu midzy kopcami koci, czwarty w kolejnoci.
Pierwszym chrzecijaskim krlem Norwegii by Hakon Adalsteinsfostre. Dorasta on i zosta ochrzczony w Anglii i stara si wytrwa w wierze po wyniesieniu na krla swojej pogaskiej ojczyzny w 935 roku. Skaldowie opowiadaj, e nie niszczy pogaskich witoci, lecz sprowadzi z Anglii ksiy i zacz wznosi kocioy w zachodnich prowincjach nadbrzenych Norwegii. Dalej na pnocy, w Trondheim, nie byo jednak sprzyjajcego klimatu dla chrzecijastwa. Kiedy Hakon w 960 roku zosta zabity, pochowano go w tradycyjny pogaski sposb, a w Hdkonarmdl skald Eyvind donosi nam o jego ostatniej potyczce, mierci i przyjciu w Walhalli. W istocie wanie z tego poematu o chrzecijaskim krlu pochodz nasze najpewniejsze informacje o wiecie pozagrobowym Odyna.
Olaf Tryggvason zosta nastpnym chrzecijaskim krlem Norwegii, gdy w 995 roku wrci do domu po wielu latach wypraw wikingw, bogato

146
Skandynawia
 

 

wyposaony w srebro. On take zosta ochrzczony w Anglii i sprowadzi, podobnie jak Hakon, angielskich kaznodziei. Rozpocz si systematyczny i brutalny proces nawracania, poczony z wysikami na rzecz konsolidacji pastwa. Proces zosta posunity najdalej w Norwegii zachodniej i poudniowej, za okoo 1000 roku krl doprowadzi do ochrzczenia Islandii, prawdopodobnie pod grob represji. Wkrtce potem zosta zabity.
Ostatecznie chrzest Norwegii nastpi za Olafa Haraldssona. I on przyj chrzecijastwo na wyprawach za granic, i podobno zosta ochrzczony w Rouen w Normandii. Gdy w 1015 roku wrci do Norwegii, towarzyszyli mu angielscy kapani, midzy innymi biskup Grimkel, ktry wraz z Olafem bezlitonie forsowa chrzecijastwo. Dawne witoci niszczono, mieszkacy musieli wybiera midzy chrztem i walk, a na thingu w Moster, by moe w 1024 roku, uchwalono obowizek religijny wraz z reguami chrzecijaskiego ywota. Powodem bitwy pod Stiklestad w 1030 roku, w ktrej zgin Olaf, nie bya jednak religia, lecz usilne dziaania zmierzajce do konsolidacji pastwa, przeprowadzane rwnie bezwzgldnie. Uznano go jednak za mczennika i po roku przeniesiono do Trondheim jako witego. Zosta najpopularniejszym witym wikingw, czczonym od Rusi po Irlandi. Jego miejsce spoczynku w Trondheim ju XI wieku byo celem licznych pielgrzymek, a jego kult utrzyma si przez cae redniowiecze.
Ostateczny chrzest Szwecji nie jest najlepiej udokumentowany. Nie moemy si powoa na adn oficjaln dat czy jakie szczeglne wydarzenie, od ktrego mona by liczy nawrcenie. Nowa wiara stopniowo torowaa sobie drog przez rozlegy kraj, poczynajc od Yastergtlandu, gdzie Skara okoo 1020 roku staa si siedzib biskupstwa misyjnego. Poza misj rzymskokatolick, delegowan przez arcybiskupstwo hambursko-bremeskie, zdaje si, e przez jaki czas wpywy prbowa zdoby Koci greckokatolicki ze Wschodu. Podobnie jak gdzie indziej, take tutaj krlowie pnego okresu wikingw popierali chrzecijastwo, zapewne w nadziei umocnienia wadzy centralnej i zapewnienia ochrony przed agresj z zewntrz. Wiemy jednak rwnie o aktywnym zaangaowaniu na rzecz ochrzczenia ze strony jednego z lokalnych magnatw w Jamtland, pomidzy Szwecj a Norwegi. Na Frso (nazwanej od imienia boga Freya) kaza on w XI wieku wznie kamie runiczny na pamitk swoich dobrych uczynkw. Inskrypcja gosi:
stman, syn Gudfasta wznis ten kamie i zbudowa ten most i ochrzci Jamtland. Asbjorn postawi most. Tryn i Ste wykuli te runy.
Pierwszym chrzecijaskim krlem Szwecji by Olof Sktkonung - na pocztku XI wieku, krl zarwno Gotw, jak i Swearw. Lecz i on, i jego nastpcy, cho sami chrzecijanie bez wyjtku, musieli przez ponad stulecie

Stara i nowa religia
147
 

 

prowadzi polityk balansowania midzy zwolennikami starej i nowej wiary. Stara wiara miaa najwicej wyznawcw w kraju Swearw, gdzie pogastwo kwito w najlepsze jeszcze za czasw Adama z Bremy. Jednoczenie byo tam wielu zamonych chrzecijan, ktrzy wznieli wikszo kamieni runicznych znalezionych na tych terenach. Kiedy zaniechano praktyk kultowych w Uppsali, dokadnie nie wiadomo, lecz w pocztkach XII wieku kraj musia ju by na og chrzecijaski.
Wprowadzenie chrzecijastwa oznaczao nie tylko przyjcie nowej wiary, ale rwnie nowych rytuaw i zwyczajw, takich jak chrzest, chodzenie do kocioa, dzwonienie, chowanie zmarych na powiconych cmentarzach bez wyposaenia wkadanego do grobu, uznawanie jednego Boga (lub Trjjedynego), bardzo surowe reguy zawierania zwizkw maeskich nawet midzy dalekimi krewnymi, zakaz umiercania niepodanych dzieci, jedzenia koskiego misa, oddawania czci dawnym bogom oraz liczne inne zakazy, nakazy i zalecenia. Ponadto w wyniku ukadw si politycznych gwny wpyw w Danii i Norwegii w XI wieku wywar, ku niemaemu rozgoryczeniu i irytacji arcybiskupstwa harmbursko-bremeskiego, Koci angielski.
W wielu miejscach na wsi nadal ywe byy stare tradycje chopskie i uroczystoci zwizane z podnoci w domu, na polu i w oborze; odprawiane jednak byy ukradkiem lub pod chrzecijaskim przebraniem. Wiele pokole miao jeszcze min, nim caa Skandynawia zostaa pokryta sieci kociow i otrzymaa swoich kapanw, zanim mona byo wprowadzi pen organizacj kocieln z podziaem na biskupstwa i parafie. Zaakceptowanie chrzecijastwa byo przeomem, lecz jego rzeczywiste wprowadzenie trwao bardzo dugo.

Sztuka i poezja
Sztuka wikingw bya witalna, pena fantazji i niezalena; wsplna dla caej Skandynawii i tylko dla niej. Dotyczy to zarwno sztuki zdobniczej, przedstawiajcej, jak i poezji.
Poezja miaa najduszy ywot jako gatunek. Jeszcze w pierwszej poowie XIII wieku bya ceniona w liczcych si krgach w Skandynawii, ale jej mistrzami byli przede wszystkim Islandczycy. Okoo 1220 roku Snorri Stur-luson, sam poeta, napisa swoje dzieo o sztuce poetyckiej - Edd. Daje nam ono klucz do zrozumienia zawiych konwencji skaldycznej sztuki poetyckiej. Bez wyjanie Sturlusona wiele treci byoby dla nas dzi niezrozumiaych. Nie ma jednak adnego klucza do rwnie skomplikowanej sztuki zdobniczej i przedstawiajcej, ktre najpewniej take miay swoje konwencje. Musimy dzi prbowa je zrozumie, posugujc si jedynie wzrokiem i rzadko docieramy do ukrytych znacze. Nawet powtarzajce si czci rysunkw, majce wycznie ornamentalne znaczenie, fascynuj gr linii, elegancj, si wyrazu i wyobrani.
Sztuka zdobnicza i przedstawiajca
Sztuka okresu wikingw poszukiwaa kontrastu, koloru i harmonijnego ruchu. Bya to sztuka wyrafinowana, ale jej forma bya rozumiana i ceniona. W dzieach wysokiej prby detal wykonany by rwnie starannie jak cao, a ornamentyka czsto w tak maej skali, e trzeba patrze z bardzo maej odlegoci, aby j dostrzec.
To co si zachowao, to przede wszystkim sztuka uytkowa obejmujca produkty kultury materialnej kadego niemal rodzaju: szaty, klamry do ubra, statki, bro, sanie, rynsztunek rycerski, budowle, pomniki, gobeliny, puchary

149
Sztuka i poezja
 

 

i wiele innych. Trjwymiarowe ozdoby maj przewanie posta gw, na og zwierzcych, wieczcych i podkrelajcych wane elementy konstrukcyjne duych i maych przedmiotw, na przykad wozu lub skrzyni.
Najczciej 'stosowane materiay to tekstylia i drewno, ale bardzo niewiele z tego si zachowao. Gobelin z grobowca Oseberg i wiele ozdobnych przedmiotw drewnianych, a take drzeworyty z drugiej poowy XI wieku, uyte ponownie jako budulec w kociele w Urnes w zachodniej Norwegii, daj nam pewne wyobraenie o tym, co przepado. Wyjwszy Gotlandi, kamienie zaczto zdobi dopiero w poowie X wieku, by moe pierwowzorem jest kamie z Jelling Haralda Sinozbego. Pniej pojawio si wiele kamieni z ornamentyk, troch w Danii i Norwegii, ale najwicej w Szwecji, przy czym te ostatnie pochodz przewanie z wczesnego okresu wikingw. Drobnych zdobie w metalu znamy wiele, zwaszcza z grobowcw i odkopanych skarbw, z caego okresu i z terenu caej Skandynawii. Najwyej cenione byo z pewnoci zdobnictwo przedmiotw zotych i srebrnych i mona przyj, e tworzyo ono styl; rzebiono take w kach morsa, kociach wieloryba i rogach osia. Najwspanialsze okazy tej sztuki to szkatuki z Bambergu i Kamienia Pomorskiego, ktre przechoway si jako relikwiarze w kocioach w Niemczech i w Polsce. Szkatuka z Kamienia Pomorskiego zagina w czasie II wojny wiatowej, ale pozostay opisy, fotografie i dobre odlewy. Do tego dochodzi rzeba w kociach, bursztynie i gagacie (drobnoziarnisty wgiel brunatny ze wschodniego wybrzea pnocnej Anglii).
Szeroko stosowane byy efekty reliefu osigane przez zestawienie rnych materiaw i kolorw oraz gr wiatocienia na gadkich i zdobionych ornamentem paszczyznach. Na klejnotach stosowano poczenie pozacanego brzu ze srebrem lub niello (czarny zwizek siarki wtapiany w wygrawerowane zagbienia, rowki czy punkty). Strzemi mogo by wykonane na przykad z pokrytego wzorami srebra i miedzi skontrastowanymi z czarnym elazem.
Znamy tyle przykadw ladw po farbach (na tarczach, meblach, drkach namiotowych, kamieniach runicznych, kawakach budulca itp.), e nie ulega wtpliwoci, i wiksze przedmioty z kamienia i drewna bardzo czsto byy malowane, a zdobienia te wielokrotnie stanowiy uzupenienie wzorw uprzednio wyrytych lub wykonanych w postaci pytkiego reliefu. Wspomina si take o malowaniu w rdach pisanych i poezji skaldycznej. Midzy innymi inskrypcje na kilku szwedzkich kamieniach wiadcz o tym, e kiedy byy one malowane. Powszechnie stosowanymi kolorami byy czarny, biay i czerwony, ale uywano rwnie brzu, ci, niebieskiego i zielonego. Barwy s obecnie zawsze wyblake i czciowo rozoone. Tam jednak, gdzie udao sieje zrekonstruowa, otrzymujemy jasno zarysowane, ostre kontrasty. lady na ubiorach i meblach wiadcz o tym, e te rzeczy rwnie byy czsto malowane.

Skandynawia
150
 

 

Jako motyww uywano przede wszystkim stylizowanych wizerunkw zwierzt; w niektrych wypadkach moliwe jest przeledzenie ich rozwoju wstecz, a do IV-V wieku (schyek rzymskiej epoki elaza), po czym pojawiaj si w stale nowej postaci przez cay okres wikingw. Do innych popularnych motyww naleay splecione lub zwijajce si wstgi, a ze wiata zwierzt dochodziy jeszcze we i ptaki. Ornamenty rolinne naleay a do poowy X wieku do rzadkoci, lecz w kolejnych wiekach odegray znaczn rol wskutek wpyww sztuki europejskiej.
Zachoway si tylko bardzo nieliczne wizerunki postaci ludzkich, ktre w odrnieniu od zazwyczaj bardzo ornamentalnie potraktowanych motyww zwierzcych i rolinnych, czsto s na wp naturalistyczne. Znamy je gwnie ze scen na kamieniach runicznych, midzy innymi na gotlandzkich kamieniach obrazkowych, gdzie z pewnoci, podobnie jak na gobelinie z Osebergu, bior udzia w obrzdach o charakterze religijnym. Popularnym motywem w urozmaiconym wiecie gotlandzkich obrazkw jest statek pod penymi aglami z tarczami wzdu burty, zapeniony wojownikami - by moe w drodze do krainy umarych. Inne sceny ukazuj jedca witanego przez kobiet podajc mu rg z napojem - by moe jest to powitanie w krainie zmarych; lub na przykad walka na miecze midzy mczyznami. Motywy trudno dzisiaj zidentyfikowa z ca pewnoci, jednak pojedyncze sceny z przedchrzecijaskiego wiata bogw i popularnych poda o wielkich bohaterach rozpoznano na podstawie zachowanych rde pisanych. Dotyczy to zwaszcza poowu ryb boga Thora oraz wyczynw i losu bohatera Sigurda Fafnersbane. Gdy dochodzimy do postaci Chrystusa, na og nie ma problemw. atwo go rozpozna po aureoli i pozycji z rozoonymi ramionami.
Kiedy wypada rozszyfrowa zawiy ornament zwierzcy, praktyczne okazuje si rozpoczynanie od gowy, a nastpnie podanie za, czsto bardzo stylizowanymi, liniami korpusu i koczyn. Aby lepiej ledzi rozwj sztuki w cigu trzech stuleci okresu wikingw, celowe jest rozrnienie szeregu stylw. Wikszo nosi nazw od miejsca, gdzie odkryto dobry i znany przykad. Z wyjtkiem stylu Jellinge, niemal rwnoczesnego ze stylem Borre, przewanie rozwijay si one i nastpoway kolejno po sobie.
Wci pracuje si intensywnie nad rozwiniciem definicji stylw i ich datowaniem oraz lokalizacj wpyww z zagranicy, sposobem wprowadzania nowinek przez skandynawskich twrcw i wzajemnym oddziaywaniem midzy sztuk w Skandynawii i w koloniach. W ostatnich latach liczne badania den-drochronologiczne stworzyy wiele mocnych punktw oparcia umoliwiajcych ustalenie dat. Przewanie potwierdziy one wczeniejsze przypuszczenia, a co do gwnych zarysw panuje w zasadzie jednomylno.
Jak ju wspomniano, sztuka wikingw oparta bya na dawnych tradycjach skandynawskich, sigajcych pnej rzymskiej epoki elaza. To zostao pod-

151
Sztuka i poezja
 

 

krelone przez nadanie nazwy "styl E" wszystkim tym formom wyrazu, ktre wystpoway powszechnie w kocu VIII wieku i w znacznej czci nastpnego stulecia. Styl ten by transformacj stylw A-D o ornamentyce zwierzcej (i stanowi skadnik tzw. stylu III), a do najwybitniejszych przykadw zalicza si szereg drzeworytw z Osebergu, w tym jeden z pali, zakoczony trjwymiarow gow zwierzc oraz zbir 22 maych odlewanych i pozacanych oku do uzd z brzu pochodzcych z grobowca mskiego w Broa na Gotlandii.
Charakterystyczne dla stylu E s wyduone, czsto prawie wstgowate postacie zwierzt lub ptakw z maymi gowami widzianymi z profilu i wielkimi oczami; maj wygite, wijce si korpusy z regularnymi poszerzeniami; wijce si koczyny, ktrych poczenia z korpusem rozpadaj si na otwarte ptle z zakrtasami. Czsto do harmonijnych linii sylwetek zwierzcych dodane s ramy dzielce paszczyzn na poszczeglne pola. Istnieje te uproszczony wariant stylu E, a wraz z tym stylem pojawia si w sztuce skandynawskiej nowy motyw zwierzcy - sylwetka zwierza chwytajcego. Motyw ten: ywa, pena i anatomicznie do podobna sylwetka zwierzcia (lub czowieka) z gow widoczn z przodu i dolnymi koczynami, ktre chwytaj wszystko, co znajduje si w pobliu, ma europejski rodowd. Skandynawom podoba si jednak do tego stopnia, e uywali go powszechnie przez dwiecie lat.
Znalezisko w Osebergu pochodzi z pierwszej poowy IX wieku - budulec z komory grobowej datowano dendrochronologicznie na rok 834, a statek ze zdobieniami w stylu E zosta zbudowany midzy 815 a 820 rokiem. Wrd wielu zdobionych przedmiotw z drewna wydzielono kilka grup charakteryzujcych si wasnym pitnem wykonania i bdcych prawdopodobnie dzieem rnych artystw. Jeden z nich, twrca drugiego z piciu pali, zakoczonego trjwymiarow gow zwierzc, posugiwa si rodkami wybiegajcymi w przyszo, midzy innymi zastosowa mrowie rnych, rwnorzdnych zwierzt i ptakw zamiast jednego motywu gwnego. Niektrzy uwaaj to za tak istotn innowacj, e uzasadnia osobn nazw "stylu z Osebergu".
W Skandynawii poudniowej ze stylem E wspistnia, krtkotrway chyba, wariant zwany stylem F. By inspirowany sztuk anglo-frankosk, szerzc si na kontynencie wraz z anglosaskimi misjonarzami, przey rozkwit midzy innymi w ujciu Renu. Styl F jest jednym z dowodw na wsparcie tezy, e Skandynawowie mieli rwnie kontakty z zachodni Europ przed okresem udokumentowanych wypraw wikingw. Zwierzta w tym stylu s przewanie niedue, krzepkie, anatomicznie jednolite i stosowane byy jako motyw do pokrycia powierzchni wyranie ograniczonych pl.
Zocone okucia z brzu z grobowca w Borre, niedaleko Osebergu, day nazw kolejnemu stylowi, ktrego motywy s o wiele atwiejsze do odszyfrowania ni w wypadku stylu E. Styl Borre uksztatowany prawdopodobnie w drugiej poowie IX wieku - mamy dobre egzemplarze z datowanego den-

152
Skandynawia
 

 

drochronologicznie, pobliskiego grobowca w Gokstad (tu przed 905 rokiem). Styl by uprawiany do koca X wieku. Zupenie nowym elementem byy proste sploty wstg z geometrycznymi figurami, przede wszystkim tak zwany acuch w ksztacie piercienia. Jest on zoony z dwch splotw wstg przesunitych wobec siebie, z punktami przecicia schowanymi na przemian pod figur w ksztacie rombu i ykowanym pasmem poprzecznym. Wstgi koczone s czsto ma gwk zwierzc, widzian z gry. Innym charakterystycznym motywem stylu Borre jest pojedyncze zwierz chwytajce w dosy akrobatycznej postaci, a mianowicie wyposaone w dug, wygit szyj i dugi, wski korpus, ktry czsto na przestrzeni od piersi do bioder jest wykrcony do tyu w uk biegncy tu pod gow. Trzecim wyrniajcym motywem jest proste, na wp naturalistyczne zwierz.
Typowy ornament z Borre ma zwart kompozycj, zoon z wstg i motyww zwierzcych. Bieg linii czsto podkrelany jest drug, towarzyszc lini; czsto wystpuj figury geometryczne, a na biuterii i innych przedmiotach ozdobnych wielokrotnie spotykamy granulacj i filigran lub ich odlewane imitacje. Styl Borre by pierwszym skandynawskim stylem, ktry przyj si w koloniach wikingw. Znamy go ze znalezisk na Islandii, wyspie Ma, a take w Anglii i na Rusi. Rzecz jasna wynika to z tego, e owe kolonie zakadano wwczas, gdy styl akurat dojrza w Skandynawii - w kocu IX wieku.
Styl Jellinge by mniej wicej rwnoczesny ze stylem Borre i reprezentowany jest podobnie jak poprzedni w grobowcu Gokstad (tu przed 905 rokiem). Przesta by uprawiany przed rokiem 1000. Dobre wyobraenie o nim daje przyjrzenie si zwierztom na majcym zaledwie 4,3 centymetra wysokoci pucharku srebrnym z grobowca z Jelling (pogrzeb odby si najprawdopodobniej w 958-959 roku). Dwie wstgowe sylwetki zwierzce w ksztacie "S" z gowami widzianymi z profilu, dugimi grzywami i zawinit grn warg zostay symetrycznie splecione. Sylwetki zwierzce w tym stylu otoczone s czsto zawiymi splotami wstg, z ktrych czasem wyrastaj narol przypominajce licie. Podobnie jak w stylu Borre czsto stosowano filigran i granulacj lub ich odlewane imitacje. Styl Jellinge znamy rwnie ze znalezisk angielskich i rosyjskich, a w Anglii pnocnej powstaa ciekawa sztuka anglo-skandynawska z wyranymi zapoyczeniami z Borre i Jelling.
Styl Mammen jest piknie reprezentowany przez ornamenty wykonane na toporze, woonym w 970-971 roku do grobu mskiego w Mammen, w rodkowej Jutlandii. Na dwch przeciwlegych powierzchniach ostrza stworzono, za pomoc wprasowanego drutu srebrnego, z jednej strony - wizerunek potnego ptaka, z drugiej - ornament z bujnie rozrastajcych si kici. Jest to oczywiste rozwinicie stylu Jellinge i czsto trudno te dwa style rozgraniczy; lecz to wanie jest moment, w ktrym zwierzta i ptaki otrzymuj ciaa oraz znaczenia nabiera ornamentyka rolinna. Nie obowizuje tu adna symetria, ale za to

Sztuka i poezja
153
 

 

zupenie nowa ekspresja i ruch. Styl ten jest udan syntez skandynawskiej i zachodnioeuropejskiej sztuki, z ktrych ta druga jest inspiracj dla czsto na poy naturalistycznych wizerunkw zwierzt i licznych rolin. Gwnym pomnikiem stylu jest duy kamie runiczny z Jelling, prezentujcy przechadzajce si zwierzta, otoczone zwojami wa, a doskonae przykady mamy rwnie w wymienionych ju szkatukach z Kamienia Pomorskiego i Bambergu. Powsta zapewne w poowie X wieku i rozwija si pomylnie w przyblieniu do 1000 roku. Pikny przykad stylu Mammen odnajdujemy take w krzyu z Kirk Braddan na wyspie Ma, ale poza nim nie znamy wielu takich przykadw pochodzcych z Wysp Brytyjskich. By moe przyczyny naley upatrywa w wczesnych stosunkach politycznych.
Peen ruchu i tempa jest styl Ringerike, ktry okoo 1000 roku zaj miejsce stylu Mammen. Jeszcze wyraniej widoczne s tu wpywy zachodnioeuropejskie, midzy innymi oddziaywanie stylu Winchester, ktry rozkwita na poudniowym kracu angielskiego pastwa Knuda Wielkiego, a take wzrost znaczenia ornamentyki rolinnej w porwnaniu z ornamentyk zwierzc. Do ulubionych motyww nale: due zwierz uchwycone w ruchu (prawdopodobnie rozwinicie motywu zwierzcego ze stylu Jellinge), we i zwie-rzta-wstgi oraz kicie i licie w wielkich ilociach, zarwno towarzyszce innym motywom, jak i wystpujce samodzielnie. Wikszo prac w stylu Ringerike skomponowana jest wok jakiej osi i czsto spotykamy zwone grona rozmieszczone w grupach. Styl wzi nazw od miejsca pochodzenia specjalnego gatunku piaskowca, ktrego uyto do wykonania grup piknie rzebionych kamieni.
Do najlepszych, wrd wielu imponujcych prac stylu Ringerike, naley wiatrowskaz z Heggen w Norwegii. Gwnymi motywami s: wielkie zwierz po jednej i mocno upierzony ptak po drugiej stronie. Inny wspaniay przykad mamy na zapisanej runami pycie grobowej, znalezionej na cmentarzu witego Pawa w Londynie. Styl reprezentowany jest na wielu znaleziskach z poudnia Anglii. Znany by rwnie w innych krajach, przede wszystkim w Irlandii. Przyj si tam do tego stopnia, e dalej rozwin si samodzielnie. Wykorzystywano go nawet w irlandzkiej sztuce sakralnej i przetrwa tam duej ni w Skandynawii, gdzie jego rozkwit przypada na rodek XI wieku.
Styl Urnes stanowi ostatnie stadium rozwoju w dugiej historii skandynawskiej ornamentyki zwierzcej. Powsta, jak si wydaje, pod koniec pierwszej poowy XI wieku i by modny przez nastpne sto lat, a do pocztkw redniowiecza. Po okresie, kiedy pojawia si jako detal lub maniera w sztuce romaskiej, ktra zdominowaa Skandynawi, zakoczy ywot ostatecznie okoo 1200 roku. Wiele innych form kulturowych okresu wikingw miao zbliony przebieg.

154
Skandynawia
 

 

Po bogactwie i sile stylu Ringerike nie pozostao ju ladu. Styl Urnes jest wyrafinowany i elegancki w kadym calu. Nazw swoj wywodzi od technicznie i artystycznie doskonale wykonanych drzeworytw, uytych ponownie w kociele w Urnes w zachodniej Norwegii: na portalu i drzwiach, dwch listwach ciennych, naronym supie i dwch deskach szczytowych, jednej zachowanej w caoci, drugiej w czci. Na malowanej desce z kocioa H0rning w Jutlandii mamy ten sam styl w znacznie skromniejszym wydaniu. Do czstych motyww nale nadal due, czworonone zwierzta, ale bardzo wyszczuplone. Do tego dochodz podobne do wy sylwetki zwierzce z pojedyncz przedni koczyn, we bez koczyn i pdy rolinne, niekiedy zakoczone gowami wy. Charakterystyczne dla tego stylu s kompozycje tworzce otwarte, niesymetryczne caoci, przy pierwszym zetkniciu dajce wraenie rozfalowanego splotu sylwetek zwierzcych i wy w ksztacie duych ptli. Cz przyjmuje ksztat semek, a wszystkie formy rozrastaj si i gin rwnomiernie; nie ma adnych ostrych przej. Przykady mistrzowskiego zastosowania tego stylu znajdujemy take na licznych kamieniach runicznych ze rodkowej Szwecji, gdzie faliste ornamenty zostay dopasowane do oboci kamienia, a dugie sploty wy uyte jako wstgi pod runami. W Szwecji uywa si te czsto okrelenia "styl z kamieni runicznych" zamiast styl Urnes. Znamy pojedyncze przykady jego wystpowania w Anglii, ale w Irlandii sta si rwnie popularny jak styl Ringerike.
Powyej przeledzilimy rozwj sztuki na przykadzie wielkich dzie, wykonanych czsto z drogich materiaw. Jednake podobne ideay artystyczne dostrzegalne s w przypadku dzie wykonanych z materiaw taszych, na wielu przedmiotach codziennego uytku. Powstaway na bardzo rnych szczeblach sprawnoci technicznej i artystycznej. Stanowiy, moe z wyjtkiem stylu Mam-men, wsplny dorobek caego spoeczestwa i byy wewntrzskandynawskie, musiay te - podobnie jak jzyk, religia i wiele innych elementw - przyczynia si do poczucia odrbnoci narodowej.
Wielkie dziea sztuki i nowe kierunki musiay by w jakim stopniu tworem rzemielnikw zwizanych z wpywowymi sferami: z dworem krlewskim, wodzami, a w pnym okresie wikingw z pewnoci take z Kocioem. Lecz nowinki szybko si rozpowszechniay. Wytumaczeniem moe by czciowo to, e chocia wielu rzemielnikw z pewnoci miao stae miejsce pobytu, wielu te prowadzio tryb ycia wdrowny, odwiedzajc targi i orodki handlowe czy oferujc swoje usugi warstwom uprzywilejowanym na krtszy lub duszy okres. Ze sztuk obc stykali si za granic lub za porednictwem przedmiotw z importu. Kopiowanie byo poza tym powszechnie akceptowane i praktykowane, a dla rzemielnikw wykonanie caych serii niemal jednakowych przedmiotw z brzu, srebra lub zota, na przykad owalnych sprzczek do sukien kobiecych lub biuterii filigranowej, byo stosunkowo atwe.

Sztuka i poezja
155
 

 

Rzemielnikw i artystw okrelano jednym sowem smidr [smidr], ewentualnie zoeniem tego wyrazu z nazw uywanego materiau lub rodzaju wykonywanych przedmiotw, np. tresmidr [tresmidr, ciela]. Dobrzy zbrojmi-strze i szkutnicy byli w wysokiej cenie, nie wiadomo jednak, jaki status mieli rzemielnicy wykonujcy biuteri i uprawiajcy inne rzemiosa artystyczne - wyjwszy tych, ktrzy wykuwali runy. S oni jedynymi artystami z okresu wikingw, ktrzy podpisywali swoje dziea. Niektrzy z nich maj na koncie imponujc produkcj rozproszon na do rozlegym terenie. Midzy innymi Asmund Karesson, ktrego podpis znajduje si na przeszo dwudziestu kamieniach, Fot z omioma podpisanymi kamieniami i pir sygnujcy ponad pidziesit. Styl wykonania na wielu innych kamieniach pozwala przypuszcza, e rwnie cz niepodpisanych kamieni zostaa wykonana przez nich.
Oprcz sztuki sformalizowanej znamy jeszcze pewn liczb obrazkowych graffiti. S one, jak to graffiti, naszkicowane pospiesznie i podobnie jak drobne napisy runiczne mog si pojawia niemal na kadym materiale i przedmiocie. Wyraaj spontaniczn reakcj na widok tego, co wpadao w oko i leao na sercu - czsto wystpujcym motywem s eleganckie sylwetki statkw.
Poezja
W wielu innych miejscach tej ksiki poezja suya jako tekst nawietlajcy okrelone wydarzenia, wyobraenia religijne, pogldy na ycie i inne problemy. W tym rozdziale chcemy krtko powiedzie, co z niej przetrwao, jakie byy ramy spoeczne i cechy formalne poezji. Metryka, styl i zasb sw to trzy rzeczy, ktre zniechcaj niecierpliwego czytelnika do lektury Eddy i poezji skaldycznej, a jednoczenie pocigaj i pasjonuj tego, ktry zada sobie trud, by zapozna si ze wiatem wyobrae i form tej sztuki i nauczy si sucha uderze jej rytmu.
Skandynawska poezja wikingw da si podzieli praktycznie na trzy grupy ze wzgldu na sposb przetrwania i tre: wiersze runiczne, poezj eddaiczn i poezj skaldyczn. Wiersze runiczne zachoway si na kamieniach runicznych i w niewielu innych inskrypcjach w caej Skandynawii, a zwaszcza w Szwecji, i prawie wszystkie pochodz z lat 970-1100. Zwykle s to krtkie rymy pochwalne ku pamici okrelonych osb, napisane w sposb prosty i zrozumiay. Na kamieniu w Hallestad, Skania, z okoo 1000 roku znajdujemy najpierw zwyky napis: "Eskil wznis ten kamie na pamitk Toke Gormss0na, wiernego towarzysza broni". Nastpnie mamy wiersz:

156
Skandynawia
 

 

Nie ucieka pod Uppsal. Wojownicy ku pamici swego brata kamie wznieli runy na nim umieszczajc: ci co Gormowi Toke byli najblisi.
SaR flo aeigi at Upsalum. Sattu drcengiaR ceftir sinn brodur staein a biargi stfidan runum: pceiR Gorms Toka gingu ncestiR.
 

Jeeli chodzi o rytmik i styl, lecz nie tre, wikszo wierszy runicznych przypomina poezj eddaiczn. Ta ostatnia opowiada o wsplnych - germaskich czy skandynawskich - bohaterach z przeszoci i ich wyczynach, lub o pogaskich bogach skandynawskich. Zachowa si w nielicznych rkopisach z XIII i XIV wieku, spisanych na Islandii (str. 17). Autorzy s anonimowi i w wielu wypadkach jest rzecz trudn lub wrcz niemoliw ustalenie, czy dany wiersz pochodzi z okresu wikingw, czy wczeniejszego. Nie wiemy te, gdzie te poezje powstay. Tre niektrych opowieci, zachowanych z okresu wikingw, da si jednak zidentyfikowa na podstawie poezji eddaicznej. Tak si ma sprawa z opowieci o Sigurdzie Fafnersbane, ktra mwi o odwadze, wielkich czynach, zocie, zdradzie, mioci i przeznaczeniu oraz o poowie Thora, kiedy to zowiony zosta potwr z Midgardu. Tego rodzaju legendy i mity byy wic znane w okresie wikingw. Forma strofy eddaicznej pojawia si w wierszach runicznych, a w pojedynczym przypadku kamie runiczny - okazay kamie z Rok z stergtland w Szwecji z IX wieku - zawiera w swojej dugiej inskrypcji piknie napisan strof z poematu, ktrego bohaterem najprawdopodobniej jest mityczny bohater ze rodkowej Europy, Dyderyk z Berna. Na tym tle mona uzna za udowodnione, e w skandynawskim okresie wikingw istniay legendy o bogach i bohaterach, spokrewnione w treci, a podobne w formie, stylu i rytmice wiersza do tych, ktre znamy z islandzkich rkopisw eddaicznych.
Wikszo znanych utworw poezji skaldycznej przetrwaa w islandzkich sagach, spisanych w kocu XII i w XIII wieku (str. 15-16). Dusze poematy rozbite s czsto na poszczeglne strofy, rozmieszczone w rozmaitych miejscach tekstu pisanego proz, dla podkrelenia dramaturgii. Dlatego te czsto trudno ustali, jak wyglda poemat w caoci. Istotna cz poezji skaldycznej to formalne panegiryki na cze okrelonych krlw i wodzw, prawdopodobnie tworzone przez znanych skaldw na odpowiednie okazje. Przedstawia si w nich, w przeciwiestwie do poezji eddaicznej, wydarzenia wspczesne i czsto da si je umieci w kontekcie historycznym. Dlatego te poematom skaldycznym udaje si niejednokrotnie przypisa dokadne daty, a wiele z nich uwaa si za doskonale zachowane w przekazie sownym i pamiciowym, pomimo e upyno wiele lat, nim zostay spisane. Zazwyczaj obowizuje w nich skomplikowana rytmika i bardzo wyszukany styl, ktrego

Sztuka i poezja
157
 

 

zrozumienie wymaga od suchacza niemaej wiedzy. Fakt ten oraz panujcy pogld, e poezja skaldyczna naleaa do najwyszych form sztuki w ogle, przyczyniy si z pewnoci do zachowania tylu poematw. Jedna jedyna strofa z poezji skaldycznej zachowaa si w autentycznym zapisie z okresu wikingw. Znajduje si ona na kamieniu runicznym w Karlevi na Olandii i pochodzi z okoo 1000 roku.
Wspomniano ju, e nie zawsze da si przeprowadzi granice oddzielajce runy, poezj eddaiczn i skaldyczna. Naley podkreli, e zdecydowana wikszo znanych nam przekazw zostaa spisana stosunkowo pno na Islandii i e wikszo znanych nam utworw poezji skaldycznej jest tworem Island-czykw, przewanie dziaajcych w Norwegii. Ze Szwecji nie mamy adnych zachowanych przekazw z okresu wikingw w rkopisach redniowiecznych, jeeli za chodzi o poezj dusk, mamy j wprawdzie w dziele Saxa Gsta Danorum (Czyny Danw) z okoo 1200 roku, ale oddan wyszukan acin, czasami nawet heksametrem, a zatem w cakowicie przetworzonej formie.
Mimo tak nierwnomiernego rozoenia zachowanych przekazw, z tego, co przetrwao wydaje si jasno wynika, e poezja ta bya dorobkiem kultury caej Skandynawii: e jej treci, forma, rytmika i jzyk doceniane byy nie tylko na Islandii i w Norwegii, lecz w caej Skandynawii. miao te mona si posuy znaczn czci tego poetyckiego skarbu, zachowanego w islandzkiej tradycji, do nawietlenia stosunkw panujcych w okresie wikingw w caej Skandynawii. Poezja ilustruje bardzo jasno wspczesne upodobania formalne i idea stylu. Niektre teksty zawieraj do wierne odzwierciedlenie historii i prehistorii, a sam dobr sw - materia, z ktrego powstaje poezja - wskazuje czsto na pochodzenie bardzo odlege w czasie. Wiele zjawisk z okresu wikingw da si opisa wiernie sowami jedynie wwczas, gdy si powrci do historycznego sownika i poezji nordyckiej. Wiele spraw, na przykad dotyczcych wojny i eglugi, mona zrozumie lepiej przy wykorzystaniu ogromnej rnorodnoci wyrae z tego zakresu w poezji eddaicznej i skaldycznej.
Poezja bya dobr rozrywk. Stare nordyckie sowo na okrelenie poety, skald (ktrego pochodzenie jest nieznane), pojawia si ju w pnym okresie wikingw i wystpuje na kilku kamieniach runicznych. Tworzenie poezji nie byo te zawarowane dla mczyzn: okoo 930 roku dziaaa w Norwegii Jrunn Skaldmasr (poetka).
Poezja skaldyczna bya zdecydowanie najtrudniejszym gatunkiem literackim owego okresu, jej twrcw darzono, jak wspomniano, wielkim szacunkiem. Wielu skaldw naleao do cisego otoczenia krlw i ksit i czsto cieszyo si znacznym zaufaniem. Ich zadaniem byo uczczenie przywdcy, zachowanie pamici o nim i jego czynach oraz zwikszanie jego prestiu poprzez prezentacj poezji podczas zgromadze - najlepiej w sali gocinnej samego ksicia.

Skandynawia
158
 

 

Do umiejtnoci skalda naleaa te sztuka improwizacji. Znamy przykady tworzenia strof w sytuacjach skrajnie dramatycznych, na przykad na polu walki.
Moliwe, e cz poezji eddaicznej jest dzieem skaldw. Prawdopodobnie powierzano im te, jako znawcom poezji, deklamowanie poematw eddaicznych w ramach uwietniania wieczornych biesiad. Inne okolicznoci deklamowania Eddy przytacza Snorri Sturluson w sadze o witym Olafie z okoo 1230 roku. Wczesnym rankiem, przed decydujc bitw pod Stiklestad w 1030 roku, w ktrej krl Olaf ponis mier, poprosi on skalda Thormoda Kolbruns-skjalda o zarecytowanie jakiej pieni. Wybrano poemat eddaiczny Bjarkemal, o dzielnym prehistorycznym krlu Rolfie Krake i wielkiej bitwie, stoczonej przez jego wiernych rycerzy. Thormod mwi tak gono, e pobudzi cae wojsko i wielu dzikowao mu za poezj tak doskonale dobran do sytuacji i podtrzymujc morale. Bardziej popularne wiersze z gatunku Eddy, czsto wyposaone w trzymajcy w napiciu wtek, byy z pewnoci znane take poza krgami dworskimi i rycerstwem.
Poezja skandynawska ma szereg cech wsplnych z poezj pozostaych krajw germaskich, midzy innymi szerokie stosowanie aliteracji (lub rymu goskowego). Jednak w odrnieniu od nich, poezja skandynawska jest uoona w strofy i do regu nadrzdnych naley staa liczba sylab w wierszu. Jednoczenie zmierza do jak najkrtszych wierszy: do skrtu i zwizoci. Specjalna metryka i styl poezji skaldycznej nie ma gdzie indziej odpowiednika. Najstarsze zachowane poezje skaldw pochodz najpewniej z koca IX wieku i wiele wskazuje na to, e najwaniejsze reguy skandynawskiej poetyki skaldycznej powstay we wczesnym okresie wikingw.
Dwie podstawowe miary to fornyrdislag, "miara poetycka starej mowy" i Ijodahattr, co by moe oznacza "miar poetyck pieni magicznej", cho tylko mniejsza cz zachowanych wierszy zawiera treci o charakterze magicznym. Fornyrdislag uywana bya w niemal wszystkich wierszach runicznych, midzy innymi w cytowanej wyej strofie z kamienia w Hallestad, a take w niektrych poematach skaldycznych, ale w tym gatunku nie stanowia ulubionej miary. Ljodahdttr spotyka si zupenie wyjtkowo poza poezj eddaiczn. Fornyrdislag stanowi, mwic w uproszczeniu, strof zoon z omiu krtkich wierszy, kady ma dwie akcentowane goski i zmienn liczb (czsto dwie) gosek nieakcentowanych. Wiersze czone s w pary rymem goskowym z tym, e rym ten oparty jest zazwyczaj w pierwszym wierszu takiej pary, lub dugiego wiersza, na dwch sowach, a w drugim wierszu na jednym sowie, gdzie powinien wypada na pierwsz akcentowan gosk. Strofa rozpada si na dwie pstrofy, z ktrych kada tworzy odrbn cao.
Miara ta moe by zilustrowana trzeci strof wiersza Yoluspd (Wrba Wolwy). Strofa opowiada o czasie przed powstaniem wiata. Ymir jest postaci z mitologii pogaskiej; znajdujemy jednak w utworze rwnie wpyw chrzci-

Sztuka i poezja
159
 

 

jastwa. Sowa rymonosne nie s podane kursyw, a reguy rymw goskowych s typowe dla poezji skandynawskiej: spgoski rymuj si ze spgoskami tego samego rodzaju, za samogoski rymuj si ze sob. Snorri Sturluson zaleca w swojej sztuce poetyckiej, by rymujce si samogoski byy rne.

Ar var alda jyar er Ymir bygdi vara sandr ne sagr ne svalar unnir; jpr9 fannz a?va ne upphiminn, gap var ginnunga en gras
Dawno to byo w dniach Ymira, ani piasku, ani wody fal chodnych, ziemi ni ladu czy niebios, przepa i pustka, ani dba trawy.
 

Ljodahattr ma strof dwuwierszow, zgodn z regu fornyrdislag, po czym nastpuje trzeci wiersz zawierajcy dwie lub trzy akcentowane goski i wasne rymy aliteracyjne, niezwizane z pierwszym i drugim wierszem. Zazwyczaj dwa takie trjwiersze cz si w strof zoon z szeciu wierszy. W porwnaniu z fornyrdislag najwaniejsze rnice metryczne to: sze, zamiast omiu, wierszy w strofie oraz ograniczenie wiersza trzeciego i szstego do rymw wewntrznych. Wszystkie zachowane egzemplarze Ijodahattr stanowi mow jakiej osoby i trafnym przykadem tej konwencji poetyckiej jest Hdvamal (Mowa Wysokiego), z ktrej pewne strofy w poetyckim uwspczenieniu zamieszczono na stronie 61. Midzy innymi zawiera ona strof cytowan tu w jzyku staronordyckim, gdzie sowa rymujce nie s napisane kursyw, z umieszczonym obok przekadem prawie dosownym.

Deyr/e
deyia frasndr,
deyr sialfr u sama;
en ordztirr
deyr aldregi
hveim er ser gSan getr.

Zwierz umiera
krewni umieraj
sami te umieramy;
lecz sawa
nie umiera nigdy
tego co na ni zasuy.

Metryk poezji skaldycznej jest przede wszystkim drttkvcett, "miara dworska". Tu strofa ma osiem wierszy, zazwyczaj kady zawiera sze gosek. Trzy sylaby w kadym wierszu musz by akcentowane, a przedostatnia goska kadego wiersza winna by duga i akcentowana, podczas gdy goska ostatnia - nieakcentowana. Wiersze poczone s w pary aliteracj, jak w konwencji fornyrdislag, a wiersz pierwszy takiej pary winien mie dwie goski rymonosne. Wszystkie wiersze maj rym wewntrzny. Wida z tego, e strofa w stylu drttkvcett stawia niemae wymagania. Zilustrujemy je tu strof z poezji Egila

Skandynawia
160
 

 

K:.
Skallagrimssona z okoo 925 roku, kiedy suy na dworze krla angielskiego
Athelstana:	,..-....
'	Hrammtangar Icetr hanga
hrynvirgil mer brynju
Hdr d hauki trodnum
heidis vingameidi;
ritmaedis kndh reida                        .
      -         rcedr gunnvala brcedir
gelgju seil d galga
;.'..	geirvedrs, lofi at meira.
Jak tu pokazano, strofa drttkvcett rozpada si na dwie czci, z ktrych kada stanowi cao, lecz kolejno sw w adnej z nich nie jest w niczym podobna do szyku prozy czy mowy potocznej, co utrudnia normalne zrozumienie. Dochodzi do tego, e styl poezji skaldycznej bardzo czsto ucieka si do omwie, opartych w szerokim zakresie na mitach o bogach i legendach bohaterskich, nierzadko o charakterze zagadek, ktre tylko zorientowany suchacz umie rozszyfrowa; zarazem tego rodzaju omwienia stanowiy cz sztuki poetyckiej skaldw. Z tego wanie powodu Snorri podaje mity i legendy w swoim podrczniku poezji skaldycznej i okrela dwa podstawowe rodzaje omwienia nazwami heiti i kenning.
Heiti jest form prostsz i znajdujemy j w poezji caego wiata. Jest to omwienie z uyciem synonimu oraz rzadkich i wyszukanych wyrae w miejsce pospolitych, na przykad archaizmw lub mniej znanych synonimicznych imion bogw. Kenning te nie jest wyczn wasnoci poezji skaldycznej, lecz znajduje tu zastosowanie znacznie czciej ni w innych formach poetyckich. Jest to najbardziej charakterystyczny element jej jzyka. Kenning skada si z dwch czonw: podmiotu i okrelenia; to ostatnie wystpuje w dopeniaczu lub stanowi czon poprzedzajcy podmiot. Okrelenie moe samo w sobie by dwuczonowym kenningiem i w ten sposb omwienie moe si skada z czterech do piciu czonw.
Poezja skaldyczna ma tysice przykadw kenningw, w tym "morze rany" lub "pot miecza" - krew; "karmiciel krukw" - onierz; "rumak fal" - okrt; "niwa zotych piercieni" - kobieta; "pomie Renu" - zoto; "jarzmo krasnala" - niebo. Te dwa ostatnie zrozumiae s tylko dla tych, ktrzy pamitaj, e wielki zoty skarb, zdobyty w sadze o Ylsungach przez Sigurda na smoku Fafnerze, wyldowa na dnie Renu, a sklepienie niebieskie podtrzymywane byo przez krasnale.
Ze wzgldu na zoon metryk poezji skaldycznej, niezwyczajny szyk zdania oraz liczne subtelne omwienia, pene podtekstw, nie sposb dochowa wiernoci sztuce skaldw przy tumaczeniu, a w dodatku czsto istnieje mo-

Sztuka i poezja
161
 

 

liwo rozbienej interpretacji. Mona jednak zbliy si do rozumienia wyej cytowanej strofy - typowej strofy skaldycznej - w sposb nastpujcy:
Strofa jest czci sagi o Egilu napisanej w XIII wieku, a sytuacja w momencie dziania si utworu bya w myl sagi taka, e Egil i jego brat, Thorolf, uczestniczyli w duej bitwie po stronie Athelstana. Thorolf zosta zabity. Podczas uczty po bitwie w sali krlewskiej Athelstan siedzia na tronie, a Egil zajmowa wyrnione miejsce na awie naprzeciwko krla. Obaj mieli miecze na kolanach. Egil by bardzo zy i smutny. Po jakim czasie krl zdj z ramienia duy zoty piercie, nasadzi go na koniec swego miecza, wsta ze swego miejsca, wyszed na rodek i nad paleniskiem poda go Egilowi. Egil rwnie wsta i wyszed na rodek. Wsun swj miecz w piercie i przycign do siebie, po czym wrci na swoje miejsce. Odoy miecz, przyj rg z trunkiem i wygosi wiersz.
W przekadzie zblionym do dosownego, z wyjanieniem kenningw w nawiasach, tre wiersza oddana proz z normalnym szykiem wyrazw i z cakowitym pominiciem efektw wersyfikacji, brzmi nastpujco:
Brynjens Hd (wojownik, krl) zawiesza brzczcy strj (piercie zoty) uchwytu (ramienia) na mnie - na owianym wiatrami drzewie jastrzbia, siedzibie ptaka (ramieniu, na ktrym siedzi jastrzb); potrafi podj drczycielem tarczy (mieczem) opask (piercie zoty) konaru (ramienia) kling (mieczem), ktry by w burzy wczni (bitwie); karmiciel ptakw bitewnych (wojownik, krl) tym wikszy ma z tego honor.
W normalnej ludzkiej mowie istotna tre strofy jest nastpujca: "Krl daje mi piercie na rami, potrafi go podj swoim mieczem, tym wiksza dla niego chwaa". Wprowadzenie licznych kenningw przywouje skojarzenia z walk i ze mierci, a zatem waciwym powodem, dla ktrego krl Athelstan daje Egilowi zoty piercie. Hd z pocztku wiersza to jeden z bogw, brat boga Baldra, a zarazem przyczyna jego mierci; mamy wic ju na wstpie nastrj grozy.
Nie mona odda poezji skaldycznej w dosownym tumaczeniu, ale Jo-hannes V. Jensen dokona poetyckiego przekadu wiersza o Egilu:
Oto miecz krwawy Rodzi owoc ze zota! Najszlachetniejszy z wodzw szacunkiem darzy wybraca! Nie jest piercie tak pikny darem rycerzowi niemiym; Susznoci miana hojnego Dowodzi wdz wojownikw*.
* Przekad polski Franciszek Jaszuski.

Ekspansja


Ilustracja na poprzedniej stronie:
Krzy kamienny w stylu anglo-skandynawskim z Middleton, Anglia pnocno-wschodnia. Wysoko 106 cm (rysunek schematyczny z odtworzeniem wysokich ramion krzya). Krzy zosta wykonany w rodowisku Skandynaww w X w., po wielkich podbojach i osiedleniach. Podstawa krzya ukazuje wojownika w hemie i z pasem na biodrach. Do pasa przytroczony jest wielki n. Z lewej strony wida tarcz, miecz i topr, z prawej wczni. Rewers podstawy ozdobiony jest du sylwetk zwierzc w postaci wstgi, w stylu zblionym do Jellinge. Krzy stanowi dobry przykad szeroko rozpowszechnionych form sztuki, nie zawsze najwyszej artystycznej prby

To i pocztki
Podwaliny wspczesnej Skandynawii zostay pooone w okresie wikingw. Zapewne nigdy przedtem nie zaszo tyle decydujcych zmian w tak krtkim czasie. Nigdy przedtem ani potem Skandynawowie nie odgrywali takiej roli poza granicami pwyspu. Przede wszystkim to ostatnie stwierdzenie stanowio poywk dla mitologizowania wikingw - i nie bez podstaw. Poruszali si oni bez przeszkd od Limerick na zachodzie do Wogi na wschodzie i od Grenlandii na pnocy do Hiszpanii na poudniu. Wystpowali w licznych rolach: jako grabiecy, kupcy, szantayci wymuszajcy okup, onierze najemni, zdobywcy, wadcy, rycerze, chopi w wdrwce za chlebem, odkrywcy, kolonizatorzy niezamieszkanych obszarw i w wielu innych.
Dobre statki aglowe i dogbna znajomo sztuki eglarskiej warunkoway zasig geograficzny ich wypraw i przyczyniy si w niemaym stopniu do odnoszonych sukcesw militarnych, opartych gwnie na ataku z zaskoczenia i duej ruchliwoci. Za wyjtkow u wikingw zdolnoci adaptacji kryje si niewtpliwie dobra znajomo licznych kultur zdobyta w cigu wielu lat kontaktw z rnymi ssiadami (Fryzyjczycy, Sasi, Sowianie, Batowie, Finowie, Lapoczycy). Co jednak byo powodem tak znacznej aktywnoci skierowanej na zewntrz?
Niemal od samego okresu wikingw poszukiwano na to pytanie prostej odpowiedzi i przewanie udzielano takiej, ktra odzwierciedlaa problemy wasnego czasu i rodowiska. Na przykad okoo 1020 roku, ksidz Dudo z Normandii uwaa, e wyprawy wikingw wynikaj z przeludnienia w ich wasnym kraju, gdzie
[...] oddaj si oni w nadmiernym stopniu rozkoszom, wspyj jednoczenie z wieloma kobietami i z tych bezwstydnych i bezprawnych zwizkw rodzi si nadmiar potomstwa.

166
Ekspansja
 

 

W p wieku pniej Adam z Bremy, jak ju tu wspomniano, twierdzi, e Normanowie staj si wikingami z powodu ndzy i chwali si, e to chrzecijastwo (podlegajce administracyjnie jego arcybiskupstwu) skonio dzikich Danw, Normanw i Swearw do zaprzestania wypraw. Przedtem umieli oni tylko
[...] na barbarzysk mod zgrzyta zbami, podczas gdy teraz potrafi ju, ku chwale Pana, zaintonowa Alleluja. Spjrzcie tylko na t nacj wikingw, ktrzy, jak to mona przeczyta, przedtem napadali kraje galijskie i germaskie, a teraz zadowalaj si wasnym domem, powtarzajc za apostoem: "Oto nie tylko doczesny, lecz i przyszy grd tu mamy".
Z kolei w literaturze islandzkiej XIII wieku hodowano teorii, e emigracja z Norwegii w X wieku bya reakcj na tyrani i prby konsolidacji wadzy krla Haralda Piknowosego. Wanie w XIII wieku krl Norwegii sta si suzerenem wolnej dotychczas Islandii.
W tym ostatnim wyjanieniu tkwi by moe pierwiastek prawdy historycznej, poniewa take z innych rde mamy wiadomoci o emigrujcych wodzach, synach krlewskich czy pretendentach do tronu, ktrzy gdzie indziej dostrzegali lepsze moliwoci ni u siebie lub zwyczajnie uciekali przed przeladowaniem. Nic jednak nie wskazuje na to, by Dudo mia suszno co do przeludnienia Skandynawii, a teza Adama Bremeskiego, e wyprawy wikingw byy wynikiem barbarzystwa, z ktrego chrzecijastwo ich uleczyo - to oczywisty nonsens. Z wielu skandynawskich pieni skaldycznych i napisw na kamieniach runicznych wynika, e honor i upy naleay do istotnych motyww dziaania, a zachodnioeuropejskie rda pisane dodaj take, e bya to atwa droga bogacenia si. Jednak z czasem wikingowie zaczli rwnie poszukiwa miejsc na bazy handlowe i ziemi, na ktrej mogliby zamieszka. Skandynawia przechodzia zmiany i wielu ludzi wyzwalao si ze spoecznych wizw i na krtszy lub duszy okres trafiao za granic. Poczwszy od 840 roku oddziay zimoway w rnych miejscach, powstaway te bandy lub oddziay, niemajce specjalnych powiza z ojczyzn, tworzone przez midzynarodowych awanturnikw z wieloletnim staem wikingw, ktrzy po duszym czasie gdzie si osiedlali, na przykad w Normandii czy w Anglii. Inni wracali po jakim czasie do domu z upami i zotem, dziki ktrym budowali sobie presti i wadz, jak na przykad Harald Hardrade w Norwegii. Byy jednak rwnie wyprawy regularne, cile zwizane z ojczyzn, krlowie bowiem i ksita potrzebowali znacznych dochodw, by utrzymywa druyny i wadz. Pochody krlewskie byway te elementem polityki zagranicznej lub mogy zmierza do zdobycia danego kraju. Tak byo na przykad w wypadku wyprawy Swena Widobrodego do Anglii w 1013 roku.

To i pocztki
167
 

 

Przy ocenie ekspansji naley bra pod uwag, e Skandynawia rwnie przed okresem wikingw miaa liczne powizania z Europ i e w VIII wieku w caej pnocnej czci kontynentu nastpi rozkwit gospodarczy, ktry midzy innymi doprowadzi do powstania i rozwoju wielu orodkw handlowych wzdu brzegw i przy ujciach rzek w Europie i w Anglii, a take w krajach nadbatyckich, skd prowadziy drogi handlowe na Ru. Okoo 800 roku, kiedy wyprawy nabray rozmachu, istniaa ju spora sie duych orodkw handlowych, jak Quentovic w pobliu Boulogne czy Dorestad nad Renem; Hamwih (poprzednik Southampton), Londyn i York w Anglii; Ribe, Hedeby, Kaupang i Birka w Skandynawii, a na poudniowych i wschodnich brzegach Batyku - Ralswiek w Niemczech, Wolin i Truso w Polsce, Grobin na otwie i Staraj adoga w Rusi pnocnej, na szlaku prowadzcym do orientalnych orodkw handlowych. W obiegu znalazy si towary w znacznie wikszej iloci i wikszym wyborze ni przedtem, a co za tym idzie powstay wiksze moliwoci zdobycia upu lub haraczu zarwno w Skandynawii, jak i poza jej granicami. Scena dla skandynawskiej ekspansji okresu wikingw bya przygotowana.
We wspczesnym wiecie przewaay do lune i niestabilne struktury polityczne. Bizancjum zawsze byo mocarstwem, ale w Europie Zachodniej i na Wyspach Brytyjskich zachodziy przemiany. Na przykad Anglia zostaa po raz pierwszy scalona pod jednym berem dopiero w 954 roku, za ogromne pastwo Karola Wielkiego zostao w dwadziecia dziewi lat po jego mierci, w roku 843, po duszym okresie niepokojw, podzielone midzy trzech jego wnukw i z kolei te trzy pastwa zmieniay wielokrotnie granice w cigu tego samego stulecia. Na Rusi w cigu IX i X wieku powstao due, stabilne pastwo rodowych ksit skandynawskiego pochodzenia. Wikingowie potrafili po mistrzowsku wykorzystywa zmienne koleje wadzy. Pogoski o upach w zocie i srebrze oraz o moliwociach podboju rozchodziy si szybko. Atakowano na rwni kraje obce i skandynawskie.
Angielski historyk Peter Sawyer by zapewne bliski prawdy, gdy w 1971 roku scharakteryzowa wybuchow wrcz, skierowan na zewntrz aktywno w okresie wikingw jako proste rozwinicie dziaalnoci zupenie normalnej w okresach wczeniejszych, ktra nabraa rozmachu i staa si szczeglnie opacalna dziki powstaniu sprzyjajcych okolicznoci. O rozwoju odpowiednich typw aglowcw, oglnym rozkwicie gospodarczym i wykorzystywaniu okresw saboci i sporw wewntrznych w innych pastwach ju wspomniano. Do tego trzeba niewtpliwie doda czynniki wynikajce z warunkw i postaw yciowych we wasnym kraju. Trudno te czynniki zdefiniowa cakiem dokadnie, ale na pewno chodzio midzy innymi o poszukiwanie przygd, wiar we wasne siy i fatalizm. Ryzykowano bowiem ycie, a jednak wyprawy wikingw i emigracja stay si dla wielu form egzystencji.

168
Ekspansja
 

 

Kepi
W Gripsholm w Sdermanlandzie w Szwecji znajduje si kamie runiczny wzniesiony okoo 1040 roku na pamitk jednego z tych, ktrzy towarzyszyli wodzowi Ingvarowi ze rodkowej Szwecji w jego nieudanej, a jednak wsawionej i opiewanej w sagach, wyprawie na wschd i poudnie do Serklandii (tj. kraju Saracenw, przez co prawdopodobnie rozumiano kalifat bagdadzki ze stolic w Bagdadzie). Samego Ingvara znamy tylko z napisw na kamieniach runicznych wzniesionych na cze innych oraz ze znacznie modszych islandzkich rocznikw oraz jednej z sag. Inskrypcja zakoczona wierszem brzmi:
Tola [kobieta] wzniosa ten kamie na pamitk syna swego Haralda, brata Ingvara.
Jak mczyni
podyli w dal za zotem
,' .	na wschodzie
nakarmili ory.
Zginli na poudniu
w Serklandii.
Lepiej powiodo si mczynie imieniem Skarde, ktremu Swen Widobrody wznis kamie runiczny okoo 1000 roku w pobliu Hedeby:
Krl Swen wznis ten kamie na pamitk czonka swojej druyny, Skarde, ktry wyprawi si na zachd [tj. do Europy Zachodniej lub Anglii], lecz zmar w Hedeby.
Za ten, ktry w pnym okresie wikingw kaza wyry poniszy wiersz na srebrnym naszyjniku, znalezionym na wyspie Senja w pnocnej Norwegii, wyszed by moe cao ze wszystkich opresji:
Wybralimy si przeciwko wojownikom z Fryzji i to nam wypado dzieli wojenne upy.
Gwatowne poczynania wikingw nie powinny nam przesania faktu, e w caym tym okresie utrzymywali oni rwnie pokojowe kontakty z otaczajcym wiatem, oparte na przestrzeganiu oglnie akceptowanych norm lub na specjalnych umowach. W skandynawskich miastach i orodkach handlowych kwit midzynarodowy handel. Utrzymywano kontakty dyplomatyczne, w ramach ktrych Skandynawowie skadali oficjalne wizyty za granic, a cudzoziemcy, midzy innymi misjonarze, odwiedzali Skandynawi. Wiele wojsk wikingw miao tak lune powizania z krajem ojczystym, e trudno by byo za ich dziaalno obarcza odpowiedzialnoci krlw czy jakkolwiek osob w ich ojczynie. Alfred Wielki, krl poudniowoangielskiego Wessexu, przyj Ottara

To i pocztki
169
 

 

z Halogalandii, z Norwegii, na swoim dworze okoo 890 roku, kiedy wikingowie wci stanowili powane zagroenie i skoni go, by opowiada o swoim rodzinnym kraju.
Nie wszyscy te Skandynawowie, ktrzy osiedlali si za granic, przybywali z mieczem w rku. Na pustkowiach pnocnego Atlantyku wystpili w roli pionierw, a w wielu miejscach stanowili po prostu jedn z licznych grup przybyszw. Wyobraenie o cisym powizaniu kultury z okrelonym krajem, powszechne w naszych czasach, powstao stosunkowo pno. Wielu wikingw cakiem legalnie podejmowao sub u zagranicznych ksit, a niektrzy wodzowie otrzymywali nawet wysokie stanowiska. W Europie Zachodniej i na Wyspach Brytyjskich warunkiem takiej kariery, a take maestwa z crk miejscowego ksicia, byo przyjcie chrzecijastwa. Religia stanowia najwaniejsz rnic midzy Skandynawami a chrzecijanami.
W wielu miejscach dziaania wojenne wikingw pocigny za sob katastrofalne nastpstwa, w kadym razie w lokalnej skali. Czsto jednak przypisywano im przesadnie win, lub chwa, za wszystkie nieszczcia w tym okresie, z ktrych wikszo bya raczej efektem konfliktw midzy lokalnymi ksitkami i panami. Konkurencyjne grupy irlandzkie potrafiy na przykad pali i grabi sobie nawzajem klasztory rwnie dobrze jak wikingowie, a wszdzie tam, gdzie trway konflikty, wchodzono wielokrotnie w ukady z wikingami, ktrych cechowa profesjonalizm i podana ruchliwo. Do wikingw docza te niejeden zawiedziony magnat czy pretendent do tronu, kierujc nastpnie wojska lub cay kraj wikingw przeciw swemu wasnemu. W wielu miejscach wikingowie dziaali tylko przez krtki okres, nie byli te jedyn grup etniczn, ktra interweniowaa w histori pastw europejskich. Zarwno Maurowie z arabskiej Hiszpanii, jak i Madziarowie z Wgier urzdzali wyprawy, przed ktrymi trzeba si byo broni.
Jedn z przyczyn czsto spotykanej przesady w ocenie zniszcze jest wielko wojsk i floty podawana przez liczne rda pisane. Dane te podawano na og w liczbach mocno zaokrglonych, a niekiedy - w poszukiwaniu efektw literackich i moralizatorskich - obdnie wyolbrzymionych. I tak na przykad Roczniki z St. Berlin podaj, e duski krl Horik w 845 roku wysa 600 okrtw w gr aby (skandynawski okrt wojenny zabiera przecitnie p setki ludzi). Abbo za twierdzi, e armia wikingw pod Paryem liczya 40 000 onierzy, podczas gdy obrocw byo niespena dwustu. Kronika Regina podaje, ze po zwycistwie ksicia Alana z Bretanii w 890 roku na okrty powrcio tylko 400 z 15 000 wikingw. Wiele druyn czy lid liczyo z pewnoci setk albo nawet dwie setki wojownikw, co w owych czasach byo wielkoci normaln. Rzecz jasna liczby mogy by znacznie wiksze, gdy zbierao si wicej wojsk, jak na przykad w Anglii w latach 865-880. Wojska, ktre na pocztku XI wieku zdobyy ca Angli, byy na pewno znaczne,

170
Ekspansja
 

 

a w latach czterdziestych IX wieku, gdy wojna rozptaa si w wielu miejscach, z pewnoci zaangaowaa wielk liczb wikingw.
Wikingowie zyskali te opini wyjtkowo krwawych i okrutnych, ale trzeba to raczej przypisa ich pogaskiej religii. Poganie yjcy z rozboju, zabijajcy ludzi pojawiaj si w wielu wspczesnych rdach chrzecijaskich, a przecie chrzecijanie rwnie dokadali wielu stara, by nawzajem pldrowa swe ziemie i zabija. Obraz dzikoci wikingw zosta bardzo wzbogacony w skandynawskiej (ju chrzecijaskiej) literaturze sag i historiografii. Klasyczny przykad szczeglnego okruciestwa - wycinanie ora na plecach ofiary - zosta wymylony w XII wieku. Za pomysem tym kryje si bez wtpienia bdna wykadnia skomplikowanego poematu skaldycznego, ktry w charakterystyczny dla tej poezji, zawiy sposb opowiada o zabiciu krla JElla przez Ivara (tem historycznym byo zdobycie Yorku w 866 roku). Opowie ta staje si pen dramaturgii relacj o tym, jak zostaje mu na plecach wygrawerowany orze. W jeszcze pniejszych zapisach "rysowanie ora" przeradza si w rytualny obrzd ku czci Odyna, podczas ktrego ofierze rozcina si grzbiet, odgina ebra i wyjmuje puca tak, aby przypominaa ora. Ten (czysto literacki) pogaski sadyzm wielu czytelnikw zafascynowa.
Wyprawy wikingw stay si powanym zagroeniem dla Europy Zachodniej i Wysp Brytyjskich w kocu VIII wieku. Kronika anglosaska informuje, e za panowania krla Brihtrica (by krlem Wessexu w latach 786-802) przybyy do Anglii pierwsze okrty z duskimi wojami (chodzi tu z pewnoci o wikingw). Byy to trzy statki. Kiedy wysannik krlewski podjecha do nich, by zada, aby ludzie udali si razem z nim na dwr krla - myla, e ma do czynienia z kupcami - zabili go. Ju w 792 roku krl innego angielskiego pastwa - Mercji, Offa, przygotowywa Kent do odparcia "pogan pojawiajcych si na zabkanych statkach". W roku 800 cesarz Karol Wielki wizytowa lini obrony, ktr kaza zorganizowa wzdu pnocnych brzegw Francji, a do Sekwany, przeciwko "piratom krcym po morzu galijskim".
W 793 roku nastpi napad, ktry tradycyjnie uwaa si za pocztek okresu wikingw: spldrowanie klasztoru Lindisfarne na maej wyspie blisko wybrzey pnocno-wschodniej Anglii. Kronika anglosaska tak to opisuje:
W roku ukazay si przeraajce znaki nad Northumbri [trzecie angielskie pastwo], ktre mocno przestraszyy mieszkacw. Byy to wielkie wiry powietrzne i pioruny, a w powietrzu widziano plwajce ogniem smoki. Wkrtce po tych znakach nastpi wielki gd, a nieco pniej, w tym samym roku, napady pogan zniszczyy w straszliwy sposb Bogu powicony koci na Lindisfarne, siejc mord i rabunek.
Uczony Alkuin z Yorku, wwczas przeoony szkoy nadwornej cesarza Karola Wielkiego w Aachen [Akwizgranie] by zaszokowany i sa do Anglii listy z upomnieniami, aby przestrzegano regu cnotliwego ywota dla uniknicia kary

Tto l pocztki
171
 

 

tf.
Boej, ktrej wyrazem musiay by napady wikingw. Dalej pisa do ^Ethelreda, krla Northumbrii:
Rozwa, i przez prawie trzysta pidziesit lat mieszkalimy, my i nasi przodkowie, w tym piknym kraju i nigdy jeszcze dotd nie dokonano w Brytanii tak niecnego postpku jak ten, wyrzdzony nam ostatnio przez pogaskie ludy; nikt te nie uwierzyby do tej pory, by tak niecny czyn by moliwy. Oto wity koci Cuthberta poplamiony jest krwi sug boych; pozbawiony jest wszystkich swoich kosztownoci; miejsce dla wszystkich w Brytanii najwikszym otoczone szacunkiem spostponowane zostao przez pldrujcych pogan...
W 795 roku wikingowie okryli Szkocj i dotarli do wyspy ona, gdzie spldrowali klasztor witego Kolumba i dalej, a do Irlandii. W 799 roku spustoszony zosta klasztor witego Filiberta na wyspie Noirmoutier w ujciu Loary. W kolejnych latach mona czsto obserwowa zbieno midzy aktywnoci wikingw na wszystkich wyspach brytyjskich a wyprawami na kontynencie oraz kolonizacj wysp atlantyckich i obszarw niemal niezamieszkanych. Zasiedlanie Islandii rozpoczo si prawdopodobnie okoo 870 roku. Kolonizacja Wysp Owczych zacza si by moe troch wczeniej, natomiast osiedlanie na Grenlandii, ktre nastpio z Islandii, rozpoczo si dopiero okoo 985 roku. Okoo 1000 roku Skandynawowie grenlandzcy dotarli do Ameryki.
Mieszkacy rodkowej Szwecji i Gotlandii osiedlili si na wschodnim brzegu Batyku jeszcze przed rozpoczciem wypraw w kierunku zachodnim, a w cigu IX wieku powstay skandynawskie spoecznoci w wielu miejscach na poudniowym brzegu Batyku i w Europie Wschodniej. Utrzymywano kontakty z Bizancjum i kalifatem, urzdzano wyprawy osigajce Morze Czarne i Kaspijskie.

t
Kontynent europejski

Rozwj historyczny
Pierwszy odnotowany napad w zachodniej czci kontynentu europejskiego zosta zorganizowany w 810 roku. Wzmianka o nim znajduje si we Frankoskich rocznikach pastwowych. Skierowany by przeciwko Fryzji, ktra przez wiele lat miaa by gwnym obiektem zainteresowania wikingw. Ta wyprawa, zrelacjonowana we wspomnianych Rocznikach, bya z ca pewnoci dziaaniem pastwa w ramach konfrontacji midzy Dani, wadan przez Godfreda, a Francj Karola Wielkiego, do ktrej naleaa Fryzja. Dziao si to w dwa lata po tym, jak Godfred wyda rozkaz wzniesienia umocnie granicznych, w rok po zaamaniu si rokowa i wzniesieniu frankoskiej twierdzy przy granicy i w roku, w ktrym cesarz zaplanowa pochd przeciwko Godfredowi. Podaje, e flota skadaa si z 200 okrtw - naley rozumie, e byo ich duo. Fryzja zostaa spldrowana i naoono na ni haracz. Wypacono 100 funtw srebra. Cesarz zgromadzi armi i rozbi obz nad rzek Wezer, gdzie oczekiwa na Godfreda i jego wojska. Godfred zosta jednak zabity przez jednego z wasnych ludzi, a jego nastpca zawar pokj z cesarzem. Sam Karol umar w 814 roku i tron po nim obj Ludwik Pobony.
Pierwszy odnotowany napad piracki (z pominiciem epizodu na wyspie Noirmoutier w 799 roku) mia miejsce w roku 820. Wedug Frankoskich rocznikw pastwowych flota skadaa si z 13 okrtw, ktre najpierw prboway szczcia we Flandrii, lecz zostay odparte przez stra przybrzen. Potem piraci prbowali grabiey w ujciu Sekwany, ale i stamtd musieli si wycofa. Dopiero w poudniowej Francji, na wybrzeu Akwitanii powiodo im si i zagarnli znaczny up. Stra przybrzena zorganizowana przez Karola Wielkiego okazaa si skuteczna.

Kontynent europejski
173
 

 

l l
W pniejszym okresie zastosowano rwnie inny system obrony wybrzea: wodzom wikingw przydzielano poacie ziemi przy ujciach wielkich rzek w zamian za ochron przed piractwem i przyjcie chrztu. Precedensem stao si nadanie Haraldowi Kakowi w 826 roku lenna Riistringen przy ujciu rzeki Wezery na granicy midzy Fryzj a Saksoni. By on wwczas jednym z trzech krlw duskich i od duszego czasu sojusznikiem frankoskim. Jego pozycja we wasnym kraju bya jednak zagroona, tote Riistringen stanowio azyl, do ktrego mg si schroni, gdyby go wygnano. Doszo do tego ju w 827 roku. Wkrtce jednak Harald, podobnie jak wielu innych, wykorzysta wewntrzne walki o wadz we Francji.
Gdy w 840 roku umiera Ludwik Pobony, konflikt midzy nim a jego trzema synami - Lotharem, Ludwikiem i Karolem - trwa ju od dawna. Ju w 833 roku zosta przez nich uwiziony i pozbawiony tronu, ale synowie nie umieli doj do porozumienia i ojciec odzyska formalnie wadz zwierzchni. Jemu z kolei nie udao si zebra wok siebie monych. Obrona kraju si rozpada, a wikingowie ruszyli do ataku. W 834 roku, a potem znw w 835, 836 i 837 spldrowano Dorestad, jeden z najwikszych orodkw handlowych na pnocy Europy, pooony nad jedn z odng w delcie Renu. Dorestad stanowio midzy innymi wany wze w systemie handlu zagranicznego Skandynawii, utrzymujcy kontakty zarwno z Hedeby, jak i Birk, a krl duski Horik owiadczy w 838 roku cesarzowi, e nie ponosi odpowiedzialnoci za te napady i e zabi wodza piratw. W zamian za to zada Fryzji, lecz spotka si z odmow.
Za t wypraw i wieloma innymi na tym terenie kry si z pewnoci Lothar oraz Harald Klak. W kadym razie prby zorganizowania obrony, w tym rwnie budowa twierdz, absorboway mocno Ludwika Pobonego w ostatnich latach, uniemoliwajc mu pomylne rozwizanie innych problemw. W roku 841 Roczniki z St. Bertin podaj:
Haraldowi [tj. Haraldowi Kakowi], ktry wraz z innymi duskimi piratami przez szereg lat dla jego [Lothara] korzyci zadawa Fryzji i innym chrzecijaskim krajom nadbrzenym liczne klski, ku utrapieniu jego ojca [Ludwika Pobonego], ofiarowa on [Lothar] za t przysug Walcheren i szereg pobliskich osiedli w lenno.
Dalej Roczniki informuj:
Oto czyn, ktry w istocie zasuguje na pogard - uczyni tych, ktrzy chrzecijanom przynosili nieszczcia panami chrzecijaskich krajw i ludw, i Kocioa Chrystusowego [...].
By to dar hojny, gdy Walcheren, pooone w Zelandii przy ujciu wielkich rzek Renu, Mozy i Skaldy, mogo suy znakomicie nie tylko do ochrony,

174
Ekspansja
 

 

lecz rwnie do nadzorowania i wykorzystywania wielkiego handlu. Dwa lata pniej, w 843 roku, wielkie pastwo Frankw zostao formalnie podzielone na trzy. Lothar otrzyma pas od Woch do Fryzji; Ludwik Niemiecki otrzyma pastwo wschodniofrankoskie, od Saksonii do Bawarii; Karolowi ysemu przypado w udziale pastwo zachodniofrankoskie.
W tym okresie wyprawy wikingw stay si ju zotym interesem dla zbyt wielu, by mona je byo powstrzyma. Pierwsz wypraw przeciwko Anglii poudniowej odnotowano w 835 roku, w rok po Dorestad. Po niej nastpio wiele innych, a w Irlandii notuje si gwatowny wzrost grabiey. Spoeczno klasztorna na wyspie Noirmoutier, centrum handlu sol i winami z rejonu Loary, przeniosa si ju w bezpieczniejsze miejsce. W 841 roku wikingowie popynli w gr Sekwany, dajc okupw i rabujc Rouen. W rok pniej ofiar pado midzy innymi Quentovic, orodek handlu z Angli. W 843 roku, w dzie witego Jana zostao zupione Nantes nad Loar. Data bya starannie wybrana, gdy przybyy liczne rzesze z okazji kocielnego wita, najprawdopodobniej poczonego z jarmarkiem. Chodziy pogoski, e napad ten zosta ukartowany ze zbuntowanym hrabi, ktry nie chcia uzna zwierzchnoci Karola ysego, a chcia zagarn Nantes dla siebie. Take Lothar i Ludwik Niemiecki korzystali, jak si zdaje, od czasu do czasu z usug wikingw, aby podkopa pozycj brata Karola. W 843 roku po raz pierwszy mamy te wieci o przezimowaniu wojska wikingw na kontynencie. Miao to miejsce na Noirmoutier, a Roczniki z St. Bertin informuj, e sprowadzali sobie domy ze staego ldu i urzdzali si, jakby chcieli pozosta na wieki.
Wikingowie z Nantes opisywani byli jako Westfaldingi, a zatem ludzie z Yestfold nad fiordem Oslo. Inne grupy nazywano duskimi, lecz z pewnoci byli w nich take Szwedzi. Wyprawy miay ju midzynarodowy charakter, tworzono floty, ktre w zalenoci od koniunktury politycznej i lokalnych moliwoci obrony dziaay na rnych terenach w Europie i na Wyspach Brytyjskich. Najbardziej ucierpiao pastwo zachodniofrankoskie Karola ysego. Inne kraje ucierpiay jednak take, a wikingowie sigali ju daleko w gb Morza rdziemnego.
Przeomowy by rok 845. Spldrowano wybrzea Sekwany, zdobyto Pary, nawet twierdz na obwarowanej wyspie Cite zdobyto i ograbiono w niedziel wielkanocn 28 marca, a Karol ysy musia wypaci wikingom 7000 funtw srebra, aby nakoni ich do odwrotu. By to zreszt tylko pierwszy z licznych zapaconych przez niego okupw. Wikingowie niedugo jednak cieszyli si "obadowanymi okrtami". Ich wdz, Regnar (ktry na pamitk zabra ze sob midzy innymi wielk sztab z paryskiej bramy miejskiej), i niemal wszyscy jego ludzie zmarli w drodze powrotnej z powodu epidemii, "kary boskiej, ktra porazia ich lepot i szalestwem". Krl Danii, Horik, ktry w tym samym roku zniszczy Hamburg, zrozumia, i kryj si za tym nieziemskie moce

175
Kontynent europejski

 

i zaproponowa, e zwrci wolno wszystkim pojmanym chrzecijanom, by moe zaoferowa te zwrot zagrabionych skarbw. Mona wic przypuszcza, e ponosi cz odpowiedzialnoci za wielk wypraw przeciw Francji.
Epidemia nie odstrczya jednak wikingw od dalszych dziaa. Nie pomoga te wsplna misja do krla Horika, wystosowana przez wszystkie trzy pastwa francuskie w 847 roku, mimo e zagroono mu wojn. W 860 roku mnich Ermentarius z Noirmoutier opisywa w barwnych zwrotach nieszczcia bdce dzieem wikingw:
Liczba okrtw ronie. Niekoczcy si strumie wikingw nie ustaje. Chrzecijanie padaj wszdzie ofiar masakry, poarw i grabiey. Wikingowie zagarniaj wszystko na swojej drodze. Nikt nie jest w stanie im si oprze. Zajmuj Bordeaux, Perigeux, Limoges, Angouleme i Tuluz. Angers, Tours i Orlean zniszczone. Niezliczona flota pynie w gr Sekwany i cay kraj wystawiony jest na pastw za. Rouen zostaje zniszczone, spldrowane i spalone. Pary, Beauvais i Meaux zdobyte, potna twierdza Melun zrwnana z ziemi, Chartres zdobyte, Evreux i Bayeux spldrowane, a wszystkie miasta oblone.
Nie tylko miasta, kocioy i klasztory oraz ich mieszkacy padali ofiar napadw. Pewne straty ponosia take cywilna ludno wiejska, gdy wiele okupw dla wikingw gromadzono nakadajc wysze podatki na wszystkich, "take ubogich", a wikingowie potrafili te zabiera wielu ludzi do niewoli. Tu i wdzie wikingowie si osiedlali, nie wiemy jednak, w jakiej skali ani na jak dugo. W 845 roku "spokojnie osiedli na miejscu" - w Akwitanii. W 850 roku przydzielono im teren pod osiedlenie, po grabieach, nad Sekwan. Propozycja wysza od Karola ysego, ktry spodziewa si wojsk Lothara.
W owym czasie funkcjonoway ju liczne gromady wikingw i w 861 roku krl Karol obieca znaczn sum wojsku pod wodz Welanda za przepdzenie innej grupy wikingw, ktra zaja wysp na Sekwanie. Oblona grupa, nkana godem i niedostatkiem, rwnie ofiarowaa Welandowi znaczne iloci zota i srebra, po czym wikingowie si rozproszyli, zapadajc na zimowe lee w rnych miejscach nad brzegami Sekwany. W roku nastpnym Weland przyczy si do Karola i przyj chrzest, a wielka flota odpyna. W 863 roku Weland zosta jednak zabity przez innego wikinga. W zwizku z tym metoda Karola ysego "wiking kontra wiking" na jaki czas zostaa zarzucona. Uchwalone na radzie pastwa w Pitres w 864 roku edykty krlewskie ujawniaj problemy, z ktrymi kraj si boryka. Zabraniay one krlewskim margrabiom przywaszczania sobie koni i innej wasnoci wolnych obywateli, co pozbawiao ich moliwoci suenia krlowi w wojnie przeciw wikingom, a sprzedawanie koni i ora wikingom byo zakazane pod kar mierci. Najskuteczniejsze przeciwko wikingom okazay si jednak umocnione mosty nad rzekami, wzmocnienie murw miejskich oraz nowe twierdze, ktre Karol i jego nastpcy kazali wznie w gbi kraju. Przekonano si o tym midzy innymi podczas

176
Ekspansja
 

 

dugotrwaego oblenia Parya przez wikingw, tak barwnie opisywanego przez Abbo. Mimo znacznych wysikw zmuszeni zostali do odstpienia. Nie udao si jednak Karolowi obroni uj rzek i okolic nadbrzenych. Wikingowie mieli tam swoje bazy.
Niektre z najgoniej opiewanych wypraw dotary a do Morza rdziemnego. Pierwsza, odnotowana w sposb niebudzcy adnych wtpliwoci, wyprawa do Hiszpanii zostaa zorganizowana w 844 roku. Zdobyto midzy innymi Sewill, lecz Maurowie wkrtce zmusili wikingw do ucieczki. Najsynniejsza z wypraw odbya si pod wodz Bj0rna Jernside i Hastinga, ktrzy wyruszyli znad Loary w 859 roku, majc (jak podawano) 62 okrty i powrcili dopiero po trzech latach, odwiedziwszy po drodze wiele miejsc, midzy innymi Hiszpani, Afryk pnocn, dolin Rodanu i Wochy, i zgromadziwszy ogromne upy oraz licznych niewolnikw. W drodze powrotnej wiele z tego utracili, ale zdobyli sobie szeroki rozgos. O ich wyprawie mwi wspczesne Roczniki z St. Bertin, rda arabskie, a take pne przekazy normandzkie i skandynawskie. W swojej ksice o normandzkich wadcach Dudo opowiada, jak to dwaj wodzowie, uciekajc si do sprytnego podstpu, zajli pnocnowoskie miasto Luna w przekonaniu, e to Rzym. Historia jest zabawna, ale mao prawdopodobne, by tak dowiadczeni wikingowie naprawd popenili tak znaczny bd. Wiemy skdind, e zimowali w la Camargue w delcie Rodanu i z tego miejsca upili tereny daleko w gb kraju oraz e we Woszech obrabowali zarwno Piz, jak i szereg innych miast, by moe w tej liczbie Lun, pooon zaledwie 60 kilometrw na poudnie.
W 870 roku pnocna cz rodkowej Francji zostaa podzielona na Frankoni Wschodni i Frankoni Zachodni. Pastwo Karola ysego sigao obecnie do nadmorskich okolic ujcia Renu i wkrtce zawarto sojusz z wodzem wikingw Rurykiem, by moe ziciem Haralda Klaka, ktry od dawna mia mocne oparcie w Dorestad i Fryzji.
Polityka Lothara i jego nastpcw opieraa si na zabezpieczeniu terenw w gbi ldu poprzez umowy z wodzami wikingw, ktrym dano bazy w ujciach rzek: Harald Klak dosta w 841 roku Walcheren, a kiedy Ru-ryk zacz pldrowa, idc w gr Renu, a Lothar nie potrafi go pokona, "przyj go obietnic wiernoci i ofiarowa mu Dorestad i inne hrabstwa". By to rok 850. Rozgrywki polityczne midzy pastwem frankoskim, Dani i nadbrzenymi wodzami wikingw nie s zbyt jasne. Pewne jest tylko, e Fryzja wielokrotnie suya za schronienie duskim pretendentom do tronu, ktrzy dziki stanowiskom gromadzili srebro oraz poparcie i podobnie jak inni magnaci pastw frankoskich cieszyli si znaczn niezalenoci. Harald Klak zosta, jak wspomniano, przegnany z Danii, a w 855 roku Ruryk i jego krewny Godfred na krtki czas odzyskali wadz w czci kraju, lecz zostali zmuszeni do powrotu do Fryzji i Dorestad.

177
Kontynent europejski

 

Wodzowie ci nie potrafili lub nie chcieli zapobiec wszystkim napadom. Po pierwszych napadach w latach 834-837 Dorestad zostao znw spldrowane w 846, 847, 857 i 863 roku i wkrtce miasto utracio swoje znaczenie, by moe w efekcie z jednej strony szeregu napaci wikingw, z drugiej - zmian w ujciu rzeki oraz wielkiej powodzi. Rwnie w innych miejscach Fryzji dokonywano grabiey. W 867 roku Ruryk zosta przepdzony przez mieszkacw Fryzji i obawiano si, e powrci z duskimi posikami. Po raz ostatni syszano o nim w 873 roku.
Karol ysy zmar w 877 roku, a nastpne jedenacie lat przynioso Fran-konii Zachodniej panowanie piciu kolejnych wadcw i wiele wewntrznych sporw. Napady si nasiliy po nieco spokojniejszym okresie w ostatnich latach panowania Karola, kiedy to wielu wikingw miao "zajcie" w Anglii. Napastnicy nadal grabili rejony nadbrzene, ale sigali obecnie rwnie daleko w gb ldu we Flandrii i wzdu biegu Renu. W 880 roku spldrowano midzy innymi Tournai oraz klasztory nad rzek Skalda, a w 881 roku krain midzy Skalda a Somm. W 882 roku znajdujemy wzmiank o tym, e synny Hasting z Loary zaatakowa rejony nadbrzene, a inni wikingowie spalili Koloni i Trier oraz liczne klasztory w gbi kraju wzdu rzek: Moza, Mozela i Ren. W konsekwencji Karol Gruby, noszcy tytu cesarza, wszed w ukad z wodzem Godfredem, ktry przyj chrzest i otrzyma Fryzj i inne lenna, bdce uprzednio w posiadaniu Ruryka. Innym wodzom ofiarowa zoto i srebro pochodzce z wielkich skarbw kocielnych i klasztornych. Wanie tego rodzaju bogactw, gromadzonych od stuleci, poszukiwali wikingowie. Mona te byo uzyska znaczne sumy w zamian za uwolnienie pochwyconych wybitnych osobistoci.
Godfred mia jednak dalej idce ambicje. Jego ona, Gisla, bya crk Lothara II i jej brat namwi Godfreda do powstania przeciwko cesarzowi. Wedug dobrze poinformowanej Kroniki Regina, obiecano mu poow pastwa, jeli plan si powiedzie, po czym Godfred powiadomi cesarza, e warunkiem jego dalszej lojalnoci i obrony granic przed wasnymi krajanami jest przyznanie mu take "Koblencji, Andernach, Sinzich oraz innych majtkw cesarskich - a to ze wzgldu na obfito wina tam toczonego, podczas gdy kraj, ktry cesarz w swojej askawoci przyzna mu na wasno, w ogle nie rodzi wina". Argument dotyczcy winnic by przytaczany ju wielokrotnie wczeniej, przy okazji wytyczania granic i przyznawania ziemi w pastwie frankoskim, lecz tym razem prawdziwym celem byo zapewnienie sobie baz wypadowych w gbi kraju, a w razie gdyby prob odrzucono - pretekstu do powstania. Projekt obejmowa take sprowadzenie znacznych posikw z jego ojczyzny (ktr musiaa by Dania), lecz plan ten wyszed na jaw i Godfred zosta w 885 roku umiercony. Zarazem by to ostatni przypadek, kiedy osadzono wodza wikingw we Fryzji.
Wyprawy trway nadal, lecz budowano forty i z czasem coraz lepiej organizowano systemy obrony. Wraz z kocem dziewitego stulecia mijay zote

178
Ekspansja
 

 

czasy wypraw. W 890 roku wikingowie prbowali wykorzysta wewntrzne spory w niezalenej Bretanii, ale ostatecznie ponieli klsk i wycofali si na pnoc. W 891 roku zostali pobici przez Arnulfa nad Dyle, dopywem rzeki Skaldy, a w tym samym roku wspomina si o nowo wzniesionych twierdzach -bardzo moliwe, e naleay one do szeregu duych, czasami kolistych, grodw okrgych, ktre znajduj si do dzi wzdu brzegw obecnej pnocnej Francji, Belgii oraz Zelandii w Holandii poudniowej, midzy innymi Souburgu na wyspie Walcheren. Po wielu udanych grabieach, w 892 roku wojska wycofay si wraz z dobytkiem i rodzinami do Anglii, zapewne z zamiarem osiedlenia si. To samo uczyni wdz z Loary - Hasting. Lecz w Anglii obrona krla Alfreda okazaa si skuteczna i w 896 roku musiano zrezygnowa, wojska si rozproszyy. Niektrzy udali si do pastw wikingw we wschodniej Anglii i Northumbrii, inni wrcili do znanych sobie okolic Sekwany.
W kolejnym okresie nie mamy wielu wzmianek o wikingach na staym ldzie, mona jednak przypuszcza, e pewne grupy yy tam jak do tej pory. Ostatnia wiadomo, jak mamy o wypacie okupu, dokonanej przez krla Rudolfa z Frankonii Zachodniej, pochodzi z 926 roku. W Bretanii, gdzie wikingowie mieli znaczn wadz przez wiele lat, pobito ich ostatecznie w 937 roku. Osiedli jednak rwnie w Normandii. W 911 roku krl Karol Prosty zastosowa star i skuteczn metod zatrudniania wikingw do pilnowania wikingw. Wdz Roio i jego ludzie otrzymali miasto Rouen i przylegajce ziemie nad Sekwan, do morza i zapewne nieco w gb ldu. Prawdopodobnie Roio zosta te ochrzczony. Tak powstay podwaliny pod ksistwo Normandii.
W cigu X wieku rosa potga pastw zachodnioeuropejskich i proporcje si ulegy zachwianiu. Poudniowa granica Danii bya wielokrotnie zagroona i przekraczana przez wojska niemieckie. Gdy pod koniec stulecia znw podjto wyprawy na zachd, doszo do licznych grabiey we Fryzji, tradycyjnym celu wypraw wikingw, ale poza tym musieli oni ograniczy si do Anglii. Z wyjtkiem Normandii czas wikingw na kontynencie nalea do przeszoci.
rda archeologiczne i znaczenie wypraw
Bez rde pisanych niewiele bymy dzisiaj wiedzieli o skandynawskich poczynaniach w zachodniej czci Europy. Tylko w Normandii mamy nie budzce zastrzee skandynawskie nazwy miejscowoci oraz pewne skandynawskie naleciaoci jzykowe. Jeeli chodzi o dowody archeologiczne, to z caego tego okresu zachowao si bardzo niewiele: jedynie bransoleta i piercionek ze zota z Dorestad, chocia prowadzono tam obszerne wykopaliska; grobowiec kobiecy z Pitres w pobliu Rouen z kolekcj charakterystycznych skandynawskich zapinek owalnych; grobowiec mski w statku na maej wyspie Ile de Groix przy

179
Kontynent europejski

 

poudniowym wybrzeu Bretanii, okoo 100 kilometrw na pnocny zachd od Noirmoutier, oraz kilka znalezionych luzem sztuk broni, midzy innymi miecz. Za taki dowd mona uzna te, by moe, grd w Bretanii.
Rodzaj pochwku sugeruje, e wdz z Ile de Groix musia by Norwegiem. Wyposaenie jest jednak mieszanin rzeczy pochodzenia skandynawskiego i zachodnioeuropejskiego, co wskazuje na dusze uczestnictwo wodza w wyprawach, zanim w pierwszej poowie lub dokadnie w poowie X wieku zosta on zoony na wieczny odpoczynek wraz z inn osob niezidentyfikowanej pci. By zapewne jednym z ostatnich wikingw na tym terenie.
Na stronie 131 wspominano, e wikingowie czsto si okopywali, zarwno w czasie zimowania, jak i w polu. Takie umocnienia na og nie jest atwo zidentyfikowa, wikszo z nich zreszt musiaa ju dawno si rozpa. Mona jednak przypuszcza, e okrga warownia Camp de Peran w Bretanii, w pobliu St. Brieuc, uywana bya w owym czasie przez jedn z walczcych stron. Badania naukowe wskazuj bowiem, e urzdzenia te zostay zniszczone wanie wtedy, gdy definitywnie przegnano wikingw z Bretanii (lata trzydzieste X wieku), a znaleziona tu moneta zostaa wybita midzy 905 a 925 rokiem w pastwie wikingw w Yorku.
Pod wpywem fascynacji okresem wikingw uwaano niegdy, e wiksza liczba znalezisk pochodzi od nich. Lecz na przykad nie udao si stwierdzi, by chocia jedna z ozdb dziobowych statkw, znalezionych w Skaldzie nawiedzanej przez wikingw, daa si z jak tak doz prawdopodobiestwa datowa na okres wikingw, a znaczna cz tak zwanych znalezisk wikingowskich z Holandii okazaa si sfaszowana. Wrd wielu wyowionych z rzek mieczy, ktre dawniej przypisywano wikingom, obecnie tylko kilkanacie zasuguje na wiarygodno. Moliwe jednak, e dalsze wykopaliska, na przykad w Normandii, w okrgu Loary czy we Fryzji, przynios nowe dowody osadnictwa, baz, obozw i dziaalnoci handlowej, podobnie jak to ju zdarzyo si w Anglii, Szkocji i Irlandii. Na te tematy bowiem rda pisane w zasadzie milcz. Bardziej porednie dowody na obecno wikingw mona znale wrd licznych fortyfikacji, ktre z czasem przeciwko nim wzniesiono i do ktrych najprawdopodobniej nale, wspomniane ju, grody okrge z Flandrii i wybrzey Zelandii. Trzeba jednak bardzo dokadnego datowania, by przyj, e udao si te obiekty zidentyfikowa.
Znaczenie wypraw winkingw dla Europy Zachodniej trudno dzi oceni; nie da si odseparowa tego zjawiska od wielu innych czynnikw, ktre wywary wpyw na zachodzce zmiany. Dla wielu osb i mniejszych wsplnot mieszkajcych nad brzegami morza i wikszych rzek gwatowne napady, rabunek, zabjstwa i porwania oznaczay, rzecz oczywista, katastrof; wielu ludzi musiao wyoy pienidze na olbrzymie okupy. Kocioy i klasztory traciy swoje skarby, a na przykad w Noirmoutier nie byo innego wyjcia ni si prze-

180
Ekspansja
 

 

:""3l
nie. Niektre biskupstwa zostay na jaki czas opuszczone, midzy innymi dotyczy to Avranches i Bayeux na zachd od Sekwany, a w niektrych miejscach organizacja kocielna si rozpada. Wikingowie przyczynili si niewtpliwie rwnie do rozbicia politycznego Zachodniej Frankonii, zaczo si ono jednak przed ich przybyciem, a nawet stanowio jego przesank.
Opowieci o pozostawianiu za sob spalonej ziemi s jednak niewtpliwie pniejszego pochodzenia i stanowi skutek mitologizacji poczyna wikingw. Wikszo mieszkacw Europy Zachodniej pozostawaa poza ich zasigiem i z pewnoci byo im obojtne, czy padn ofiar wikingw, czy jednej ze stron w licznych konfliktach lokalnych. Tylko w Normandii, .gdzie utrzymaa si i umocnia przy wadzy silna dynastia wikingw, mamy dzisiaj bezsporne lady trwaego osadnictwa. Decydujce znaczenie wikingw nie ulega tu adnej wtpliwoci, a ich potomkowie wywarli te daleko idce wpywy przez swoje pniejsze podboje w poudniowej Italii i w Anglii.
W Skandynawii kontakty z Europ Zachodni pozostawiy trwae lady. Zaznaczyy si silne oddziaywania kulturowe, przede wszystkim w Danii, a take pojawio si wiele przedmiotw zbytku - wikszo pochodzia z wymiany handlowej. Dziaania wojenne nie zostawiy tak silnych ladw, chocia z pewnoci upy byy ogromne i miay due znaczenie. Ocalay szczegowe spisy odnoszce si do oficjalnych wypat: cznie 44 250 funtw zota i srebra w cigu IX wieku. Naley doda jeszcze to, czego nie wymieniono i nie opisano oraz upy z grabiey, dochody ze sprzeday niewolnikw, a take okupy za porwanych. Wielka cz tego skarbu zostaa z pewnoci przetopiona i przeznaczona na produkcj biuterii w skandynawskim stylu. Wiele zostao po prostu wydane przez wojska wikingw w Europie. Mimo to w krajach skandynawskich, zwaszcza w Danii, znaleziono sporo ozdobnych oku srebrnych z frankoskich pochew do mieczy i innych drobiazgw, ktre przypominaj o wsawionych wyprawach do Europy. Wspomina si rwnie o nich w niektrych napisach runicznych. Najwspanialsz pamitk jest jednak duy skarb z Hon w poudniowej Norwegii zawierajcy 2,5 kilograma wyrobw ze zota, oprcz odrobiny srebra i pere. Schowany zosta najprawdopodobniej w latach szedziesitych IX wieku, kiedy wyprawy osigny apogeum.
Normandia
W Normandii sprawy rozwijay si inaczej. Roio i jego rd umocnili si u wadzy i zwikszali swoje posiadoci - co nie udao si innym wodzom w Europie Zachodniej. Z czasem w tym bogatym i yznym kraju osiado wielu Skandynaww. Na temat pierwszych wadcw mamy ciekawe legendy spisane na pocztku XI wieku przez wielokrotnie ju wspominanego Dudo. Faktw

181
Kontynent europejski

 

jest jednak niewiele. Nie wiadomo na przykad, czy Roio by z pochodzenia Duczykiem czy Norwegiem. Dudo twierdzi, e Duczykiem, nieco modsza literatura norwesko-islandzka mwi, e Norwegiem i synem Ragnvalda M0rejarla, ojca rodu jarlw na Orkadach. Imi crki Roia, Geirlaug, odegrao rwnie pewn rol w tej dyskusji. Uwaano, e jest to imi norweskie, ale wedug ostatnich bada naley je raczej zaliczy do oglnoskandynawskich. To obala najwaniejszy argument na rzecz norweskiego pochodzenia Roia.
Nie wiemy rwnie, jaka bya dokadnie tre umowy zawartej z Karolem Prostym w St. Clair-sur-Epte, ani jaki by ukad si na tym terenie. Jednak na pewno Roio nie otrzyma tytuu ksicego. Na ten temat mamy wiarygodne informacje dopiero z roku 1006, z czasw rzdw prawnuka Ryszarda II. Pierwszych wadcw nazywa si natomiast czsto hrabiami Rouen. Roio nie otrzyma te caego terytorium, ktre pniej zoyo si na Normandi. Zdobyto je w trakcie licznych wojen w X wieku, a panowanie nad najwaniejszymi zdobyczami zostao potwierdzone przez krla francuskiego w latach 924 i 933.
W cigu pierwszych stu pidziesiciu lat istnienia panowanie rodu Roio wcale jednak nie byo pewne. Podobnie jak do innych pastw i lenn wikingw do Normandii nadcigay nowe bandy w poszukiwaniu upw i ziemi. Toczono take wojny zarwno z krlem francuskim, jak i z ssiednimi ksitami. Nazwa Normandia (terra Normannorum lub Northmannia) znana jest rwnie dopiero z pocztkw jedenastego stulecia. Oznacza "kraj Normanw", upamitnienie etnicznego pochodzenia klasy panujcej. Granica z Francj zostaa w cigu tego wieku jasno wytyczona i obwarowana; wadza umocnia si i scentralizowaa w wysokim stopniu,, a Normandia zachowaa znaczn samodzielno a do 1204 roku, kiedy zostaa zdobyta przez krla francuskiego, Filipa Augusta. Wyglda jednak na to, e wszyscy wadcy, a do Wilhelma Zdobywcy (ksi 1035-1087), a take on i jego nastpcy, uznawali formaln zwierzchno krla Francji.
Roio i jego krewni zapewnili sobie wyjtkowo due poacie ziemi w swoim nowym kraju. Jednak wydaje si, e wikingowie przejli i kontynuowali tradycje wielu ju istniejcych instytucji pastwa frankoskiego. Arcybiskup Rouen take zachowa swoje stanowisko, mimo wielu pogan u steru po 911 roku. Roio, a zwaszcza jego syn, Wilhelm Langsvasrd [Dugi Miecz], restaurowali i umacniali kocioy i klasztory poprzez bardzo due darowizny. Obydwaj zostali pochowani w katedrze w Rouen i wyglda na to, e po stosunkowo niedugim czasie wikszo wikingw przyja wiar chrzecijask. Rouen przeywao rozkwit midzy innymi dziki uprawianiu handlu zdobyczami wikingw. Zaczto tu te ponownie bi monet i to z imieniem Wilhelma, a nie krla Francji.
Trudno waciwie zdefiniowa, na czym polegay wpywy skandynawskie. Zapewne byy bardzo silne na pocztku, a z czasem, we frankoskim otoczeniu,

182
Ekspansja
 

 

zaczy male. Wydaje si, e wraz z upywem lat, w XI wieku, dwr w Rouen straci zainteresowanie kultur skandynawsk, a nieco wczeniej jzykiem. By on tak rny od francuskiego, e trzeba byo dokona wyboru i wybrano francuski. Z tego powodu w jzyku Normandii pozostay mocno ograniczone lady oddziaywania skandynawskiego i to gwnie w nazewnictwie zwizanym z rybowstwem i eglug. Symptomatyczne jest rwnie to, e po mierci Roia aden z wadcw ju nie nosi skandynawskiego imienia. A do 1106 roku nosili imiona Wilhelm, Ryszard lub Robert. To ostatnie jest francuskim odpowiednikiem Roia.
Nazwy miejscowoci ze skandynawskimi czonami wskazuj na to, e do Normandii przybyli wikingowie z rnych stron: najwicej z Danii, ale rwnie z Norwegii, a take z rejonw, gdzie posugiwano si jzykiem celtyckim i z Anglii. Tego typu nazwy znajduj si zwaszcza pomidzy Rouen a wybrzeem, a zatem w rdzennej Normandii oraz wzdu wybrzey i na pwyspie Cotentin. Angielscy wikingowie byli autorami nazw miejscowoci wok Bayeux, za celtyccy - przede wszystkim na Cotentin. Nie jest wykluczone, e wiele nazw angielskiego pochodzenia zawdzicza swoje powstanie grupie wikingw, ktra pod wodz jarla Thurketila przybya z Anglii do Francji w 916 roku.
Nie mamy przykadu wystpowania kocwki -by, ale mamy kilka z -torp i cay szereg z kocwk -tot (=toff). Niektre nazwy miejscowoci s czysto skandynawskie, ale znacznie wicej powstao przez poczenie czonw francuskich z nordyckimi. Szczeglnie popularne s nazwy zoone ze skandynawskiego imienia (prawie zawsze mskiego) i francuskiej kocwki -ville, na przykad Quetteville, ktrej pierwszy czon pochodzi od Ketil lub Auberville od imienia Asbj0rn. adnych szczegowych informacji na temat powstania tych nazw nie mamy, podobnie zreszt jak wielu innych, dotyczcych najstarszej historii Normandii. Wydaje si jednak, e pojawienie si tych nowych nazw oznaczao nowe stosunki wasnoci. Skandynawskie okrelenia elementw krajobrazu, jak bak, h0j czy lund (strumyk, wzgrze i gaj) pojawiaj si take w wielu nazwach miejscowoci, np. -lund w Etalondes. Ten typ nazw wydaje si wskazywa, e wielu Skandynaww nie tylko posiadao t ziemi, lecz poznao j i uprawiao.
Okoo 1020 roku Normanowie (i inni) zaczli si interesowa poudniow Itali i w poowie wieku stworzyli tam sobie trwae oparcie. W 1066 roku ksi Wilhelm zdoby Angli, ale dokona tego jako francuski Norman; wizy ze Skandynawi byy ju zerwane. Osignite rezultaty w postaci silnych pastw w Normandii, poudniowej Italii i Anglii przyczyniy si do stworzenia literackiego wizerunku Normanw jako szczeglnego rodzaju ludzi wyrniajcych si niezwykymi cechami charakteru: niezwycionego narodu zdobywcw o nieograniczonym zasigu, obdarzonego nadzwyczajn energi

183
Kontynent europejski

 

i zdolnociami organizacyjnymi, ktry osiga wszystko, co sobie zaoy. Ten mit o Normanach bardzo przypomina wspczesny mit o wikingach.

t
 

Szkocja i wyspa Ma

Wielu z tych wikingw, ktrzy w kocu VIII wieku zniszczyli Lndisfarne, lon i inne miejscowoci wzdu wybrzey Anglii pnocnej, Szkocji i Irlandii, musiao przyby od strony Wysp Szetlandzkich i Orkad. Te archipelagi le bowiem na drodze z Norwegii. Z zachodniego wybrzea Norwegii mona byo przy sprzyjajcych wiatrach dopyn na Szetlandy w cigu doby. Stamtd jest ju stosunkowo blisko na Orkady i Caithness. Mona take zdecydowa si na drog wzdu wschodnich wybrzey Szkocji do pnocnej Anglii lub wzdu zachodniego wybrzea, Hebryd i lony, do wyspy Ma, Irlandii i zachodniego brzegu Anglii. Podobnie jak sama Norwegia, wikszo drogi na Morze Irlandzkie chroniona jest od strony Atlantyku przez liczne wysepki i skay, gdzie mona si te byo schroni na ldzie w nocy lub w razie zej pogody, a w wielu miejscach nawet uzupeni zapasy. Droga z zachodniej Norwegii do Irlandii nie bya wcale dusza ani bardziej uciliwa ni podr Ottara z pnocnej Norwegii do Sciringesheal [Kaupang], ktra trwaa okoo miesica. Oznacza to, e wikingowie bez problemw mogli w cigu jednego sezonu, ktry zapewne trwa od pocztku maja do koca wrzenia, dopyn na Irlandi czy do pnocnej Anglii i wrci.
Skandynawowie osiedlili si na Szetlandach, Orkadach, Hebrydach, wyspie Ma oraz na wielu innych wyspach i w wielu miejscach na wybrzeu Szkocji. Warunki naturalne i moliwoci gospodarowania byy tam zblione do tych, ktre znali ze stron rodzinnych. Zainteresowanie tym obszarem byo take silnie zwizane z grabieami, handlem i osadnictwem na Irlandii i w pnocnej Anglii, skd pochodziy bogate upy, oraz z Islandi. Oywiona egluga handlowa, obejmujca przewz wielu atrakcyjnych towarw, stwarzaa moliwoci zagarnicia zdobyczy na caej trasie, a na miejscu byy dobre bazy wypadowe, z ktrych wyruszano po upy. Orkady usytuowane byy w samym rodku i w drugiej poowie IX wieku stay si siedzib potnego rodu jarlw.

 

185
Szkocja i wyspa Ma

 

Pomijajc napad na lon, nie mamy pewnych wiadomoci o tym, kiedy wikingowie osignli Szkocj lub wysp Ma, czy te kiedy si tu osiedlili na stae i co to mogo oznacza dla ludnoci miejscowej. Byy to wszdzie spoecznoci chrzecijaskie i jeli nawet gdzie zanotowano przebieg wydarze, to notatki te zaginy, a wspczesne rda irlandzkie i anglosaskie nie mwi na ten temat prawie nic. Najstarsze rda skandynawskie pochodz z koca XII wieku, czyli s pniejsze o trzysta, czterysta lat i trudno si dziwi, e czsto s ze sob sprzeczne. Na przykad w sadze o Egilu, z pierwszej poowy XIII wieku, powiada si, e za panowania Haralda Piknowosego wielu ludzi ucieko z Norwegii i osiedlio si w okolicach bezludnych, midzy innymi na Szetlandach, Orkadach, Caithness i Hebrydach, podczas gdy pisana po acinie historia Norwegii, Historia Norvegiae, z koca XII wieku opowiada o tym, jak przybysze najpierw musieli pokona miejscow ludno. Badania archeologiczne wykazay, e we wszystkich tych miejscach mieszkali wczeniej ludzie i e czsto ich domy zostay przebudowane przez wikingw. Mona przypuszcza, e nie byo to cakowicie dobrowolne. W Uda na North Uist, na Hebrydach zachoway si lady walk, a wiele skandynawskich grobw zawiera przedmioty szkockie, ktre musiay pochodzi z grabiey. Ju w 807 roku mieszkacy klasztoru na onie uznali zagroenie za tak powane (padli ofiar grabiey w latach 795, 802 i 806), e rozpoczli przenoszenie si do Kells w Irlandii. Kells pooone byo nieco dalej w gbi ldu (na pnocny zachd od Dublina) i co za tym idzie byo pewniejsze od niewielkiej wyspy na szlaku eglugowym wikingw.
Nazwy miejscowoci oraz inne wiadectwa jzykowe wskazuj, e przejcie wadzy przez Skandynaww na Orkadach i Szetlandach miao charakter totalny, jednak czy rdzenna ludno zostaa zamieniona w niewolnikw, czy tylko utracia wikszo swojej ziemi i wadz - tego jeszcze nie wiemy i jest to nadal przedmiotem dyskusji. Wysuwano te przypuszczenia, e miejscowi zostali wymordowani lub zmuszeni do ucieczki, ale znaleziska z Buckquoy na Orkadach dowodz, e tak nie byo, a przynajmniej nie wszdzie.
Rne nordyckie rda sugeruj, e przejcie wadzy na Orkadach przez rd jarlw nastpio w drugiej poowie IX wieku, w czasach krla Haralda Piknowosego. Mwi jednak rwnie o istniejcych tam i gdzie indziej bazach wikingw i wyprawach po up, a kiedy wadza jarlw zostaa formalnie ustanowiona, tego nie wiemy. W Orkneyinga Saga z koca XII wieku, w ktrej wspomina si o jarlach z IX wieku, powiada si, e Harald Piknowosy pody na zachd przez morze, aby ukara wikingw z baz na Orkadach i Szetlandach, ktrzy napadali Norwegi i e w trakcie tej wyprawy podporzdkowa sobie te archipelagi, jak rwnie Hebrydy i wysp Ma. W drodze powrotnej odda Orkady i Szetlandy Ragnvaldowi M0rejarlowi, ustanawiajc go jarlem nad nimi. Ten z kolei przekaza je bratu, Sigurdowi, ktry rozszerzy swoj wadz

186
Ekspansja
 

 

take na Caithness i wiele innych terenw na szkockim ldzie. Tytu j aria przeszed nastpnie na syna Ragnvalda, Einara, ktry sta si zaoycielem synnego rodu jarlw z Orkadw. Saga jednak z pewnoci przenosi pewne stosunki dwunastowieczne na wiek IX i jest rzecz mocno wtpliw, czy Harald Piknowosy w ogle podj tak wypraw. Opowie o losie synw Ragnvalda jest z kolei znakomit ilustracj szerokiego wachlarza dziaa rodu ksicego z Norwegii zachodniej, choby nawet nie wszystko tam byo prawd: Roio zdoby Normandi; Ivar zosta zabity w trakcie wyprawy Haralda Piknowosego na zachd; Einar zdoby pozycj jarla na Orkadach; Hallad, ktry uprzednio by jarlem na Orkadach, uzna utrzymanie tam pokoju za zbyt trudne i wrci; Tor nie wyjeda; Rollaug uda si na Islandi.
Kiedy naprawd nastpio osadnictwo w Szkocji i na Ma, jest dzisiaj spraw otwart. Wielu badaczy chce cakowicie abstrahowa od pnych rde pisanych i uznaje za najbardziej prawdopodobne, e Skandynawowie osiedlili si na Orkadach i Szetlandach okoo 800 roku lub w pierwszych latach IX wieku, a na pozostaych obszarach Szkocji i na wyspie Ma nieco pniej. Uzasadnieniem miaaby by blisko Norwegii oraz zapotrzebowanie wikingw na przysta po drodze do celw ich bezspornie udokumentowanych - grabieczych wypraw w Anglii pnocnej i Irlandii. Jak ju jednak wyjanialimy, cele te mona osign atwo bezporednio z Norwegii. Nie ma te pewnych archeologicznych dowodw, potwierdzajcych tak wczesne skandynawskie osadnictwo na tych terenach, o wiele wczeniejsze ni w Anglii i Irlandii. Nie ulega natomiast wtpliwoci, e nastpio to w IX wieku, e migracja miaa charakter masowy i to przede wszystkim z Norwegii. Prawdopodobne wydaje si, e osiedlenie, tak jak w innych rejonach, poprzedza okres grabiey i zakadania baz wikingw. Piktyjski skarb srebrny, schowany na pocztku IX wieku w maym kociele na wyspie St. Ninian przy poudniowo-zachodnim wybrzeu Szetlandw, jest najprawdopodobniej tego dowodem. Wielu z tych wikingw, ktrzy przez jaki czas mieszkali na omawianych terenach, wyruszyo te pewnie dalej na Islandi i do innych kolonii, gdzie osiedlili si na dobre.
W przeciwiestwie do Normadii, w Szkocji i na wyspie Ma mamy mnstwo archeologicznych pozostaoci po wikingach, a wpywy skandynawskie byy tu silne i dugotrwae. Ludno pierwotna mwia jzykiem celtyckim, z wyjtkiem poudniowego wschodu, gdzie mwiono po angielsku, i cay obszar podzielony by midzy szereg pastw, ktrych ksztaty ulegay zmianom w okresie wikingw, przy czym granice przesuway si zarwno pomidzy starymi pastwami, jak midzy nimi a nowymi pastwami wikingw. W Dalraida na zachodzie mieszkali Szkoci; na poudniowym zachodzie w Strathclyde byli Brytowie, na Szetlandach i Orkadach oraz w pnocnej i pnocno-wschodniej czci szkockiego ldu, a do Edynburga - Piktowie; Anglowie na poudnic-

Szkocja i wyspa Ma
187
 

 

l
wym wschodzie i Manowie na wyspie Ma. W poowie IX wieku pastwo szkockie zajo nowe obszary na wschodzie, zyskujc wadz nad Piktami, a pniej take na poudniu.
Obszar zajmowany przez miejscowoci o nazwach skandynawskiego pochodzenia i znaleziska zawierajce skandynawskie groby, zabudowania i skarby, mieci si w tym ukadzie i zgadza si te cakiem niele z treci pnych rde pisanych, wytyczajc zarazem bezsporny, cho niewtpliwie nieostro zarysowany teren osadnictwa wikingw. Przede wszystkim byy to wyspy i tereny nadbrzene: Szetlandy, Orkady, Caithness, wyspy na zachodzie (w szerszym zakresie Hebrydy zewntrzne ni pasmo wewntrzne archipelagu) oraz wzdu mocno poszarpanego zachodniego wybrzea Szkocji i na wyspie Ma. Nawet na maej izolowanej wysepce St. Kilda na zachd od Hebryd znajduje si pojedynczy grb. Z kolei wiele grobw kobiecych rozpoznawalnych dziki charakterystycznym zapinkom owalnym z brzu wskazuje, e osiedlay si tu cae rodziny.
Nigdzie w Szkocji czy na wyspie Ma nie byo przed przybyciem wikingw miast, nie powstay te one za ich panowania. Gospodarcze orodki mieciy si w Yorku i Dublinie, istniay rwnie due osady wodzw i jarlw, z ktrych jedna zostaa czciowo odkopana: Birsay na Orkadach. W okresie wikingw nie bito rwnie nigdzie monety, z wyjtkiem wyspy Ma mniej wicej w okresie od 1025 do 1040 roku. Jednak znaleziono tu, jak rwnie w Szkocji, wiele bransolet srebrnych z lat 950-1050, bardzo prostej roboty i o wadze bardzo zblionej do standardowej - okoo 24 gramw, co odpowiada wartoci skandynawskiego 0re. Prawdopodobnie byy to bransolety patnicze, uatwiajce transakcje w spoeczestwach takich jak norweskie, w ktrym nie byo jeszcze obrotu monetarnego, a handel opiera si gwnie na wymianie towarowej i patnociach srebrem na wag. O zamonoci tego rejonu wiadcz midzy innymi liczne odnalezione skarby ze srebrem i pojedyncze ze zotem. Pochodz one jednak wycznie z IX i pocztku X wieku, z okresu stabilizacji, gdy Dublin by jednym z duych orodkw handlowych Zachodu.
Szczeglna zamono Orkadw znajduje odbicie w skarbie srebrnym ze Skaill na zachodnim wybrzeu najwikszej z wysp, Mainland. Zosta zakopany tu po roku 950 i zawiera due zapinki okrge z bogat ornamentacj w skandynawskim stylu oraz bransolety, naszyjniki, spinki, sztabki, rne okruchy srebrne i 21 monet. W sumie byo okoo 8 kilogramw (troch zagino), co odpowiada wielkoci najwikszym skarbom znalezionym w Skandynawii.
Na Orkadach i Szetlandach przejcie wadzy przez wikingw miao, jak wspomnielimy, charakter totalny. Orkady skadaj si z okoo siedemdziesiciu wysp, a Szetlandy z okoo stu, ale tylko cz z nich jest zamieszkana. Zachoway si jedynie bardzo nieliczne pierwotne nazwy piktyjskie. Prawie wszystkie s czysto skandynawskie, zarwno nazwy wysp, osad, elementw

188
Ekspansja
 

 

krajobrazu, jak i inne: Egilsay (wyspa Egila), Westness (vest-nces, cypel zachodni), Buckquoy (pierwszy czon to bygg, jczmie, a drugi to kvi, co oznacza ogrodzenie), i tak dalej. Jzyk by rwnie skandynawski i jego szczeglny dialekt, Norn, by uywany a do XVIII wieku. Politycznie Orkady naleay do Norwegii do 1468, a Szetlandy do 1469 roku, kiedy to Chrystian I, krl Danii i Norwegii, odda je w zarzd szkockiemu krlowi Jakubowi III jako wiano duskiej ksiniczki Magorzaty, jego ony. Wyspy nigdy nie zostay zwrcone, natomiast w stolicy Szetlandw - Lerwick (od skandynawskiego vig - zatoka) co roku obchodzi si wito w ostatni wtorek stycznia dla upamitnienia skandynawskiego pochodzenia. Obchody trwaj ca noc i obejmuj midzy innymi spalenie duego modelu statku wikingw jako przypomnienie stosu pogrzebowego pogaskich wojownikw. W swojej obecnej formie obchody te sigaj koca ubiegego wieku, ale tradycja jest o wiele starsza.
Odkopano wiele osad z okresu wikingw na Orkadach i Szetlandach. Wrd nich klasyczny Jarlshof, pooony w osonitej zatoce na poudniowych kracu Szetlandw, w pobliu Sumburgha. Dumna nazwa nie pochodzi jednak z okresu wikingw, lecz zostaa wymylona przez pisarza, sir Waltera Scotta, na uytek jego powieci o wikingach The Pirate (Korsarz). Ruiny przedstawiaj imponujcy widok, lecz dlatego, e zabudowa siga tu epoki brzu i s pozostaoci z wielu okresw, zarwno z epoki wikingw, jak i wczeniejszych oraz pniejszych.
Najstarsza zagroda skandynawska bya normalnej wielkoci z gwnym budynkiem dugoci okoo 23 metrw, stajni, stodo i kilkoma innymi budynkami. Potem zostaa rozbudowana. Podstawowym rdem utrzymania byo tu rolnictwo, ale z czasem rybowstwo zaczo odgrywa coraz wiksz rol. Podobny rozwj da si zaobserwowa w wielu innych miejscach i warto doda, e w trakcie wykopalisk w Freswick na Caithness odkryto due place do oprawiania ryb. Wyadowywano tam tak ogromne iloci ryb (m. in. dorszy tak wielkich, e dzisiaj stanowi zupen rzadko), i musiao tu chodzi o systematyczne poowy w celach handlowych. Odbywao si to w skandynawskim okresie Caithness, ale czy jeszcze w okresie wikingw, czy te nieco pniej, trudno okreli.
W pnym okresie wikingw Birsay na Orkadach odgrywaa szczegln rol. Brough of Birsay to maa wyspa przy pnocno-zachodnim wybrzeu Mainland (naprzeciwko Birsay), ktra podczas odpywu posiada poczenie z ldem. By std dobry widok na morze i dobre schronienie przed wrogami. Wykopaliska prowadzono przez wiele lat i - podobnie jak w Jarlshof i innych miejscach - znaleziono zabudow z rnych okresw. Wiele jednak zgino w morzu z powodu ustpowania linii brzegu. Buckuoy ley na staym ldzie w pobliu i w obu miejscach stwierdzono istnienie starszej zabudowy piktyj-skiej.

189
Szkocja i wyspa Ma

 

Skandynawska osada jest rozlega i obejmuje wiele rozmaitych budynkw, a w Birsay jarl Thorfinn, ktry zmar w 1065 roku, i jego najblisi nastpcy mieli swoj siedzib. Orkneyinga Saga podaje jako wiadomo niezwyk, i Thorfinn zaniecha korsarstwa (o jego poprzednikach niczego takiego nie mwiono), za w 1050 roku uda si / pielgrzymk do Rzymu i doprowadzi do ustanowienia pierwszego biskupstwa na Orkadach. Po powrocie wznis na gruzach dawniejszego kocioa w Birsay Christchurch jako katedr biskupi -prawdopodobnie nie by to jednak koci, ktrego ruiny mona dzi znale na wyspie. Moliwe, e mieci si raczej na Mainland, naprzeciwko wyspy. W niecae sto lat pniej przeniesiono centrum religijne do Kirkwall, gdzie rozpoczto w roku 1136 budow nowej, wielkiej katedry na cze jarla, witego Magnusa, zabitego w 1117 roku. Birsay przestao rwnie by siedzib jarlw.
Nie wiemy dokadnie, kiedy pastwo na Orkadach przyjo chrzecijastwo, nie ma bowiem pewnoci, czy moemy wierzy w relacj sagi o przymusowym ochrzczeniu Olafa Tryggvasona okoo 995 roku. By moe tu, i w ogle w Szkocji, sprawy posuway si naprzd stopniowo i zgodnie z osobistym wyborem w cigu X wieku, w ktrym to czasie take zrezygnowano z pogaskich obrzdkw grzebalnych. Zamiast tego pojawiy si chrzecijaskie groby, ktre - jeli chodzi o warstwy zamone - mogy przyjmowa form kamieni zdobionych ornamentem z krzyy i napisami runicznymi, znanych z lony, ze spotykan rwnie w Skandynawii inskrypcj: "Kali lvisson postawi ten kamie na pamitk Fogla, brata swego". Wszystkie imiona s skandynawskie.
Wyspa Ma posiada znakomit lokalizacj strategiczne-wojskow i handlow porodku Mor/a Irlandzkiego, midzy Irlandi a Angli. Wyspa ma zaledwie okoo 50 kilometrw dugoci i 15 kilometrw szerokoci, ale w adnej innej kolonii wikingw nie znajdujemy takiego bogactwa ladw po nich. Podobnie jak w Szkocji, nie ma prawie na ten temat wspczesnych rde pisanych. Chronicon Manniae et Insularum (Kronika Ma i wysp) z XIII wieku zaczyna si dopiero od 1066 roku legend o Godredzie Crovanie, ktry ocalawszy po wielkiej bitwie pod Stamford Bridge, przyby na Ma w 1079 roku i ustanowi tam krlestwo. Rozcigno si ono potem na wszystkie wyspy, a do Hebrydw, i objo rwnie Hebrydy. Przez wikszo swojego istnienia podlegao Norwegii. Po bitwie pod Largs w 1263 roku Norwegia oddaa (w 1266 roku) Ma i wyspy pod wadz krla szkockiego. Lecz jako dziedzictwo dawnej niezalenoci wyspa Ma ma dzi jeszcze do niezaleny status w ramach pastwa brytyjskiego, ktrego gowa, krlowa brytyjska, nosi rwnie tytu hrabiny Ma. Sprawy wewntrzne wyspy podlegaj wasnemu parlamentowi o nazwie Tynwald (to samo, co islandzkie sowo Thingvellir), ktry zgodnie z tradycj, podobno sigajc czasu wikingw, zbiera si raz do roku na sztucznym wzniesieniu, zwanym Tynwald Hill, by wraz z reprezentan-

190
Ekspansja
 

 

tem Korony i przedstawicielem Kocioa formalnie potwierdzi ustawy podjte w cigu minionego roku.
Jak wspomniano, nie ma adnych bezspornych informacji o tym, kiedy wikingowie dotarli na Ma. Wypada jednak wtpi, czy oszczdzono wysp, gdy w kocu VIII wieku rozpoczy si napady na Irlandi, a z IX wieku znaleziono tyle grobw, e stae osadnictwo musiao nastpi w czasie jego trwania. Z biegiem lat przybyli tu take wikingowie, ktrzy uprzednio zatrzymali si w Irlandii; wyspa miaa te liczne kontakty z mieszkajcymi tam Skandynawami i okresowo im podlegaa. Jeszcze inni przybyli prawdopodobnie z Anglii i ze Szkocji.
Nieliczne tylko budynki z okresu wikingw odkopano na Ma, ale nazwy miejscowoci wskazuj, e migracja bya liczna i e wikingowie cakowicie zdominowali spoeczestwo, gdy nadali nowe nazwy, praktycznie rzecz biorc, wszystkiemu (jedynie Douglas i Rushen mona wywie od nazw celtyckich sprzed okresu wikingw). Wiele z tych skandynawskich nazw istnieje do dzisiaj, na przykad Snaefell, najwyszy punkt na wyspie, inne nazwy s modszego pochodzenia celtyckiego. Wielu mieszkacw wyspy mwio jednak z pewnoci po norwesku i po celtycku. W kadym razie w redniowieczu przeway celtycki.
Do pewnego stopnia pogascy wikingowie respektowali wiar chrzecijask, albowiem niektrzy z nich grzebani byli na starych cmentarzach, na przykad wdz w okrcie i z broni w Balladoole. Lecz i on, i inny wdz z Ballateare mieli groby oznaczone kopcami, a ten ostatni otrzyma do towarzystwa, midzy innymi, zabit niewolnic. Silne uderzenie oddzielio kawaek jej czaszki. Wikingowie musieli przyj chrzest mniej wicej w X wieku, poniewa z tego okresu jest niewiele pogaskich grobw, natomiast dua liczba kamiennych krzyy z pikn ornamentacj. Napisy runiczne na niektrych wskazuj zreszt na bliskie stosunki midzy wikingami a rdzenn ludnoci, gdy wielu synw nosio celtyckie imiona. Wida to na przykad na kamieniu w Kirk Braddan, wzniesionym przez Thorleifa na pamitk Fiacc. Jego matka bya najprawdopodobniej kobiet z Ma lub Irlandii mwic po celtycku. Na Ma byy jednak rwnie skandynawskie kobiety - znamy na pewno jeden grb, na wyspie Peel przy zachodnim wybrzeu. Napisy runiczne potwierdzaj bliskie kontakty z Norwegi w owym czasie.
Krzye pokryte s preliefem w mikkim upku, a ich ksztat zapoyczono z Irlandii. Ornamenty sigaj jednak do tradycji sztuki skandynawskiej. Przede wszystkim odnajdujemy style Borre oraz Mammen, napotyka si jednak rwnie elementy w stylu Jellinge i Ringerike. S te elementy powstae na miejscu. Najstarszy krzy powsta prawdopodobnie w pierwszych dziesitkach lat X wieku, a najmodszy w XI wieku. Jeden z wczesnych wykonawcw o skandynawskim imieniu Gaut umieci dumnie swoje imi na dwch krzyach. Na jednym z nich

191
Szkocja i wyspa Ma

 

w Kirk Michael koczy inskrypcj sowami: "Gaut to wykona i wszystko na Ma". Na krzyu w Kirk Andreas mwi wicej, podaje bowiem, e nazywa si Gaut Bj0rnsson (by wic take synem Skandynawa) i e mieszka w Kuli, chyba na Ma. Moliwe, e przez jaki czas by jedynym artyst na wyspie, ale mamy wiele innych krzyy pniejszych od jego dzie, midzy innymi bardzo udany krzy Thorleifa w stylu Mammen.
Na krzyach z Ma znajdujemy te, rzadkie z okresu wikingw, sceny obrazkowe. Na niektrych umieszczono prawdopodobnie sceny mitologiczne z mitologii pogaskiej i jeli tak jest rzeczywicie, mielibymy tu interesujc kompilacj elementw pogaskich i chrzecijaskich w okresie zmiany religii. Inne przedstawiaj z ca pewnoci sceny ze znanego eposu bohaterskiego o Sigurdzie Fafnersbane. S to najstarsze zachowane przedstawienia legendy, ktra zostaa spisana znacznie pniej.

Irlandia
W Irlandii okres wikingw rozpocz si od sporadycznych wypraw organizowanych po roku 790 i zakoczy si zdobyciem przez angielskich Nor-manw Dublina w 1170 roku. Mamy na ten temat sporo rde pisanych cznie ze szczeglnie cennymi Rocznikami z Ulsteru. S te istotne znaleziska archeologiczne oraz skandynawskie nazwy miejscowoci i pewne zapoyczenia jzykowe.
Ta dua wyspa leaa na kocu trasy eglugowej z Norwegii i Islandii przez Szetlandy, Orkady, Hebrydy i Ma, blisko Anglii i kontynentu europejskiego. Wyprawy i osadnictwo w tym miejscu miay due znaczenie dla sytuacji w wielu innych rejonach zarwno ze wzgldw gospodarczych, polityczno--militarnych, jak i kulturowych. Cech szczegln osadnictwa na Irlandii, w odrnieniu od innych miejsc w Europie Zachodniej, stao si bowiem oparcie ekonomii na rozlegych kontaktach handlowych. Najwidoczniej nie byo tu szczeglnego zainteresowania rolnictwem lub moliwoci jego uprawiania. W caym okresie wikingw spora grupa ludnoci osigaa nieze dochody jako zawodowi wojacy, poniewa po zakoczeniu pierwszego etapu wypraw grabieczych powstao spore zapotrzebowanie na wikingw na ich ruchliwych odziach. Tworzyli oni rodzaj wojsk posikowych w licznych lokalnych wojnach irlandzkich. Czsto byli te mocno zaangaowani w walki o wadz w rejonie Morza Irlandzkiego, a take w Szkocji i pnocnej Anglii. Odrbnym rdem dochodw byy grabiee oraz daniny nakadane na pastwa irlandzkie lub inne, nad ktrymi uzyskano zwierzchno. Moliwe tu byo zachowanie tradycyjnych rde utrzymania wikingw duej ni gdzie indziej w Europie Zachodniej ze wzgldu na niestabilny ukad polityczny. Zaangaowanie w Irlandii miao wielkie znaczenie gospodarcze i kulturowe dla Skandynawii, zwaszcza dla Norwegii i Islandii, i w modszych sagach przedstawiane jest w niemal baniowym wietle.

Irlandia
193
 

 

Wikingowie w Irlandii
Histori wikingw w Irlandii mona podzieli na cztery fazy, na og rwnolege z poczynaniami wikingw w innych miejscach lub od nich zalene. Rzadko jednak udaje si dokadnie okreli charakter tych powiza, gdy rda pisane nie podaj zbyt wielu imion wodzw w Irlandii, a gwnie na ich podstawie potrafimy okreli ruchy dokonywane przez wikingw.
Faza pierwsza zaczyna si okoo 795 roku i trwa do lat trzydziestych dziewitego stulecia, a charakteryzuje si szybkimi wyprawami po upy, organizowanymi przez ruchliwe i zapewne niezbyt wielkie bandy, ktre nkay zwaszcza odizolowane klasztory na mniejszych wyspach i wzdu brzegw. W 795 roku napadnito midzy innymi Inismurray i Inisbofin przy wybrzeu pnocno-zachodnim, a nie pniej ni w latach 812-813 osignito Irlandi poudniowo-zachodni. Po 820 roku wikingowie dziaali ju dookoa caej wyspy. Nastroje panujce w tamtych czasach w pooonych na uboczu klasztorach na pewno dobrze oddaje wiersz zapisany przez pewnego mnicha na marginesie rkopisu: bogosawi w nim burzliwe noce, kiedy wikingowie nie wychodz w morze. W 832 roku, trzy razy w cigu jednego miesica, wikingowie spldrowali duy i bogaty, pooony w dodatku w gbi ldu, klasztor Armagh, ktrego przeor by gow Kocioa irlandzkiego. Obrona przed takimi byskawicznymi wypadami bya praktycznie niemoliwa, kilka razy udao si jednak Irlandczykom zmusi wikingw do ucieczki.
Powodem uporczywego atakowania klasztorw nie bya jaka szczeglna awersja pogan do religii chrzecijaskiej, lecz po prostu fakt, e tam spodziewano si najbogatszego upu. W Irlandii nie istniay miasta w dzisiejszym rozumieniu. Niektre klasztory byy natomiast czym w rodzaju miasteczek: stanowiy zarazem wane orodki polityczne i gospodarcze, nieraz z wiksz liczb mieszkacw, gdzie mogy by zgromadzone znaczne bogactwa, take dobra bdce wasnoci innych. Ponadto byy na tyle dobrze zorganizowane, e mogy przetrwa napad, a co za tym idzie nadal stanowi cel kolejnych grabiey, jak to miao miejsce w Armagh w 832 roku.
Prawdopodobnie wikingom nie chodzio te szczeglnie o wyposaenie wity, ktre czsto nie miao dla nich wikszej wartoci, gdy srebro i zoto byo tam tylko w postaci ozdobnych blaszek. Wiele takich oku, cho byy dekoracyjne, wykonano z pozacanego brzu. Mnstwo tego rodzaju ozdb zostao w okresie wikingw poodrywanych z rnych szkatuek, witych ksig i innych sprztw kocielnych w Irlandii (a take w Szkocji i pnocnej Anglii) i skoczyo w grobach w Norwegii, z ktrej wyruszay wyprawy. Wiele zabrano pewnie do domu jako pamitki i prezenty dla on czy kochanek, a cz zostaa przerobiona na biuteri. Interesowano si take wartociowymi przedmiotami codziennego uytku, takimi jak na przykad kompletna irlandzko-szkocka

194
Ekspansja
 

 

uprz z ozdobnymi okuciami, znaleziona w grobie w Osebergu, cho w tym wypadku akurat trudno ustali, czy zostaa zrabowana czy kupiona. Wikingowie szukali jednak przede wszystkim zota, srebra, niewolnikw i sawy.
Wikingowie nie mieli bynajmniej monopolu na napady w Irlandii. Roczniki irlandzkie rejestruj 26 napadw w wykonaniu wikingw w pierwszej wiartce wieku, w ktrym zaczli dziaa na tym terenie. W tym samym jednak czasie odnotowuje si 87 napadw w wykonaniu samych Irlandczykw. Spoeczestwo irlandzkie byo szczeglnie wojownicze. Podzielone na liczne pastewka, kade z wasnym krlem i zawiymi zasadami dynastycznymi. Wadcy ci byli niemal nieustannie uwikani w konflikty, midzy innymi o prawo zwierzchnoci nad mniejszymi lub wikszymi grupami pastw. Jedynie przeor z Armagh mia w owym czasie autorytet na caej wyspie. Ukady si politycznych ulegay zmianom, a ze wzgldu na gospodarcz i polityczn sytuacj klasztorw, czsto blisko powizanych z wadz wieck, grabiee i podpalenia byy zwykym elementem prowadzonych dziaa wojennych w Irlandii. Notowano te wojny midzy dwoma klasztorami lub midzy klasztorem z jednej, a krlem z drugiej strony.
Druga faza historii wikingw trwaa poczwszy od lat trzydziestych IX wieku do 902 roku. W latach trzydziestych wyprawy nabray rozmachu, tak jak we Francji i w Anglii. Pldrowano teraz due poacie kraju i due floty pyny w gb ldu rzekami Erne, Shannon, Liffey i Boyne. W 839 roku flota wikingw dziaaa na jeziorze Lough Neagh w Ulsterze, a w latach 840-841 wikingowie tu zimowali. W 841 roku zaoyli umocnione bazy w Dublinie oraz Annagassan, nieco dalej na pnoc wzdu wschodniego wybrzea, i przyczyy si do nich nowe grupy. W 845 roku napady osigny apogeum. Zaoono kolejn umocnion baz nad jeziorem Lough Ree, w gbi ldu, i liczne mae armie dziaay w rnych miejscach, ale - jak si wydaje - rwnie niezalene jak liczne irlandzkie pastewka.
Najsynniejszym wodzem wikingw z owych lat by Turgesius, pochwycony w 845 roku przez irlandzkiego krla, Maela Sechnailla, i utopiony w jeziorze. To waciwie wszystko, co nam o nim wiadomo. Swoj nadzwyczajn saw zawdzicza pniejszej o dwiecie pidziesit lat propagandowej broszurce politycznej pod tytuem Wojna Irlandczykw przeciw obcym (Cogadh Ga-edhel re Gallaibh), w ktrej niezwyke historie jego niesamowitych wyczynw w gruncie rzeczy maj na celu jedynie podkrelenie chway rodu wielkiego irlandzkiego krla, Briana Boru. W tej broszurze Turgesius jest czym w rodzaju pogaskiego superwikinga, ktry pojawia si tu i tam i jest wodzem wszystkich wikingw na Irlandii. Powiada si rwnie, e zdoby klasztor Armagh, przywaszczy sobie tytu przeora i usiowa nawrci Irlandczykw na wiar w Thora, podczas gdy jego ona, Ota, odprawiaa pogaski rytua na otarzu klasztoru Clonmacnoise!

Irlandia
195
 

 

Fala grabiey w latach czterdziestych IX wieku zostaa stopniowo powstrzymana przez wadcw irlandzkich, ale wikingowie zadomowili si ju na wyspie. Cigle przybyway morzem nowe grupy, obecnie take duskie, by moe przez Angli lub Francj. Tu i wdzie zdarzay si grabiee, a czsto wojska wikingw wojoway te midzy sob, podobnie jak irlandzkie krlestwa. Nie zdobyto w tej fazie wikszych obszarw, ale zaoono wiele baz wzdu wybrzea, gdzie istniay mae, izolowane spoecznoci, wrd ktrych Dublin peni funkcj najwaniejszej. Z wielu miejsc wikingowie zostali jednak przepdzeni na jaki czas lub na stae, a w kocu IX wieku nacisk na Irlandi sta si na tyle silny, e cz zacza szuka dogodniejszych miejsc.
Tymczasem mniej wicej od poowy stulecia wikingowie stali si rwnie czci normalnego ycia na wyspie. Wiedza o ich wojskowej sprawnoci i dobrej broni staa si na tyle powszechna, e nieustannie najmowano ich do rozstrzygania wewntrznych irlandzkich sporw; nie byo tu adnych moralnych oporw. Z tego czasu datuj si te coraz liczniejsze pokojowe kontakty spoeczne i kulturowe, jak na przykad mieszane maestwa irlandzko-skandy-nawskie, w ktrych cz potomstwa otrzymywaa celtyckie imiona. Wikszo przechodzia take na wiar chrzecijask. Kontakty znajduj odbicie midzy innymi w fakcie, e tradycyjne irlandzkie due klamry piercieniowe stay si inspiracj dla specjalnego rodzaju klamer do paszczy mskich, bardzo cenionych w zachodnich spoeczestwach wikingw i w Norwegii, i czsto wykonywanych ze srebra. Weszy te w mod nowe rodzaje zapinek z brzu rwnie noszce wyrane cechy irlandzkie. Z drugiej strony Irlandczycy nauczyli si midzy innymi posugiwa lepsz broni.
Prawdopodobnie rwnie w tym okresie wikingowie zaczli peni rol kupcw w irlandzkiej spoecznoci, gdzie nie byo tradycji handlu na due odlegoci ani wymiany towarw na srebro. Wikingowie byli z tym obeznani. Poprzez krewnych i znajomych mieli te doskonae kontakty na duych obszarach, gdzie mona byo naby rozliczne towary. Posiadali take niezbdne statki. Ukryte skarby, zawierajce zoto i srebro, wskazuj - cznie z klamrami piercieniowymi i innymi przedmiotami - e do Irlandii napyway due iloci metali szlachetnych. Na razie jednak nie mamy wielu konkretnych wiadomoci na temat charakteru i treci pokojowych transakcji handlowych midzy Skan-dynawami a Irlandczykami w owych czasach. Mona jedynie przypuszcza, e ci pierwsi kupowali niewolnikw i prowiant, a sprzedawali bro i przedmioty zbytku.
Udao si zidentyfikowa (i to nie w sposb jednoznaczny) tylko baz w Annagassan z 841 roku, ktra miecia si na naturalnym podwyszeniu terenu, chronionym z dwch stron przez zakole rzeki Clyde/Dees, a nasypem ziemnym z trzeciej. Nie znaleziono adnych cywilnych zabudowa skandynawskich z tego okresu, nie natrafiono nawet na du baz w Dublinie,

196
Ekspansja
 

 

ktra z pewnoci nie bya zlokalizowana na terenach w centrum obecnego Dublina, gdzie przeprowadzono wykopaliska. Moliwe, e znajdowaa si nieco wyej, nad brzegiem rzeki Liffey, w okolicy Kilmainham-Islandbridge, gdzie w zeszym stuleciu - w zwizku z budow linii kolei elaznej - przekopano si przez due cmentarzysko skandynawskie z IX wieku. Znajdoway si tam pochwki mskie, zawierajce midzy innymi bro (zebrano okoo 40 mieczy i 35 ostrzy wczni), oraz kobiece, zawierajce spinki owalne. W poczeniu z kilkoma innymi wykopaliskami na wyspie, te ostatnie wskazuj, e podobnie jak w innych miejscach osadnictwa wikingw, rodziny skandynawskie i maestwa mieszane mieszkay blisko siebie.
W 853 roku Olaf Biay i Ivar przybyli do Dublina i zostali krlami. Olaf by Norwegiem, a Ivar - Duczykiem. Pastwo dubliskie stao si potg, lecz po mierci Ivara w 873 roku rozgorzay liczne spory wewntrzne, a w 902 roku wikingowie z Dublina (ale nie wszyscy wikingowie w Irlandii) zostali przepdzeni przez koalicj Irlandczykw. Bardzo prawdopodobne, e wielu z nich podyo na wysp Ma i Hebrydy oraz do Anglii pnocno-zachodniej i Islandii. Jeszcze inni prbowali moe szczcia w innych bazach na ldzie. Wymienieni wyej wikingowie, ktrzy opucili Irlandi z rozmaitych powodw, wyldowali prawdopodobnie czsto w tych samych miejscach.
Trzecia faza okresu wikingw w Irlandii rozpocza si w 914 roku i trwaa do 980 roku. Kolejno przybyway liczne grupy statkw i nowa fala grabiey ogarna ca wysp. Odbywao si to mniej wicej tak, jak po 840 roku i tak samo dziaao wiele niezalenych grup pozbawionych wsplnych celw. Ci wikingowie nie przybyli najprawdopodobniej ze Skandynawii. Pochodzili zapewne gwnie z osad w Anglii pnocno-zachodniej, z wyspy Ma i ze Szkocji, a niektrzy moe take z baz na kontynencie europejskim, gdzie wci malejce moliwoci dziaania zostay ograniczone jeszcze bardziej w 911 roku wskutek objcia wadzy nad dolnym dorzeczem Sekwany przez Roia. Niektrzy mogli te wyruszy z Anglii wschodniej, gdzie krlowie Wessexu systematycznie zagarniali coraz wiksze tereny na pnocy; wiemy o konkretnej grupie, ktra przybya z Bretanii poprzez Wali i Angli zachodni, poniewa im si tam nie poszczcio. Irlandia naleaa do tych nielicznych miejsc w Europie Zachodniej, gdzie wci jeszcze istniay szans dla wikingw, a mimo e irlandzcy wadcy kontratakowali i od czasu do czasu odnosili zwycistwa, mino jeszcze wiele lat, nim ich opr sta si naprawd skuteczny. Liczne niepokoje prawdopodobnie doprowadziy take do tego, e klasztory czciej zaczy budowa kocioy z kamienia zamiast atwo palnego drewna i wznosi charakterystyczne, okrge, wolno stojce wiee kamienne, wzmiankowane po raz pierwszy w irlandzkich rocznikach w poowie X wieku.
Rwnie w tej fazie wikingowie zaoyli liczne bazy, a w 917 roku ponownie urzdzili si w Dublinie. Krlowie zaczli snu wizje panowania nad

Irlandia
197
 

 

wszystkimi wikingami w Irlandii, ale nie udao si ich wprowadzi w czyn. Przede wszystkim zabiegali jednak o zdobycie intratnej i penej chway godnoci krla zasobnej stolicy Northumbrii, Yorku. Po wielu wysikach cel ten udao si na pewien okres osign krlom Ragnvaldowi, Olafowi Godfredssonowi i Olafowi Cuaranowi. Inni mieli podobne ambicje, jednak w 954 roku York popad w zaleno od Anglii. Marzenie dubliskich krlw stao si nierealne.
Rwnie wane byo skdind waciwe wykorzystanie rozlicznych moliwoci handlowych Irlandii. Obok Dublina powstay inne miasta, jak Wicklow, Arklow, Wexford, Waterford, Limerick oraz (prawdopodobnie) Cork. W Dublinie, i nie tylko, wikingowie rozszerzyli te swoj wadz na tereny przylege i zapewne zajli si take rolnictwem; raczej na mniejsz skal. Ich dominujc sfer dziaalnoci pozosta jednak midzynarodowy handel i grabiee, daniny i polityka. Prawie wszyscy mieszkali wzdu wybrzey lub gbiej, nad brzegami rzek.
W poowie X wieku Dublin by kwitncym centrum handlowym, a pod rzdami Olafa (lub Anlafa) Sigtrygssona, noszcego przezwisko Cuaran, co znaczy sanda (krl ok. 950-980), miasto rozcigno swoje wpywy na spory obszar okoliczny. Z politycznego i wojskowego punktu widzenia pastewko to, podobnie jak inne pastewka wikingw, zmierzao jednak do upadku. Punktem zwrotnym staa si bitwa pod Tar w 980 roku, w ktrej Olaf zosta pokonany przez Maela Sechnailla II, krla Meath (w Irlandii wschodniej na pnoc od Dublina). Polityczna niezaleno przepada. Od tego momentu wadza zwierzchnia naleaa do Irlandczykw, ktrym wikingowie pacili danin. Pozostali jednak na miejscu, w Dublinie i okolicy, zachowujc wasnych krlw i kontrolujc handel midzynarodowy, ktry Irlandczycy wprawdzie doceniali, ale nie zamierzali sami si nim zajmowa.
W fazie ostatniej, do 1170 roku, wikingowie zostali zintegrowani z pozosta spoecznoci irlandzk. Miasta kwity i znaczna produkcja przedmiotw uytkowych oraz rzemiosa artystycznego wspieraa gospodark, przynajmniej w Dublinie, jak dotd jedynym miejscu w Irlandii, gdzie odkopano lady skandynawskiego osadnictwa. Kultura nabieraa stopniowo cech irlandzko--skandynawskich, a irlandzcy wadcy zaczli si te coraz bardziej interesowa bezporednio yciem miasta. Niektrzy przyjli tytuy krlw (w Dublinie w 1052 roku), inni przenieli nawet swoj rezydencj do miasta. Dublin by ju od dawna najwaniejszym centrum handlowym na zachodzie Wysp Brytyjskich i poczwszy od 997 roku przez duszy czas bito w tym miecie monet, opierajc si na wzorach monet angielskich.
Irlandzcy krlowie dyli teraz do politycznej zwierzchnoci nad ca wysp, za osawiona w sagach bitwa pod Clontarf w 1014 roku bya w istocie walk dwch rywalizujcych ze sob dynastii irlandzkich. Pastwo Munsterskie (Irlandia poudniowo-zachodnia) odnioso zwycistwo nad Leinster (Irlandia

Ekspansja
198
 

 

wschodnia na poudnie od Dublina) i jak w tylu innych konfliktach, i tu byli wikingowie po obu stronach; po stronie Leinsteru prawdopodobnie rwnie ci zamieszkujcy wysp Ma i wyspy pooone bardziej na pnoc. Wrd wielu zabitych znalaz si krl Munsteru - Brian Boru. Bitwa bya nastpnie opiewana w sagach irlandzkich, a take szeroko omawiana w rnych historiach Irlandii oraz w opowieciach. Przypisywano w nich Brianowi Boru decydujce zwycistwo nad wikingami w Irlandii. W rzeczywistoci odnis je trzydzieci cztery lata wczeniej krl Meathu [Mael Sechnaill II] w bitwie pod Tara. Symptomatyczne jest to, e krl Dublina, Sigtryg Silkeskseg, i jego wojsko nie wzili w ogle udziau w bitwie pod Clontarf, rozegranej kilka kilometrw od miasta. Dopiero w 1170 roku, wraz z zajciem Dublina przez Anglikw, zadano ostateczny cios kulturze skandynawskiej, ktrej twrcami w tym miecie byli potomkowie wikingw.
Liczne w Irlandii skarby z okresu wikingw, zawierajce metale szlachetne, dowodz jasno napywu ogromnych bogactw. Znamy skarby z caego okresu, ale najwicej pochodzi z X i XI wieku. Najbardziej imponujcy jest skarb zoty z Hare Island w Lough Ree, gdzie wielokrotnie znajdoway si bazy wikingw. Zosta ukryty w drugiej poowie IX wieku lub w pierwszej poowie wieku X i skada si z dziesiciu szerokich bransolet zotych, wacych razem okoo 5 kilogramw - dwa razy tyle, co w skarbie z Hon w Norwegii. Jest to w ogle najwikszy skarb zoty z okresu wikingw, jaki znamy. Znaleziono go jednak ju w 1802 roku i wkrtce przetopiono; pozostay tylko nieliczne rysunki i krtkie opisy.
Jak to byo przyjte w systemie ekonomicznym wikingw, wikszo skarbw skadaa si ze srebra: bransolety i inne ozdoby, sztabki i monety oraz ich fragmenty, lecz sposb ukrycia wskazuje jednak na to, e wiele z nich chowali Irlandczycy. Interesujce w tym wypadku jest to, e liczne rda pisane wskazuj, i due klasztory, jak na przykad Kells w pastwie Meath oraz Glendalough w Leinsterze, w X i XI wieku stay si wanymi orodkami handlu wewntrznego. Rnego rodzaju monety zawarte w skarbach wiadcz o tym, e kontakty z Angli w latach 925-975 przewanie odbyway si za porednictwem Chester, a zatem bezporednio poprzez Morze Irlandzkie, pniej natomiast wybierano raczej drog poudniow, przez Wali w pobliu Bristolu, i rozwinito te handel z Francj. Droga przez Bristol znajduje take odbicie w skandynawskich nazwach miejscowoci wzdu poudniowych wybrzey Walii.
Przez lata Irlandczycy przejli wiele skandynawskich imion (i na odwrt) zarwno w Dublinie, jak i w innych miastach jzyk skandynawski by powszechnie uywany a do inwazji angielskiej w latach 1169-1170. Miao to pewien wpyw na jzyk irlandzki, ktry przej wiele skandynawskich sw, na przykad margadh (ze skandynawskiego markadr) oznaczajce rynek. Przewanie

Irlandia
199
 

 

zapoyczenia dotyczyy eglugi. Na przykad bad (ze skandynawskiego bdtr), co nadal oznacza d. Liczba skandynawskich nazw miejscowoci nie jest tak znaczna, w odrnieniu od Ma czy Szkocji, a wikszo z nich powstaa za porednictwem angielskiego, ktry odegra znaczn rol w Irlandii po 1170 roku. Dotyczy to na przykad Wexford (prawdopodobnie ze skandynawskiego Ueigsfjrdr) i Waterford (od Uedra<r>fjrdr). Jednake Limerick wywodzi si bezporednio ze skandynawskiego Hlymrekr, za Dublin posiada nazw czysto irlandzk (z dubh i linn: czarna sadzawka).
Wielu ludzi mwio z pewnoci jednoczenie jzykiem skandynawskim i celtyckim, a znamy takich, ktrzy zadbali o pami o sobie w obu grupach etnicznych. Dotyczy to Thorgrimma, ktrego krzy znajduje si w Killaloe nad rzek Shannon, na pnoc od Limerick, gdy inskrypcje na nim zostay napisane zarwno pismem runicznym, jak i starym alfabetem irlandzkim, ogham.
Poza cmentarzyskiem w Kilmainham-Islanbridge z caego obszaru Irlandii znamy zaledwie kilkanacie tego typu zabytkw - znacznie mniej ze Szkocji czy wyspy Ma. Powodem jest prawdopodobnie szybsze przechodzenie na chrzecijastwo w Irlandii. Katedra w Dublinie, Christchurch, daje si zreszt wywie z wczeniejszego kocioa Trjcy, wzniesionego okoo 1030 roku, a w kilku miejscach na wyspie byy kocioy powicone witemu Olafowi.
Wykopaliska w Dublinie
Due wykopaliska prowadzone w latach 1961-1981 w centrum Dublina, zwaszcza wok Christchurch i w kierunku Wood Quay oraz rzeki Liffey, potwierdziy, e to wikingowie stworzyli podwaliny stolicy Irlandii. Tu wanie osiedlili si, gdy w 917 roku powrcili po pitnastu latach wygnania. Obrali sobie zbocze na poudniowym brzegu rzeki Liffey, w pobliu ujcia maego dopywu, a wkrtce potem podzielono teren na parcele i ogrodzono waem ziemnym. Wa ten naprawiano nastpnie wielokrotnie, a okoo 1100 roku wzniesiono mur kamienny. W miar upywu czasu pnocna cz miasta i warownia przesuway si coraz bardziej w kierunku Liffey, ktra niegdy bya o wiele szersza ni dzi.
Plan miasta by dostosowany do naturalnej topografii i dlatego nie by cakowicie regularny, jednake parcele, rozgraniczone plecionymi potami, pozostay niezmienione przez cay okres wikingw. Co si stao potem - nie wiadomo, gdy warstwy wysze byy w wielu miejscach zniszczone przez gbokie piwnice pniejszych budowli. W obrbie potw najwyraniej mona byo budowa zgodnie z upodobaniem, zauwaono bowiem czste zmiany w rozlokowaniu i wielkoci budynkw mieszkalnych i gospodarczych.


200
Ekspansja
 

 

Poszczeglne budynki nie byy, z obecnego punktu widzenia, imponujce. Ich standard odpowiada jednak do dobrze miastom wspczesnym, takim jak Hedeby, Birka czy York. Domy, ktre tu zazwyczaj wznoszono, nie maj jednak swoich bezporednich odpowiednikw w tamtych miastach, byy wiec irlandzkie lub budowane pod wpywem stylu, ktry obowizywa w basenie Morza Irlandzkiego. Niemal wszystkie budynki byy prostoktne z zaokrglonymi naronikami; miay ciany plecione, a dachy podparte supami w rodku domu. Najwikszy z typowych domw o wymiarach okoo 8,5x4,75 metra mia drzwi w obu cianach szczytowych. Wntrze byo podzielone na cig komunikacyjny z paleniskiem porodku oraz wskie i niskie awy wzdu obu duszych bokw. W cianach szczytowych byy niekiedy mae okna. Wiele z tych domw suyo najprawdopodobniej jednoczenie jako mieszkanie i warsztat lub skad towarw. W Dublinie z okresu wikingw nie znaleziono natomiast obr, a materia kostny potwierdza, e miso pochodzio z zewntrz.
Znaleziska z wykopalisk w Dublinie s tak rnorodne i tak wysokiej jakoci, e przewyszaj pod tym wzgldem wszelkie inne z miast zajmowanych przez wikingw. wiadcz w oczywisty sposb o gospodarczej potdze Dublina, ktra umocnia si zwaszcza z kocem X wieku. Z przedmiotw importowanych mona wymieni: ky morsa, bursztyn, garnki ze steatytu oraz inne przedmioty (na przykad zapinki) ze Skandynawii; ceramik, miecze, gagat i ozdoby metalowe z Anglii; ceramik i szko z kontynentu europejskiego; jedwab z Orientu; cay zbir monet i w dodatku dwie zote bransolety. Byo te na pewno wiele towarw, ktre nie pozostawiy ladw archeologicznych, jak futra czy wina. Ze rde pisanych dowiadujemy si, e Dublin by orodkiem handlu niewolnikami i bardzo moliwe, e najwaniejszym towarem eksportowanym z Irlandii byli wanie niewolnicy, a take skry i tekstylia.
Jak wspomniano, Dublin by take wanym orodkiem rzemiosa i produkcji artystycznej. Znaleziono lady ciesielstwa, budowy statkw, rzeby w drewnie, produkcji grzebieni (z rogu jelenia), rzebienia w koci, toczenia drewna, bednarstwa, szewstwa i obrbki skry, odleww z brzu i wiele ladw kowalstwa elaza. Z pewnoci obrabiano rwnie bursztyn, gagat, srebro, zoto, cyn i ow.
Napisy runiczne na kawakach koci oraz inne przedmioty wskazuj na skandynawskie elementy miasta. Jednak Dublin nie by, jak wspomniano wczeniej, czysto skandynawski. Rzecz bardzo charakterystyczna, e rzemielnicy produkowali wyroby ozdobne w stylu, ktry odpowiada upodobaniom Skan-dynaww w Irlandii, a z czasem zdoby rwnie uznanie Irlandczykw i sta si lokaln odmian stylw skandynawskich. Sztuk tych twrcw mona bada zwaszcza na podstawie tak zwanych motyww: setek kawakw koci i rnych kamieni, na ktrych rzemielnicy lub uczniowie wyprbowywali wzory (take motywy irlandzkie) wycinajc je lub wykuwajc. W trakcie wykopalisk znale-

Irlandia
201
 

 

ziono rwnie wiele wspaniale zdobionych przedmiotw drewnianych i innych, ale teoretycznie cz z nich moga by zrobiona gdzie indziej.
Posugujc si dotychczasow klasyfikacj stylw skandynawskich mona stwierdzi, e przykadw stylu Borre mamy niewiele, zarwno wrd motyww, jak innych przedmiotw, za styl Jellinge nie jest - jak si wydaje -reprezentowany w ogle wrd motyww. Popularno zdobyy natomiast style Ringerike i Urnes, w irlandzkiej, ale atwo rozpoznawalnej wersji. Stosowano je nawet na irlandzkich rekwizytach kocielnych, midzy innymi na pastorale przeora z Clonmacnoise i krzyu z Cong. Warsztaty mieciy si nie tylko w Dublinie. Irlandzkie wersje tych stylw okazay si te o wiele trwalsze od ich skandynawskich pierwowzorw.

Anglia
Wielka i bogata Anglia staa si jednym z lepszych rde zyskw dla wikingw, a take rdem sawy i chway. Wikingowie rabowali, wymuszali daniny (Danegeld), suyli jako najemnicy i zajmowali si handlem. Rwnie osiedlali si, uprawiali ziemi i przyczyniali si w znacznej mierze do rozwoju miast. By to te jedyny obszar, gdzie podbili wczesne pastwa i uzyskali tytuy krlewskie - w mniejszych pastwach w IX wieku, a w caej Anglii po zjednoczeniu. Od 1018 do 1042 roku (z picioletni przerwa) Dania i Anglia miay wsplnego krla. Gbokie zaangaowanie w Anglii w caym okresie wikingw miao due znaczenie zarwno dla Anglii, jak i dla Skandynawii.
Materiay rdowe s tu bardzo bogate i obszerne: liczne rda pisane (najwaniejsze z nich to rne wersje Kroniki anglosaskiej), obszerny, cho rnej jakoci materia archeologiczny, obejmujcy znaleziska z rnych miejsc na wyspie, niezliczone nazwy miejscowoci oraz imiona i zapoyczenia jzykowe. To wszystko stanowi podoe bardzo intensywnych bada w rnych dziedzinach, a take interdyscyplinarnych, nad angielskim okresem wikingw.
Zabory, zdobycze i osadnictwo
Jeli pominiemy omawiane wczeniej napady na Angli poudniow i obron przed piractwem tu przed 800 rokiem oraz spldrowanie klasztoru Lin-disfarne w 793 roku, to okae si, e posiadamy tylko jedn wiadomo o dziaaniach wikingw w Anglii przed 835 rokiem. Dotyczy ona zupienia w 794 roku klasztoru Donemuthan, lecego prawdopodobnie w pobliu ujcia rzeki Don w poudniowym Yorkshire (nie by to raczej synny klasztor

Anglia
203
 

 

Jarrow). Napastnicy by moe przybyli z Norwegii. Potem znaleli zapewne dogodniejsze moliwoci w Szkocji i Irlandii.
Lecz w 835 roku - a zatem w okresie, gdy jednoczenie ataki na kontynencie zaczy si na dobre, a na Irlandii nasiliy - wikingowie ruszyli take na Angli. W Kronice anglosaskiej znajdujemy lakoniczn wzmiank: "Tego roku pogascy wojownicy spustoszyli Sheppey". To by waciwy pocztek trwajcych przez nastpnych dwiecie lat intensywnych dziaa Skandynaww, wrd ktrych szczeglnie aktywni byli Duczycy. Przebieg dziaa militarnych mona ledzi niemal rok po roku w Kronice, mamy jednak rwnie inne rda pisane, na przykad histori Assera o krlu Wessexu, Alfredzie Wielkim.
Sheppey to wyspa w ujciu Tamizy. W pierwszych latach ataki skupiy si zwaszcza na Anglii poudniowej i wschodniej, midzy innymi na duych miastach Hamwih (Southampton) i Londynie. Kraj by, jak wspomniano, podzielony na szereg mniejszych krlestw: Northumbria na pnoc od Humber, Mercja w Anglii rodkowej, East Anglia na wschodzie i Wessex na poudniu. Zostay zjednoczone po raz pierwszy w 927 roku i ponownie w 954 roku. Do tego dochodzia celtycka Walia, ktra pozostaa samodzielnym pastwem jeszcze przez znaczn cz redniowiecza. Podobnie jak w krajach frankoskich, istniay tu kwitnce miasta (cho jeszcze nieliczne), a magnaci mieli due bogactwa, tote w Anglii napady nie byy skierowane w takim stopniu przeciw klasztorom.
Z pocztku sprawy rozwijay si podobnie jak gdzie indziej: najpierw szybkie ataki na wyspy i rne miejscowoci przybrzene z baz w Europie, Irlandii lub bezporednio ze Skandynawii, potem zimowanie na miejscu. Na ten ostatni temat mamy pierwsz wiadomo dotyczc zimy 850-851, kiedy to wikingowie rozbili obz na wyspie Thanet przy wschodnim wybrzeu Kentu. Kilka lat pniej po raz pierwszy zimowali na Sheppey. Wkrtce pojawiy si te doniesienia o pochodach w gb kraju, a w 865 roku wojsko obozujce na Thanet zawarto rozejm z ludem Kentu w zamian za danin. Bya to pierwsza wrd licznych danin z rodzaju Danegeld.
Potem wyprawy zaczy nabiera tempa. W 865 roku przybyo do Anglii "due pogaskie wojsko". Jak due byo wojsko - ta kwestia jest cigle przedmiotem dyskusji, jednak wikszo badaczy jest skonna sdzi, e liczyo ono 2000-3000 ludzi. Na zim rozbili obz w East Anglii, zdobyli konie i zawarli pokj z miejscow ludnoci. W nastpnym roku podyli do Northumbrii (gdzie trwaa wojna domowa), l listopada [866 roku] zdobyli stolic, York, zawarli pokj z mieszkacami Northumbrii i osadzili na tronie posusznego sobie krla, po czym rozoyli si na zimowisko. Prawdopodobnie rwnie w tym czasie spldrowany i zniszczony zosta klasztor Whitby; znaleziono tu sporo oku, ktre zapewne przy tej okazji poodrywano od rekwizytw kocielnych, a nazwy miejscowoci w tej okolicy wiadcz o tym, e majtek

204
Ekspansja
 

 

ziemski klasztoru zosta przejty przez wikingw. W 867 roku armia udaa si do Mercji, przezimowaa w Nottingham i zawara pokj z tym krlestwem. W 868 roku ponownie ruszya do Yorku i pozostaa tam przez rok, a w 869 przejechaa przez Mercj do East Anglii i rozoya si na zim w Thetford, zdobya cay kraj. Najedcy zabili krla Edmunda, ktry wkrtce zosta uznany za witego i mczennika. W 870 roku przysza kolej na Wessex. Za punkt wyjcia przyjto Reading, gdzie armia pozostawaa przez 871 rok - relacjonuje Kronika anglosaska - stoczono dziewi duych bitew, nie liczc mniejszych potyczek, i dziewiciu duskich jarlw i krlw zostao zabitych. Wessex zawar jednak pokj z wikingami. Wanie w tym roku krlem zosta Alfred Wielki.
Metoda staego zmieniania miejsca na zimowisko i zawierania pokoju z miejscowymi bya przez jaki czas kontynuowana: w 871-872 rozbito obz w Londynie, w kolejnym roku w Torksey w Mercji, a w obu tych latach Mercja zawieraa pokj z armi. W 873-874 obrano na zimowisko Repton, wygnano krla Mercji i umieszczono na tronie sojusznika.
Repton stao si punktem zwrotnym. W 874 roku armia si podzielia. Halfdan uda si z jej czci do Northumbrii, rozbi obz na zim nad rzek Tyne, a w cigu nastpnego roku zdoby kraj i dokona wielu grabiey na zachodzie i pnocy. Mamy take wieci, e klasztor St. Cuthbert na Lindisfarne ewakuowa si w 875 roku ze zbytnio naraonej wyspy na ld stay. Na ldzie przez jaki czas zmieniano miejsca pobytu, zabierajc ze sob relikwie witego Cuthberta i inne, i nie doznajc adnego uszczerbku, chocia Northumbria bya pena wikingw. W 876 roku Kronika przynosi synn wiadomo: "I w roku tym Halfdan rozdzieli ziemie Northumbrii, a oni jli j ora, aby zebra plony". Wikingowie zajli ziemi pod osadnictwo. Halfdan zmar prawdopodobnie w rok pniej.
Druga cz armii, ktra w 874 roku opucia Repton pod wodz krlw Gudruma, Osketila i Anunda, udaa si do Cambridge i pozostaa tam przez rok. Nastpnie wojsko wkroczyo do Wessexu, ostatniego niezalenego pastwa, a krl Alfred zosta zmuszony do zawarcia pokoju. Zim 875-876 obozowano w Wareham, a nastpnego roku w Exeter. Pod koniec lata 877 roku wojsko ruszyo do Mercji "i podzielio j, cz ofiarowujc Ceolwulfowi" (sojusznikowi wikingw). Ale nie wszyscy si tym zadowolili, utworzono baz w Gloucester, a krtko po nowym roku wojsko wrcio do Wessexu, do Chip-penham, i przejo wadz nad wikszoci tego pastwa. Krl Alfred uciek z niewielk druyn na bagna i umocni si w Athelney. Na wiosn 878 roku udao mu si jednak zgromadzi armi i odnis decydujce zwycistwo nad wikingami w bitwie pod Edington. Zawarto pokj, w myl ktrego wikingowie zobowizali si do opuszczenia Wessexu, a krl Gudrum obieca si ochrzci. On i trzydziestu wodzw, ktrzy wraz z nim przyjli chrzest, otrzymali liczne prezenty, przyjto ich wspaniale, a ich ojcem chrzestnym zosta sam krl Alfred.

Anglia
205
 

 

Zim 878-879 wojsko przebywao w Cirencester. Nastpnie ruszyo do East Anglii, a w 880 roku - podaje Kronika - rozdzielio ziemi i osiado na miejscu. Pewna grupa odpyna jednak do Gent na kontynencie europejskim i w najbliszych latach wanie stamtd pochodzi bdzie wikszo doniesie o grabieach dokonywanych przez wikingw.
W Anglii wojsko wikingw po pitnastu latach wdrownego ycia zdobyo trzy z czterech istniejcych pastw i znalazo ziemi, gdzie mogo si osiedli. Zdaje si, e Gudrum wkrtce zama umow zawart z krlem Alfredem, ale w 866 roku lub nieco pniej zawarto now, ktrej tre si zachowaa. Ustalono w niej granic midzy pastwami Alfreda i Gudruma (sprawy granic z innymi pastwami wikingw si nie porusza) oraz liczne zasady pokojowego wspistnienia midzy obydwoma grupami ludnoci. Granica wioda wzdu rzeki Lei od jej ujcia do Tamizy (na wschd od Londynu, ktry Alfred zdoby w 886 roku) do rde na pnocnym zachodzie, stamtd do Bedford, a nastpnie biegiem rzeki Ouse do Watling Street, dawnej rzymskiej drogi czcej Londyn z Chester.
Nie wiemy, kiedy wojsko przybye w 865 roku postanowio osiedli si w Anglii. Przez wiele lat zachowywao si zgodnie z tradycj wikingw: grabiee, wymuszanie daniny i dua ruchliwo. Nie ulega wtpliwoci, e ludno w pobliu baz i obozw zimowych zmuszona bya do ywienia wielkiej armii (i najwyraniej nie moga temu podoa duej ni przez rok), a liczne "pakty pokojowe" obejmoway prawdopodobnie znaczne daniny i dostawy dla wojska, a poza tym wymian jecw, skadanie przysig i zasady regulowania rnych spraw szczegowych, by moe take kwestii kwater zimowych. W naszym wspczesnym jzyku chyba trafniej mona by to nazwa zawieraniem umowy, a nie paktami pokojowymi.
Szereg ukrytych w tym okresie skarbw srebrnych wiadczy o niespokojnych czasach i ruchach wojsk na terenie Anglii. Jedn z licznych kosztownoci zrabowanych przez wikingw w IX wieku - wspaniale zdobiony rkopis Ewangelii, Codex Aureus - udao si zidentyfikowa bez adnych wtpliwoci. Zapisano bowiem pniej w samej ksidze, e zostaa ona odkupiona od pogan w zamian za zoto. Najbardziej dramatyczne lady po armii zdobywcw pozostay jednak w Repton, gdzie pochowano wielu krlw Mercji, i pochodz z obozu zimowego 873-874. Trudno znale inne wytumaczenie istnienia tej warowni, zawierajcej midzy innymi pogaskie cmentarzysko wikingw i monety z tamtych lat.
Wojsko wybrao wzgrze nad rzek Trent i otoczyo je wykopem w ksztacie pkola, zaczynajcego si na dwch przeciwnych kocach kocioa witego Wystana, zamienionego w ten sposb w rodzaj wiey obronnej. Broniony teren zajmowa okoo 1,5 hektara. W pobliu kocioa znaleziono wiele grobw wikingw z wyposaeniem zoonym midzy innymi z monet, mieczy i mota

206
Ekspansja
 

 

Thora, a w pewnym oddaleniu od wykopu jest kilka kopcw nagrobnych, z ktrych jeden zosta zbadany. Wzniesiony zosta nad bogatym grobowcem zawierajcym liczne czci szkieletw, ktre najwyraniej byy wczeniej pochowane w innym miejscu. Niestety kopiec by ju "odkopany" w latach osiemdziesitych XVII wieku i grb centralny nie dotrwa do naszych czasw. Jeli wierzy opisowi z 1727 roku, znaleziono tam w kamiennej trumnie olbrzymi posta, dugoci dziewiciu stp! Pozostae koci pochodz od co najmniej 249 rnych osobnikw, z czego 80% to mczyni: krzepcy osobnicy, ktrych koci tylko w nielicznych przypadkach nosz lady niezagojonych ran, a zatem prawdopodobnie nie zostali zabici w walce. Take w tym grobie znajdoway si monety i nasuwa si przypuszczenie, e chodzi tu o cz wojska wikingw, ktrego onierze umierali w trakcie zimy z powodu epidemii i zostali kolejno pochowani, a nastpnie, po odkopaniu, zoeni w grobie zmarego wodza. Kim by ten wdz - moemy tylko zgadywa, ale pochwek mia miejsce w bardzo podupadych resztkach nader wykwintnej rezydencji. Jej podoga znajdowaa si nieco poniej poziomu ziemi, a niski kopiec nagrobny, ktry przykry cao nie by, jak zwykle, okrgy, lecz prawie prostoktny, gdy przyj ksztat budynku.
Jeeli przedstawiona interpretacja niezakoczonych jeszcze wykopalisk jest trafna, nietrudno sobie wyobrazi, e taka zima wrd niedostatku i setek miertelnych ofiar niejednego moga zniechci do ycia w stylu wikingw i nasun pomys osiedlenia si na stae. W kadym razie osadnictwo w Anglii stao si w dwa lata pniej faktem. Najwidoczniej nie byo w ogle mowy o powrocie do Skandynawii zakrojonym na szersz skal, nie mamy te w Danii zbyt wielu przedmiotw angielskiego pochodzenia w znaleziskach z IX wieku. W Norwegii jest troch wicej, ale pochodz gwnie z Northumbrii i wcale nie musz by zwizane z grabieami tej armii.
Na kontynencie europejskim wci spora liczba wikingw zdobywaa rodki do ycia tradycyjnymi metodami. Nastay jednak trudniejsze czasy. W 892 roku z Boulogne przybyo do Anglii "due duskie wojsko", a ponadto dotar Hasting ze swoj armi z Loary (por. str. 178). Mieli ze sob wszystko i byli najwyraniej przygotowani, by si osiedli, tak jak to zrobili ich szczliwsi poprzednicy. Wojsko zyskao poparcie pastw wikingw w Anglii, ale krl Alfred zorganizowa skuteczn obron z umocnieniami w gbi ldu, moliwoci zaalarmowania oddziaw w kadym momencie i ochron wybrzey z pomoc okrtw zbudowanych specjalnie do zwalczania wikingw. Wielkie duskie wojsko napotkao ostry i systematyczny opr. Gdy w 893 roku poszukao schronienia w Chester, krl unicestwi wszelkie zapasy jedzenia w okolicy, a kiedy w dwa lata pniej obwarowao si nad rzek Le, Alfred wyruszy przeciwko niemu w porze niw, aby pozbawi je zboa. W konsekwencji odnis te liczne zwycistwa, a kraj nawiedziy epidemie, powodujc mier

Anglia
207
 

 

wielu zwierzt i ludzi. Kronika anglosaska rysuje w niewesoych barwach losy tej ruchomej armii, ktra w 896 roku postanowia ostatecznie zrezygnowa z podboju. Cz udaa si do Northumbrii, inni do East Anglii, a "ci co nie mieli pienidzy (czy majtku) wsiedli na okrty i odpynli morzem na poudnie w stron Sekwany".
Skandynawowie w Anglii
Alfred Wielki zmar w 899 roku, lecz na tronie zasiady po nim nie mniej kompetentne dzieci i wnuki. Wikingowie nadal stanowili problem, tak ci na kontynencie, jak w Irlandii i w samej Anglii, lecz stopniowo pastwo Wessex rozszerzao swoj wadz coraz dalej na pnoc, wspierajc j systemem obwarowanych miast i grodw, burhs. W latach 917-918 Edward (panowa 899-924) zdoby cay obszar, a do rzeki Humber, a w 920 roku zosta formalnie zatwierdzony na krla Northumbrii. Nie by to jednak trway sukces, wadza przechodzia tu z rk do rk midzy Anglikami i wikingami a do 954 roku.
W Northumbrii i Yorku rzdzili posuszni wikingom angielscy krlowie do mniej wicej 880 roku; potem panowao kilku wikingw rnego pochodzenia. Poczwszy od drugiego dziesiciolecia X wieku dominowali krlowie z duskiej dynastii z Irlandii, powoujc si na prawa wywodzce si od legendarnego Ivara, ktry przyby do Dublina w roku 853, a umar w roku 873, i mia by bratem Halfdana oraz synnym krlem wikingw. Jego wnuk, Sigtryg, polubi crk krla Edwarda, ale wkrtce potem, w 927 roku zmar. Prawnukiem by Olaf Godfredsson, ktry zmar w 941 roku i by krlem Yorku raz lub dwa razy. On i jego szkoccy sojusznicy przegrali w 937 roku wojn z synem Edwarda, Athelstanem (panowa w latach 924-939), po -opiewanej zarwno w angielskiej, jak i skandynawskiej literaturze - bitwie pod Brunanburh (miejsce niezidentyfikowane), gdzie zgino wielu krlw i jarlw. Sam Olaf wrci do Dublina, ale dopiero w 939 roku. Wreszcie przegnany z Norwegii krl Eryk Blod0kse pojawi si w Yorku, dwukrotnie na krtko, dopki nie zosta przepdzony przez mieszkacw Northumbrii i zabity pod Stainmore, po c/ym wadz uzyska krl angielski, Eadred, i sta si panem caego kraju.
O sprawach wewntrznych poszczeglnych pastw wikingw wiemy niezbyt wiele, podobnie jednak jak w przypadku pastw angielskich, wadza opieraa si na obwarowanych miastach i grodach, burhs, nowych i starych. Byy dwa krlestwa: East Anglia i Northumbria, natomiast pooony midzy nimi obszar, zwany Picioma Grodami (Five Boroughs): Lincoln, Nottingham, Derby, Leicester i Stamford, mia nieco inn struktur i z tego okresu pochodz

208
Ekspansja
 

 

liczne wzmianki o Skandynawach, o ich oddziaach zwizanych z okrelonym grodem.
Terytorium czsto okrelane obecnie wsplnym mianem Danelagen nie stao si nigdy' polityczn caoci. Sowo to oznacza po prostu "duskie prawo". Po przejciu wadzy w pastwach wikingw krlowie angielscy zezwalali skandynawskiej ludnoci na zachowanie wasnych praw, niewtpliwie bdcych pod duskim, a waciwie skandynawskim wpywem, jednak koncepcj geograficznie wydzielonych okrgw z "duskim" prawem napotykamy dopiero w dokumentach z XI wieku i pniejszych. Istnieje dua zgodno midzy okrgami z prawem duskim a terytoriami, ktre wczeniej pozostaway pod wadz wikingw, a take rozpowszechnieniem skandynawskich nazw miejscowoci. Jest jednak do prawdopodobne, e wiele lokalnych praw w okrgach pooonych na terenie ograniczonym od poudnia star drog Watling Street, zostao w XI i XII wieku uznanych za duskie niezalenie od ich rzeczywistego pochodzenia.
Wikingowie odegrali wan rol w rozwoju miast w Anglii i to zarwno porednio, jak i bezporednio. Wiele z tych warowni, wzniesionych przez krla Alfreda przeciwko wikingom, przeksztacio si w miasta, ktre szybko zaczy przejmowa wiele funkcji centralnych. Na przykad w starym rzymskim miecie Winchester byy ju wczeniej kocioy i rezydencja krlewska, ale teraz naprawiono mury miejskie i zmieniono plan zabudowy.
Prawie wszystkie grody wikingw, burhs, take przeksztaciy si w miasta i byo ich znacznie wicej ni pi poprzednio wymienionych, najbardziej znanych, midzy innymi powstay Cambridge, Bedford i Northampton. Wikszo penia jakie funkcje centralne w momencie przybycia wikingw, na przykad znajdowa si w nich wany koci lub rezydencja magnata, moliwe te, e cz przeksztacia si w miasta dopiero po przejciu wadzy przez Anglikw. Wykopaliska dowodz jednak, e istotne struktury miejskie w dwch najwaniejszych miastach na terenie Danelagen, Lincoln i Yorku, powstay za Skandynaww.
Lincoln zaczo si rozwija na krtko przed 900 rokiem, kiedy to powsta nowy plan ulic i nowa zabudowa wewntrz starych rzymskich murw i gdy nawizano kontakty handlowe z ca Angli, obszarem nadreskim oraz wieloma innymi terenami. Znaleziono tu midzy innymi orientalny jedwab i wiele ladw rzemiosa uprawianego w miecie. Liczne nazwy ulic z kocwk -gate, na przykad Flaxengate, gdzie dokonano wykopalisk archeologicznych, wskazuj, podobnie jak fragmenty ukadu ulic, na czasy skandynawskie.
Take York zostao zaoone przez Rzymian, lecz liczne due budynki kamienne i mury podupady po wycofaniu si Rzymian z Anglii w V wieku. Wkrtce jednak zaoono tu anglosask rezydencj krlewsk, a kiedy krl Northumbrii przyj chrzest w VII wieku, wybudowano koci. Zbudowano go

Anglia
209
 

 

w granicach wojskowego obozu Rzymian, z ktrego cz budynkw jeszcze istniaa w 866 roku, gdy wikingowie zagarnli miasto. York by wwczas take od duszego czasu kwitncym orodkiem handlowym, mieci si on jednak prawdopodobnie z dala od rzymskich budowli, w kierunku poudniowo-wschodnim, na drugim brzegu rzeki Foss.
Wikingowie uywali nazwy Jorvik zamiast anglosaskiego Eoforwic. Po przejciu przez nich wadzy dziaalno handlowa przeniosa si ponownie na cypel w zlewisku rzek Ouse i Foss, chroniony przez obie rzeki i przez rzymskie mury. Te ostatnie zostay naprawione, a stary plan ulic dostosowany do nowych potrzeb. Podobnie jak w Lincoln, wiele ulic otrzymao nazwy koczce si na -gate. Zwaszcza wykopaliska na Coppergate, co oznacza ulic garncarzy (lub wytwrcw naczy), rzuciy wiele wiata na rozwj, ycie i kultur w Yorku w okresie wikingw i wykazay jego skandynawski charakter. Nie bya to jednak kultura czysto skandynawska, lecz angielsko-skandynawska, podobnie jak Dublin by irlandzko-skandynawski.
Okolica Coppergate opustoszaa po odejciu Rzymian i oya dopiero w okresie pojawienia si wikingw. Okoo 935 roku bya podzielona na wskie, podune, typowo budowlane parcele odgrodzone od siebie potem z plecionki na supkach. Szczyty domw wychodziy na ulic, ktra musiaa lee pod obecn Coppergate i dlatego nie mona jej byo zbada. Domy miay przecitnie 4,4 metra szerokoci i ponad 6,8 metra dugoci (ciany szczytowe wypaday rwnie poza terenem wykopalisk), a granice poszczeglnych parcel utrzymay si a do naszych czasw.
W czterech odkopanych domach uprawiano liczne rzemiosa zwizane z obrbk metali: oowiu, elaza, brzu, srebra oraz zota i wyrabiano mnstwo przedmiotw codziennego uytku, na przykad noe i biuteri. Znaleziono take elazne sztance do bicia monet i odciski w oowiu do ich wyprbowania. Albo na Coppergate bito monety, albo te mieszkajcy tam rzemielnicy tylko wyrabiali sztance i wyprbowywali je przed dostarczeniem.
Rok 954, w ktrym wypdzono ostatniego skandynawskiego krla, nie zaznaczy si niczym szczeglnym - zreszt kto mg wwczas przypuszcza, e bdzie to etap politycznego rozwoju? Wadza przechodzia ju tyle razy z rk do rk i jeszcze byo daleko do konsolidacji Anglii. York mia nadal wyranie skandynawski charakter. Okoo 975 roku na Coppergate pojawiy si nowe domy. Byy one nieco wpuszczone w ziemi i miay ciany z belek, a na dwch parcelach, kilka metrw z tyu, byy dodatkowe budynki. Wykopaliska archeologiczne wskazuj, e te ostatnie mieciy warsztaty, podczas gdy frontowe (ich ciany od ulicy znalazy si poza terenem wykopalisk) suyy jako domy mieszkalne i zapewne take miejsca sprzeday. Rzemielnicy z tego okresu trudnili si gwnie wyrobem biuterii z bursztynu i toczeniem drewna, midzy innymi na kubki, moliwe, e std wzia si nazwa ulicy.

210
Ekspansja
 

 


Wykopaliska na Coppergate stanowi oczywiste wiadectwo istnienia handlu zarwno na skal regionaln, jak midzynarodow: poza rzeczami z Anglii znaleziono przedmioty ze Skandynawii, Irlandii, Szkocji i wielu miejsc w Europie pnocno-zachodniej (midzy innymi naczynia do wina), z Bizancjum (midzy innymi jedwab) i z Bliskiego Wschodu (may dekoracyjny limak porcelanowy). York byo midzynarodowym centrum handlowym, oferujcym przedmioty zbytku z caego wiata. Warunki ycia przy tej ulicy nie byy jednak luksusowe. Otoczenie, w ktrym yli rzemielnicy, byo typowe dla wczesnych miast. Mieli pchy i wszy, a badanie zawartoci dow kloacznych wykazao, e praktycznie wszyscy cierpieli na robaki. Arystokracja, o ktrej si pisze: Halfdan, krlowie Dublina, Eryk z Norwegii oraz pniejsi jarlowie z rodzinami i otoczeniem, yli z pewnoci znacznie dostatniej. Nie odkopano jeszcze adnej z rezydencji monych, ale nazwy miejscowoci wskazuj, e krlowie skandynawscy, a nastpnie jarlowie, mieszkali przy wschodniej bramie rzymskiego fortu, nie opodal Coppergate, oraz za murem zachodnim. W tym miejscu jarl Sigvard, ktry zmar w 1055 roku, kaza wznie koci na cze witego Olafa.
Dowodem zainteresowania krlw wikingw handlem midzynarodowym s bite przez nich monety. Na przykad Gudrum, krl East Anglii, zdy wypuci monet w czasie swego krtkiego panowania w latach 880-890. Za wzorzec posuyy monety z Wessexu. Tu przed 900 rokiem bito rwnie monety w Piciu Grodach i w Yorku, a poczynajc od pierwszej poowy X wieku wiele monet, zwaszcza te z Yorku, miao charakterystyczne elementy obrazkowe: miecz, chorgiew, ptaka, mot Thora i tak dalej.
Miasto takie jak York, ktre liczyo ponad 10 000 mieszkacw w 1066 roku, potrzebowao znacznych dostaw produktw spoywczych i surowcw do produkcji rzemielniczej. Za to ludno wiejska i warstwy uprzywilejowane mogy si tu zaopatrywa w fachowo wykonane przedmioty uytkowe i przedmioty zbytku. Niewiele wiemy jednak o tym, jak przybysze skandynawscy yli na wsi, gdy jeszcze nie jest jasne, czy Anglosasi czy wikingowie mieszkali w kilku odkopanych gospodarstwach w Yorkshire: Ribblehead i Simy Folds.
Silne oddziaywania skandynawskie na jzyk angielski oraz liczne skandynawskie nazwy miejscowoci wiadcz o tym, e wpyw przybyszw by na pewno istotny i e prawdopodobnie dotara ich tu znaczna liczba. Jednym z powodw byy zapewne stae kontakty ze Skandynawi i z innymi skandynawskimi koloniami na Wyspach Brytyjskich oraz napyw nowych osadnikw po osiedleniu si armii w 865 i 892 roku.
W jzyku angielskim istnieje okoo szeciuset skandynawskich zapoycze, i co charakterystyczne, s to zazwyczaj wyrazy pospolite, jak na przykad cast (kast), knife (kniv), skin (skind), take (tage), window (vindue), egg (ceg),

211
Anglia
 

 

/// (ilde/syg), die (d0)*. Do tego dochodzi wiele sw stanowicych istotne elementy gramatyki jzyka, na przykad formy liczby mnogiej: they, them, their (de, dem, deres** z nordyckiego beir, beim, beirra). Ponadto w dialektach angielskich istniay tysice skandynawskich zapoycze, w tym midzy innymi liczne okrelenia dotyczce uprawy roli, na przykad lathe (lad), quee (kvie) i lea (/e)***, ale obecnie gin one wraz z dialektami. Podoem wielu zapoycze byo znaczne podobiestwo staroangielskiego i staronordyckiego. Istniay wic z gry pewne moliwoci porozumiewania si, cho zapewne niezbyt wielkie, moliwe te, e w Danelagen powsta dialekt mieszany. Zasoby jzyka wskazuj, e wielu Skandynaww zajmowao si upraw ziemi  hodowl zwierzt, w przeciwiestwie do normandzkich zdobywcw po 1066 roku. Z kolei liczne skandynawskie zapoyczenia dotyczce statkw, bardzo szybko przyswojone przez jzyk angielski, byy zapewne rezultatem technicznej przewagi wikingw na tym polu.
W wielu miejscach w Anglii wschodniej i pnocno-zachodniej ilo skandynawskich nazw miejscowoci jest przytaczajca, a ich rozprzestrzenienie daje dobre wyobraenie o obszarze, na ktrym wikingowie osiedli. Mamy wic okoo 850 nazw ze skandynawsk kocwk -by, tworzc nazwy wszelkiego typu osad, na przykad Derby, Holtby, Swainby czy Ormesby, s te liczne z kocwk -thorp, na przykad Towthorpe (gdzie pierwszy czon to skandynawskie imi mskie Tove) i Wiganthorp (Wigan od wiking), nie wspominajc o wielu innych. Nierzadkie s te nazwy zoone ze skandynawskiego imienia i angielskiej kocwki, na przykad Towton z pocztkow sylab Tove-i kocwk -ton; w tym wypadku prawdopodobnie doszo do czciowego przemianowania osady angielskiej. W niektrych nazwach zmieniono tylko wymow na atwiejsz dla Skandynaww, na przykad z Shipton na Skipton oraz Chesswick na Keswick. Zdarzao si te, e nazwa bya tumaczona, przykadowo Churchton na Kirkby.
Proces tworzenia nazw by przedmiotem sporw, ale obecnie panuje oglna zgodno co do tego, e wiele majtkw, zagrd i osad, ktre wodzowie wikingw "rozdzielili" wrd wojska, zachowao swoje nazwy. Wiele wskazuje na to, e wikszo nazw skandynawskich, przynajmniej tych ze skandynawskim imieniem jako czonem pierwszym i te z kocwk -by, powstaa nieco pniej, w zwizku z dzieleniem wikszych posiadoci na mniejsze czci nadawane rnym osobom na wasno, wskutek czego zyskiway odpowiednie nazwy. Wadcy byli skandynawscy, a z rozdziau korzystali przede wszystkim mczyni, co odbio si na nazewnictwie. Skandynawskie nazwy nadano
*	rzuca, n, skra, bra, okno, jajko, chory, umiera - przyp. tium.
**	oni, im, ich - przyp. tum.
***	stodoa, jawka, kosa - przyp. tum.

212
Ekspansja
 

 

rwnie pewnej liczbie nowych gospodarstw na odogach, ktre przez jaki czasy zalegay jako nieuytki. Nie byo tego jednak wiele, gdy ziemia zdatna do uprawy bya na og wykorzystywana. W sytuacji, kiedy skandynawski jzyk i imiona tak silnie oddziaay na jzyk i nazewnictwo w Danelagen, jest te oczywiste, e niektre skandynawskie nazwy mogy powsta znacznie pniej. Dotyczy to szczeglnie tych nazw ziem i miejscowoci, zawierajcych skandynawskie okrelenia zjawisk naturalnych przyswojone przez jzyk angielski.
Nazwy miejscowoci mwi nam take, e osadnictwo skandynawskie na wschodzie w przewaajcej mierze byo duskie, co odpowiada wiadomociom o duych armiach. Byo te norweskie. Mniej wicej od 900 roku pojawio si osadnictwo skandynawskie take w Anglii pnocno-zachodniej, gdzie nazwy miejscowoci wskazuj, e osiadali tu zarwno Norwegowie, jak i Duczycy. Wielu z nich przybywao prawdopodobnie poprzez Irlandi, Szkocj, Ma lub wschodni Angli.
Jednym z najwaniejszych znalezisk z okresu wikingw w Anglii pnocno--zachodniej jest ogromny skarb srebrny wacy blisko 40 kilogramw, schowany okoo 905 roku w Cuerdale w Lancashire. Jest to najwikszy znany skarb wikingw i wysoce prawdopodobne, e jego cz zostaa zebrana w Irlandii, moe przez jednego z tych, ktrych przepdzono z Dublina w 902 roku, bowiem wrd odamkw srebrnych znajdoway si zapinki okrge i bransolety w typie bardzo rozpowszechnionym w Irlandii. Skarb zawiera ponadto okoo 7000 monet z bardzo rnych rde. Najwicej z angielskich pastw wikingw, lecz take z niezalenej Anglii oraz z europejskiego ldu i Hedeby, oprcz monet arabskich przybyych poprzez Ru. Poza tym 1300 innych sreber: nielicznych przedmiotw w caoci, kawakw biuterii i tym podobnych oraz sztabek.
Z terenu Danelagen znamy pogaskie groby wikingw usytuowane w 20-30 miejscach, pojedyncze lub w grupach, w tym rwnie pochwki skandynawskich kobiet. Zatem, tak jak gdzie indziej, tak i tu byy kobiety wrd przybyszw. czna liczba grobw nie jest jednak specjalnie dua w porwnaniu z liczb przybyszw. Prawdopodobnie wielu przechodzio szybko na wiar chrzecijask, zwaszcza w East Anglii, ktrej pierwszy krl, Gu-drum, przyj chrzest ju w 878 roku. Przejcie na chrzecijastwo podkreli posugujc si swoim chrzestnym imieniem, Athelstan, na monetach z lat osiemdziesitych, a okoo 895 roku wybito w East Anglii monety ze witym Edmundem, na pamitk krla, ktrego Skandynawowie sami umiercili w 869 roku. W pierwszych latach nowego wieku rda pisane przestaj donosi o poganach w Anglii poudniowo-wschodniej, naley zatem przyj, e nowa wiara bya ju powszechnie akceptowana.
W Anglii pnocnej sytuacja bya bardziej zoona. Godfred, ktry w 880 lub 881 roku zosta krlem Yorku, by chrzecijaninem i mia dobre stosunki z klasztorem St. Cuthbert. W Yorku przez cay okres rzdw skandynawskich

Anglia
213
 

 

krlw rezydowa arcybiskup, mimo e niektrzy z wadcw byli poganami. Wyglda na to, i Koci w Anglii pnocnej mia kopoty i prawdopodobnie przez pewien czas pochwki z wyposaeniem grobowym, czyli elementem rytuau pogaskiego, byy rzecz normaln na kocielnym cmentarzu. Moliwe jest rwnie, e cz kociow upada, pewne natomiast, e rozwizano wiele klasztorw, na przykad w Lindisfarne i Whitby. Niektre edycje monet z Yorku z pierwszej poowy X wieku z motem Thora na jednej i imieniem witego Piotra na drugiej stronie, ilustruj obecno obu religii. Lecz nawet kraje skandynawskie zaczynay ju odchodzi od starej religii i nie ulega wtpliwoci, e wielu Skandynaww w Anglii pnocnej byo chrzecijanami ju w pierwszej poowie X wieku, a reszta wkrtce posza w ich lady.
Na tym tle obserwujemy wielki rozkwit sztuki kamieniarskiej i mamy z tego okresu wiele niezmiernie ciekawych ladw obecnoci Skandynaww w Anglii. Przed ich przybyciem rzeba w kamieniu bya obecna niemal wycznie w klasztorach, ktrych niewiele pozostao. Za to przybysze, zwaszcza w Anglii pnocnej, nabrali duego upodobania do pamitek z kamienia. Potrzebowali jednak nowych ksztatw i nowych motyww, ktre by zadowoliy ich gust.
Zdecydowana wikszo rzeb w kamieniu z owego okresu, gwnie z X wieku, ma ksztat krzya lub domu. Te drugie nazywane s hogbacks (wiskimi grzbietami) ze wzgldu na pokrg lini dachu, ktr wraz z zaokrglonymi bokami rwnie odnajdujemy w duych budynkach wieckich z tego okresu. Tylko w Yorkshire mamy pozostaoci okoo 500 krzyy i hogbacks. Wiele z nich udekorowano w skandynawskim, a raczej w anglo-skandynawskim stylu, zwaszcza w stylach Borre i Jellinge oraz pochodnych od nich, a wiele posiada motywy zaczerpnite ze znanych eposw bohaterskich lub mitologii skandynawskiej. Posta wielkiego bohatera Sigurda Fafnersbane widnieje na przykad na krzyu z Halton, Lancashire. Na kamieniu z Gosforth w Cumbrii, w pobliu Morza Irlandzkiego, ukazuje si Thor przy poowie potwora z Midgardu, a na najbardziej okazaym krzyu, rwnie z Gosforth, obrazy tworz swoiste przeciwstawienie pogaskiej mitologii i chrzecijastwa. Wielu motyww z kamieni nie potrafimy dzisiaj zrozumie. Nie ma jednak wtpliwoci, e chodzi o chrzecijaskie nagrobki, chocia dekoracje mog zawiera elementy pogaskie, z kolei niektre motywy s najwyraniej po prostu wieckie. To ostatnie dotyczy na przykad dwch rycerzy na koniach na nagrobku z Sockburn i wojownika w penej zbroi z hemem, tarcz, mieczem, wczni, toporem i wielkim noem z Middleton, gdzie na odwrocie krzya dekoracja przedstawia wychude zwierz-wstg w odmianie stylu Jellinge.
Zarwno ilo, jak i due rnice wykonania wskazuj na to, e nagrobki w ksztacie krzyy umieszczano na grobach przedstawicieli rnych warstw spoecznych - zapewne rwnie Anglikw. Niektre z najpikniejszych nagrob-

214
Ekspansja
 

 

kw pochodz, czemu trudno si dziwi, z cmentarza katedralnego z okresu wikingw w Yorku, z kolei wiele nagrobkw przy wiejskich kocikach wyglda na wytwr rzemiosa poledniego gatunku, przy czym cz ozdb najwyraniej wykonano posugujc si szablonami. W innych przypadkach, take na nagrobkach wykonanych na wysokim poziomie, punkty orientacyjne zostay przeniesione na kamie za pomoc drobnych nawierce - wedug zasady znanej z ksig angielskich, ale nie stosowanej w czysto skandynawskiej sztuce. Na wielu kamieniach zastosowano gips do ukrycia nierwnoci i niefortunnych uderze duta, a na zakoczenie prawdopodobnie wszystkie kamienie malowano na jaskrawe kolory, gdy czsto znajduje si lady farb, podobnie jak na kamieniach runicznych w Skandynawii.
Na zakoczenie wypada zauway, e sztuka skaldyczna bya wysoko ceniona w Yorku, w kadym razie za panowania Eryka Blod0kse. Zgodnie z sag Islandczyk Egil Skallagrimsson mia wygosi poemat na jego dworze -wczeniej wystpowa rwnie na dworze angielskiego krla Athelstana, gdzie jednak raczej niewielu rozumiao jego sztuk. Po mierci Eryka anonimowy skald napisa o nim wspaniay poemat Eiriksmdl.
Nowe wyprawy i zdobycze
Przez wikszo X wieku wielu Skandynaww zaspokajao swj gd srebra w Europie Wschodniej, a plany skandynawskich krlw, zmierzajcych do poszerzenia i zabezpieczenia terytoriw, wymagay wielu wojownikw. W takiej sytuacji szans na korzystne zakoczone wyprawy wikingw w zachodniej czci kontynentu europejskiego czy w Anglii byy niewielkie, tu wic byo stosunkowo spokojnie. Lecz w latach 970-980 nastpia zasadnicza zmiana.
Zmiana sytuacji na Wschodzie (patrz str. 243) spowodowaa, e dopyw arabskiego srebra zosta nagle przerwany okoo 970 roku, co pocigno za sob daleko idce konsekwencje w Skandynawii. W 978 roku krl Anglii, Edward, zosta zamordowany w tajemniczych okolicznociach. Tron obj jego kilkunastoletni brat jEthelred i krajem zaczy targa wewntrzne sprzecznoci. Ju w 980 roku znw pojawili si wikingowie. Poudniowe i zachodnie wybrzea Anglii stay si ich celem rwnie w dwch nastpnych latach, ale na razie napastnikw byo niewielu. Kronika anglosaska mwi o siedmiu okrtach, ktre zupiy Southampton w 980 roku i trzech, ktre spldroway Portland w roku 983. Nie jest wykluczone, e cz napastnikw przypyna z Irlandii.
Poczwszy jednak od 991 roku skandynawskie flotylle ruszyy na dobre. Wanie wtedy Olaf Tryggvason (ktry jeszcze nie by krlem Norwegii) przyby do Anglii poudniowo-wschodniej na czele 93 okrtw. Towarzyszyli

Anglia
215
 

 

mu "duscy mowie". Grabi na prawo i lewo, pokona i zabi bohaterskiego Brihtnotha w bitwie pod Maldon w Essex, opisywanej we wzniosym poemacie. Ustalono, e armia Olafa otrzyma danin w wysokoci 10 000 funtw srebra, w zamian za zaniechanie dalszych zniszcze. Bya to pierwsza z licznych wypat Danegeld w tej fazie angielskiego okresu wikingw i poczwszy od tego momentu do objcia tronu przez Knuda Wielkiego w 1016 roku, Kronika przynosi niemal co roku wieci o nowych nieszczciach spowodowanych przez wojska wikingw i zwizane z tym liczne doniesienia o zdradzie, tchrzostwie, zej organizacji i mylnych decyzjach podejmowanych przez ^Ethelreda i jego ludzi, a take o powanych niepowodzeniach - na og po stronie angielskiej. Przewaaj fakty, cho nie brak te spnionych prb usprawiedliwienia zupenego zaskoczenia Anglikw. Te rozdziay Kroniki zostay bowiem spisane dopiero po ostatecznej klsce Anglii, przez gboko rozgoryczonego pisarza.
W 994 roku Olaf Tryggvason pojawi si ponownie, tym razem w towarzystwie krla Danii, Swena Widobrodego, i 94 okrtw. Bezskutecznie prbowali zdoby Londyn, po czym grabili kraj dopki nie zawarli umowy o daninie w wysokoci 16 000 funtw srebra oraz dostawach dla armii. Wrcono do starego sposobu dziaania i armia zalega na zim w Southampton. Z Olafem zawarto osobn umow: przyj konfirmacj, otrzyma krlewskie dary i obieca nigdy nie wraca do Anglii we wrogich zamiarach. Kronika podkrela, e Olaf dotrzyma sowa, nie wspomina jednak, e powodem by fakt, i powrci z upem do Norwegii, by obj wadz krlewsk i zosta zabity okoo 1000 roku. Zgin w walce z dawnym towarzyszem broni, Swenem Widobrodym. Wkrtce po powrocie zarwno Olaf, jak i Swen (a take krl szwedzki Olof) zaczli bi monety, ktre po raz pierwszy naladoway znane i cenione monety angielskie.
Poczwszy od 997 roku "duskie wojsko" znw atakowao. W roku 1000 nastpia przerwa, by moe dlatego, e wielu wrcio do domu, by uczestniczy w skandynawskich wojnach, lecz Kronika informuje, e armia tego roku ruszya do Normandii i e sam krl yEthelred mocno zupi Angli pnocno-zachodni i wysp Ma, zapewne po to, by dopiec mieszkajcej tam ludnoci skandynawskiej. W rok pniej armia powrcia i w 1002 roku otrzymaa 24 000 funtw srebra. W tym samym roku jEthelred zosta skoligacony z rodem krlewskim Normandii przez maestwo z Emm, siostr ksicia Ryszarda i 13 listopada wyda rozkaz, by zabi wszystkich duskich mw w Anglii. Nie chodzio raczej o obywateli skandynawskiego pochodzenia, ktrzy mieszkali od dawna z rodzinami. Wielu jednak pozbawiono ycia, w tym take siostr Swena Widobrodego i jego zicia Palliga, ktry suy ^Ethelredowi od 1001 roku, lecz potem zdradzi, przechodzc na stron napastnikw.
Przez dwa kolejne lata Swen grabi due obszary w Anglii poudniowej i wschodniej - prawdopodobnie w ramach odwetu. W 1005 flota odpyna


216
Ekspansja
 

 

i LI
-J
do Danii z powodu wielkiego godu, ktry nawiedzi Angli. Wrcia w 1006 roku i ju w nastpnym otrzymaa 36 000 funtw srebra. W 1009 roku przyby z kolei potny wdz duski Thorkild H0je i wielu innych wodzw ze swymi okrtami. Od razu otrzymali 3000 funtw srebra od ludnoci Kentu, po czym popynli na wysp Wight, ktra po raz kolejny staa si baz wypadow dla grabiey w Anglii poudniowej. Armia posuwaa si dalej, grabic i pldrujc. W 1011 roku ^Ethelred i jego ludzie zdecydowali si zapaci ponownie. Nim jednak zebrano pienidze zostao ju spldrowane midzy innymi Canterbury, a arcybiskup wzity do niewoli. Poniewa nie zgodzi si zapacenie okupu (nieco modsze rdo podaje, e zadano trzech tysicy funtw srebra), ze wciekoci zabito go. Kronika relacjonuje obrazowo, e wikingowie pili wino i bardzo si upili, po czym kazali przyprowadzi biskupa - pewnie wieczorem, do stou, przy ktrym ucztowali wodzowie; rzucali w niego koci i gowy wow, a jeden z obecnych uderzy go w gow obuchem topora "odsyajc jego wit dusz do Krlestwa Boego". Kiedy ogromna danina - tym razem 48 000 funtw srebra, zostaa zapacona niedugo po Wielkanocy 1012 roku, armia si rozproszya, ale zaogi 45 okrtw po wodz Thorkilda przeszy na stron angielsk i obiecay ^Ethelredowi broni kraju.
Wyprawy przeciwko Anglii odbyy si wedug klasycznego niemal wzoru: mae bandy i rozproszone napady, po nich due ruchliwe wojska, zimowanie, szybko rosnce okupy - od 10 000 funtw srebra w 991 roku do 48 000 w 1012 - i w kocu zaangaowanie wodzw wikingw do obrony przed innymi. W 1013 roku Swen Widobrody wyruszy z Danii z zamiarem zdobycia .caej Anglii. Ze sob mia syna Knuda, ktry nie skoczy jeszcze dwudziestu lat. Niektre z jego okrtw wyglday zapewne tak, jak okrty nr 2 i 5 ze Skuldelev, a w dwadziecia pi lat pniej jego flota doczekaa si wspaniaego opisu w literaturze (patrz str. 82). Flota wyldowaa w Sandwich w Kent i w kilka miesicy pniej, w wyniku doskonale przeprowadzonej byskawicznej operacji, cay kraj by zdobyty. Najpierw armia skierowaa si do Danelagen, gdzie kraj si podda i dziki temu unikn spldrowania. Nastpnie, grabic, ruszya na poudnie i na zachd, po czym zwrcia si na pnoc. Wszyscy si poddali, za ^Ethelred, Emma i ich synowie znaleli schronienie w Normandii. Swen zosta krlem i zada pacenia podatkw i zaopatrzenia dla wojska. To samo zrobi Thorkild H0je, ktrego armia znajdowaa si nad Tamiz i ktry nie przyczy si do Swena.
Swen Widobrody zmar 3 lutego 1014 roku. Armia wybraa na krla modego Knuda, lecz Anglicy sprowadzili jEthelreda z wygnania. Zorganizowano angielsk armi i wyparto Knuda i jego wojska. W drodze powrotnej do Danii okrty zawiny do Sandwich i wysadziy na ld zakadnikw, ktrych Swen otrzyma jako gwarancj umw pokojowych - zostali oni jednak przedtem pozbawieni rk, uszu i nosw. Tymczasem Thorkild H0je otrzyma 21 000

Anglia
217
 

 

funtw srebra od ^Ethelreda, ktry najwyraniej przypuszcza, e wojsko moe mu si wkrtce przyda.
W Danii krlem zosta brat Knuda, Harald, ktry udzieli pomocy w reorganizacji powracajcej floty - nie by najoczywiciej zainteresowany pozostawaniem ambitnego brata w kraju. W 1015 roku Knud wyruszy ponownie. Tak opowiada skald:
Mody korsarzu! Dzielnie
okrty wiode przez wod
nikt modszy od ciebie
nie wyrusza na wojn;	*
O Knudzie, wodzu gniewny
pancernej floty
z czerwonymi tarczami
miao osigne ld*.
Tym razem na czele angielskiej obrony sta energiczny syn ^Ethelreda, Edmund [elaznoboki], ktry po mierci ojca w 1016 roku zaj jego miejsce na tronie. Obrona bya jednak osabiona cigymi zdradami i w wielkiej bitwie pod Assandun Knud odnis zwycistwo. Kronika anglosaska powiada, e "polega caa szlachta Anglii". Edmund i Knud zawarli umow o podziale Anglii, lecz nim rok 1016 dobieg koca, Edmund ju nie y i Knud zosta jedynym wadc. Wojska Swena i Knuda mog zaimponowa tym, e zdobyy kraj, ale najprawdopodobniej byy zorganizowane wedug tej samej zasady co inne wojska wikingw, walczce za granic: jako pewna liczba lid (druyn), z ktrych kada miaa swego wodza (str. 64), z krlem jako wodzem naczelnym. W tym wypadku ilo druyn bya jednak bardzo dua, a ponadto Swen i Knud mieli wyranie wytyczone cele swoich wypraw i byli zapewne wysoce utalentowanymi strategami. Zebranie wojsk na wyprawy do Anglii w 1013 i 1015 roku nie byo na pewno specjalnie trudne. Wszyscy w Skandynawii wiedzieli ju w owym czasie, e celem jest kraj o niemal nieograniczonych zasobach, do ktrych nie tak trudno si dobra. W skad wojsk wchodzili onierze z caej Skandynawii i prawdopodobnie tak samo byo ze wszystkimi wyprawami po 991 roku. Olaf Haraldsson (wity), pniejszy krl Norwegii, by na przykad onierzem wojsk Thorkilda H0je w latach 1009-1012. Wielu zdobywao msk saw w Anglii i powrcio ze srebrem, w aureoli chway oraz z niewyczerpanym zapasem opowieci. W Szwecji, gdzie w czasie wypraw na Angli modne byo jeszcze stawianie kamieni runicznych, wielu weteranw zostao uwiecznionych na kamieniach, jak na przykad Ulf z Yttergarde w Up-plandii. Tekst ku jego pamici koczy si tymi sowy:
* Fragment poematu Ottara Czarnego Knutsdrapa, uwspczenionego przez Jensa Petera jEgidiusa. Przekad polski Franciszek Jaszuski.


218
Ekspansja
 

 

I trzykrotnie Ulf odbiera swj udzia w Anglii. Za pierwszym razem od Toste. Za drugim od Thorkilda. Za trzecim od Knuda.
Toste to zapewne wdz szwedzki. Thorkild to Thorkild H0je, a Knud to Knud Wielki. Inni przeyli przynajmniej pikne dni, nim oddali ycie na obczynie. Naleeli do nich by moe ci, ktrym wzniesiono kamie w Yalleberga w Ska-nii, z nastpujc inskrypcj (mogli te by onierzami armii Knuda po objciu przez niego tronu Anglii):
Svend i Thorgot wznieli te kamienie na pamitk Mann i Svenne. Niech Bg ma ich dusze w opiece. Ich ciaa zostay w Londynie.
Byli tacy, ktrzy nie dotarli tak daleko. Na kamieniu runicznym z Husby-Lyhun-dra w Upplandii czterech mczyzn utrwalio pami o bracie, Swenie, ktry "zabity zosta w Jutlandii, gdy mia si wyprawi do Anglii". Najwyraniej sam fakt, e kto si do Anglii wybiera ju by godny odnotowania na kamieniu.

Knud Wielki i czasy pniejsze
W pierwszym roku rzdw Knuda jako krla Anglii byo wiele spraw do zaatwienia. Kraj zosta podzielony na cztery okrgi jarlw, zgodnie z dawnymi krlestwami. Knud zatrzyma dla siebie Wessex; Thorkild H0je dosta East Angli; Eryk, jarl z potnego rodu norweskich jarlw z Tr0nde, otrzyma Northumbri; a angielski zdrajca, dostojnik, Eadric Streona, ktry wielokrotnie przechodzi z jednej strony na drug, dosta Mercj. Lecz ju w 1017 roku Knud kaza go zabi, wedug angielskiego rda - "nie bez racji". Rwnie inni angielscy wielmoe ponieli mier, w tej liczbie syn ./Ethelreda z pierwszego maestwa, Eadwig, a niektrych skazano na wygnanie. W tyme roku Knud polubi wdow po ^thelredzie, Emm, ktrej dwaj synowie pozostali w Normandii. W ten sposb nawizano do tradycji starego angielskiego rodu krlewskiego. Emma urodzia Knudowi dwoje dzieci: Hardeknuda i Gunhild. Mia jeszcze inn kobiet, ^Elfgifu (lub Alfiva) z Northampton, z ktr mia dwch synw, Haralda i Swena.
Wielka armia bya wci jeszcze w Anglii, lecz w 1018 warunki ustabilizoway si na tyle, e mona j byo rozwiza - po uiszczeniu daniny w wysokoci jeszcze dotd niespotykanej: 72 000 funtw srebra, nie liczc 10 500 z samego Londynu. Knud zostawi sobie 40 okrtw. Na synnej Thin-glid: lojalnej, doskonale uzbrojonej i zdyscyplinowanej gwardii skandynawskich wojownikw Knud - przez wielu zapewne jeszcze uwaany za wikinga - przede wszystkim opiera swoj wadz.

Anglia
219
 

 

Za jego czasw pojawia si rwnie nowa arystokracja angielska, ktra zawdziczaa mu swj awans. W licznych walkach, poczwszy od 991 roku, zgino wielu reprezentantw starych rodw, inni pozbawieni zostali ycia za domniemane zdrady lub skazani na banicj. Knud przej zasady rzdzenia po jEthelredzie, ale otacza si innymi ludmi, w zwizku z czym wiele majtkw i stanowisk przeszo w nowe rce.
W 1018 roku umar krl Danii, Harald, i Knud wrci zim 1019-1020, by zapewni sobie sukcesj po bracie. Rzdzenie w Anglii powierzy Thorkildowi H0je. Z Danii Knud wysa odezw do ludu angielskiego, prawdopodobnie przeznaczon do ustnego odtwarzania na terenie pastwa, w ktrej przedstawi swoje osignicia: zabezpieczy Angli przed zagroeniem ze strony duskiej; podkreli rwnie swoj rol jako chrzecijaskiego wadcy i najwyszego autorytetu w Anglii. W pniejszym okresie chyba Thorkild H0je rzdzi jako namiestnik Knuda, w imieniu niepenoletniego Hardeknuda. W latach dwudziestych Knud zacz zgasza pretensje do Norwegii, a w 1028 roku pozbawi Olafa witego tronu, by wkrtce usadowi na nim Jilfgifu z jej synem Swenem. W 1027 roku podda si krl Szkocji i w odezwie do angielskiego ludu, wydanej w tym samym roku podczas podry do Rzymu, Knud nazywa siebie krlem caej Anglii i Danii, Norwegw i czci Swearw. W Rzymie by obecny na koronacji cesarza niemieckiego, Konrada, i okazywano mu najwysze honory. Zawar te praktyczne umowy na korzy Anglikw i Skandynaww i uzgodni maestwo midzy synem Konrada, Henrykiem, ktry pniej zosta cesarzem i wasn crk Gunhild (Kunegund). Maestwo zostao zawarte w 1036 roku, ale Kunegund po kilku latach zmara.
Knud by przede wszystkim krlem Anglii. Do Skandynawii przybywa, gdy pojawiay si problemy, a take (co wynikaoby te z jego odezw), by powstrzyma kolejne ataki wikingw na Angli. Zapewni pokj krajowi od wielu lat pustoszonemu przez napady; nie ma te oznak buntw przeciw jego rzdom. Zachowanie pokoju wymagao opacania jego Thinglid, ale prawdopodobnie uwaano to za rozwizanie zarwno tasze, jak i mniej kopotliwe od pacenia Danegeld pldrujcym wrogom.
Knud szanowa stare prawa angielskie i by wielkim dobroczyc Kocioa. Pod wieloma wzgldami sta si cakowicie Anglikiem i odcina si ostro od starych grzechw wikingw, co zjednao mu wielu zwolennikw. Aby uczci mczesk mier krla East Anglii, Edmunda, w 869 roku zbudowa wielki koci dla klasztoru Bury St. Edmunds. Po morderstwie arcybiskupa Canterbury w 1012 roku, zarzdzi przewiezienie jego ciaa podczas uroczystej ceremonii z Londynu do Canterbury. Dla upamitnienia krwawej bitwy pod Assandun w 1016 roku kaza wybudowa koci na polu bitwy. Wiele wity zostao przez niego hojnie obdarowanych, a przekazanie jednego z takich darw - zotego krzya dla otarza kocioa New Minster w Winchesterze - zostao

220
Ekspansja
 

 

okoo 1031 roku uwiecznione na rysunku w ksidze pamitkowej wityni. Knud i Emma przebywali czsto w Winchesterze, gdzie Knud zosta pochowany w jednym z gwnych miejscowych kociow, Old Minster, gdy zmar w 1035 roku w wieku czterdziestu lat. Temu modemu wadcy udaa si nie tylko przemiana z krla wikingw w krla Anglii, ale rwnie wzorowe penienie nowych obowizkw. Znacznie pniejszy, jednak budzcy nasze zaufanie, opis w Knytlinga Saga z poowy XIII wieku gosi:
Knud by wysokim mczyzn bardzo potnej budowy i przyjemnej dla oka postury, wyjwszy nos bardzo wski, zadarty i lekko zaamany; cer mia jasn, pikne wosy i szerokie ramiona; oczy za jak mao kto - i pikne, i bystro patrzce.
Po jego mierci skoczya si rwnie stabilizacja, a wielkie "imperium" byskawicznie si rozpado. Hardeknud by w Danii, i pomimo oporw ze strony Emmy i innych, syn yElfgifu, Harald, zosta krlem Anglii. Alfred, jeden z dwch synw Emmy i ^Ethelreda, przyby z Normandii, lecz zosta zabity, po czym Emma musiaa ucieka. Harald umar w 1040 roku. Hardeknud i Emma powrcili do Anglii, gdzie Hardeknud zada kolosalnego podatku na utrzymanie 60 okrtw, ktre mu towarzyszyy. Umar w 1042 roku: "Sta z kieliszkiem w rku i nagle si przewrci w straszliwych kurczach", informuje Kronika, a inna wersja formuuje nastpujc opini: "w caym okresie swoich rzdw nie uczyni niczego, co godne by byo krla".
Czworo dzieci Knuda zmaro wic bezpotomnie i krlem zosta drugi syn Emmy i ^fithelreda, Edward. Dodano mu pniej przydomek Wyznawca. Emma bya wic dwukrotnie krlow wdow i dwukrotnie krlow matk i z obu swoich maestw doczekaa synw zasiadajcych na tronie Anglii. Za rzdw Hardeknuda kazaa mnichowi z klasztoru St. Omer we Flandrii napisa histori Knuda i jego czynw, ktra zostaa doprowadzona do czasw tych dwch synw, ktrzy przeyli, przedstawionych na rysunku w ksidze wraz z matk i mnichem przekazujcym dzieo. Wanie w tej ksice mamy wspaniae opisy floty Swena i floty Knuda, odpywajcych z Danii, aby zdoby Angli. Problemy yEthelreda i Anglii za jego rzdw zostay pominite milczeniem. Emma umara w 1052 roku i pochowana zostaa, tak jak Knud i Hardeknud, w kociele Old Minster w Winchesterze.
Edward Wyznawca polubi Edith, crk potnego j aria Godwina, zwizanego interesami i pokrewiestwem z dusk dynasti. Wraz z rzdami Edwarda, wychowanego w Normandii, wzrosy jednak wpywy normandzkie kosztem skandynawskich, a w 1051 roku Edward znis podatek heregeld, ktry poczwszy od 1012 roku, kiedy to Thorkild H0je zacign si na sub do ^Ethelreda, wykorzystywany by do opacania skandynawskich onierzy najemnych. Wszyscy zostali ju odesani do domu.

221
Anglia
 

 

Gdy Edward zmar bezdzietnie w 1066 roku, na krla wybrano brata Edith, Jarla Harolda Godwinssona. Byli jednak inni chtni do objcia tronu i ju we wrzeniu krl Norwegii, Harald Hardrade, wyruszy z flot przeciwko Anglii. Chcia, podobnie jak Swen Widobrody, rozpocz podbj Anglii od pnocnej czci kraju, gdzie najwicej byo ludnoci pochodzenia skandynawskiego. Jednake zosta pokonany i zabity przez Harolda w bitwie pod Stamford Bridge. W Anglii poudniowej wyldowa natomiast ksi Wilhelm z Normandii, take z zamiarem zajcia kraju i Harold Godwinsson ruszy pospiesznie na poudnie. W bitwie pod Hastings jego armia zostaa pokonana, a on sam zabity. W Boe Narodzenie 1066 roku normandzki potomek wikingw, Wilhelm, zosta koronowany na krla Anglii. Decydujca bitwa pod Hastings i cae jej to zostao przedstawione kilkanacie lat pniej, w wersji Normanw, na gobelinie dugoci 70 metrw, ktry trafi do katedry w Bayeux w Normandii.
Wraz z Wilhelmem Anglia otrzymaa nowe rzdy i francusko-normandzk arystokracj, co wywoao wiele buntw. W 1069 roku stumiono due powstanie w Anglii pnocnej, a jego sprawcy zostali szczeglnie brutalnie ukarani. Due floty wikingw, ktre pojawiy si w latach 1069, 1070 i 1075 pod wodz czonkw duskiej rodziny krlewskiej nie odegray specjalnej roli. W 1085 roku krl duski, Knud, zorganizowa wielk flot celem opanowania kraju, zdobytego i rzdzonego niegdy przez jego imiennika i zarazem ciotecznego dziadka. Wilhelm zgromadzi w Anglii ogromne wojska, ale flota Knuda nigdy nie wypyna. Zajy go sprawy przy poudniowej granicy Danii i pod koniec lata flota rozproszya si. Surowe postpowanie urzdnikw Knuda z tymi, ktrzy odpynli do domu wywoao powstanie i krl Knud zosta zabity w 1086 roku w kociele w Odense, powiconym angielskiemu witemu - Albanowi. Marzenie o Anglii zakoczyo si wykreowaniem Knuda na pierwszego duskiego krla-mczennika, ale nie na angielskiego krla wikingw. Bya to ostatnia prba zdobycia Anglii ze Skandynawii.
Przez blisko sto lat Skandynawia wywieraa decydujcy wpyw na podzia wadzy w Anglii. Swen, Knud i Hardeknud byli krlami tego kraju. Wielu innych zajmowao czoowe stanowiska w rzdach, a bardzo wielu suyo w krlewskiej flocie. W tej fazie okresu wikingw w Anglii nie nastpia waciwie adna istotna migracja, natomiast nowa arystokracja skandynawskiego pochodzenia odcisna swoje pitno na kulturze i sztuce, zwaszcza w Anglii poudniowej, gdzie wikszo z nich przebywaa.
Synni skaldowie napisali poematy na cze Knuda Wielkiego, wrd nich wspomniany ju Islandczyk Ottar, ktry take jest autorem poematw na cze Olafa witego, krla Norwegii, i szwedzkiego krla, Olofa Sktkonunga. Gust nordycki jest wyranie rozpoznawalny w sztuce ornamentalnej, take tej, tworzonej w Anglii. Gwnym stylem w sztuce owego okresu by styl Ringerike, ktry zawiera rwnie angielskie wpywy i nie by zbyt obcy dla Anglikw, ani niewykonalny dla angielskich rzemielnikw. Jeden z najlepiej zachowanych

222
Ekspansja
 

 

przykadw tego stylu znajduje si na kamieniu na cmentarzu londyskiej katedry witego Pawa.
W Winchesterze i wielu innych miejscach poudniowej Anglii znaleziono przedmioty ozdabiane w stylu Ringerike. By to styl szeroko rozpowszechniony i czasami znajdujemy go rwnie w ksigach kocielnych. Styl Urnes, ktry w poowie XI wieku zastpi Ringerike w Skandynawii, jest take reprezentowany w Anglii. Widoczny jest midzy innymi na kamiennych rzebach kociow, takich jak Jevington w Susseksie, Southwell Minster w Notting-hamshire i Norwich Cathedral w East Anglii, a take na rnych wyrobach z metalu, w tym na pastorale biskupim z Durham. Pewne upodobanie do stylw wikingw utrzymao si do XII wieku, ale style Ringerike czy Urnes nigdy nie zdominoway sztuki angielskiej. Nie oddziaay te na ni tak znaczco jak starsze style skandynawskie sto lat wczeniej w Anglii pnocnej.
Dla Skandynawii przygody angielskie miay ogromne znaczenie. Utrzymywano podczas nich cilejsze kontakty z krajami ojczystymi ni w czasie wypraw wikingw w IX wieku i brali w nich udzia przedstawiciele wszystkich krajw skandynawskich. Ci, ktrzy przeyli, otrzymali udziay w ogromnych ilociach srebra wypacanych a do 1051 jako Dcmegeld czy heregeld, a w okresie od 991 do 1016 w upach z grabiey, cho z pewnoci lwia cz przypadaa wodzom. Wypacono miliony monet. Wiemy dzi tylko o czci, ale i to s wielkoci imponujce, gdy odnaleziono dotd ponad 40 000 monet angielskich w Skandynawii i cigle przybywa znalezisk. W Norwegii jest ich okoo 3300, w Danii - 5300, a w Szwecji - 34 000, ale te propocje uwarunkowane s prawdopodobnie o wiele bardziej systemami ekonomicznymi w poszczeglnych krajach ni iloci uczestnikw w wyprawach do Anglii i wielkoci ich udziaw. Nie ma nic dziwnego w tym, e angielskie monety jeszcze dugo po 995 roku stanowiy wzory dla monet skandynawskich.
W Skandynawii znaleziono poza monetami take liczne inne rzeczy pochodzce z Anglii, cho wiele z nich mogo oczywicie trafi tam drog handlu. Na przykad angielskie rdo z okoo 1000 roku informuje, e York by miastem bogatym z powodu wielu wartociowych przedmiotw przywoonych przez kupcw z rnych stron, ale przede wszystkim z Danii.
Angielscy duchowni otrzymywali stanowiska, angielscy wici stawali si popularni i najprawdopodobniej sowa z jzyka kocielnego przyjy si jako zapoyczenia. Nawet w najstarszej skandynawskiej architekturze z kamienia dostrzega si wpywy angielskie, bez wtpienia wniesione przez arystokracj, ktra p ycia spdzia w Anglii. W czasach Knuda Wielkiego Anglia, Norwegia i Dania stay si pod wieloma wzgldami jednym obszarem kulturowym, ktrego uprzywilejowana warstwa stale podrowaa tam i z powrotem z liczn wit. Przygody w Anglii spowodoway, e Skandynawia jak nigdy wczeniej zostaa zorientowana na midzynarodowe kontakty.

Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka
Okres wikingw sta si przeomowy dla wysp na Atlantyku. Islandia, Wyspy Owcze i Grenlandia zostay skolonizowane przez skandynawskich chopw i dlatego te obszary dzi nale do Skandynawii. Nie moemy tu mwi o wyprawach wikingw we waciwym znaczeniu tego sowa, gdy pomijajc by moe mieszkajcych z rzadka na Islandii czy Wyspach Owczych irlandzkich eremitw, byy to obszary cakowicie bezludne, a na terenach osadnictwa na Grenlandii rejony, gdzie w ogle nikt przedtem nie mieszka. Nie byo tu nic do spldrowania czy zagrabienia. Byo natomiast wiele wolnej ziemi do zamieszkania i uprawiania. Ci, ktrzy wyruszali, zabierali ze sob rodziny, zwierzta, ruchomy dobytek i musieli budowa nowe spoecznoci od podstaw. Na Grenlandii odbywao si to w skrajnie trudnych warunkach naturalnych, na granicy wydolnoci gospodarki chopskiej i pod koniec redniowiecza skandynawskie spoecznoci tam upady. Jednak wikszo obecnych mieszkacw Islandii i Wysp Owczych to potomkowie osiedlecw z okresu wikingw. Skandynawowie te, jako pierwsi Europejczycy, dotarli do Ameryki. Ci, ktrzy dotarli do Ameryki Pnocnej byli chopami z Grenlandii, ale raczej nie zakadali tam gospodarstw; Ameryka bya ju zamieszkana.
Wikszo z tych, ktrzy wyruszali do nowych krajw w poszukiwaniu ziemi bya Norwegami i chocia warunki naturalne, jakie napotykali u celu podry byy surowe, to jednak nie rniy si a tak bardzo od tych, do ktrych przywykli w Norwegii. Ziemia bya wolna i dziewicza. Swoj gospodark opierali te zazwyczaj na znanych zasadach: troch hodowli, rybowstwo, polowanie na ptaki, zwierzta ldowe i morskie oraz zbieractwo jagd, natomiast uprawa zb odgrywaa na tych pnocnych obszarach rol raczej drugorzdn. Podobnie jak w Norwegii pnocnej czy Szkocji nie byo te warunkw do zakadania miast lub midzynarodowych centrw handlowych. Istotn rnic stanowi natomiast brak ogromnych lasw z nieograniczonymi

Ekspansja
224
 

 

zasobami dobrego budulca. Zapotrzebowanie na drewno trzeba byo zaspokaja za pomoc gazi, wykorzystujc budulec pochodzcy z maych drzew, a przede wszystkim z pni wyawianych z wody, ktre docieray tu z odlegych wielkich lasw. Takie dryfujce pnie nadaj si do wielu rzeczy, ale nie do budowy elastycznych kadubw statkw wikingw.
Powodem osiedlania si na granicy znanego wiata musia by przede wszystkim chopski gd dobrej ziemi, z ktrej mona by byo y lepiej ni w ojczystym kraju. Tam skd przybywali ziemia moga by kiepska lub ju nadmiernie wyeksploatowana, a moe zostaa odziedziczona przez innych. Nie bez znaczenia byy rwnie dza przygody i polityka, a jak ju wspominano, literatura islandzka uwaa, by moe cakiem susznie, e istotn rol odegrao te pragnienie wolnoci: wielu norweskich wodzw wypywao, aby unikn podporzdkowania si Haraldowi Piknowosemu. adna z nowych atlantyckich spoecznoci nie miaa krla ani jarla i jeszcze bardzo dugo po zakoczeniu okresu wikingw zachoway form niezalenych politycznie republik chopskich z pewn form demokracji. W niektrych momentach emigracja z okrelonych terenw musiaa przybiera posta masow. W nowych krajach byy rozliczne moliwoci, a problemy, na jakie napotykali nowi osadnicy, nie byy czym nieznanym.
Warunkiem zarwno powodzenia samych wypraw, jak i utrzymania kontaktw ze wiatem w granicach niezbdnych dla tradycyjnej gospodarki chopskiej, a take podtrzymania skandynawskich wizw kulturowych, byo posiadanie dobrych statkw i znajcych swoje rzemioso eglarzy. Pnocny Altantyk nie by dobrym akwenem eglugowym dla wskich i lekkich okrtw wojennych. Tu potrzebne byy solidnie skonstruowane frachtowce, zdatne do dugotrwaej eglugi po otwartym morzu przy wysokiej fali i burzliwej pogodzie oraz zdolne przewie wielu ludzi wraz z dobytkiem i zwierztami. Powinny te pomieci spor ilo towarw na eksport, niezbdnych do opacenia pniejszego importu. Prawdopodobnie osadnicy i pierwsze pokolenia ich potomkw uywali statkw typu Skuldelev l. Mimo ich dzielnoci i pomimo doskonaego opanowania tajnikw eglugi, mamy jednak wiele doniesie o rozbiciu statkw, o ludziach zmytych z pokadu oraz o statkach, ktre wskutek niepogody znacznie zboczyy z kursu lub w wyniku braku moliwoci dokadnej nawigacji wyldoway w zupenie innych miejscach ni planowano.
Trzeba zaoy, e osadnicy najczciej wyruszali w mniejszych lub wikszych grupach, wraz z dobytkiem i niewolnikami, prowadzeni przez jednego wodza. Statki zaadowywano przedmiotami codziennego uytku, niezbdnymi narzdziami i surowcami, ktre nie byy dostpne u celu wyprawy. Do tego dochodziy liczne zwierzta, zwaszcza pary zarodowe: kozy, krowy, konie, psy, a przede wszystkim owce. Moliwe, e zabierano te troch ziarna siewnego i nasion warzyw. Ci, ktrzy osigali cel, musieli na pocztku - nim osady si

225
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

rozrosy, a roliny zaczy przynosi plon - utrzymywa si gwnie z rybowstwa, polowania, ze zbieractwa dzikich rolin i jagd oraz wyrobu produktw mlecznych i to w warunkach bardzo prymitywnych, takich, w jakich znaleli si pionierzy w czasach nowszych w Ameryce. Podzia klasowy przeniesiony zosta czciowo z ojczyzny, wodzowie brali w posiadanie ziemi, niekiedy bardzo rozlege obszary, i tworzyli zalek nowej warstwy uprzywilejowanej. Z czasem urzdzano si w sposb zgodny z wzorcami zaczerpnitymi z kultury skandynawskiej, ale modyfikowanymi przez miejscowe warunki i sytuacj osadnikw. Na przykad organizacja spoeczestwa czsto bywaa kwesti wyboru jednej z wielu moliwoci.
adne z wczesnych rde pisanych nie podaje, kiedy i gdzie miay miejsce pierwsze prby osadnictwa na Islandii, Wyspach Owczych czy Grenlandii i w ogle jest bardzo niewiele wzmianek z okresu wikingw o tych terenach, podobnie jak o Szkocji i otaczajcych j wyspach. Niektre przekazy, jak na przykad opis Adama z Bremy z 1075 roku, podaj gwnie informacj o tym, e byo to daleko z punktu widzenia mieszkaca zachodnioeuropejskich orodkw. Adam midzy innymi pisze o Islandczykach:
yj wycznie z hodowli byda i okrywaj si skrami zwierzt. Nie ma tam adnego zboa, a i drzew bardzo niewiele. Poza tym mieszkaj w norach podziemnych i z radoci dziel mieszkanie, poywienie i oe ze swoimi zwierztami. yj zatem w witym ubstwie, nie dajc niczego wicej ni natura im moe sama z siebie ofiarowa.
Nastpnie daje dowd cakowitej nieznajomoci zjawisk wulkanicznych, piszc: "ld jest ze wzgldu na swj podeszy wiek tak czarny i suchy, e pali si, jeli przytkn ogie". O mieszkacach Grenlandii pisze midzy innymi: "Z powodu sonej wody ludzie s tam zieloni, z czego te bierze si nazwa tej ziemi". Informuje rwnie, e arcybiskup hambursko-bremeski, penicy take funkcj zwierzchnika Kocioa Islandii i Grenlandii, skierowa pismo do miejscowej ludnoci, w ktrym obiecuje, e wkrtce j odwiedzi - czego nie naley te chyba traktowa zbyt dosownie.
Mamy natomiast zachowan ogromn literatur, spisan w XII i XIII wieku lub pniej, ktra zajmuje si okresem wikingw na obszarach pnocnego Atlantyku. Napisano j gwnie po islandzku, a autorami s przedstawiciele elity z tamtych czasw. Obejmuje ona sagi, dziea o ambicjach historycznych i zbiory praw, natomiast stosunkowo niewiele poezji. Wanie z tych dzie zaczerpnito wielk galeri postaci i liczne dramatyczne wypadki, stanowice barwne fragmenty historii tych okolic. Opowieci s jednak oczywicie wyrazem interesw wspczesnych, pogldu na histori i tradycj literack, a niektre z nich zostay stworzone na podstawie nazw miejscowoci, obserwacji

226
Ekspansja
 

 

\
l
przyrody i rozmyla o wwczas istniejcych miejscach lub ruinach. Rzadko udaje si wskaza bezporednie powizania midzy literatur islandzk, a wykopaliskami archeologicznymi z okresu wikingw, czsto dzieli je dystans trzystu, czterystu lat, co rwnie wtedy byo bardzo dugim okresem. Pomimo e na przykad opowieci o Eryku Rudym i jego rodzinie na Grenlandii czy podry Leifa Szczliwego do Ameryki zawieraj bardzo niewielki element prawdy historycznej, nie chcemy rezygnowa z tych wspaniale udramatyzowanych przekazw dotyczcych jednych z ciekawszych aspektw i wydarze okresu wikingw. Naley je jednak czyta przede wszystkim jako literatur. Nie s to sprawozdania naocznych wiadkw.
Zasiedlenie Islandii i Wysp Owczych
Islandia to wulkaniczna wyspa o powierzchni 103 500 km2 i dugoci okoo 500 kilometrw w linii wschd-zachd. Jej pnocne krace dochodz do Koa Polarnego, lecz odgazienie Golfsztromu wpywa agodzco na klimat. Wyspa pooona jest okoo 570 mil morskich (ok. 1050 kilometrw) na zachd od Norwegii, przy czym po drodze trzeba pokona znaczne odlegoci na penym morzu. Moliwoci orientacji wedug locji czy ewentualnego zejcia na ld istniej tylko na Wyspach Owczych lub, przy wyborze drogi poudniowej, take na Szetlandach. Dla przybyszw bya to ziemia egzotyczna ze wzgldu na trzsienia ziemi, ciepe rda i gejzery oraz liczne wulkany, ktre rwnie wtedy byy aktywne. Mocno poszarpane linie brzegowe, wielkie pola lodowe i jaowe paskowye znano z Norwegii, tutaj jednak byo pod dostatkiem pastwisk dla zwierzt, wiele ptactwa i duo ryb w morzu i strumieniach, a ponadto wieloryby i foki. Byy te lasy z niskim drzewostanem, brzozy karowate, wierzby oraz krzewy, a wzdu wybrzey mnstwo drewna pawnego na budow domw i tym podobne.
Odkrycie Islandii i pocztki osadnictwa s, jak wspomniano, owiane legend. Najwaniejszym rdem jest synne dzieo Ariego Thorgilssona Islen-dingabk (Ksiga o Islandczykach) napisane okoo 1120-1130. Ari, noszcy przydomek Uczony, nalea zapewne do zamonych i owieconych mieszkacw wyspy i jego dzieo wydaje si wynikiem istotnych rozwaa, ktre caa elita poczynia na temat historii wyspy do roku 1120. Jest to pismo niewielkie, o przejrzystej chronologii, a na temat zasiedlenia Islandii Ari pisze w nastpujcy sposb:
Islandia zostaa pocztkowo zasiedlona z Norwegii za rzdw Haralda Pikno-wosego, syna Holfdana Czarnego, w czasie - wedug liczenia przodka mego Teita, czowieka, ktrego znaem jako najmdrzejszego, a by on synem biskupa Isleifa, oraz

227
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

[wedug oblicze] mojego stryja Thorkela Gellessona, ktry pamita dawne czasy, a take Toridy, crki Snorriego, ktra posiadaa wielk i pewn wiedz - [w czasie gdy] Ivar, syn Regnara Lodbroga, kaza zabi Edmunda witego, krla Anglikw, co si wydarzyo osiemset siedemdziesit lat po narodzinach Chrystusa, jak to zapisano w jego historii. M imieniem Ingolf, wybra si z wypraw (z Norwegii) do Islandii, gdy Harald Piknowosy mia szesnacie zim i po raz drugi kilka lat pniej. Na miejsce pobytu obra Reykjavik na poudniu.
Ari opowiada rwnie, e po szedziesiciu latach, to jest okoo 930 roku kraj by ju cakowicie zasiedlony. Tereny zamieszkane musiay, podobnie jak pniej, rozciga si wzdu brzegw, rwnin poudniowej Islandii oraz dolin w innych czciach kraju. Wntrze wyspy nigdy nie nadawao si do zamieszkania, z wyjtkiem niewielkiej czci na poudniu. W wielu miejscach znaleziono pogaskie groby z IX i X wieku, co zgadzaoby si do dobrze z informacj Ariego na temat pocztku osadnictwa.
O samym odkryciu Islandii mamy opowieci w Landndmabk (Ksiga osadnictwa), obszernym dziele, ktre powstao w XII wieku, ale zostao przekazane w nowszych redakcjach, i w ktrym relacjonuje si szczegowo przebieg kolonizacji Islandii. Mwi si w nim o 430 gospodarzach, przywdcach poszczeglnych osad, ich przodkach i potomkach. Pierwotnym jego celem byo chyba stworzenie czego w rodzaju ksigi nieruchomoci ziemskich i wsparcie rodw, ktre dzieryy wadz i ziemi w XII wieku.
S tam informacje o czowieku zwanym Naddod, ktry pono dotar na Islandi wczeniej od Ingolfa wskutek zboczenia z kursu na morzu. Wspomina si take o Gardarze Svarvarssonie i Floke Yilgerdarssonie, ktrzy rwnie mieli trafi tam wczeniej. Trudno zatem wykluczy, e Islandia bya ju uprzednio odwiedzana. W rnych bowiem rdach, poczwszy prawie od 300 roku, znajdujemy wzmianki o wyspie zwanej Thule, pooonej pono bardzo daleko na pnoc od Brytanii, gdzie morze na pnoc od tej wyspy jest zamarznite. Thule pojawia si midzy innymi w dziele geograficznym z 825 roku, autorstwa irlandzkiego mnicha - Dicuila. Opowiada on o irlandzkich eremitach, ktrzy podyli do Thule, gdzie podczas rwnonocy letniej byo noc tak jasno, e mona byo iska wszy rwnie dobrze jak w dzie. Opis Thule mgby pasowa cakiem niele do Islandii. Ari za opowiada o irlandzkich mnichach, ktrzy pospiesznie opucili kraj, gdy przybyli Skandynawowie. Nie natrafiono jednak, pomimo wielu wysikw, na archeologiczne lady osadnictwa starszego ni skandynawskie i mona te przypuszcza, e Ari piszc to, sam prbowa znale wyjanienie dla pewnych reliktw kocielnych, ktre oglda, a ktre mogy trafi na Islandi wraz z wikingami z Irlandii. Mimo bowiem zgodnoci rde co do tego, e wikszo osadnikw pochodzia z Norwegii zachodniej i pnocnej, podaje si jednak, e istotna cz przybya ze skandynawskich osad na Wyspach Brytyjskich, zwaszcza ze Szkocji i Irlandii.

228
Ekspansja
 

 

Niektrzy mieli celtyckie ony, a inni mogli zabra celtyckich niewolnikw. lady moemy znale midzy innymi w nazwach miejscowoci z celtyckim pierwszym czonem, na przykad Brjanslaekr (od Briana) i imion takich jak Njal, gwna posta synnej Sagi o Njalu napisanej okoo 1280 roku, w ktrej wspomina si te bitw pod Clontarf, w pobliu Dublina, z 1014 roku.
Wrd okoo trzystu pogaskich grobw wikingw, ktre znamy z rnych okolic Islandii, prawdopodobnie niektre nale do pierwszych kolonistw, cho nie udao si zidentyfikowa adnego z pochowanych. Nie odkopano te zagrd, co do ktrych mona by mie pewno, e pochodz z tamtych czasw. Przynajmniej Hvitarholt w poudniowej Islandii jest na pewno z okresu wikingw, a wykopaliska wykazay, e rwnie Reykjavik by zamieszkany od dawna. Obecnie istniej due wtpliwoci co do datowania gospodarstwa zwanego Stong oraz innych gospodarstw wykopanych w 1939 roku w duej dolinie islandzkiej Thjrsardalur. Dugo uwaano, e zostay one zniszczone przez popi podczas wielkiego wybuchu wulkanu Hekla w 1104 roku i opuszczone, czyli byyby zbudowane w pnym okresie wikingw. Nowsze badania wykazay jednak, e zamieszkiwano tu rwnie po 1104 roku.
Trudno byoby sdzi, e to przypadek kaza Ingolfowi przybi do ldu w Reykjaviku. Jest tu bowiem dobry port, s due pastwiska, bogactwo ptakw, lgowiska fok, wicej ni dostatek ryb w strumieniach, jeziorach i wodach przybrzenych oraz wieloryby. Znajduj si tu te ciepe rda i mona byo hodowa jczmie, a zatem warzy piwo. Zdaniem Ariego Thorgilssona to rwnie w pobliu Reykjaviku zaoono Kjalarnesting, najstarsz instytucj spoeczn znan na Islandii. Inicjatorami tego zgromadzenia byli prawdopodobnie syn Ingolfa, Thorstein, i inni miejscowi wodzowie, a Ari jest zdania, e stao si to okoo 900 roku, moe kilka lat wczeniej. Ludzie byli przyzwyczajeni do thingw ze Skandynawii: publicznych zgromadze wszystkich wolnych mczyzn, ktrzy pod kierownictwem wodzw ustanawiali prawa i rozstrzygali spory oraz sprawy majce znaczenie dla ogu. Kjalarnesting by zdaniem Ariego bezporednim poprzednikiem Althingu, utworzonego na Thingvellir (Wyynie Thingu), nieco na wschd od Reykjaviku, okoo 930 roku, ktry sta si thingiem wsplnym dla caej Islandii. Tu spotykali si wodzowie ze swymi druynami na dwa tygodnie w okolicy letniego zrwnania dnia z noc. Odczytywano obowizujce prawa i uchwalano nowe, dyskutowano o polityce i wielu innych sprawach, prbowano polubownie zaatwia spory, zawierano umowy i urzdzano jarmark. Althing by miejscem, gdzie ludzie rozproszeni po caej wyspie mogli si spotyka i w zwizku z tym peni te wiele funkcji spoecznych i kulturowych.
Aby utrzyma spory w pewnych granicach, podzielono pniej wysp na wiartki (fjerding), z ktrych kada miaa wasny thing. Na kadym thingu bya grupa "dobrze orzekajcych" z przywdc miejscowych rodw wodzowskich

229
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

jako naczelnikiem, ktrzy penili funkcje zwizane cile z thingiem. W duym zbiorze praw, ktry z niewiadomych powodw otrzyma nazw Grdgds [Szara g] i ktry zawiera wiele postanowie z XII wieku zachowanych w rkopisach z XIII wieku, mona zdaniem wielu znale mnstwo dalszych informacji na temat najwczeniejszej organizacji spoeczestwa na Islandii i systemu prawnego zbudowanego w X wieku oraz oglnych aspektw kulturowych.
W okresie wikingw Islandia utrzymywaa liczne kontakty ze wiatem, przede wszystkim z Norwegi i Wyspami Brytyjskimi: Landndmabk podaje czas eglugi - odpowiednio siedem i pi dni (musiano zakada do dobre warunki pogodowe). Wyprawiano si rwnie na Grenlandi, ktra przecie zostaa skolonizowana przede wszystkim przez Islandczykw i do innych miejsc. Byo wielu dowiadczonych podrnikw. Niektrzy wyruszali w rejsy handlowe. Produktem na sprzeda byy przede wszystkim wyroby z weny, ale islandzkie sokoy take miay du warto. Po odkryciu Grenlandii sprzedawano rwnie tamtejsze produkty. Inni brali udzia w wyprawach wojennych lub odbywali co w rodzaju nauki, udajc si na dwory wielkich krlw. Specjaln kategori ludzi tworzyli skaldowie islandzcy. Byli te tacy, ktrzy odbywali podre w celu zaatwienia spraw spadkowych lub zawarcia umw politycznych z norweskimi krlami, wyranie zainteresowanymi duym, wolnym pastwem na Atlantyku.
Chrzecijastwo zostao uchwalone na Althingu w 1000 roku (lub w 999), po silnym nacisku ze strony Olafa Tryggvasona, lecz z pewnymi modyfikacjami. Za rzdw Olafa Haraldssona (witego), w islandzkiej literaturze czsto zwanego "Grubym", wysano biskupw-misjonarzy, ktrzy prbowali zorganizowa ycie religijne na wyspie. Pierwszym Islandczykiem, ktry zosta biskupem by Isleif, jeden z informatorw Ariego Thorgilssona. Otrzyma wicenia w Bremie w 1056 roku. Powiada si, e przedtem odwiedzi papiea w Rzymie i cesarza Henryka III, ktry otrzyma w darze niezwyk rzadko: grenlandzkiego niedwiedzia polarnego. W kocu XI wieku utworzono pierwsze stae biskupstwo w Skalholt, na poudniu, a w 1106 roku take w Hlar na pnocy.
Poczwszy od XI wieku zawierano umowy z norweskimi krlami w celu uregulowania rnych spraw, a w latach 1262-1264 Islandczycy uznali formalnie zwierzchno Norwegii i zostali objci podatkiem. To by koniec tak zwanego okresu wolnego pastwa. Poczwszy od 1380 roku Islandia, jako podlega Norwegii, miaa wsplnego krla z Dani. Ta sytuacja utrzymaa si do 1944 roku.
Wyspy Owcze stanowi najwyszy fragment podwodnego acucha wypi-trze, ktry czy Islandi ze Szkocj. Jest to 18 wysp oraz troch ska i wysepek, o cznej powierzchni 1399 km2 i 113 kilometrw dugoci z pnocy na poudnie. Klimat zagodzony zosta przez morze i Golfsztrom. Jest tu wiele pastwisk, rozwija si bogate ycie ptasie, a morze pene jest ryb. Mona rwnie

230
Ekspansja
 

 

r
polowa na wieloryby. Kiedy osiedlano si na wyspach, istniay te poacie poronite krzewami, przy brzegach znajdowano duo drewna pawnego.
Nie mamy pewnych wiadomoci o tym, kiedy skolonizowano Wyspy Owcze, jednak ze wzgldu na ich pooenie mona przypuszcza, e nastpio to przed zasiedleniem Islandii i prawdopodobnie jednoczenie z osiedleniem si skandynawskich chopw na Szetlandach i Orkadach lub moe troch pniej. Wspomniany poprzednio mnich irlandzki, Dicuil, napisa w 825 roku, e irlandzcy eremici ju wwczas mieszkali od blisko stu lat na (nienazwanej) grupie wysp na pnoc od Brytanii, gdzie byy niezliczone iloci owiec i wiele ptakw morskich i e obecnie usunli si oni z powodu skandynawskich korsarzy. Chocia nazwa Wyspy Owcze mogaby si zgadza, nie ustalono dotd, czy wanie ich dotyczy opis Dicuila i, podobnie jak na Islandii, nie znaleziono ladw dziaalnoci czowieka starszych ni z okresu wikingw.
Z czasem odkopano zagrody, cmentarzyska i inne obiekty z tego okresu, ale na og trudno jest je dokadnie datowa, a wiele z wczesnych zabudowa na pewno znikno w morzu z powodu erozji lub obnienia ldu. Na przykad w Kvivik pozosta tylko jeden kraniec zagrody z okresu wikingw. W Toftanes w Leirvfk znaleziono jednak star zabudow z X wieku lub wczeniejsz, tak wic na podstawie licznych tutejszych znalezisk mona sobie wyrobi jaki pogld na to, kiedy Wyspy Owcze zostay skolonizowane oraz jak yli pierwsi Farerczycy.
Informacje o Wyspach Owczych z okresu wikingw s w ogle rzadkie i czsto niepewne. Fcereyinga saga [Saga o Farerczykach], ktrej gwna akcja rozgrywa si w ostatnich dziesitkach lat przed rokiem 1000 i na pocztku jedenastego stulecia, informuje nas, e pierwszym osadnikiem na wyspach by Grim Kamban i e pojawi si w czasach Haralda Piknowosego. Opowiada rwnie o wspaniaym bohaterze Sigmundzie Brestessonie, ktry wprowadzi na wyspach chrzecijastwo i o jego przeciwniku, Trendzie z Gote, oraz o stosunkach z norweskimi krlami i wielu innych sprawach. Niestety, zostaa ona spisana dopiero w XIII wieku, prawdopodobnie okoo 1220 roku. Niektre nazwy miejscowoci oraz relacje jzykowe i inne wskazywayby jednak, e cz przybyszw dotara z terenw celtyckich (przydomek Grima - Kamban -jest take celtyckiego pochodzenia), tak jak na Islandii i jak to si te powiada w Fcereyinga saga. Wikszo przybya jednak z pewnoci z Norwegii. Pniejsze kontakty musiay by te nakierowane gwnie na Norwegi i Wyspy Brytyjskie i na pewno wielu przybijao do brzegu w drodze na Islandi lub z powrotem. Eksportowano zapewne przede wszystkim wen.
Podobnie jak Islandia i skandynawskie osady w Szkocji, Wyspy Owcze znalazy si pod rzdami Norwegii. Stao si to najprawdopodobniej w XI wieku. W 1380 roku wyspy wraz Norwegi przyczono do Danii.

231
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

Osadnicy na Grenlandii i odkrycie Ameryki
Skandynawska kolonizacja Grenlandii jest o wiele lepiej udokumentowana ni Wysp Owczych. Najwaniejszymi rdami pisanymi s Islendingabk Ariego Thorgilssona (informacje w niej zawarte pochodz od wuja Ariego, ktry otrzyma je od kogo, kto towarzyszy Erykowi Rudemu na Grenlandi) oraz Landnamabk. Do tego dochodz dwie barwne sagi islandzkie: Granlendinga saga [Saga o Grenlandczykach] oraz Eiriks saga rauda [Saga o Eryku Rudym], ktre mwi o najstarszym osadnictwie, a przede wszystkim o podrach do Winlandii (Ameryki). Napisano je jednak stosunkowo pno, bo a w XIII wieku i jak to w literaturze tego typu s one do fantastyczne, a w dodatku czsto sprzeczne. Tam, gdzie s zgodne moemy za to przyj, e zbliamy si przynajmniej do wiarygodnoci wobec ustnej tradycji, ktra jest podstaw opowieci, gdy autorzy dwch rnych sag raczej nie wiedzieli o sobie nawzajem. Ponadto okres wikingw na Grenlandii i w Ameryce jest nawietlony przez badania archeologiczne.
Wikszo Grenlandii jest, jak wiadomo, pokryta lodem i niegiem, ale poudniowy cypel ley daleko na poudnie od Islandii, na tej samej szerokoci co Szetlandy oraz Bergen i Oslo w Norwegii. Nad brzegami gbokich fiordw w Grenlandii poudniowo-zachodniej s te liczne doskonae pastwiska. Tereny najbardziej odpowiednie dla gospodarki chopskiej typu skandynawskiego znajduj si w gbi fiordw, nie opodal ldolodu, i wanie w tych miejscach okoo 985 roku osiedlili si pierwsi przybysze skandynawscy pod wodz Eryka Rudego z Bredefjord w Islandii pnocno-zachodniej. W Islendingabk powiada si, e Eryk nazwa kraj Grenlandi, poniewa dobra nazwa miaa zachci ludzi do przybywania.
Grenlandia zostaa podobno odkryta przez czowieka zwanego Gunbj0rn, ktrego statek zszed z kursu (najwyraniej do typowy sposb odkrywania nowych ldw na pnocnym Atlantyku), a opowie sagi, ktra podaje, e kraj by ju dokadnie spenetrowany przez Eryka Rudego, zanim uda si tam z innymi w celu osiedlenia, wyglda na prawdziw. Wedug Landnamabk 25 statkw wypyno z Islandii, lecz tylko 14 dotaro do celu, gdy niektre przepady, a kilka zawrcio. Eryk i jego ona, Tjodhilda, zajli najlepszy fiord nazwany Eryksfjord i zbudowali osad Brattahlid blisko jego koca (obecne Qagssiarssuk naprzeciw lotniska Narssarssua). Wzdu jednego z brzegw Eryksfjordu (Tunugdliarfiks) znajduj si bardzo dobre tereny na pastwiska, a Brattahlid pooone jest na sporym i yznym jak na warunki grenlandzkie terenie nizinnym, za ktrym rozciga si jeszcze zielona dolina. Z Brattahlid jest te niedaleko do Gardar (Igaliko), drugiego yznego okrgu rolniczego na Grenlandii i siedziby biskupstwa od okoo 1125 roku. Przypuszczalnie

232
Ekspansja
 

 

w stosunkowo krtkim czasie zasiedlono zarwno tak zwany Okrg Wschodni (wok Qaqortoq/Julianehab), jak i Okrg Zachodni (wok Nuuk/Godthab).
Gospodarka rolna oparta bya na hodowli owiec, kz i krw, a powanym argumentem na rzecz wczesnej atrakcyjnoci Grenlandii w porwnaniu z Islandi moga by warto miejscowych pastwisk. Islandzkie pastwiska byy prawdopodobnie w zym stanie, gdy sto lat intensywnej eksploatacji mogo atwo doprowadzi do znacznego obnienia lub wrcz unicestwienia ich jakoci. Na Grenlandii natomiast trawa bya wiea i nieeksploatowana. Nigdy przedtem nie mieszkali tutaj chopi. W porwnaniu z obecnymi warunkami klimat by chyba nieznacznie cieplejszy i podobnie jak na Wyspach Owczych i tutaj cz tak atrakcyjnej ziemi znikna w gbi morza. Prawdopodobnie byo wwczas take bardzo duo drewna pawnego.
Naturalnie wykorzystywano take morskie bogactwo ryb, fok i wielorybw, polowano na renifery, niedwiedzie i ptaki. Konieczny import metali, przede wszystkim elaza, oraz wieego drewna, zboa i przedmiotw zbytku mona byo opaca bardzo wysoko cenionymi w Europie towarami: futrami z biaych niedwiedzi i lisw polarnych; sokoami do polowania; kami morsa i narwala do wyrobw artystycznych; rzemieniami ze skry wieloryba; fiszbinem, wszywanym w stroje dla usztywnienia i nadania fasonu, oraz towarem najbardziej wyszukanym ze wszystkich - ywymi niedwiedziami polarnymi. Wiele jednak z tego trzeba byo przedtem zdoby w czasie niebezpiecznych wypraw na pnoc.
Grenlandczycy byli bardzo wraliwi na epidemie wrd zwierzt i ludzi, nieurodzaj, dugie okresy niepogody i nawet niewielkie zmiany klimatu. Jak ju wspomniano, wymarli pod koniec redniowiecza i dotychczas nie zdoano znale adnego zadowalajcego wyjanienia tego faktu. W okresie wikingw najwyraniej jednak udawao si jako przey, utrzymywano te liczne kontakty z otaczajcym wiatem. Chrzecijastwo wprowadzono okoo 1000 roku. rda nie s zgodne co do tego, jak to si odbyo, czy za porednictwem Islandii czy te Norwegii, jednak zapewne tych krajw, z ktrymi utrzymywano najywsze kontakty.
Na Brattahlid odkopano maleki koci, o grubych cianach z torfu, ktrego wntrze miao szeroko tylko 2 metrw, a dugo 3,5 metra. Zapewne jest to najstarszy koci na Grenlandii, zbudowany za czasw Eryka Rudego lub niewiele pniej, by moe przez Tjodhild, o ktrej opowiada saga o Eryku. Mwi si w niej take, e koci znajdowa si w pewnym oddaleniu od domw, gdy Eryk by przeciwny chrzecijastwu. Prawdopodobnie jest to jednak tylko teoria autora. Koci znajdowa si w kadym razie bardzo blisko jednego z budynkw, ktry z powodzeniem mg by wspczesnym budynkiem gwnym, za to w pewnym oddaleniu od budynku mieszkalnego, a take kocioa, ktre byy uytkowane w okresie, gdy pisano sag. Wydaje

233
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

si prawdopodobne, e nikt ju wwczas nie pamita, gdzie dawniej znajdowa si dom, natomiast pamitano, gdzie znajdowa si najstarszy koci.
W pobliu kocioa pochowano 155 ludzi: 64 mczyzn, 37 kobiet, 34 dzieci oraz 20 dorosych, ktrych pci na podstawie szkieletw nie udao si okreli; midzy innymi by tam wsplny grobowiec 12 mczyzn i jednego dziesicioletniego dziecka, najpewniej zmarych gdzie indziej i przywiezionych ju po mierci. Na cmentarzu tym spoczywa z pewnoci wielu przybyszy z okresu pionierskiego i by moe niektrych znamy z imienia, poniewa wymienieni s w sadze. Byli to ludzie wysocy i silni: redni wzrost kobiet wynosi 160 centymetrw, mczyzn 173 centymetry, a wielu z nich miao 184-185 centymetrw wzrostu.
Pasuje to znakomicie do danych z innych miejsc Skandynawii, to samo dotyczy redniego wieku ycia. Jeeli pomin dwunastu mczyzn ze wsplnego grobu, to siedemnastu z pidziesiciu dwch osigno wiek 20-40 lat, dwudziestu trzech wiek 40-60, a dwunastu zmaro po dwudziestce, ale dokadniejszego wieku nie udao si ustali. Spord trzydziestu siedmiu kobiet czternacie osigno wiek 20-40, dwanacie byo midzy 40 a 60 rokiem ycia, trzy miay wicej ni 60 lat, a osiem pozostaych zmaro po ukoczeniu 20 lat. Wyglda na to, e nikt nie mia dziur w zbach, chocia w wielu wypadkach uzbienie byo mocno starte, a wikszo ludzi starszych cierpiaa na zwyrodnienie staww. Kilka osb byo cakiem zgarbionych i miao zesztywniae nogi. To jednak nie wyrniao mieszkacw Grenlandii od pozostaej populacji z okresu wikingw. Nie znaleziono pogaskich grobw, a jedyn znan pozostaoci wiary przedchrzecijaskiej, ktra w tym miejscu funkcjonowaa tylko pitnacie lat, jest may mot Thora wyryty na przedmiocie ze steatytu znalezionym w Brattahlid.
W sagach mwi si, e Ameryka (Winlandia) zostaa odkryta przy okazji jednego z dugich rejsw z Islandii lub Norwegii na Grenlandi, kiedy statki zeszy z waciwego kursu. Saga o Grenlandczykach gosi jednak, e zasug t naley przypisa Bjarnemu, synowi Herjolfa, ktry emigrowa razem z Brykiem Rudym (przy czym Bjarne nie zszed na ld), podczas gdy Saga o Eryku Rudym mwi, e odkrycie to zawdziczamy Leifowi Szczliwemu, synowi Eryka - odkrycie nowego ldu byo rdem wielkiego prestiu. Sagi mwi te o czterech lub dwch podrach do Ameryki, zgodne s natomiast co do tego, e Leif tam dotar i e druga wyprawa bya poprowadzona przez Islandczyka, Thorfina Karlsefne.
Wschodnie wybrzee Ameryki Pnocnej jest bardzo dugie i do dugo dyskutowano, gdzie znajduj si ziemie okrelane jako Winlandia, Marklandia (Kraj Lasw) czy Hellulandia (Kraj Kamienisty albo Skalisty). Prawdopodobnie chodzi o Now Funlandi, by moe Labrador lub Ziemi Baffina na pnocy. W L 'Anse aux Meadows, na pnocnym kracu Nowej Funlandii, znaleziono

234
Ekspansja
 

 

te jedyn, bez wtpienia, skandynawsk osad z okresu wikingw w Ameryce: due budynki w skandynawskim stylu ze cianami z torfu, jak na Islandii i Grenlandii, oraz wiele przedmiotw skandynawskiego pochodzenia, jak na przykad rodzaj igy do szycia ubra, wynalezionej przez wikingw z Irlandii. Wytapiano tu elazo z miejscowej rudy i wykuwano je, wykonywano te naprawy, uywajc dostpnego w obfitoci drewna. Byo tu wszystko, o czym pionierzy mogli marzy: dobra ziemia pod upraw, sprzyjajcy klimat, moliwoci polowania i rybowstwa, a take surowce, ktre na Grenlandii trzeba byo sprowadza z daleka: elazo i budulec okrtowy.
Lecz fala pionierw na Atlantyku dotara tym razem w zamieszkane okolice, a miejscowi Indianie czy Eskimosi, zwani przez skandynawskich Grenlandczykw "chudzielcami", byli nastawieni wrogo. To, jak rwnie bardzo daleka droga dzielca ich od krewniakw i przyjaci, bez wtpienia sprawiy, e podre do Ameryki zakoczyy si na wyprawach odkrywczych, a nie doprowadziy do staego osadnictwa. Pod tym wzgldem sagi maj chyba racj. Jednak podre ponawiano przez wikszo redniowiecza, gdy obszary te byy rdem wanych surowcw.
Budynki w L 'Anse aux Meadows byy wykorzystywane tylko przez krtki czas i cho ich datowanie zgadza si z terminami synnych wypraw zapisanych w sagach, nietrudno sobie wyobrazi, e zostay wzniesione przez kogo zupenie innego. Istnieje take teoria, ktra gosi, e L 'Anse aux Meadows byo tylko przystankiem w wyprawach zmierzajcych bardziej na poudnie i e tam wanie w rzeczywistoci naley szuka Winlandii. Lecz z wyjtkiem skandynawskiej monety z czasw Olafa Kyrre (1066-1080), znalezionej w osadzie indiaskiej w stanie Maine, nie natrafiono na lad Skandynaww na poudnie od omawianych miejsc - dotyczy to rwnie redniowiecza. Z tego okresu mamy jednak znaleziska z osad eskimoskich w Kanadzie arktycznej, ktre wskazuj, e istniay pewne kontakty midzy tymi dwoma grupami ludnoci - o ile przedmioty nie pochodz od rozbitkw lub zabitych skandynawskich Grenlandczykw, czy nie zostay znalezione w tymczasowych obozowiskach daleko na pnocy.
Podre do Winlandii s przedmiotem fascynacji - Skandynawowie dotarli tak daleko i odkryli Ameryk przed Kolumbem. Entuzjaci byli nawet skonni sdzi, e ruchliwi wikingowie przeszukali cay amerykaski kontynent i mona w wielu miejscach natrafi na sfaszowane kamienie runiczne (kamienie z Ken-sington) i inne podrobione pamitki skandynawskie. Przedmioty skandynawskiego pochodzenia przywoone do Ameryki w czasach nowszych take robiy furor, a liczne urzdzenia i przedmioty artystyczne znajdowane w Ameryce Pnocnej, w Meksyku, a nawet w Ameryce Poudniowej interpretowano mylnie jako pochodzce od wikingw.

235
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka

 

Skandynawskie spoecznoci na Grenlandii, "na kocu wiata", przyjy zwierzchno Norwegii w 1261 roku, a w 1380 roku zostay przyczone do Danii. W Europie pamitano je jeszcze dugo po zerwaniu kontaktw. W 1712 roku krl Danii i Norwegii wysa ekspedycj na Grenlandi z pastorem Hansem Egede, aby krzewi chrzecijastwo wrd ich potomkw. Nikt jednak nie pozosta, a Eskismosi, przodkowie obecnych Grenlandczykw, wycofali si od dawna na poudniowy cypel. To na nich natrafi Hans Egede. Jego ekspedycja staa si jednake pocztkiem nowych kontaktw midzy Grenlandi a Dani.

Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat
Przygody skandynawskie na wschodzie i poudniu rni si zasadniczo od chopskiej kolonizacji obszarw atlantyckich, ktra signa "kraca wiata". Na wschodzie i poudniu przybliano si do kulturalnego i gospodarczego centrum wiata: pastwa bizantyjskiego i islamskiego kalifatu; rwnie na Rusi znajdoway si ogromne bogactwa, gdy stamtd pochodziy poszukiwane towary, takie jak midzy innymi doskonae futra, a take niewolnicy dla pastw na poudniu i wschodzie.
Podre Skandynaww w te rejony nie wymagay te wielodniowej eglugi na penym morzu. Zaczynay si na og na Batyku, a odlego z Danii czy Szwecji do przeciwlegego jego koca nie jest tak wielka. Do Batyku wpada wiele duych rzek otwierajcych drog do rodka Europy, a przy ich ujciach powstay due orodki handlowe, midzy innymi Wolin i Truso nad Odr i Wis, inne za prowadziy do orodkw takich jak Staraj adoga przy kocu Zatoki Fiskiej, Nowogrodu w pobliu miejsca, gdzie Wochow wpada do jeziora Ilmen, Kijowa nad Dnieprem czy Bugaru w rozwidleniu, gdzie Woga zlewa si z Karn. Tymi drogami wodnymi poruszali si Skandynawowie, a na terenie pastwa ruskiego byli to przewanie, cho nie wycznie, ludzie ze wschodniej czci obecnej Szwecji.
Przez Morze Czarne i Kaspijskie niektrzy z nich docierali a do legendarnego Bizancjum, siedziby cesarzy wschodniego imperium rzymskiego, a nawet do kalifatu i Bagdadu - miasta, ktre dugo byo rezydencj kalifa i gdzie przepych i ceremonia byy jeszcze wspanialsze ni w Bizancjum. W Europie Wschodniej, Bizancjum i kalifacie byo mnstwo srebra, zota i wspaniaych towarw, a take splendor do zdobycia dla tych, ktrzy mieli do odwagi. Trafiali tam kupcy, wikingowie czy wodzowie, gwardzici lub

237
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

najemnicy u ksit. Niektrzy Skandynawowie osiedli te na Rusi i zajli si upraw roli.
Podre rzekami nie byy bynajmniej wolne od niebezpieczestw: w wielu miejscach trzeba byo odzie przeciga brzegiem, eby przedosta si na inn rzek lub omin niebezpieczne spadki, kamienie i prdy. W takich wypadkach podrni byli szczeglnie naraeni na napady mieszkacw regionw nadrzecznych. Poniewa trzeba si byo liczy z przeciganiem ldem, do eglugi rzecznej Skandynawowie uywali prawdopodobnie do niewielkich i lekkich odzi. By moe w stylu tej z Tingstade na Gotlandii oraz tych, ktre przedstawiono na gotlandzkich rzebach w kamieniu. Prby zrekonstruowania odzi "Krampmacken" wykazay w kadym razie, e bya ona zdolna do takiej podry. Najprawdopodobniej jednak w czasie wypraw do Europy Wschodniej wikingowie przewanie korzystali z lokalnych, wyspecjalizowanych w egludze rzecznej odzi, a nie z wikingowskich statkw.
Wielkie obszary Europy Wschodniej przemierzane przez Skandynaww zamieszkane byy przez liczne plemiona, podzielone na mniejsze szczepy. Na poudnie od Batyku mieszkay plemiona zachodniosowiaskie. Od zachodu graniczyy z Saksoni i Dani. Na wschodnim brzegu Batyku byli Batowie i plemiona ugrofiskie, ktre sigay te dalej na pnoc do Finlandii i na wschd. Polska zostaa w XI wieku krlestwem i przyja chrzest w 966 roku, lecz pozostae plemiona zamieszkujce wybrzea Batyku przyjy chrzecijastwo dopiero w XII i XIII wieku.
Na wschd i na poudnie od Batw i Sowian Zachodnich mieszkali Sowianie Wschodni. Ich wadcy naleeli do ruskiej dynastii skandynawskiego pochodzenia. W X wieku ich pastwo, ze stolic w Kijowie, stao si europejskim mocarstwem, a w 988 roku przyjo chrzest. Otrzymao nazw Ru. Na poudniowym wschodzie waday tureckie plemiona Chazarw znad Morza Aralskiego, na wschd do Dniepru i na zachd do Kaukazu oraz do zakola Wogi na pnocy. Ich stolic byo miasto Atil [Itil] przy ujciu Wogi. Chazarowie wyznawali oficjalnie judaizm, ale w ich kraju istniao wiele innych religii. Pastwo to upado w drugiej poowie X wieku. Bugarzy nadwoa-scy, rwnie tureckiego pochodzenia, ktrzy w latach dwudziestych X wieku przeszli na mahometanizm, mieli stolic Bugar w zaamaniu Wogi. By to jeden z najwaniejszych wspczesnych orodkw handlu futrami. Wspaniae skry docieray z zimnych okolic na pnocy, a popyt by na nie w krajach na poudniu i wschodzie; przybywali po nie kupcy z daleka, rzekami lub drogami karawan. Utrzymywano tu take kontakty z Arabami i innymi ludami Wschodu, dokonywano te duych obrotw srebrem.
rda pisane, rnorodne i rozproszone, dotyczce licznych ludw zamieszkujcych Europ Wschodni, a take podry i znaczenia Skandynaww w owym okresie, pod wieloma wzgldami bardzo odbiegaj od rde dotycz-

238
Ekspansja
 

 

cych sytuacji w Europie Zachodniej. Dostpne s ponadto w bardzo rnych jzykach i czasem bywaj trudne do interpretacji, jako e w Europie Wschodniej Skandynawowie byli tylko jedn z grup podrnych, a okrelenia etniczne nie zawsze s czytelne. Istotnym utrudnieniem jest take to, e bardzo niewielu Europejczykw z Zachodu miao mono zapoznania si ze skandynawskimi znaleziskami archeologicznymi z byego Zwizku Radzieckiego, a pogldy i interpretacje materiaw rdowych dotyczcych Skandynaww z tego obszaru byy czsto napitnowane ambicjami narodowymi - zwaszcza gdy chodzio o ich znaczenie dla uksztatowania pastwa staroruskiego. W ostatnich latach nastpio jednak pewne wywaenie pogldw.
Najwaniejszym rdem pisanym dotyczcym pastwa ruskiego jest Kronika Nestora lub Powie minionych lat, spisana w Kijowie w dwch pierwszych dziesicioleciach XII wieku. S te wiadomoci w arabskich dzieach geograficznych (m.in. u wspomnianego ju Ibn Fadhlana, ktry w 922 roku opisa kupcw skandynawskich nad Wog i ceremoni pogrzebow odprawion, gdy jeden z nich umar) oraz w bizantyjskich rdach, a take w zachodnioeuropejskich annaach i relacjach. Te ostatnie dotycz najczciej plemion zachodnio-sowiaskich. Osobn grup stanowi skandynawskie kamienie runiczne, ktre zawieraj informacje o wyprawach do Europy Wschodniej i Bizancjum; niemal wszystkie pochodz ze Szwecji z XI wieku. Ponadto s poematy skaldyczne o sawnych czynach, a w modszej literaturze sag islandzkich wyprawy do krajw na wschodzie i poudniu s opromienione legend.
Przez Batyk
Na dugo przed okresem wikingw mieszkacy obecnej Szwecji osiedlali si na poudniowych i wschodnich wybrzeach Batyku. W Grobinie w Kurlandii (na otwie) zbadano skandynawskie groby z lat okoo 650 do 850, a w Elblgu nad Zatok Gdask, u ujcia Wisy, znajduj si skandynawskie groby z okresu wikingw z okoo 700 roku. W obu miejscach znaleziono wiele typowo gotlandzkich ozdb oraz inne przedmioty skandynawskie, ktre wskazuj, e mieszkacy ldu staego w Szwecji take si tu osiedlali.
Bardzo moliwe, e Grobin jest identyczny z Seeburgiem, wymienionym w ywocie Ansgara. Wspomina si tam o nieudanej duskiej i udanej szwedzkiej wyprawie wojennej przeciwko Kurlandczykom okoo 850 roku, kiedy Ansgar podj swoj drug podr misyjn do Birki; mwi si te, e Kurlandczycy dawniej podlegali Swearom. Teraz ponownie popadli w zaleno i musieli paci danin krlowi Olafowi z Birki, ktry sta na czele wyprawy i zdoby nie tylko Seeburg [Grobin], ale rwnie Apuole [Apuli], pooone okoo 40 kilometrw na poudniowy wschd od Grobina. Podobiestwo nazw

239
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

przemawia za wiarygodnoci tej relacji; znajduje si tu ponadto duy grd, ktry by zamieszkany w okresie wikingw. Koo Elblga znajdowao si prawdopodobnie Truso, orodek handlowy, do ktrego kupiec Wulfstan dotar po siedmiu dniach nieprzerwanej podry morskiej z Hedeby. Opis jego wyprawy zosta, podobnie jak opowie pnocnonorweskiego wodza Ottara, wczony do wznowienia starej historii wiata Hiszpana Orosiusa, wydanej przez krla Alfreda okoo 890 roku.
Przez cay okres wikingw znajdujemy w rdach pisanych sporadyczne wzmianki o wyprawach wojennych i handlowych ze Skandynawii do krajw nadbatyckich, o wymuszaniu danin, sojuszach politycznych i transakcjach handlowych. adne z tych rde nie pochodzi jednak z tego terenu. Za to w licznych orodkach handlowych, ktre wwczas pojawiy si na poudniowych i wschodnich wybrzeach Batyku pozostay archeologiczne lady kontaktw ze Skandynawi i w wielu z nich take skandynawskiego osadnictwa. Skandynawowie nie byli jednak nigdzie ludnoci przewaajc, chocia tu i wdzie okresowo skupiali wadz w swoim rku. Nie ma te adnych ladw osadnictwa skandynawskich chopw nad Batykiem. Skandynawowie przybywali i handlowali, podobnie jak ludzie z wielu innych stron, ktrzy chcieli uczestniczy w korzyciach z kwitncego w rejonie Batyku handlu i kupowa miejscowe towary, midzy innymi sl, bursztyn, wosk i mid, skry, futra, a take niewolnikw. Adam z Bremy pisa okoo 1075 roku na temat Jumne, ktre musi by identyczne z Wolinem przy ujciu Odry, e jest to najwiksze miasto w Europie (to pewnie przesada) i e zamieszkane jest przez plemiona sowiaskie i inne, Grekw (pod t nazw rozumie si Bizantyjczykw), barbarzycw, a nawet Sasw - i e ci ostatni nie mog si publicznie przyznawa do chrzecijaskiej wiary. Moliwe, i cz Skandynaww, ktra mieszkaa, a pniej umara w tych orodkach, penia sub jako onierze najemni u miejscowych ksit - podobnie jak w wielu innych miejscach. Z pewnoci wiele z tych orodkw zostao spldrowanych przez Skandynaww w okresie wikingw, chocia rzadko si o tym wspomina bezporednio we wspczesnych rdach pisanych.
Spotykay si tu wane szlaki handlowe: drogi ldowe, rzeczne z przylegego kraju oraz z Europy Wschodniej i rodkowej, drogi morskie prowadzce przez Batyk i inne przecinajce Pwysep Skandynawski. Tu gromadzono nierzadko znaczne bogactwa. Od zachodu w kierunku na wschd byy tam midzy innymi: Oldenburg i Alt-Liibeck; Reric, ktrego dokadna lokalizacja jest dyskusyjna - proponowano Mecklenburg; Ralswiek na wyspie Rugii i Menzlin blisko ujcia rzeki Peeny - wszystkie na terenie obecnych Niemiec; Wolin, Koobrzeg i Truso w Polsce; Wiskiauten (Wiszniewo) w Rosji i Grobin na otwie. A w pobliu koca Zatoki Fiskiej, nie opodal ujcia rzeki Wochow do jeziora adoga, znajdowaa si Staraj adoga, ktra kontrolowaa powan

240
Ekspansja
 

 

cz handlu z Rusi. We wszystkich tych miejscach i wielu innych pozostay archeologiczne lady kontaktw ze Skandynawi; zarwno Hedeby, jak i Birka stanowiy elementy w tym systemie handlowym.
W wielu okolicach Szwecji wzniesiono take w pnym okresie wikingw kamienie runiczne na pamitk uczestnikw walk i kupcw ze wschodniego wybrzea Batyku. Na przykad kamie z Mervalli w Sodermanland, wzniesiony przez Sigrid na cze ma Swena, z nastpujcym tekstem:
Czsto pywa
do Semgallen
bogatym statkiem	,
wok Domesnaes.
Domesnses to niebezpieczny pnocny cypel Kurlandii, ktry trzeba byo okry przed wejciem do Zatoki Ryskiej, przy ujciu Dwiny, za Semgallen [Semigalia] to nizina pooona na poudnie od dolnego biegu Dwiny, na otwie. Wielu udawao si biegiem Dwiny dalej, w gb Rusi. Inne inskrypcje wspominaj o Samland [Sambii] (przy poudniowo-wschodnim kracu Batyku), Vind0y (Windawie, porcie na poudnie od Domesna?s), Inflantach (midzy Semigalia a Estoni), Estonii, Yirlandii (pnocno-wschodniej czci Estonii, nad Zatok Fisk), Finlandii (prawdopodobnie o obecnej czci po-udniowo-zachodniej) oraz Tavastelandii (pnocnej czci centralnej Finlandi). Take liczne znaleziska archeologiczne wskazuj na bliskie powizania Szwecji z Finlandi. Lecz do szwedzkiego osadnictwa i podbojw na du skal doszo dopiero w XIII wieku, a wzmianek pisanych na temat Finlandii mamy bardzo niewiele zarwno z okresu wikingw, jak i pnego redniowiecza.
Liczne powizania ze Wschodem odcisny wyrane pitno na Szwecji, zwaszcza wschodniej jej czci. Jednym ze wiadectw jest imponujca ilo importowanej biuterii. Wpywy wschodnie day si odczu take w Danii. Poza tym wanie dziki trasom handlowym nawizywano kontakty z wielkimi kulturami Wschodu i sprowadzano wspaniaoci z Europy Wschodniej, Bizancjum i kalifatu, midzy innymi arabskie srebro.
Naturalnie istniay take cise kontakty midzy Duczykami i ssiadujcymi z nimi, najbardziej na zachd wysunitymi plemionami sowiaskimi. Niektre zachodnioeuropejskie rda pisane podaj dosy szczegowe informacj na ten temat, ale tylko wwczas, gdy pastwa zachodnioeuropejskie same byy zainteresowane tym rejonem. Po zdobyciu Saksonii przez Frankw w kocu VIII wieku zarwno Duczycy, jak i Sowianie stali si ssiadami pastwa frankoskiego i na pocztku IX wieku Frankoskie roczniki pastwowe informuj o ugodzie zawartej midzy Danami pod wodz krla Godfreda i plemieniem zachodniosowiaskich Wieletw [Wilzerne] z jednej

241
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

strony a pastwem frankoskim i innym plemieniem zachodniosowiaskim, Obodrytami, z drugiej strony. W 808 roku, w ktrym Godfred kaza wznie graniczny wal przeciw Saksonii, podj on take przy pomocy Wieletw du wypraw przeciwko Obodrytom i zmusi dwie trzecie szczepu do pacenia daniny oraz zniszczy orodek handlowy Reric, ktry poprzednio paci mu due daniny, a kupcw przenis do Hedeby. W rok pniej przywdca Obodrytw, Thrasco, zosta zamordowany w Reric (najwidoczniej wci funkcjonujcym) przez ludzi Godfreda. W 817 roku Obodryci przeszli jednak na drug stron i zawarli sojusz z synami Godfreda. Po kolejnej zmianie na tronie znaleli si jednak ponownie po stronie Frankw.
W 983 roku wielki sojusz plemion sowiaskich i Danw wystpi przeciwko pastwu niemieckiemu, ktre posuno si na wschd i pnoc, lecz w efekcie zostao zmuszone do odwrotu. W tym okresie zawierano te maestwa midzy skandynawskimi krlami a crkami zachodniosowiaskich ksit. Harald Sinozby polubi crk ksicia Obodrytw, Mciwoja. Kazaa ona wznie kamie runiczny w Sdr. Yissing, w rodkowej Jutlandii, na pamitk swojej matki, ktrej imienia nie znamy. Siebie sam nazywa "Tove, crka Mistiva, ona Haralda Dobrego, syna Gorma". Z kolei Swen Widobrody wzi za on ksiniczk [witosaw] z niedawno powstaego krlestwa polskiego. Poprzednio bya on krla Swearw, Eryka Segersalla.
Poczwszy od tego okresu i przez znaczn cz XII wieku dao si zauway silne wpywy zachodniosowiaskie w Danii wschodniej i w Szwecji. Byy to na pewno oddziaywania rnorodne, ale dzisiaj widoczne przede wszystkim w ceramice i biuterii. Moliwe, e od Sowian nauczono si rwnie budowy mostw, z kolei Sowianie nauczyli si od Skandynaww budowa statki. Prawdopodobnie jaka cz Sowian osiedlia si na wyspach poudniowej Danii, a w cigu XI wieku militarny ukad si zmieni si na korzy Sowian. Po mierci Knuda Wielkiego rozpocz si dugi okres wypraw sowiaskich ldem i wod. Jedna z nich zostaa zatrzymana w Lyrskov Hede, w pobliu granicy duskiej, przez Magnusa Dobrego z Norwegii, ktry w latach 1042-1047 rwnie by krlem Danii. Zwycistwo zawdzicza, wedug wczeniejszych doniesie, pomocy udzielonej mu przez zmarego ojca, Olafa witego, i z tej okazji kaza wybi w Hedeby specjaln monet z wizerunkiem Olafa i atrybutem jego mczestwa - toporem. Jest to najstarszy wizerunek przedstawiajcy tego krla jako witego. Lecz Olaf by take wikingiem majcym za sob liczne wyprawy na wschd i na zachd, a przez jaki czas i on, i Magnus pozostawali na wygnaniu w pastwie ruskim. Ich historia potwierdza udzia Skandynaww w podrach na wschd.

242
Ekspansja
 

 

Ku wspaniaociom Wschodu
W okresie wikingw Skandynawowie zaczli posuwa si w gb Rusi. Jak wspomniano, znacznie wczeniej powstay kolonie w rnych miejscach na poudniowym i wschodnim wybrzeu Batyku, ale najstarsze znaleziska skandynawskie na Rusi pochodz ze Starej adogi, z najstarszych warstw z poowy VIII wieku. S jednak nieliczne, a inne wykopaliska wskazuj, e mieszkay tu rwnie plemiona ugrofiskie, batyckie i sowiaskie. Poczwszy od drugiej poowy IX wieku i z caego nastpnego stulecia pochodz liczne znaleziska skandynawskie, w tym rwnie groby. Z tego okresu znajdujemy je take w innych miejscach w pastwie ruskim. W tamtym czasie Staraj adoga, zwana w sagach skandynawskich Aldeigjuborg, bya ju stale wykorzystywan stacj postojow na drodze ze Skandynawii na Ru.
Skarb zawierajcy monety arabskie, dirhemy, wybite midzy 749 a 786 rokiem, oraz inne pojedyncze monety z VIII wieku znalezione w Starej Lado-dze, wskazuj, e jednym ze rde utrzymania miasta by handel prowadzony na bardzo due odlegoci, za arabskie srebro byo przez wiele lat w okresie wikingw istotn podpor ruskiej, jak i skandynawskiej gospodarki. Ogromne jego iloci dotary do Skandynawii midzy rokiem mniej wicej 800 a 1015. Znaczna cz zostaa przetopiona i zuyta na biuteri, ale odnaleziono mimo to ponad 85 000 monet, z czego najwicej na terenie obecnej Szwecji, zwaszcza na Gotlandii, wikszo pochodzi z X wieku.
Mamy ponad 80 000 monet arabskich ze Szwecji, podczas gdy z Danii znanych jest okoo 4000, a z Norwegii okoo 400. Przyjmujc, e liczby te oddaj w jakim stopniu proporcje, jeli chodzi o zaangaowanie poszczeglnych krajw w rejonie Batyku i na Rusi, naley zauway, e wskazuj one jednoczenie w wypadku Danii i Szwecji na znajomo systemw gospodarczych, w ktrych patnoci dokonywane byy w srebrze lub monetach, a nie w drodze wymiany towarw. Jeli tak byo w istocie, to zapewne nie chowano tyle srebra co na Gotlandii; byo ono w uyciu (patrz str. 103). Monety zdobywano wzdu wybrzey Batyku lub na Rusi Kijowskiej w rozmaity sposb. Nie by to jednak stay dopyw. W niektrych okresach ustawa, zmieniay si te szlaki, ktrymi przybywao srebro.
rda pisane na temat poczyna Skandynaww w Europie Wschodniej nie daj nam spjnego obrazu. Zbyt mao z nich pochodzi z tamtych czasw. Jednak na podstawie odkry archeologicznych, midzy innymi licznych skarbw srebrnych, mona si ju pokusi o jaki oglny obraz. Mona te przyj, e pod wieloma wzgldami dziaania Skandynaww na wschodzie byy analogiczne do znanych nam z Europy Zachodniej.
Monety arabskie dotary na Ru krtko przed rokiem 800. Przywieziono je ze rodkowego Wschodu, z obecnego Iranu i Iraku drog przez Kaukaz




243
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

i Morze Kaspijskie. Stosowane byy w pastwie Chazarw, w dolnym biegu Wogi i Donu, jako rodek patniczy. Ich uycie rozszerzao si na dalsze rejony, a z pierwszej poowy IX wieku pochodz pierwsze znane skarby z arabskimi monetami z wybrzey Batyku i ze Skandynawii.
Pojawiaj si te liczne ruskie naszyjniki (tzw. naszyjniki permskie) w skarbach zakopanych na tych terenach w IX wieku i na pocztku X wieku, z tym e przewanie s zwinite w spirale, tak by mona je byo uywa jako bransolety. Maj okrelony ciar - 100, 200 lub 300 gramw, co odpowiada 1/4, 1/2 lub 3/4 grzywny w ruskim systemie miarowym - pierwotne znaczenie sowa "grzywna" to wanie naszyjnik. Prawdopodobnie byy to zarazem ozdoby i rodek patniczy, podobnie jak bransolety w Szkocji, a w postaci naszyjnikw rozpowszechnione szczeglnie w okolicy Permu i Kirowa, na pnoc od zaamania Wogi.
Lecz w okresie od okoo 875 roku do 900 roku strumie monet arabskich pyncy na Ru, a tym samym do Skandynawii, zosta wstrzymany, prawdopodobnie dlatego, e nastpio zaamanie struktury kontaktw handlowych midzy kalifatem i Rusi Kijowsk. Kiedy za powsta nowy ukad, sytuacja zmienia si radykalnie: pojawiajce si od tamtej pory i a do 970 roku monety byy bite w islamskim pastwie Samanidw pooonym w Azji Centralnej, na pnoc od rzeki Oxus, midzy innymi w Samarkandzie i Taszkiencie. Byy tam due kopalnie srebra i bito ogromne iloci dobrych monet srebrnych, ktrych miliony wdroway na Ru jako zapata za cenne towary. Cz pyna dalej, do Skandynawii. To wanie w tym okresie Bugar w rozwidleniu Wogi stao si znaczcym orodkiem nie tylko handlu futrami, ale take obrotu cenionym bardzo srebrem.
Niedugo po 965 roku i ten obfity strumie srebra pyncy do Skandynawii zosta gwatownie przerwany. Nie znamy przyczyn tego stanu rzeczy, faktem jest jednak, e dotkliwy brak srebra pocign za sob powane kryzysy. Nie jest wykluczone, e wanie z tego powodu Birka zostaa opuszczona okoo 975 roku i e z tego samego powodu zachwiana zostaa rwnowaga si midzy Haraldem Sinozbym a Niemcami w 974 roku. Prawdopodobnie z tego samego powodu wielu zaczo odtd kierowa spojrzenia w stron bogatej Anglii. W kocu X wieku znw pojawio si arabskie srebro w Skandynawii, ale ju w bardzo niewielkich ilociach, a okoo 1015 roku napyw ten usta cakowicie.
Te znaczne iloci srebra nie mogy pochodzi z opat kupcw arabskich za skandynawskie produkty lub zachodnioeuropejskie towary tranzytowe. Wszystko bowiem, co Skandynawia bya zdolna dostarczy, a co potrzebne byo mahometanom, znajdowao si w duych ilociach w Europie Wschodniej, ktra bya bliej: futra, ky morsa ("rybie zby"), niewolnicy, wosk, mid, bursztyn. Skandynawowie byli te, jak wspomniano, tylko jedn z wielu nacji kupcw, a zachodnioeuropejskie przedmioty zbytku trafiay do pastwa kijowskiego,

244
Ekspansja
 

 

Bizancjum i kalifatu take poprzez Morze rdziemne i kraje nad nim pooone lub drog ldow przez Europ, na przykad wielk drog z Moguncji przez Prag i Krakw do Kijowa i dalej na wschd lub poudnie.
Moliwe jest jednak, e Skandynawowie sprzedawali miecze zachodnioeuropejskiej lub wasnej produkcji na ziemiach ruskich. Ze rde pisanych wynika te, e w wielu miejscach pobierali daniny od lokalnej ludnoci, w towarach lub w srebrnych monetach, a take, e regularnie podejmowali wyprawy grabiecze. W 860 roku prbowali nawet zdoby Bizancjum, gdy cesarza nie byo na dworze, podobno prbowali te ponownie. S take relacje o wyprawach przez Morze Kaspijskie. Moliwe, e - podobnie jak w Europie Zachodniej - upy z udanych wypraw sprzedawano za srebro na duych jarmarkach. W X i XI wieku wielu Skandynaww suyo te jako onierze najemni u ksit w pastwie ruskim lub u cesarza bizantyjskiego i otrzymywao od, ktry na pewno stanowi cz tego srebra, ktre trafio do Skandynawii. To z pewnoci jaki najemnik wyry runy na marmurowej balustradzie w gwnym kociele Bizancjum i caego ortodoksyjnego chrzecijastwa - Hagia Sophia. Wrd wielu zakrtasw da si odczyta imi Halfdan.
Arabowie nazywali Skandynaww rus [Rusami] i to sowo byo rwnie uywane przez Bizantyjczykw. Jego etymologia nie jest jasna, niekiedy oznaczao ono rwnie zupenie inne ludy. Najstarsza notatka ze sowem rus pochodzi z zachodnioeuropejskich Rocznikw z St. Bertin. Podaje si w nich pod dat 839 roku, e cz "Rusw" naleaa do Swearw. Chodzio o to, e cz z nich posowaa i nie moga wrci do domu drog, ktr przybyli z uwagi na barbarzycw i dzikie ludy. Wobec tego doczyli do posaca z Bizancjum do cesarza Ludwika Pobonego w Ingelheim. Byo to w czasie, gdy jego pastwo naraone zostao na ataki wikingw. Przed spenieniem proby bizantyjskiego cesarza o odesanie ich do domu, chciano sprawdzi, czy nie s szpiegami. Gdyby si okazao, e tak, odesano by ich z powrotem do Bizancjum. Inne rda identyfikuj Rusw bardziej oglnie - jako ludzi z Pnocy.
Okrelenie to spotykamy rwnie w Powieci minionych lat, midzy innymi w historii trzech braci - Ruryka, Sineusa i Truwora, ktrych pono wezwano w 862 roku do rzdzenia plemionami pnocnej Rusi i Estonii. Sineus i Truwor zmarli podobno w dwa lata pniej, po czym Ruryk obj wadz nad ich terytoriami. Podaje si go jako zaoyciela rodu staroruskich ksit. Po jego mierci jego krewny, Oleg, opiekun maoletniego syna Ruryka, Igora, mia w 882 roku take obj wadz nad Kijowem. Miasto to byo stolic pastwa ruskiego, ktre szybko si rozroso i stao si powanym mocarstwem.
Synna i szeroko dyskutowana Legenda o wezwaniu mwi dosownie:

245
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

Roku 6367 [859]. Waregowie zza morza cigali da z Czudw i ze Sowien, i z Mery, i z Wesw, i z Krywiczw, a Chazarzy cigali z Polan, i z Siewierzan, i z Wiatyczw po srebrnej monecie i po wiewirce od dymu. [...] Roku 6370 [862] wygnali [Sowianie, Krywicze i inne plemiona] Waregw za morze i nie dali im dani, i poczli sami wada sob. I nie byo u nich sprawiedliwoci, i powsta rd przeciw rodowi, i byy u nich zwady, i poczli wojowa sami ze sob. I rzekli sobie: "Poszukamy sobie kniazia, ktryby wada nami i sdzi wedle prawa. I poszli za morze ku Waregom ku Rusi. Bowiem tak si zwali ci Waregowie - Rusi, jako si drudzy zw Szwedami, inni Normanami i Anglami, a jeszcze inni Gotami - tak i ci. Rzekli Rusi Czudowie i Sowienie, Krywicze i Wesowie: "Ziemia nasza wielka jest i obfita, a adu w niej nie ma. Przychodcie wic rzdzi i wada nami". I wybrali si trzej bracia z rodami swoimi, i wzili ze sob wszystk Ru i przyszli do Sowien najprzd, i siad najstarszy, Ruryk, w Nowogrodzie, a drugi Sineus, na Biaym Jeziorze, a trzeci Truwor, w Izborsku. I od tych Waregw przezwaa si ziemia ruska. Nowogrodzianie za - ci ludzie s wareskiego rodu, a przedtem byli Sowienie*.
To naturalnie legendarny przebieg wydarze z IX wieku, gdy - jak wspomniano - Powie minionych lat zostaa spisana w Kijowie na pocztku XII wieku. W czasie, kiedy j spisywano, musiaa si jednak wydawa autorom wiarygodna, a skandynawskie imiona noszone przez najstarszych przedstawicieli rodu wskazywayby, e istotnie byli oni skandynawskiego pochodzenia: Ruryk (duski wdz wikingw imieniem Ruryk, ktry jednoczenie dziaa we Fryzji raczej nie moe by t sam osob), Oleg (Helge), Igor (Ingvar) i jego ona Olga (Helga). Olega, Igora i Olg znamy te z wiarygodnych rde historycznych. Poczwszy od syna Igora i Olgi, wiatosawa (ksi 957-973), wadcy przyjmowali sowiaskie imiona. W 988 roku jego syn, Wodzimierz, przyj chrzecijastwo obrzdku wschodniego z Bizancjum, a za panowania jego syna, Jarosawa Mdrego (ksi 1019-1054), zwizki ze Skandynawi zostay utrwalone przez maestwa midzy rodzinami panujcymi. Sam Jarosaw polubi crk szwedzkiego krla Olofa Sktkonunga, Ingegerd, a jego crka wysza za Haralda Hardrade, krla Norwegii, ktry zasuy si bardzo i zdoby due bogactwa jako cesarski oficer w Bizancjum. W 1028 roku u Jarosawa szukali te schronienia przed Knudem Wielkim Olaf wity i jego syn, Magnus. Poczwszy od schyku IX wieku istniay bliskie zwizki midzy pastwem kijowskim a Bizancjum. Zawierano traktaty (odtworzone w Powieci lat minionych) w latach 907, 912, 945 i 971, regulujce wzajemne stosunki handlowe i militarne, a po przyjciu chrzecijastwa kontakty ulegy dalszemu wzmocnieniu. Silne wpywy bizantyjskie i wschodnie, ktre docieray do Skandynawii, zwaszcza do Szwecji Wschodniej i Gotlandii, znajdoway prawdopodobnie drog najczciej poprzez Kijw, a nie bezporednio z Bizancjum
*  Powie minionych lat, w: Kroniki staroruskie, wybr F. Sielicki, przeoyli E. Goranin, F. Sielicki, H. Suszko, Warszawa 1987, s. 26-27.

246
Ekspansja
 

 

czy kalifatu. Wiele towarw z importu, mod warstwy uprzywilejowanej miasta Birka oraz pewne oddziaywanie Kocioa wschodniorzymskiego, wymieniano ju wczeniej jako istotne elementy. Wspomnimy tu o piknym przykadzie: nakrapiane, pokryte polew gliniane jajka wielkanocne wykonane w Kijowie. Znaleziono je w wielu miejscach w Szwecji.
Poza ksitami w pastwie ruskim mieszkao wielu innych Skandynaww. W rdach pisanych wymienia si osoby noszce skandynawskie imiona, na przykad we wspomnianych powyej traktatach, jzyk sowiaski przyswoi te pewn liczb skandynawskich zapoycze, z ktrych cz jest nadal w uyciu, na przykad lar' (skrzynia) ze skandynawskiego Idr. Zmaro tu rwnie wielu Skandynaww, w tym wiele kobiet, rozpoznawalnych po charakterystycznych, owalnych zapinkach do sukien. Spoczywaj przewanie, tak jak i mczyni, na cmentarzach razem z miejscow ludnoci, co oznacza, e stosunki wzajemne nierzadko byy dobre. Wzdu rzek rodkowej Rosji jest wiele takich cmentarzy zawierajcych pojedyncze pochwki lub kilka skandynawskich grobw, czsto w pobliu miast lub orodkw handlowych, midzy innymi: w Starej adodze i nie opodal, na poudniowy wschd od jeziora adoga; w pobliu rde Wogi na poudnie od jeziora Ilmen; koo Jarosawia w grnym biegu Wogi i w pobliu miasta Bugar. Ponadto koo Gniezdowa w grnym biegu Dniepru, tam gdzie jest blisko do Dwiny; koo Czernigowa nad Desn, dopywem Dniepru oraz w Kijowie i na Ukrainie.
Inne przedmioty skandynawskiego pochodzenia pojawiaj si rwnie w tych okolicach, ale take w wielu innych miejscach, a do poudniowej Rosji i Ukrainy wcznie. Obejmuj midzy innymi dwanacie arabskich monet z wyrytymi na nich runami i co najmniej pi odrbnych inskrypcji runicznych, z ktrych jedna ze Starej adogi to skomplikowany wiersz, a inna z maej wysepki Berezanj na Morzu Czarnym, blisko ujcia Dniepru, umieszczona jest na kamieniu runicznym.
Na terenach Rosji i Ukrainy natrafiono na wiele skandynawskich znalezisk. Tylko zapinek owalnych znamy 187 - wicej ni z caej Europy Zachodniej. W wietle stosunkw panujcych tam, gdzie chopi na zdobytych terenach brali we wadanie ziemi, by j uprawia, mona przypuszcza, e cz osiada w ten sposb na Rusi, zwaszcza w tych okolicach, ktre przypominay Malaren i tam, gdzie odlego do ojczyzny nie bya zbyt wielka, na przykad nad jeziorem adoga. Lecz wiele osad wschodnioeuropejskich miao zapewne charakter tymczasowy i prawdopodobnie funkcjonoway jako rodzaj stacji handlowych, w ktrych zamieszkiwano tylko przez jaki czas, podczas zbierania towarw z okolicy, po czym wyruszano na duy jarmark i zatrzymywano si ponownie w drodze powrotnej do domu. Inne osady mogy z kolei by poczeniem stacji handlowej z obozem wojskowym, gdzie rwnie mieszkay

247
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

kobiety, tak jak w Irlandii. Cz Skandynaww musiaa na Rusi Kijowskiej mieszka na stae.
W sztuce dominoway style Borre i Jellinge, stosowane rwnie przez rzemielnikw Europy Wschodniej. Podobnie jak w innych miejscach, zrodzia si tu swoista synteza sztuki, jednak style skandynawskie i sowiaskie rniy si na tyle, e gdy dochodzio do ich pomieszania efekty byy bardzo fantazyjne, prawie e groteskowe w swojej sile.
Wielkie drogi rzeczne i kamienie pamitkowe
W Rosji czy na Ukranie raczej nie ma ju dzisiaj skandynawskich nazw miejscowoci. Lecz w okresie wikingw Skandynawowie posugiwali si wasnymi nazwami duych miast i, co charakterystyczne, take progw w dolnym biegu Dniepru, na poudnie od Kijowa, przez ktre wielu musiao si przeprawia w drodze do Bizancjum. Nazwa najgroniejszego - Aifur [Aifor] -wymieniana jest zarwno przez cesarza Konstantyna Porfirogenet okoo 950 roku, jak i na gotlandzkim kamieniu runicznym: "podyli daleko, do Aifur". Po sowiasku nazywa si Neasit.
Informacj o tym progu znajdujemy te w dziele cesarza Konstantyna De administrando Imperia (O rzdzeniu pastwem), w ktrym midzy innymi mwi si o podrach Rusw z Kijowa do Bizancjum: w czerwcu (gdy woda opada ju dostatecznie po wiosennych roztopach) spotykaj si, przybywajc z wielu kierunkw, w Kijowie i podaj dalej razem. Na poudnie od Kijowa Dniepr pynie szeroko, spokojnym nurtem, ale przed dotarciem do Morza Czarnego musz przeby siedem progw. Przez niektre mona ostronie przecign odzie. W innych miejscach, midzy innymi przy Aifurze, trzeba odzie przeciga lub przenosi ldem. W wielu miejscach na tej trasie gro napady. Po przejciu ostatniego z progw zatrzymuj si na wyspie i skadaj ofiary, midzy innymi z ywych kogutw, i rzucaj losy dla rozstrzygnicia rnych spraw. Po przybyciu nad Morze Czarne znowu si zatrzymuj na wyspie Berezanj, skd nastpnie podaj dalej do Bizancjum koo delty Dunaju.

^fL	.         4
Nie opisano towarw, jakie przewo, pomijajc niewolnikw, ale relacja koczy si akapitem, w ktrym mwi si, e Rusowie z Kijowa w listopadzie wyruszaj, by da danin od tych, ktrzy s im winni i e wracaj do domu w kwietniu. Zapewne sprzedawali produkty, ktre brali jako danin. Nie dowiadujemy si te, co kupowali w Bizancjum, ale jeden ze wspomnianych wyej traktatw zezwala Rusom na nabywanie jedwabiu za okrelon sum i prawdopodobnie wiele z tego jedwabiu, ktry w owym czasie dociera do Skandynawii pochodzio wanie stamtd. Ten poszukiwany towar by zatem objty restrykcj eksportow, a produkty woone na pnoc byy z pewnoci

248
Ekspansja
 

 

oboone mytem zarwno w Kijowie, jak i w innych miejscach, gdzie istniaa moliwo sprawowania kontroli.
Droga z Bizancjum do Batyku jest opisana krtko w Powieci minionych lat: przez Morze Czarne i w gr Dnieprem, w jego grnym biegu przeciganie odzi do rzeki Lovat, ktra wpada do jeziora Ilmen; dalej przez Wochow, ktra wpada do jeziora adoga, a stamtd (rzek New) do Batyku - "Morza Waregw". Droga wioda zatem koo Kijowa, Nowogrodu i Starej adogi. Jak wspomniano, z Dniepru mona byo te przedosta si na Dwin, a nastpnie Zatok Rysk do Batyku. Droga wschodnia w kierunku Wogi i Bugara moga prowadzi z jeziora adoga rzek wir do jeziora Onega, a stamtd nieco na poudnie i potem ldem a do osignicia rzeki, ktra wpadaa do Jeziora Biaego i docieraa do miasta o tej samej nazwie. To w tej okolicy wedug legendy osiad brat Ruryka, Sineus, w 862 roku. Stamtd mona byo dalej na poudnie znale rzek, wpadajc do Wogi, ktra w tym miejscu miaa ju do kilometra szerokoci. Inna droga do Wogi, ktra take wymagaa przejcia ldem, prowadzia z jeziora Ilmen.
Niekiedy ci, ktrzy w XI wieku zdobywali na Wschodzie towary, zoto lub saw zostali uwieczeni na kamieniach runicznych, zwaszcza w Szwecji wschodniej. Niektrzy powracali do domu z bogat zdobycz i korzystali z niej rozsdnie, jak gosi inskrypcja na kamieniu w Veda w Upplandii:
Thorsten wznis to na pamitk syna swego, Arnmunda, i naby to gospodarstwo i zdoby bogactwa na wschodzie w pastwie Gardar (Ru).
Inne inskrypcje mwi o polegych bohaterach, jak strofa na kamieniu Turinge w Sodermanlandzie, umieszczona tam na pamitk wodza Thorstena i jego brata:
Bracia zaliczani byli
do najlepszych mw
w kraju
w swoim lid
dawali wojom
dobre utrzymanie.
Pad on w boju
na wschodzie w pastwie Gardar
wdz tego lid
z mw najlepszy.	:
Nowogrd ("Holmgard") wymieniany jest take na kilku kamieniach runicznych, natomiast nie widniej tam Staraj adoga ani Kijw. Pastwo bizantyjskie ("Grecja") wspominane jest natomiast czsto, midzy innymi na kamieniu

249
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat

 

w Ed, na pnoc od Sztokholmu, gdzie bohater dotar do domu cao. Napis gosi:
Ragnvald kaza wyry te runy na pamitk matki swojej, crki Onama. Zmara w Ed. Niech Bg ma jej dusz w opiece. Runy postawi Ragnvald. By w Grecji. By wodzem lid.
Moe by w gwardii cesarskiej. Nieudana wyprawa Ingvara do Serklandii, zapewne kalifatu, okoo 1040 roku zostaa omwiona wczeniej (patrz str. 168). Prawdopodobnie nikt z niej nie powrci, ale Ingvara i jego ludzi wspomina si na 25 kamieniach runicznych w Szwecji.
Szczeglnie niefortunnie skoczy mieszkaniec Gotlandii, Rodfos, jego rodzice za wznieli na jego pamitk w Sjonhem kamie, ktrego inskrypcja koczy si tak:
Zdradzili go Walakowie, gdy by na wyprawie. Niech Bg ma w opiece dusz Rodfosa. Oby Bg zdradzi tych, ktrzy jego zdradzili.
Walakowie mieszkali prawdopodobnie na terenie obecnej Rumunii.
Najwspanialszym pomnikiem runicznym upamitniajcym wyprawy wikingw na Wschd jest jednak wielki marmurowy lew, ktry ju od wieluset lat trzyma wart przed ateskim portem Porto Leone w Pireusie, nim jaki Szwed wyry na jego grzbiecie dug inskrypcj, wijc si wowymi splotami, takimi jak na kamieniach w ojczynie. Niestety, zmienna pogoda i wiatry, a take walki wok portu, uczyniy napis nieczytelnym. Dzisiaj lew stoi w Wenecji, dokd zosta przeniesiony jako zdobycz wojenna w 1687 roku.
w\

Zakoczenie

Ilustracja na poprzedniej stronie:
Krzy Thorleifa w Kirk Braddan na wyspie Ma, wzniesiony dla upamitnienia syna o celtyckim imieniu Fiacc. Jak inne krzye na Ma, wykonano go z miejscowego, mikkiego upku. Na trzech stronach umieszczono ornamenty zwierzce w skandynawskim stylu, a na czwartej napis runiczny

wiat wikingw
wiat wikingw by wielki. Obj Europ, a do Morza rdziemnego, otoczy j drogami z obu stron - ze wschodu i z zachodu. Wikingowie dotarli na Islandi, Grenlandi i do Ameryki. W okresie wikingw wielu szukao szczcia w dalekich krajach. Niektrzy si osiedlili, inni powrcili do domu. Wielu pado ofiar trudnych warunkw. Ani przedtem, ani potem nie sawiono tylu Skandynaww w ich krajach za czyny dokonane za granic - na kamieniach runicznych, w poezji lub pniej w sagach. Niektrzy z nich odegrali istotn rol na europejskiej scenie: wdz Hasting, ktry dziaa nad Loar, na Morzu rdziemnym i w Anglii; Godfred, ktry otrzyma ziemi we Fryzji i zdoby crk cesarza, ale bez poowy pastwa; Olaf Godfredsson, ktry prbowa pogodzi pastwa Dublin i York; Knud Wielki, ktry zosta krlem zjednoczonej Anglii, a take Danii, Norwegii i czci Szwecji; Ingolf, ktry zaj ziemi w Reykjaviku; Eryk Rudy, ktry sprowadzi chopw na Grenlandi; Ruryk, Oleg i Igor na Rusi. Lecz jak rol odegra Ingvar w kraju Saracenw czy te Rodfos z Gotlandii, tak nikczemnie zdradzony przez Walakw na poudniu?
Odkrycie wielkiego wiata i rozmaitych obcych kultur, ktre napotkali, pocigao za sob wielorakie nowe oddziaywania, a zarazem oznaczao napyw ogromnych bogactw do Skandynawii. Nigdy przedtem rozwj nie nastpowa tak szybko. Przy kocu okresu wikingw spoecznoci skandynawskie rniy si zasadniczo od tych, ktre na pocztku wysyay lune bandy na Lindisfarne, do Irlandii, Francji, przez Batyk i w wiele innych miejsc. Pojawiy si trzy due krlestwa o coraz bardziej scentralizowanej wadzy, liczne miasta i coraz bardziej wyspecjalizowana gospodarka. Norwegia i Dania przyjy chrzecijastwo, Szwecja bya tego bliska, a pionierzy nowej wiary dyli energicznie do zmiany starych obyczajw i rozpowszechnienia nowych ideaw.

254
Zakoczenie
 

 

Take Europa przesza ewolucj. Powstay nowe, potne pastwa, stare niekiedy upady, za w pastwie ruskim i w Normandii rzdy objy dynastie skandynawskiego pochodzenia. Grenlandia poudniowo-zachodnia, Islandia, Wyspy Owcze, Szetlandy i Orkady, a take Hebrydy i wyspa Ma byy skandynawskie. Powstay skandynawskie enklawy w Irlandii, Skandynawowie mieszkali w wielu miejscach wzdu poudniowych i wschodnich brzegw Batyku oraz na Rusi. W Anglii i Normandii yo wielu potomkw skandynawskich przybyszw, a caa Anglia nie tak dawno miaa wsplnych wadcw z Dani.
Jeli mielibymy wybra dat, ktra koczy okres wikingw, byby to rok 1066, chocia nie oznacza on koca skandynawskich wpyww we wszystkich wymienionych miejscach. Wyprawy ustay jednak od dawna i min niemal wiek od czasu, gdy wysech strumie arabskiego srebra. Od 1051 roku take angielskie srebro przestao pyn do Skandynawii. Odesano ostatnich onierzy najemnych i nie powstay adne nowe rda porwnywalnych dochodw. W roku 1066 odbya si ostatnia wyprawa wikingw w wielkim stylu, w czasie ktrej los Anglii i stosunki tego kraju ze Skandynawi zostay rozstrzygnite w dwch wielkich bitwach. Spotkali si wwczas i walczyli ze sob wikingowie i potomkowie wikingw z rnych stron.
Z jednej strony byli Skandynawowie pod wodz krla Haralda Hardrade -kuzyna Olafa witego, zicia ruskiego Jarosawa Mdrego, szwagra krlw Wgier i Francji, ktry w przeszoci suy jako oficer cesarski w pastwie bizantyjskim i walczy midzy innymi na Sycylii, a w kocu suy w gwardii przybocznej cesarza. Kiedy w 1045 roku wrci do domu, mia ze sob due bogactwa przywiezione ze Wschodu. Dwadziecia jeden lat pniej wyruszy na czele ogromnej floty, aby zdoby Angli. Przyczy si do niego angielski jarl, Toste, otrzyma te wsparcie od jarlw na Orkadach, Paula i Erlenda, i innych. 25 wrzenia Harald Hardrade zosta zabity w bitwie pod Stamford Bridge, 12 kilometrw na wschd od Yorku, a wraz z nim polega znaczna cz jego armii. Wedug Snorriego Sturlusona przed bitw wygosi, na mod wikingw, odpowiedni wiersz. Najpierw powiedzia wiersz, z ktrego nie by zadowolony, a nastpnie ponisz strof:
Nie nam kry si
za tarcz w walce
z lku przed ora
szczkiem, rzeka
Ta co nosi naszyjnik
bym gow nis wysoko
prosia, w walce
gdzie miecz spotyka czaszk*.
* Uwspczeni Didrik Arup Seip. Przekad polski Franciszek Jaszuski.

wiat wikingw
255
 

 

Zwycizc pod Stamford Bridge zosta krl Anglii, Harold Godwinsson, brat Tostego. Naleeli oni do angielskiego rodu, ktry zdoby sobie siln pozycj, gdy w kraju rzdzili duscy krlowie, a w ich yach rwnie pyna skandynawska krew.
Trzecim bohaterem tych zdarze by ksi Wilhelm Normandzki, potomek Roia, ktry w 911 roku zaoy ksistwo i ktry wedug sagi pochodzi z tego samego rodu co jarlowie na Orkadach. Wyldowa on 28 wrzenia w Anglii poudniowej, a nastpnie w bitwie pod Hastings 14 padziernika pokona Harolda Godwinssona, ktry zosta zabity w czasie walk. (Godwinsson w rekordowym czasie przemaszerowa z Anglii pnocnej). Anglia zostaa zdobyta przez francuskiego potomka wikingw.
Nastpcami Haralda Hardrade w Norwegii zostali jego synowie, Magnus i Olaf, a trzy lata pniej Olaf by jedynowadc. Nadano mu przydomek Kyrre - Spokojny. Ekspansja zostaa zaniechana i polityka zagraniczna krlw norweskich ograniczya si odtd gwnie do zachowania zwierzchnoci nad nordyckimi archipelagami: Wyspami Owczymi, Orkadami, wysp Ma i Hebry-dami oraz utrzymania wpyww na Islandii. Sporadycznie zdarzay si jeszcze wyprawy wikingw, take z Danii i ze Szwecji, ale nie odegray one wikszej roli.
Dania i Szwecja przeyy nowy okres ekspansji w XII i XIII wieku wraz z wyprawami (zwanymi teraz krzyowymi) i zdobyczami na poudniowych i wschodnich wybrzeach Batyku oraz w Finlandii. Zwycieni zostawali ochrzczeni si. Szwecja za zdobya trway przyczek w Finlandii. Duskie wyprawy na tereny Sowian Zachodnich i do Estonii nie pocigny jednak za sob osadnictwa ani duskich wpyww kulturowych.
Ogromna nadwyka si, tak charakterystyczna dla okresu wikingw, ktra powodowaa, e cae fale przybyszw co jaki czas zaleway rne czci Europy, przestaa istnie. Lecz okres wikingw sta si ju wwczas inspiracj dla literatury nordyckiej, historiografii oraz polityki i podobnie jak dzisiaj zapadnia poczucie narodowej tosamoci.

Mapy

Mapy
258
 

 


' --.-^ W,
 

 

Budowle krlewskie wzniesione w Danii w drugiej poowie X wieku: way pkoliste wok Ribe, Arhus i Hedeby, dua rozbudowa Danevirke, pomniki w Jelling, most nad Ravning Enge, cztery geometryczne grody okrge, pierwsza poprzedniczka katedry w Roskilde. Prawdopodobnie budowniczym we wszystkich wypadkach by Harald Sinozby. Niedawno odkopany grd okrgy w Trelleborgu w Skane pochodzi take z X wieku

Mapy
259
 

 


Europa Zachodnia
 

260
Mapy
 

 


Krlestwo Ma, ktre w okresie swego rozkwitu obejmowao take Hebrydy i pozostae wyspy na zachd od Szkocji. Dzisiaj ladem dawnego pastwa jest nazwa biskupstwa "Sodor and Ma", tj. wyspy Suder (skandynawska nazwa Hebrydw wynikajca z pooenia wobec Norwegii) i wyspy Ma. Umieszczono je na maej wysepce Peel przy zachodnim wybrzeu duej wyspy

 


KANA LA MANCHE
yj1. Obszar z gst zabudow skandynawsk
r]
Al. Obszar o rozproszona] zabudowie skandynawskiej

Orientacyjna granica posiadoci Roi ona Granica Normandii z polowy XI wieku

 

Normandia
 

Mapy
261
 

 


Szkocja i wyspa Ma
 

262
Mapy
 

 



THETFORD  869-7
EAST ANGLIA
	(880)
AMBRIDGE 874-5
Anglia. Bazy i zimowiska duej armii wikingw z lat 865-879 oznaczono na czarno. Przy poszczeglnych pastwach podano w nawiasie lata, w ktrych armia dzielia ziemi i osiedlaa si

264
Mapy
 

 


t
 

Pnocny Atlantyk z Wyspami Owczymi, Islandi, Grenlandi i Ameryk oraz Skandynawi i Wyspami Brytyjskimi

Literatura
Zestaw poniszy suy jako wprowadzenie do obszernej literatury i bardzo licznych rde pisanych dotyczcych okresu wikingw. Wiele z podanych dzie ma wasne bibliografie, ktre mog stanowi podstaw do powstania szczegowych studiw.
Wybory rde pisanych podano w tumaczeniu na jzyki wspczesne (duski, o ile to moliwe), z tyche pochodz zazwyczaj cytaty w tekcie. W dzieach tych, z ktrych prawie wszystkie s zaopatrzone w obszerne komentarze, znajduj si odesania do rde w jzykach oryginalnych.
1. Opracowania oglne
Almgren B. (i in.), Yikingen, wyd. 2, K0benhavn 1974.
Foote P. G., Wilson D. M., Wikingowie, Warszawa 1975.
Graham-Campbell J., Yiking Artefacts. A select catalogue, London 1980.
Graham-Campbell J., The Viking World, London 1980.
Jones G., A history ofthe Yikings, wyd. popr, Oxford 1984.
Magnusson M., Yikinger!, K0benhavn 1980.
Meulengracht S0rensen R,  Steinsland G.,  F0r kristendommen.  Digtning og livssyn
i vikingetiden, K0benhavnl990.
Musset L., Les peuples scan.dina.ves au Moyen Ag, Paris 1951.
Roesdahl E. (red.), Yiking og Hvidekrist. Norden og Europa 800-1200, K0benhavn 1992. Sawyer P. H., Kings and Yikings, London 1982. Wilson D. M. (red.), The Northern World, London 1980. Zettel I. H., Das Bild der Normannen und der Normanneneinfalle in westfrankischen,
ostfrankischen und angelsdchsischen Quellen des 8. bis H. Jahrhunderts, Munchen
1977.

Mapy
265
 

 


Irlandia
 

Mapy
263
 

 


Lindisfarne
 

 

Anglia
 

268
Literatura
 

 

2. Leksykony. Sprawozdania kongresowe.
Beretning fra f0rste (ff.) tvcerfaglige vikingesymposium, wyd. Forlaget hikuin oraz Afdeling
for middelalderarkajologi, Arhus 1983 i nast.
Kulturhistorisk Leksikon for Nordisk Middelalder I-XXII, K0benhavn 1956-1978. Proceedings of the First (ff.) Viking Congress. (Sprawozdania z interdyscyplinarnych
kongresw powiconych wikingom, organizowanych co cztery lata, poczwszy
od 1949 roku, wydawane po angielsku, na zmian w rnych krajach brytyjskich
i  skandynawskich pod nieco zmienionymi tytuami.)
Reallexikon der Germanischen Altertumskunde, \ i nast., Berlin-New York, 1968 i nast. Vikingatidens ABC, red. L. Thunmark-Nylen i in., Stockholm 1981.
3. Wybrane rda pisane
Skandynawskie
Danmarks Runeindskrifter, red. L. Jacobsen i E. Moltke, K0benhavn 1941-1942.
Norges innskrifter med de yngre runer 1-5, red. M. Olsen, A. Liest01, Oslo 1941-1960.
Sveriges Runinskrifter, Stockholm 1900 i nast.
Jansson S. B. F., Runinskrifter i Sverige, wyd. 3, Stockholm 1984.
Moltke E., Runerne i Danmark og deres oprindelse, K0benhavn 1976.
Den norsk-islandske  Skjaldedigtning A  I-II,  B   I-II,  wyd.  F.  Jnsson,   K0benhavn
1912-1915. Guder, Helte og Godtfolk. En samling Eddadigte pa dansk, red. M. Larsen, K0benhavn
1954.
Islendingabk, wyd. F Jnsson, K0benhavn 1930. Ottar og Wulfstan. To rejseberetninger fra vikigetiden, przekad i objanienia N. Lund,
artykuy O. Crumlin-Pedersen, P. Sawyer, C. Fell, Roskilde 1983. Snorre Sturlasson. Kongesagaer, przekad A. Holtsmark, D. Arup Seip, Stavanger 1964.
Zachodnioeuropej skie
Adam z Bremy, De hamburgske jErkebispers Historie, przekad C. L. Henrichsen, wyd. 2, K0benhavn 1930, 1968.
Adam z Bremy, Beskrivelse af 0erne i Norden, przekad i komentarz A. A. Lund. H0jbjerg 1978.
Ansgars Levned, przekad P. A. Fenger, objanienia H. Olrik, 1910. (Wspczesne wydanie aciskiego tekstu w przekadzie na jzyk niemiecki znajduje si w: Quellen des 9. und 11. Jahrhunderts ur Geschichte der Hamburgischen Kirche und des Reiches, red. W. Trillmich, R. Buchner, Darmstadt 1973.)
Dudo, Normandiets Historie under de f0rste Hertuger, przekad i komentarz E. Albrect-sen, Odense 1979.
Flodoards Annaler, przekad i komentarz E. Albrectsen, Odense 1987.
Widukinds Sachserkr0nike, przekad duski J. P. Jacobsena, K0benhavn 1910. (Wspczesne wydanie aciskiego tekstu w przekadzie na jzyk niemiecki zob.

269
Literatura
 

 

Widukind, Sachsengeschichte. Quellen ur Geschichte der sdchsischen Kaiserzeit,
opracowanie A. Bauer, R. Rau, Darmstadt 1971.) Yikingerne i Franken. Skriftlige kilder fra det 9. Arhundrede, przekad E. Albrectsen.
Odense 1976. Yikingerne i Paris. Beretninger fra 9. arhundrede, wyd. 2 popr., przekad i objanienia
N. Skyum-Nielsen, K0benhavn 1967.
Anglosaskie
Den oldengelske Kronik i Udvalg, przekad, wstp i przypisy T. Dahl, K0benhavn 1936. English Historical Documents I,  c.  500-1042, wyd.  D.  Whitelock,  London   1955,
nowe wyd.   1980.  (Oprcz najlepszego tumaczenia Kroniki anglosaskiej na
wspczesny jzyk angielski z uwzgldnieniem rnych wersji, dzieo zawiera
take inne rda na temat wikingw.) Kong Knuts Liv og Gerninger eller /Eresskrift for Dronning Emma, przekad M. Cl. Gertz,
K0benhavn 1896.
Wschodnioeuropejskie i arabskie
Birkeland H., Nordens historie i middelalderen etter arabiske kilder, Oslo 1954. Nestors Kr0nike. Beretningen om de Svundne Ar, przekad i komentarz G. O. Svane,
H0jbjerg 1983. Vikingerne ved Volga. Ibn Fadlans rejsebeskrivelse, podsumowa, czciowo przeoy
i skomentowa J. Baek Simonsen, H0jbjerg 1981.
4. Skandynawia
A. Opracowania oglne
Fellows-Jensen G., Place-name research in Scandinavia 1960-1982, w: Names t. XXXII
nr 3, 1984.
Musset L., Les peuples scandinaves au Moyen Ag, Paris 1951. Roesdahl E. (red.), Yiking og Hvidekrist. Norden og Europa 800-1200, K0benhavn 1992.
Dania
Birkebaek F., Vikingetiden 1-2, ilustracje Flemmning Bau (zob. Danmarkshistorie),
K0benhavn 1982-1983.
Christensen A. E., Yikingetidens Danmark, K0benhavn 1969. Harding S0renscn C. i E., Danmark i vikingetiden. Problemer vedr0rende den sociale
struktur, K0benhavn 1979. Jankuhn H.  i  in.  (red.), Archdologische und naturwissenschaftliche  Untersuchungen
an landlichen und fruhstadtischen Siedlungen im deutschen Kiistengebiet, t. II,
Handelspldtze..., Bonn 1984.

270
Literatura
 

 


Iversen M. i in. (red.), Mammen. Grav, kunst og samfund i vikingetid, Arhus 1991.
Jensen S., Ribes vikinger, Ribe 1991.
Moltke E., Runerne i Danmark og deres oprindelse, K0benhavn 1976.
Roesdahl E., Danmarks vikingetid, K0benhavn 1980.
Sawyer R, Da Danmark blev Danmark, w: Gyldendal og Politikens Danmarkshistorie 3,
red. O. Olsen, K0benhavn 1988.
Schietzel K. (red.), Berichte iiber die Ausgrabungen in Haithabu, Neumiinster 1969 i nast. Skovgaard-Petersen L, Oldtid og vikingetid, w: Danmarks Historie l, I. Skovgaard-
-Petersen i in., K0benhavn 1977.
Norwegia
Andersen P. S., Samlingen av Norge og kristningen av landet 800-1130, Oslo 1977. Br0gger A. W., Falk H., Schetelig H., Osebergfundet I-II, V, Oslo 1917-1928. "Norwegian Archaeological Review", t. XV, 1-2, 1982.
Proceedings of the Tenth Viking Congress, Universitetets Oldsaksamlings Skrifter, Ny Rekke, Ksiga Pamitkowa dla Charlotty Blindheim, red. J. E. Knirk, Oslo 1987. Sj0vold T., The Iron Ag Settlement of Arctic Norway II, Oslo 1977. Christensen A. E., Ingstad A. S., Myhre B., Osebergdronningens grav, Oslo 1992.
Szwecja
Arbman H., Birka J, Die Grdber. Tafeln, Stockholm 1940. Text, Uppsala 1943. Arwidsson G. (red.), Birka II: 1-3. Systematische Analysen der Grdberfunde, Stockholm
1984, 1986, 1989.
Jansson L, (red.), Gutar och vikingar, Stockholm 1983. Jansson S. B. R, Runinskrifter i Sverige, wyd. 3, Stockholm 1984. L0nnroth E., Administration och samhalle i 1000-talets Sverige, "Bebyggelseshistorisk
Tidsskrift" 4 (1982).
Nylen E., Lamm J. P, Bildstenar, wyd. 2, Yisby 1987. Sawyer R, Ndr Sverige blev Sverige, Alingsas 1991. Stenberger M., Det forntida Sverige, Uppsala 1964. Tesch S., (red.), Makt och mdnniskor i kungens Sigtuna, Sigtuna 1990. Wideen H., Vastsvenska vikingatidsstudier, Goteborg 1955. Zahrisson I., Lapps and Scandinavians, Stockholm 1976.

271
Literatura
 

 

B. Literatura uzupeniajca do poszczeglnych rozdziaw
-	Ludzie
Hagg L, Kvinnodrdkten i Birka, Uppsala 1974. Hagg L, Birkas orientalska praktplagg, "Fornvannen 78" 3^4 (1983). Sellewld B. J., Lund Hansen U., Balslev J0rgensen J., Iran Ag Ma in Denmark, K0benhavn 1984.
Krlowie i pastwa
Br0gger A. W., Borrefundet og Vestfoldkongernes grave, w: Videnskapselskapets Skrifter
2, Kristiania 1916.
Christensen T., Lejre - syn og sagn, Roskilde 1991. Krogh K. J. The Royal Viking-Age Monuments in Jelling in the Light of Recent Archaeo-
logical Excavations, w: "Acta Archaeologica" 53, (1982).
Podrowanie i statki
Br0gger A. W., Shetelig H., Yikingskipene, Oslo 1950.
Crumlin-Pedersen O., Yiking shipbuilding and seamanship, w: Proceedings of the Eight
Yiking Congress 1977, red. H. Bffikker-Nielsen i in., Odense 1981. Crumlin-Pedersen O. (red.), Aspects of Maritime Scandinamia AD 200-1200, Roskilde
1991.
Crumlin-Pedersen O., Yinner M. (red.), Sailing into the Past, Roskilde 1986. Ellmers    D.,    Friihmittelalterliche    Handelsschiffahrt    in    Mittel-    und   Nordeuropa,
Neumunster 1972. Malmros R., Leding og skjaldekvad, w: Aarbfiger for nordisk Oldkyndighed og Historie
1985. Olsen O., Crumlin-Pedersen O., Fem vikingeskibe fra Roskilde Fjord, Roskilde 1969.
rda utrzymania i warunki zaludnienia
Clarke H. (red.), Iron and Ma in Prehistorie Sweden, Stockholm 1979.
Hus, Gard og Bebyggelse. Foredrag fran det XVI nordiska arkeologmtet, red. G.
lafsson, Island 1982. Hvass  S.,   Yorbasse - Eine  Dorfsiedlung wahrend des  L   Jahrtausends  n.   Chr.   in
Mitteljutland, Danemark, w:     Von der Eisenzeit zum Mittelalter. Bericht der
Rmisch-Germanischen Kommission 67, Frankfurt am Main 1986. Johansen  O.   S.,   Yikingene  lengst i nord.  Hal0ygske h0vdingecenter i Nord-Norge,
w: Beretnig fra Syvende tvcerfaglige vikingesymposium, H0jbjerg 1988.
Wymiana, srebro i towary. Handel i miasta
Ambrosiani B., Birka. Svenska Kulturminnen 2, Uddevalla 1988.
Ambrosiani B., Clarke H. (red.), Birka Studies, l i nast., Stockholm 1992 i nast.

272
Literatura
 

 

Andersen H. H., Crabb P. J., Madsen H. J., Arhus S0ndervold. En byarkceologisk
undersfigelse, H0jbjerg 1971.
Bencard M. (red.), Ribe Excavations 1970-76, Esbjerg 1981 Blackburn M. A. S., Metcalf D. M. (red.), Yiking-Age Coinage in the Northern Lands,
Oxford 1981.
Blindheim C., Tollnes R., Kaupang. Yikingenes handelsplass, Oslo 1972. Clarke H., Ambrosiani B., Towns in the Yiking Ag, Leicester 1991. Hardh B., Trade and Money in Scandinavia in the Yiking Ag, w: Meddelanden fran Lunds
Universitets Historiska Museum 1977-1978. Jankuhn H., Haithabu, wyd. 8, Neumtinster 1986. Jensen S., Ribes vikinger, Ribe 1991. Malmer B., Mynt och manniskor, Stockholm 1968. Society  and  Trade  in  the  Baltic during  the   Yiking Ag.   Yisbysymposiet  1983,  red.
S. O. Lindquist, Yisby 1985. Untersuchungen zu Handel und Yerkehr der vor- und friihgeschichtlichen Zeit in Mittel-
und Nordeuropa IV, red. K. Diiwel i in., Gttingen 1987.
Umocnienia, bro i walka
Andersen H. H., Jyllands vold, H0jbjerg 1977.
Borg K., Nasman U., Wegraus E.  (red.), Eketorp. Fortification and Settlement on
land/Sweden. The Monument, Stockholm 1976. Lund N., The armies of Swein Forkbeard and Cnut: leding or lid?, w: "Anglo-Saxon
England" 15 (1986).
Olsen O., Schmidt H., Fyrkat I. Borgen og bebyggelsen, K0benhavn 1977. Roesdahl E., Fyrkat II. Oldsagerne og gravpladsen, K0benhavn 1977. Roesdahl E., The Danish geometrical Yiking fortresses and their Context, w: "Anglo-
-Norman Studies" IX, 1987.	-                         '
Stara i nowa religia
Krogh  K.  J.,   The Royal  Yiking-Age  Monuments  in  Jelling  in  the  Light of Recent
Archaeological Excavations, w: ,,Acta Archaeologica" 53 (1982). Krogh K. J., Gaden om kong Gorms grav, Herning 1993. Meulengracht S0rensen R,  Steinsland G.,  F0r kristendommen.  Digtning og livssyn
i vikingetiden, K0benhavn 1990. Miiller-Wille M., Opferpldtie der Wikingerzeit, w: "Fruhmittelalterliche Studien" 18
(1984).
Nilsson B. (red.), Kontinuitet i kult och tro fran vikingatid liii medeltid, Uppsala 1992. Olsen O., H0rg, hov og kirke, K0benhavn 1966. Sawyer B., Sawyer R, Wood I. (red.), The Christianization of Scandinavia, Alingsas
1987.

Literatura
273
 

 

Sztuka i poezja
Foote R, Skandincwische Dichtung der Wikingerzeit, w: Europaisches Friihmittelalter, red.
K. von See, w: Neues Handbuch der Litteraturwissenschaft, t. VI, Wiesbaden
1985.
Hallberg R, Den norrfine digtning, K0benhavn 1982. Horn Fuglesang S., Yikingtidens kunst, w: Norges Kunsthistorie l, red. K. Berg i in.,
Oslo 1981.
Klindt-Jensen O., Wilson D. M., Vikingetidens Kunst, K0benhavn 1965. Kristjansson J., Eddas and Sagas, Reykjavik 1988. Turville-Petre E. O. G., Scaldic Poetry, Oxford 1976.
5. Ekspansja
Wiele tekstw umieszczonych w punktach l, 2 i 4A, omawia rwnie ekspansj i jej aspekty. rda podane pod punkcie 3, ktrym towarzysz rozbudowane komentarze, maj zasadnicze znaczenie dla zrozumienia ekspansji w poszczeglnych rejonach.
Brooks N. R, England in the Ninth Century: the Crusible of Defeat, w: Transactions of
the Royal Historical Society, 5th Ser. 29, London 1979. Franks R., Yiking Atrocity and Scaldic Verse: The Rite of the Blood-Eagle, w: "English
Historical Review" XCIX, 1984. Hali R., Viking Ag Archaeology in Britain and Ireland, Princes Risborough 1990.
Literatura uzupeniajca do poszczeglnych rozdziaw
Kontynent europejski
Adigard des Gautries J., Les noms de personnes scandinaves en Normandie de 911
d 1066, Lund 1954.
Bates D., Normandy before 1066, London 1982. Dillmann F-X., Les Yikings dans l' Empire franc. Bibliographie, w: "Revue du Nord"
LVI, nr 220 (1974). d'Haenens A., Les invasions normandes en Belgique au IXe siecle. Le phenomene de s
repercussion dans l' Historigraphie Medievale, Louvain-Paris 1967. Musset L., Naissance de la Normandie, w: Histoire de la Normandie, red. M. de Bouard
Toulouse 1970. Musset L., Les lnvasions. Le second assault contre l'Europe chretienne (VIIe-XIe siecles),
Paris 1971. Miiller-Wille M., Das Schiffsgrab von der Ile de Groix (Bretagne), w: Berichte tiber die
Ausgrabungen in Haithabu 12, red. K. Schietzel, Neumunster 1978. Price N. S., The Yikings in Brittany, w: Saga-Book, t. XXII, 6, London 1989.

274
Literatura
 

 

van Regteren Altena H. H., Heidinga H. A., The North Sea region in the Early Medieval
period (400-950), Ex Horreo 1977. Vogel W., Die Normannen und das frdnkische Reich bis ur Grundung der Normandie
(799-911), Heidelberg 1906.


Szkocja i wyspa Ma
Crawford B. E., Scandinmian Scotland, Leicester 1987.
Morris C. D., The Vikings in the British Isles: Some aspects of their settlement and
economy, w: The Yikings, red. R. T. Farrell, London 1982. Fenton A., Palsson H. (red.), The Northern and Western Isles in the Yiking World.
Survival, continuity and change, Edinburgh 1984. Graham-Campbell J. A., The Viking-Age silver andgold hoards of Scandinavian character
from Scotland, w: Proceedings of the Society of Antiuaries of Scotland, t. CVII,
1975-1976.
Nicolaisen W. F. H., Scottish Place-names, London 1976. Orkney Heritage, t. II, Birsay, Kirkwall 1983. Orknfiyingenes saga, przekad A. Holtsmark, Oslo 1970. The Viking Ag in the Isle of Ma, w: Select papers from the Ninth Yiking Congress, f le
ofMan, red. C. Fell i in., London 1983. Wainwright F. T. (red.), The Norhern Isles, Edinbourgh 1962. Wilson D. M., The Viking Ag in the Isle of Ma. The archaeological evidence, Odense
1974. Wilson D. M., Scandinavian settlement in the North and West of The British Isles - an
archaeological-point-of view, w: Transactions of The Royal Historical Society, 5th
series, t. XXVI, 1976.
Irlandia
Corrain D. ., Ireland before the Normans, Dublin 1972.
Medieval Dublin Excavations 1962-1981, The Royal Irish Academy, Dublin 1988 i nast. de Paor M. L., Early Christian Ireland, London 1958.
Proceedings of the Seventh Yiking Congress, red. B. Almqvist i in., Dublin 1976. Smyth A. R, Scandinavian York and Dublin, Dublin 1975, 1979.
Wallace R, The Archaeology of Viking Dublin, w: The Comparative History of Urban Origins in Non-Roman Europ, red. H. B. Clarke i in., Oxford 1985.
Anglia
Bailey R., Yiking Ag Sculpture in Northern England, London 1980.
Fellows-Jensen  G., Anglo-Saxons and Yikings  in  the British Isles:  The place-name
evidence, w: Angli e  Sassoni al di qua e al di la del mar 2, Spoleto 1986. Hali R. (red.), Yiking Ag York and the North, London 1978. Hali R., The Yiking Dig. The excavations at York, London 1984.

Literatura
275
 

 

Horn Fuglesang S., The Relationship between Scandinavian and English Artfrom the at
Eighth to the Mld-Twelfth Century, w: Sources of Anglo-Saxon Culture, red. P. E.
Szarmach, Kalamazoo MI 1986. Keynes S., A Tale oftwo Kings: Alfred the Great and /Ethelred the Unready, w: Transac-
tions ofthe Royal Historical Society, 5th ser. 36, 1986. Kisbye T., Vikingerne i England. Sproglige spr, Arhus 1982. Larson L. M., Cnut the Great, New York 1912. Loyn H. R., The Yikings in Britain, London 1977. Lund N., The armies of Swein Forkbeard and Cnut: leding or lid, w: "Anglo-Saxon
England" 15 (1986).
Lund N., de hcerger og de brcender, K0benhavn 1993. Mack K., Changing Thegns: Cnut's Conuest and the English Aristocracy, w: "Albion"
16:4 (1984). Morris C. D., The Yikings in the British Isles: Some aspects of their settlement and
economy, w: The Yikings, red. R. T. Farrell, London 1982. Stenton F. M., Anglo-Saxon England, wyd. 3, London 1971. Yikingerne i England, red. E. Roesdahl i in., London 1981. Wilson D. M., The Bayeux Tapestry, London 1985.
Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka
"Acta Archaeologica" 61 (1990). The Norse ofthe North Atlantic.
Arge S. V., Om landnamet pa Fcer0erne, w: Beretning fra sjette tvcerfaglige vikingesym-
posium, red. G. Fellows-Jensen, N. Lund, Arhus 1987. Eldjarn K., Kurni og haugfe ur heidnum sid d Islandi, Akureyri 1956. Eldjarn K., Skriftlige og arkceologiske vidnesbyrd om Islands celdste bebyggelse, w: "Nyt
fra Odense Universitet", Saernummer, august 1974. Gr0nland, wyd. Det gr0nlandske Selskab, 30 arg, nr 5-9, 1982. Hikuin 15, red. K. M. Bojsen Christensen i in., H0jbjerg 1989. Ingstad A. S., The Discovery of a Norse Settlement in America, Oslo 1977. Wydane
ponownie z poprawkami pod tytuem:  The Norse Discovery of America, t.
I. Excavations of a Norse Settlement at l'Anse aux Meadows, New Foundland
1961-1968, Oslo 1985. Jones G., The Norse Atlantic Saga. A new and Enlarged edition, with contributions
by R. McGee, Th. H. McGovern and colleagues, and B. Linderoth Wallace,
Oxford-New York 1986. Krogh K. J., Erik den R0des Gr0nland, sagatekster ved H. Bekker-Nielsen, wyd. 2,
Kopenhaga 1982.
Meulengracht S0rensen R, Saga og samfund, K0benhavn 1977. Thorsteinsson B., Island, w: Politikens Danmarkshistorie, K0benhavn 1985. Yikingernes sejlads til Nordamerika, red. B. L. Clausen, Roskilde 1992.

276
Literatura
 

 

Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat
Andersen M., Birkebaek F. (red.), Yikingernes Rusland, Roskilde 1993.
The Archaeology of Novgorod, Russia. Recent Results froin the Town and its Hinterland,
red. M. A. Brisbane, Lincoln 1992. Arbman H., Svear i sterviking, Stockholm 1955. Arne T. J., La Suede et 1'Orient, Uppsala 1914. Herrmann J. (red.), Yikinger und Slawen, Berlin 1982. Jansson L, Communications between Scandinavia and Eastern Europ in the Yiking Ag,
w: Untersuchungen zu Handel und Yerkehr... IV, red. K. Diiwel i in., Gottingen
1987. Oldenburg-Wolin-Staraja Ladoga-Novgorod-Kiev, Handel und Handelsverbindungen im
siidlichen und ostlichen Ostseegebiet wahrend des fruhen Mittelalters, w: Bericht
der Romisch-Germanischen Kommission 69, Frankfurt 1988. Les Pays du Nord et Byzance, red. R. Zeitler, Uppsala 1981. Paszkiewicz H., The Origin of Russia, London 1954. Society and Trade in the Baltic during the Viking Ag, w:  Yisbysymposiet 1983, red.
S. O. Linduist, Yisby 1985. Stalsberg A., Skandinaviske vikingetidsfunn fra det gammelrussiske riket,
w: "Fornvannen" 3 (1979).
S0rensen S., De russisk-nordiske forhold i vikingeden, K0benhavn 1973. Untersuchungen zu Handel und Yerkehr der vor- und friih- geschichtlichen Zeit in Mittel-
und Nordeumpa IV, red. K. Diiwel i in., Gottingen 1987. Yarangian Problems, red.  K. Hannestad i in., w:  Scando-Slavica.  Supplementum l,
K0benhavn 1970. Yiking og Hvidekrist, Norden og Europa 800-1200, red. E. Roesdahl, K0benhavn 1992.
(Artykuy I. Jansson i  E. Nosov, J. Herrmann oraz katalog nr 247-314).

Indeks
 

W indeksie uwzgldniono imiona znane z transkrypcji runicznych (opatrzono je skrtem run.) oraz imiona waniejszych postaci mitologicznych.

Abbo, duchowny 127, 169,
176
Adalward, biskup 143 Adam z Bremy (Adam
Bremeski) 19, 20, 46,
54, 59, 74, 75, 86, 89,
94, 98, 121, 135, 136,
138, 143, 147, 166,225.
239
Alan z Bretanii, ksi 169 Alban, w. 221 Alfiva OElfgifu),  matka
Swena Alfwassona 72,
218-220
Alfred, syn Emmy 220 Alfred Wielki, krl Wessexu
(871-899/900) 96, 168,
203, 204, 207 Alkunin z Yorku 170 jBIla, krl Yorku 170 Ansgar (801-865), w. 19,
50, 66, 67, 70, 72, 100,
101, 110, 113, 116, 119,
134, 141, 142,238 Anulo (zm. 812) 64 Anund 204 Anund Jakob, krl szw.
(1022-1050) 72, 73,
104 Ari Thorgilsson  17, 226,
228, 229, 231 Arn, run. 57 Arnrr Thrdarson, skald 82

Arnmund, run. 248
Arnulf 178
Asbjorn, run. 146
Asgot Clapa 51
Asgot z Czerwon Tarcz 51
Asmund Karesson, rzebiarz
run 155 Asser,  arcybiskup  du.
(1104-1137)92, 203 Asser Saxe, run. 57 yEthelred,   krl   ang.
(978-1016) 214-220 /Ethelred, krl Northumbrii
171 Athelstan,   krl   ang.
(924-939) 71, 160, 161,
207, 214
Baldr, bg 135, 161 Bak, run. 18 Bjarne Herjolfsson 233 Bj0rn Jernside, wdz 176 BjSrn, krl szw. 50, 72, 100 Brian Boru, krl irlandzki
194, 198
Brihtnoth 131, 215 Brihtric,  krl  Wessexu
(786-802)170
Ceolwulf 204

Chrystian I, krl Danii--Norwegii (1448-1481) 188
Da, run. 18
Dicuil, mnich 227, 230
Dudo z St. Ruentin 15, 166,
176, 180, 181 Dyderyk z Berna 156
Eadred, krl ang. 207 Eadric Streona 218 Eadwig, syn jEthelreda 218 Ebo, arcybiskup z Reims
(816-835) 141 Edith,   ona   Edwarda
Wyznawcy 220, 221 Edmund, krl East Anglii,
w., mczennik (zm.
869) 204, 212, 227 Edmund [elaznoboki], krl
ang. od 1016 r., syn
jEthelreda 217 Edmund Slemme (Edmurund
Gammal Stary), krl
szw. (1050-1061) 73 Edward 36 Edward Mczennik, krl
ang. (zm. 978) 214 Edward Stary, krl ang.
(899-924) 207 Edward Wyznawca, krl
ang.(1042-1066) 220 Egede Hans, pastor 235

278
Indeks
 

 

Egil Skallagrimsson, skald
131, 160, 214 Egil, wojownik 185    \. Egino, biskup 136, 143 Einar, jarl na Orkadach 186 Emma, ona jithelreda 216,
218,220
Erlend, jarl na Orkadach 254 Ermentarius,   mnich   z
Noirmoutier 175 Erna, ona Jarla 34 Eryk Blod0kse [Krwawy
Topr],  wspregent
norw. (931-933), krl
Yorku 71, 207, 214 Eryk, jarl Tr0ndelag 71, 72,
218 Eryk Rudy 226, 231, 233,
253
Eryk, krl w Birce 134 Eryk Segersall [Zwyciski],
krl szw. 241 Esbern, run. 131 Eskil, run. 155 Estrida,  matka  Swena
Estridsena 58 Eyvind, skald 145
Fiacc, run. 190
Filip August, krl francuski
(1180-1223) 181 Floke Yilgerdarsson 227 Fogl, run. 189 Fot, rzebiarz run 155 Frebj0rn, run. 57 Frey, bg 135, 136, 146 Freyja, siostra boga Freya
136, 138, 139
Gardar Svarvarsson 227 Gaut Bj0rnsson, run.  190,
191
Geirlaug, crka Roia 181 Gisla 177 Glum 67 Godfred (zm. 995), krewny
Ruryka 176-177 Godfred, krl Yorku 212 Godfred, wadca Fryzji, krl
Danw (zm. 810) 19,

63, 64, 70,  110, 111,
118, 123, 130, 172,240,
241, 253
Godfred, wdz 176-177 Godred Crovan 189 Godwin, jarl 220 Gorm Stary, krl du. (zm.
958) 58, 64, 65, 70,
140, 144, 145, 241 Grim Kamban 230 Grimkel, biskup 146 Gudfast, run. 146 Gudrum, krl East Anglii
(panowa 880-890) 204,
205, 210, 212 Gunbj0rn 231
Gunborga, rzebiarka run 59 Gunhilda  (Kunegunda),
crka Knuda Wielkiego
218,219 Gunvor, run. 58
Hakon Adalsteinfostre, krl
norw. (933-959) 71,
145, 146 Hakon z Lad, krl norw.
104 Hakon, jarl Tr0ndelag 71,
72, 123 Halfdan (zm. ok. 877) 204,
207 Halfdan, brat pretendenta do
tronu du. Sigfreda 100 Halley (kometa Halleya) 54 Harald   Grafell   [Szary
Paszcz], krl norw.
(959-974) 71 Harald Klak, krl du.
(812-813 i 819-827)
141, 173, 176 Harald, krl du. (812-813
i 821-827) 64, 70 Harald   Piknowosy
[Harfagre], krl norw.
(880-931) 17, 18, 51,
65, 70, 114, 166, 185,
186, 224, 230, 226, 227 Harald Sigurdsson Hardrade
(zwany te Twardym),
krl norw. (1045-1066)

70, 72, 104, 166, 221,
245, 254, 255 Harald Sinozeby, krl du.
(950-936) 25, 51, 65,
70, 71, 75, 103, 123,
124, 126, 127, 140, 144,
149, 241, 243 Harald Svendsson, krl
du. (1014-1018), syn
Swena Widobrodego
70, 104, 217 Harald, run. 168 Harald, syn Alfiyy, krl ang.
(zm. 1040) 217-219 Hardeknud,  krl  Danii
i Anglii (1035-1042)
58,   70,   72,   121,
218-221 Harold Godwinsson, krl
ang. 221, 255 Hassmyra, run. 58 Hasting z Loary, wdz
176-178, 206, 253 Heimdall zob. Rig, bg, zob.
Rig, bg Hel, bogini 138 Hemming, krl Danii (zm.
812) 63, 67 Henryk I Ptasznik,  krl
niem. (919-936) 142 Henryk  III,  krl niem.
(1039-1056), od 1046-
cesarz 219, 229 Herjolf 233 Hd, bg 161 Holfdan Czarny, krl norw.
226 Horik Miodszy, krl du.
(zm. miedzy 864 a 873)
70 Horik Starszy, krl du. (zm.
854) 66, 70, 110, 169,
173-175 Hove, run. 57
Ibn Fadhlan, pose arabski 36, 41, 54, 55, 139, 238
Igor 244, 245
Ingegerda, ona Jarosawa Mdrego 245
Ingemar, run. 18

Indeks
279
 

 

Ingolf 227, 228
Ingrid, run. 18
Ingvar, wdz wikingw 168,
249, 253
Isleif, biskup 226, 229 Ivar 170, 186, 196,207 Ivar Benl0s (bez Koci) 51 Ivar, syn Regnara Lodbroga
227
Jakub III, krl  szkocki
(1453-1488) 188 Jarl, syn boga Riga 33, 34 Jarlabanke, run. 56, 76 Jarosaw Mdry, wielki ksi   kijowski (1019-1054) 245, 254 Jrunn Skaldmser, poetka 157
Kali OMsson, run. 189
Karl, syn boga Riga 33, 39
Karol I ysy, krl Frankw Zachodnich (840-877) 174-177
Karol Mot,  majordom frankijski (715-741), krl Frankw 122
Karol Prosty, krl francuski (893-929) 178, 181
Karol Tykke Gruby, cesarz 177
Karol Wielki, krl Frankw (768-814),  od  800 cesarz 19, 52, 67, 70, 103, 123, 130, 132, 167, 170, 172
Karolingowie, rd 126
Knud Pobony, krl du.,  w. (1080-1086) 50, 70
Knud Wielki,  krl du. (1018-1035), od 1016 ang. 36-38, 58, 60, 70-73, 104, 126, 143, 153,215-221,241,245, 253
Konrad,   krl   niem.
(1027-1039), od 1027 cesarz 219

Konr ungr, syn Jarla 34 Konstantyn Porfirogeneta, cesarz biz. 247
Leif Szczliwy 226, 233
Loki, bg 136
Lnnroth Erik, historyk szw.
57 Lothar I, cesarz karoliski
(840-855) 173-176 Lothar II, cesarz karoliski
(855-869) 177 Ludwik I Pobony, cesarz
frankoski (814-840)
50, 141, 172, 173, 244 Ludwik II Niemiecki, krl
Frankw Wschodnich
(840-876)  100,  108,
173, 174
Mael  Sechnaill II, krl
Meath 197, 198 Mael   Sechnaill,   krl
irlandzki 194 Magnus Barfod, krl norw.
(1093-1103) 69 Magnus I Olafsson Dobry,
krl norw. (1035-1047)
52, 70, 72, 82, 241 Magnus II, syn Haralda
Hardrade 255 Magnus, w., jarl (zm. 1117)
189 Magorzata, ona Jakuba III
188
Mann, run. 218 Mciwoj, ksi Obodrytw
241
Naddod 227
Norny, boginie 136, 143
Oddulv 50
Odindisa z Yastmanlad, run.
58 Odyn, bg 22, 28, 49, 64,
130, 134, 135, 137, 138,
143, 145, 170

Offa, krl Mercji 170 Olaf, krl w Birce 66, 72,
238
Olaf Biay, krl Dublina 196 Olaf Cuaran, krl Yorku (ok.
950-980) 197 Olaf Godfredsson,  krl
Yorku (zm. 941) 197,
207, 253 Olaf Haraldsson, wity,
krl norw. (1015-1028)
19, 71, 72, 77, 87, 97,
104, 115, 146, 158, 199,
210,217, 219,221,229,
241,245,254 Olaf Kyrre,  krl  norw.
(1066-1080)234,255 Olaf Tryggvason, krl norw.
(995-999) 64, 71, 104,
115, 130, 145-146, 189,
214, 215, 229 Oleg 244, 245, 253 Olga 245 Olof Sktkonung, krl szw.
(995-1022)71,72, 104,
146,215, 221, 245 Onam, run. 249 Ongendus, krl du. VIII w.
122, 141
pir, rzebiarz run 155 Orosius 96, 239 Osketil 204 stman, run. 146 Ota, ona Turgesiusa 194 Ottar Czarny, wdz norw.
19, 108, 217, 221, 239 Ottar z Halogalandii 84,
96-98, 115, 169 Otton, biskup Bambergu 92
Palling 215
Paul, jarl na Orkadach 254
Piotr, w. 213
Poppo, biskup 144
Ragnvald M0rejarl 181, 185,
186
Ragnvald, wdz lid, run. 249 Ragnvald, jarl 77 Ragnvald, krl Yorku 197 Regino 20

Spis treci
Przedmowa ...............................................................................................................................................................................	5
Wstp ..........................:................................................................................................................^	7
Fascynacja epok wikingw .......................................................................................................................	9
Epoka wikingw i jej rda ..................................................................................................................................	11
Studia nad epok wikingw ....................................................................................................................	13
Zachowane dokumenty pisane ................................................................................................	15
Nazwy miejscowoci ......................................................................................................................	21
Wykopaliska archeologiczne ....................................................................................................	22
Skandynawia .......................................................................................................................................................................	27
Geografia, warunki naturalne, wsplnota kulturowa ..........................................................	29
Ludzie .................................................................................^	33
Wygld i higiena ................................................................................................................................	34
Strj ...................,................................................^	37
Ozdoby .....................,.............,..............................._	40
Mieszkanie i wita .........................................................................................................................	43
Jzyk, pismo, imiona ....................................................................................................................................	47
Spoeczestwo .....................................................................................................................................................	53
Niewolnicy ..............................................................................................................................................	54
Wolni .......................................................................	55
Kobiety, role w rodzinie i dzieci ..........................................................................................	58
Obyczaje ....................................................................................................................................................	60
Krlowie i pastwa .........................................................................................................................................	62
Legalizm i rzeczywista wadza ..............................................................................................	63
Wadza krlewska .............................................................................................................................	65
Dania, Norwegia, Szwecja .........................................................................................................	69
Podrowanie i statki ....................................................................................................................................	74

Podre ldem ....................................................................................................................................	75
Transport zimowy .............................................................................................................................	77
Statki i egluga ....................................................................................................................................	78
rda utrzymania i warunki zaludnienia ....................................................................................	86
Dania ............................................................................................................................................................	89
Pwysep Skandynawski .............................................................................................................	94
Ottar z Halogalandii ........................................................................................................................	96
Wymiana, srebro i towary .........................................................................................................................	99
Formy wymiany ...............................................................................................................................	100
Srebro i monety ...............................................................................................................................	101
Towary .....................................................................................................................................................	104
Handel i miasta ...............................................................................................................................................	107
Hedeby ..................................................................................................................................................	110
Birka ..........................................................................................................................................................	112
Kaupang .................................................................................................................................................	114
Inne targowiska i miasta ...........................................................................................................	115
Umocnienia, bro i walka ......................................................................................................................	118
Way miejskie, twierdze i zapory wodne ...................................................................	118
Danevirke ..............................................................................................................................................	121
Grody krlewskie ...........................................................................................................................	124
Bro i walka .......................................................................................................................................	127
Stara i nowa religia ......................................................................................................................................	132
Stare wierzenia .................................................................................................................................	133
Od pogastwa do chrzecijastwa ....................................................................................	140
Przyjcie chrzecijastwa .......................................................................................................	144
Sztuka i poezja ................................................................................................................................................	148
Sztuka zdobnicza i przedstawiajca ..............................................................................	148
Poezja ....................................................................................._	155
Ekspansja ............................................................................................................................................................................	163
To i pocztki ...................................................................................................................................................	165
Kontynent europejski .................................................................................................................................	172
Rozwj historyczny .......................................................................................................................	172
rda archeologiczne i znaczenie wypraw .............................................................	178
Normandia  ..........................................................................................................................................	180
Szkocja i wyspa Ma .................................................................................................................................	184
Irlandia ..............................................................._	192
Wikingowie w Irlandii  .............................................................................................................	193
Wykopaliska w Dublinie  ........................................................................................................	199
Anglia ............................................................	202
Zabory, zdobycze i osadnictwo ...........................................................................................	202
Skandynawowie w Anglii ........................................................................................................	207
Nowe wyprawy  zdobycze ...................................................................................................	214
Knud Wielki i czasy pniejsze ........................................................................................	218

Islandia, Wyspy Owcze, Grenlandia i Ameryka .................................................................	223
Zasiedlenie Islandii i Wysp Owczych  .........................................................................	226
Osadnicy na Grenlandii i odkrycie Ameryki ........................................................	231
Rejon Batyku, Ru, Bizancjum i kalifat .................................................................................	236
Przez Batyk  .....................................................................................................................................	238
Ku wspaniaociom Wschodu ..............................................................................................	242
Wielkie drogi rzeczne i kamienie pamitkowe ....................................................	247
Zakoczenie ......................................................................................................................................................................	251
wiat wikingw ..............................................................................................................................................	253
Mapy ............................................................	257
Literatura .............................................................................................................................................................................	267
Indeks ..................................................................._	277
Spis ilustracji ...................................................................................................................................................................	283

\*//
M
DALSZE KROKI MARABUTA
W serii "Narody i cywilizacje"
Paul Johnson   HISTORIA ANGLIKW
Albert Hourani   HISTORIA ARABW
Maldwyn A. Jones  HISTORIA USA
Philip Curtin, Steven Feierman, Leonard Thompson, Jan Yansina  HISTORIA AFRYKI
Prudence Jones, Nigel Pennick   HISTORIA POGASKIEJ EUROPY
Albert Grenier  HISTORIA GALLW
W serii "redniowiecze"
Fernand Niel  ALBIGENSI l KATARZY *
GeorgesDuby  ROK TYSICZNY*
Regin Pernoud  SKOCZY ZE REDNIOWIECZEM *
Malcolm Lambert  REDNIOWIECZNE HEREZJE *
Jacgues Le Goff  KULTURA REDNIOWIECZNEJ EUROPY *
HenriPirenne  MAHOMET l KAROL WIELKI *
Leo Moulin  SZKOLARZE W REDNIOWIECZU *
Regin Pernoud  HILDEGARDAZ BINGEN *
Regin Pernoud  TEMPLARIUSZE
Hartut Boockmann  ZAKON KRZYACKI *
W serii "Historia wyklta"
Tomasz abuszewski, Kazimierz Krajewski  UPASZKA, MOT l HUZAR *
Wojciech Winiewski  RZYMIANIN Z AK *
Kazimierz Leski  YCIE NIEWACIWIE UROZMAICONE. WSPOMNIENIA
OFICERA WYWIADU l KONTRWYWIADU AK * POLSKA STANU WOJENNEGO *
; w koedycji z Oficyn Wydawnicz "Volumen"

\\l//
M
Wszystkie ksiki Wydawnictwa MARABUT bd dostpne w sprzeday wysykowej. Osoby zainteresowane t form zakupu prosimy o przestanie swojego zgoszenia.
W cigu najbliszych miesicy kada z tych osb otrzyma bezpatny katalog wydawniczy.
Zgoszenia prosimy przesya poczt na adres:
Wydawnictwo MARABUT
ul. Polanki 30/3, 80-308 Gdask
lub faksem pod numer:
0(prefiks)58 5524170,5521105
lub poczt elektroniczn na adres: marabut@marabut.gd.pl




